Close
Faqja 3 prej 6 FillimFillim 12345 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 41 deri 60 prej 115
  1. #41
    Mbrojtja e Hotit dhe e Gruds (pranver 1880)



    Fitoret e shqiptarve kundr ushtrive malazeze dhe jehona e tyre n arenn ndrkombtare patn pasoja t thella n Shqipri. Ato e prforcuan m tej bindjen e shqiptarve se tashm ishin n gjendje ti mbronin trojet e tyre jo vetm pa ndihmn e ushtrive osmane, por edhe kundr vullnetit t Ports s Lart. Besimi q fituan te forca e tyre e armatosur, e ngriti n nj shkall m t lart vendosmrin pr t kundrshtuar me arm do ndrhyrje t re t Fuqive t Mdha ose do orvatje t re t qeveris s Stambollit n dm t trojeve t tyre amtare.

    Pas disfats q psoi n Velik e n Pepaj, knjaz Nikolla iu drejtua prsri Fuqive t Mdha dhe kto, nga ana e tyre, i bn prsri presion Perandoris Osmane pr ta uar deri n fund dorzimin e Plavs e t Gucis. Porta e Lart u prgjigj se ishte e gatshme ta knaqte Malin e Zi, por jo n Plav e n Guci. Duke par vendosmrin luftarake t shqiptarve dhe paaftsin ushtarake t Malit t Zi, Fuqit e Mdha pranuan n parim ta rishikonin vendimin q kishin marr n Kongresin e Berlinit. Me kt rast u bn disa propozime pr ta knaqur Cetinn me vise sllave n veri ose n jug t Malit t Zi, por nuk u pranuan. M n fund ndrhyri Italia, e cila, nprmjet ambasadorit t saj n Stamboll, kontit Korti (Corti), sugjeroi q ti jepeshin Malit t Zi viset e Hotit e t Gruds s bashku me nj pjes t Kelmendit, t cilat banoheshin gjithashtu nga popullsi shqiptare. Fuqit e Mdha menduan se popullsia e ktyre viseve, duke qen katolike dhe jo myslimane, nuk do ta kundrshtonte bashkimin e saj me Malin e Zi t krishter. Porta e Lart nuk solli ndonj penges. Vetm knjaz Nikolla, i bindur se do t kishte prsri telashe me shqiptart, protestoi rreptsisht. Por m n fund, duke par kmbnguljen e t gjitha Fuqive t Mdha, u detyrua t prulej. Kshtu, m 18 prill 1880, ambasadort e Fuqive t Mdha miratuan propozimin italian, q njihet me emrin vija Korti, pr ti dhn Malit t Zi, n vend t Plavs e Gucis, viset e Hotit e t Gruds. Dorzimi i ktyre viseve u vendos t bhej pas 4 ditsh, m 22 prill 1880.

    Fakti q Fuqit e Mdha, Perandoria Osmane dhe Mali i Zi u detyruan, pas 20 muaj prpjekjesh pa rezultat, t hiqnin dor nga vendimi i Kongresit t Berlinit n lidhje me Plavn e Gucin, shnonte nj fitore t re diplomatike q arritn shqiptart n arenn ndrkombtare. Protokolli i Stambollit, i nnshkruar nga ambasadort e tyre m 18 prill 1880 pr Hotin e Grudn, ishte po aq i padrejt sa edhe neni i Traktatit t Berlinit pr Plavn e Gucin. Viset e Hotit e t Gruds, s bashku me ato t Kelmendit e t Kastratit, ishin pjes e pandar e Malsis s Madhe, kurse nga ana administrative vareshin nga vilajeti i Shkodrs. Banort e tyre, krejtsisht shqiptar dhe me tradita t lashta luftarake liridashse, ishin bashkuar me Lidhjen Shqiptare t Prizrenit qysh me themelimin e saj. Pr kt arsye, m 1 mars 1880, sapo arritn lajmet e para rreth propozimit italian, pra nj muaj para se t nnshkruhej Protokolli i Stambollit, krert e tyre, t mbshtetur nga banort e krejt Malsis s Madhe, zbritn n Shkodr dhe shpalln se ishin t vendosur t kundrshtonin do vendim q do t merrej n dm t viseve t tyre. N mbledhjen e prbashkt q bn n Shkodr, m 1 mars 1880, krert e Hotit, t Gruds, t Kelmendit e t Kastratit miratuan nj peticion drejtuar Fuqive t Mdha, n t cilin deklaronin se do t rrmbenin armt pr t mbrojtur trojet e tyre, n rast se Fuqit e Mdha do ta miratonin projektin Korti.

    Kushtrimi q lshuan banort e Malsis s Madhe vuri n lvizje popullsin e t gjitha krahinave t vendit. Gjat atyre ditve shqiptart, mysliman e t krishter, u lidhn m shum se kurr me njri-tjetrin. Kudo u shpreh vendosmria pr t mbrojtur Hotin e Grudn deri n pikn e fundit t gjakut. Shqipria u prgatit kshtu prsri pr luft.

    Meqense Hoti, Gruda, Kelmendi e Kastrati bnin pjes n vilajetin e Shkodrs, barra e organizimit t lufts mbrojtse i takonte Komitetit Ndrkrahinor t ktij vilajeti. Qysh nga 25 marsi 1880, Komiteti Ndrkrahinor i Lidhjes Shqiptare n Shkodr ishte n mbledhje t vazhdueshme dhe filloi t merrte masat e nevojshme ushtarake pr mbrojtjen e Hotit e t Gruds. M 3 prill 1880 u zhvillua n Shkodr nj kuvend krahinor, ku morn pjes prfaqsues t popullsis s qytetit e t Malsis. Kuvendi vendosi t kundrshtohej me do kusht lshimi i Hotit e i Gruds. Ai u drgoi nj peticion Fuqive t Mdha, n t cilin thuhej, ndr t tjera: Kemi vendosur q t derdhim pikn e fundit t gjakut para se t hynim nn zgjedhn e nj qeverie t huaj. Ideja kombtare na bashkon n mbrojtjen e atdheut ton. M 11 prill 1880 Komiteti Ndrkrahinor i Shkodrs, ashtu si kishin vepruar edhe dy komitetet e tjera ndrkrahinore, formoi menjher Shtabin Ushtarak t vilajetit me detyr q t merrte masat e duhura pr mbrojtjen e Hotit e t Gruds. N krye t Shtabit Ushtarak u vu Hodo Sokoli, nj kolonel i karriers. Midis antarve t tij bnin pjes jo vetm prfaqsues nga qyteti, si Selim oba, Filip eka, Shaban Bushati, Zef Simoni, Selim Gjyrezi etj., por edhe mjaft krer malsor t regjur n luftra, si Ded Gjoni dhe Ismail Marku nga Hoti, Ismail Martini dhe Bazo Kurti nga Gruda, Nik Gila dhe Nik Leka nga Kelmendi, Shaban Elezi dhe Gjon Deda nga Kastrati etj. Komiteti Ndrkrahinor i Shkodrs i bri thirrje t veant Preng pash Bib Dods, i cili deri ather nuk kishte marr pjes n mbrojtjen e trojeve shqiptare, duke e emruar, n rast se do t ishte i gatshm, nnkryetar t Shtabit Ushtarak.

    Formimi i Shtabit Ushtarak u pasua nga gatishmria q treguan krahinat e ndryshme t vendit pr t drguar vullnetar sipas zakonit nga nj burr pr shtpi, kurse viset e Malsis s Madhe u zotuan t mobilizonin t gjith burrat e aft pr arm. Shtabet ushtarake, t formuara n vilajetet e Kosovs dhe t Janins, njoftuan se ishin gati t drgonin forcat e tyre vullnetare sapo t ndihej nevoja. Por Shtabi Ushtarak i Shkodrs, duke par gatishmrin e masave popullore, i konsideroi t mjaftueshme forcat luftarake t mobilizuara vullnetarisht n vilajetin e vet. N t njjtn koh, Komiteti Ndrkrahinor i Shkodrs lshoi nj shpallje, me ann e s cils, pasi vinte n dukje vendosmrin e mbar vendit pr t mbrojtur trojet e atdheut, u krkonte vullnetarve t qndronin n gatishmri, n pritje t zhvillimit t ngjarjeve.

    Zemrimi e vendosmria e shqiptarve arriti kulmin pasi u nnshkrua nga ambasadort e Fuqive t Mdha Protokolli i Stambollit, m 18 prill 1880, me emrin Protokolli mbi kufijt e Turqis dhe t Malit t Zi. Me kt rast u prsritn protestat telegrafike drejtuar Fuqive t Mdha dhe Ports s Lart. N t njjtn koh filluan prgatitjet ushtarake. M 19 prill u zhvillua n Shkodr nj miting i madh popullor, nj nga manifestimet m masive q kishte par qyteti deri ather. N miting, midis entuziazmit popullor, Hodo Sokoli, n nj fjalim t zjarrt q mbajti para mijra qytetarve dhe malsorve, deklaroi ndr t tjera, se prball veprimeve q po kryente Porta e Lart n dm t trsis territoriale t Shqipris dhe pr t shptuar atdheun nga fatkeqsi t tjera q do t sillte sundimi i mtejshm i saj, shqiptart duhej ti kpusnin lidhjet me Perandorin Osmane dhe ta merrnin vet n dor fatin e atdheut t tyre. Hodo bej Sokoli dhe pas tij 1 500 veta q ndodheshin n miting, hoqn publikisht spaletat e uniforms ushtarake e dekoratat e sulltanit dhe deklaruan se nuk do ta njihnin as at, as Stambollin. Po at dit u nisn pr n vijn e kufirit vullnetart e par qytetar, rreth 1 500 veta, t cilt u bashkuan me mijra vullnetar malsor q kishin vrapuar nga malsit e Veriut.

    N mbrmjen e 21 prillit u nisn nga Shkodra, duke lundruar n liqen, disa dhjetra anije me vullnetar shkodran, rreth 3 mij veta, t cilt, s bashku me Shtabin Ushtarak dhe komandantin e tij Hodo Sokolin, u vendosn n Tuz. N 22 prill 1880, sipas Protokollit t Stambollit, trupat turke u larguan nga kalaja e Tuzit dhe nga pikat e tjera q i takonin Malit t Zi. Por, ashtu si ndodhi n Plav e Guci, edhe n Hot e Grud forcat shqiptare i zun kto pika para se t afroheshin ushtrit malazeze. Gjat gjith vijs mbrojtse qen rreshtuar rreth 8 mij vullnetar shqiptar, n gatishmri pr t kundrshtuar prparimin e ushtrive malazeze.

    Pak m von, ushtrit malazeze, me rreth 10 mij veta, arritn tek Ura e Rzhanics, pika m e prparuar e kufirit t vjetr. Aty u ndeshn me pararojat e ushtris s Lidhjes Shqiptare, t prbra nga disa qindra qytetar e malsor, t cilt u bn thirrje t ndaleshin, pasi banort e ktyre vendeve nuk i njihnin vendimet e Fuqive t Mdha. Ushtrit malazeze nuk u bindn, por krkuan t marshonin pr t marr n dorzim kalan e Tuzit. Ather pararojat shqiptare hapn zjarr kundr pararojave malazeze. Kshtu, tek Ura e Rzhanics filloi m 22 prill prleshja e armatosur ndrmjet tyre.

    Sapo shprthyen krismat e para, forcat vullnetare t Malsis s Madhe, nn drejtimin e Ismail Markut e Baca Kurtit, u hodhn n sulm t furishm kundr forcave kryesore malazeze q ndodheshin n Helm, n breg t lumit Cem. T dyja palt luftuan me vendosmri pr disa or rresht. M n fund ushtrit malazeze u thyen dhe u trhoqn pr n Podgoric, duke ln disa t vrar e t plagosur.

    Fitorja e Rzhanics dhe e Helmit ngjalli entuziazm n mbar Shqiprin. Komiteti Ndrkrahinor i Shkodrs, duke parashikuar nj sulm t ri nga ana malazeze, vendosi ti mbante forcat luftarake n kufi dhe t siguronte arm martina pr vullnetart shqiptar t pajisur pjesrisht me huta dhe pjesrisht me jatagan. Pr kt qllim u ftuan krahinat e vilajetit q t shtonin ndihmat financiare. Mbi shtresat e pasura t Shkodrs u shpall nj tatim i jashtzakonshm n t holla e n drith. N kto rrethana Preng pash Bib Doda, duke par se me qndrimin e vet t lkundur po cilsohej nga opinioni publik si bashkpuntor i Cetins, pranoi ftesn e Komitetit Ndrkrahinor pr t mobilizuar mirditort dhe pr ti sjell n Tuz.

    Pas lufts s Rzhanics, viset e Hotit e t Gruds, t liruara nga ushtrit osmane, por t papushtuara nga ato malazeze, mbetn de facto nn sovranitetin e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit pr 8 muaj, nga 22 prilli 1880 deri m 28 dhjetor 1880, kur n Tuz u rivendos administrata osmane. Me qeverisjen e tyre merrej Komiteti i Lidhjes Shqiptare pr Shkodrn, q kishte ngarkuar n Tuz nj Komision t kryesuar nga Hodo Sokoli, i cili ushtronte pushtetin ekzekutiv si nj institucion shtetror i Lidhjes Shqiptare.

    Menjher pas disfats q psoi m 22 prill 1880, knjaz Nikolla protestoi pran Fuqive t Mdha dhe kto m 24 prill i drejtuan qeveris osmane nj not kolektive, me t ciln e shtrngonin q ti dbonte forcat shqiptare nga kufiri pr tu hapur rrugn forcave malazeze. Por Porta e Lart nuk e kishte m situatn n dor. Prvese nuk donte t hapte konflikt me shqiptart, ajo nuk kishte as forca t mjaftueshme n Shkodr pr t zbatuar krkesn e Fuqive t Mdha.
    N fillim t muajit maj, pas ardhjes s forcave mirditore, n vijn kufitare numri i vullnetarve u rrit n rreth 9 mij veta, prve 7 mij t tjerve q qndronin n gatishmri n shtpit e tyre pr tu nisur n luft sapo t lshohej kushtrimi. Sipas njoftimeve q kishte Shtabi Ushtarak, prtej kufirit qndronin rreth 20 batalione malazeze me afrsisht 9 mij veta t armatosur me martina dhe t pajisura me topa e artileri. Morali i vullnetarve shqiptar ishte aq i lart, sa nga radht e tyre doli propozimi q t ndrmerrej nj msymje kundr ushtrive malazeze pr ta detyruar knjaz Nikolln q t hiqte dor nj her e prgjithmon nga lakmia e tij pr trojet shqiptare. Kt ide e prqafoi jo vetm Hodo Sokoli, kryetari i Shtabit Ushtarak t Shkodrs, por edhe Ali pash Gucia, kryetari i Shtabit Ushtarak t Kosovs, i cili pr m tepr u zotua ta fillonte msymjen me forcat e veta nga Plava e Gucia, n thellsi t territoreve malazeze. Nuk pritej vese miratimi nga Komiteti Kombtar i Lidhjes Shqiptare. Por udhheqsit e tij, pr tiu shmangur ndrlikimeve ndrkombtare q do t shkaktonte msymja shqiptare, nuk e pranuan propozimin e dy shtabeve ushtarake.

    Sipas tyre, presioni, q ushtronte prqendrimi i forcave kufitare n Hot e Grud, ishte i mjaftueshm pr ti detyruar Fuqit e Mdha t rishikonin Protokollin e Stambollit.
    N fakt lufta pr mbrojtjen e Hotit e t Gruds pati jehon t thell jasht Shqipris. Interesimi i publikut evropian pr konfliktin shqiptaro-malazez u rrit m shum. Pothuajse t gjitha gazetat kryesore t Evrops Perndimore drguan ato jav korrespondentt e tyre t posam n Shkodr, shumica e t cilve u detyruan t vinin n dukje atdhetarin e lart q frymzonte qndresn shqiptare. Fuqit e Mdha u bindn prfundimisht se as Protokolli i Stambollit nuk mund t zbatohej me ann e presionit diplomatik. Anglia me Rusin propozuan nj ndrhyrje ushtarake t prbashkt t Fuqive t Mdha kundr shqiptarve t prqendruar n kufi, por Austro-Hungaria me Gjermanin kundrshtuan. M n fund fitoi qndresa shqiptare.

    Pasi pranuan n parim t hiqnin dor edhe nga Protokolli i Stambollit, Fuqit e Mdha miratuan m 15 qershor 1880 propozimin e Anglis e t Austro-Hungaris pr ti dhn Malit t Zi, n vend t Hotit e t Gruds, qytetin bregdetar t Ulqinit s bashku me rrethinat e tij. Heqja dor e Fuqive t Mdha nga vendimi q kishin marr m 18 prill 1880 ishte fitorja e tret diplomatike q korrn shqiptart, brenda 6 muajve, n arenn ndrkombtare. Por vendimi i Fuqive t Mdha pr ti lshuar Malit t Zi Ulqinin me rrethinat e tij shtroi prsri detyrn e ngutshme t mbrojtjes s trsis s atdheut, t cilit po i shkputej tani nj pjes m e rndsishme dhe jetike.

  2. #42
    4. LVIZJA PR AUTONOMIN E SHQIPRIS





    Lvizja kundr administrats osmane gjat vitit 1879



    Me gjith prqendrimin e vmendjes s tyre kundr rrezikut t coptimit territorial t atdheut, patriott nuk hoqn dor nga programi autonomist, nuk e lan pas dore krkesn pr vilajetin autonom t Shqipris, q u formulua n rezolutn e Kuvendit t Dibrs, m 1 nntor 1878. Si qendra e Lidhjes Shqiptare, ashtu edhe komitetet e saj ndrkrahinore e ngritn her pas here me ann e memorandumeve shtjen e t drejtave autonomiste t vendit. Ndrsa Porta e Lart, e vendosur pr t mos br asnj lshim, vijoi ta zvarriste prgjigjen, n shum krahina t Shqipris mori hov lvizja popullore kundr administrats shtetrore osmane.

    N t vrtet, n viset shqiptare, administrata qeveritare e vilajeteve ishte paralizuar qysh n vern e vitit 1878. Gjyqet shtetrore nuk funksiononin. Qeveria e Stambollit, q nga vera e vitit 1879, nuk kishte mundur t nxirrte nga viset shqiptare as taksa dhe as nizam. N shum raste nj pjes e ktyre taksave ishte vjel nga organet e Lidhjes Shqiptare pr t prballuar luftn mbrojtse dhe sistemimin e muhaxhirve. Rekrutt shqiptar, n vend q t vinin nizam n ushtrin perandorake, ishin regjistruar vullnetar n ushtrin e Lidhjes s Prizrenit. Degt e saj kishin filluar t ushtronin n t njjtn koh edhe funksionet gjyqsore.

    Porta e Lart nuk mund t pajtohej gjat me kt gjendje. E shqetsuar nga rrjedha q po merrnin ngjarjet n Shqipri, ajo u orvat n pranvern e vitit 1879 ta rivendoste autoritetin e saj n viset shqiptare, duke rimkmbur n kto vise administratn e saj t mparshme. Por rivendosja e administrats s vjetr osmane shkaktoi reagimin e menjhershm t shqiptarve. Ata e kundrshtuan rreptsisht urdhrin q lshoi Stambolli pr t vjel taksat e reja dhe ca m tepr taksat e prapambetura jo vetm pr faktin se pagesa e tyre ishte nj barr e rnd pr popullsin e varfruar nga lufta, por edhe pr arsye politike. Fshatart e qytetart e quanin pa vend ti paguanin taksa Perandoris Osmane q nuk ishte n gjendje t mbronte trojet e tyre, madje, q po tregohej e gatshme ti shiste, si shpreheshin ata, tek armiqt e vendit.

    Qndresa kundr taksave mori prpjestime aq t mdha, sidomos n vilajetet e Kosovs e t Shkodrs, sa tagrambledhsit nuk guxonin tu afroheshin fshatarve e qytetarve. Pr ta shpn urdhrin e saj deri n fund, Porta e Lart i porositi valinjt q, po ta shihnin t nevojshme, t prdornin pr vjeljen e taksave edhe dhunn ushtarake. Por, si raportonte m 7 qershor 1879 ministri serb n Stamboll, pr shkak t ksaj porosie shqiptart e Prizrenit e t Prishtins u revoltuan aq shum ndaj qeveris osmane, sa ishin gati t rrmbenin edhe armt kundr saj. Si pasoj e ksaj qndrese Stambolli u detyrua t hiqte dor prkohsisht nga prdorimi i dhuns n vjeljen e taksave.

    T njjtn qndres ndeshi te shqiptart edhe orvatja tjetr e Ports s Lart pr t rekrutuar nizam n Shqipri. Nizamt shqiptar nuk iu prgjigjn thirrjes nn arm ose, edhe kur u paraqitn, u arratisn sapo u pajisn me arm, duke deklaruar se do ta kryenin shrbimin ushtarak nn urdhrat e Lidhjes s Prizrenit. Lvizja prfshiu edhe nizamt shqiptar t rekrutuar gjat viteve t kaluara, t cilt ndodheshin ende n radht e ushtris osmane. N mjaft raste, ata q kryenin shrbimin ushtarak jasht Shqipris i braktisn repartet e tyre, sapo u formua Lidhja e Prizrenit. Prpjestimi q mori arratisja e detyroi Portn e Lart q ti mbante ata n reparte t dislokuara n trojet shqiptare.

    Hov t madh mori sidomos lvizja kundr gjykatave shtetrore osmane, q urreheshin nga masat popullore pr shkak t procedurs s ndrlikuar, t ligjeve t paprshtatshme, t gjuhs s pakuptueshme dhe t korrupsionit t thell q sundonte n to. N mars t vitit 1879, n Prishtin, n qendrn e vilajetit t Kosovs, filloi agjitacioni ndrmjet qytetarve pr t krkuar krijimin e gjykatave popullore, t pavarura nga pushteti qendror, t cilat duhet tu prshtateshin kushteve dhe zakoneve t vendit, pra t ishin shqiptare nga ligjet, nga gjuha dhe nga gjyqtart. N prill agjitacioni u shtri edhe n fshat. N kt koh krkesa pr krijimin e gjykatave popullore shqiptare mori formn e nj lvizjeje pr vetqeverisjen e vendit, n krye t s cils ishte vn Zija Prishtina, antar i Komitetit t Stambollit.

    N maj t vitit 1879 Zija Prishtina i paraqiti Ports s Lart peticionin e popullsis s sanxhakut t Prishtins, n t ciln krkohej t mos bnte asnj lshim t trojeve shqiptare, t lejonte formimin e gjyqeve t pavarura shqiptare dhe t largonte ushtrin nga Kosova. M 12 maj 1879 sulltani lejoi q n sanxhakun e Prishtins t formoheshin gjykatat shqiptare, t cilat t vepronin krahas gjykatave shtetrore, duke ua ln n dor shtetasve q ti drejtoheshin, sipas dshirs, njrs prej tyre. Por disa dit m von, me zgjerimin q mori lvizja n viset e tjera, ai u detyrua ta shtrinte kt t drejt n gjith vilajetin e Kosovs.

    Lvizja pr gjykatat shqiptare, ashtu si edhe lvizjet kundr taksave shtetrore e rekrutimit t nizamve, ndonse u zhvilluan nn hijen e Lidhjes s Prizrenit, n fillim patn karakter spontan e lokal. Por hovi i madh q ato morn, trhoqi menjher vmendjen e organeve udhheqse t Lidhjes s Prizrenit, t cilat morn n dor drejtimin e tyre. Lvizja kundr pagess s taksave dhe rekrutimit t nizamve u prhap kshtu n pjesn m t madhe t vendit. Krkesa pr gjykatat shqiptare u shtri n vilajetin e Shkodrs, kurse n at t Kosovs u thellua m tej. Qysh n maj, nn drejtimin e degve t Lidhjes, u parashtrua n Gjakov e n Pej krkesa q me krijimin e gjykatave shqiptare t suprimoheshin gjykatat osmane. Madje, m 19 maj 1879, Komiteti Kombtar i Lidhjes vendosi ta shtrinte krkesn e vetqeverisjes jo vetm n institucionet gjyqsore, por n mbar administratn shtetrore t vilajetit. Meqense Porta e Lart nuk pranoi ti suprimonte gjykatat shtetrore, Lidhja e Prizrenit shpalli bojkotimin e tyre.

    Popullsia u ftua tu drejtohej vetm gjykatave shqiptare, madje u shpalln ndshkime kundr atyre q do t trokisnin n gjykatat shtetrore.
    Porta e Lart u prpoq ta shuante lvizjen popullore pa hyr n konflikt t armatosur me shqiptart. Pr kt qllim ajo drgoi n Shqipri emisar dhe agjitator t posam, t cilt i prsritn premtimet e zakonshme pr reforma administrative. N t njjtn koh, me qllim q t shkaktonin prarje ndrmjet udhheqsve t Lidhjes Shqiptare, ata e shtuan trysnin ndaj qarqeve t moderuara. Megjithat, n mbledhjen q Kshilli i Prgjithshm i Lidhjes mbajti m 24 korrik 1879, vendosi me shumic votash q ti kujtonte Ports s Lart se shqiptart do t detyroheshin ta prmbysnin vet pushtetin lokal n rast se Stambolli nuk do t plotsonte krkesat e Shqipris. N t njjtn koh, atdhetart radikal, duke mos pasur besim n gatishmrin e Stambollit pr reforma, krkuan ta thellonin m tej lvizjen popullore kundr administrats osmane pr ta detyruar sulltanin q ta merrte parasysh rezolutn e Kuvendit t Dibrs.

    Porta e Lart, pasi e zvarriti pr nj koh t gjat prgjigjen pr rezolutn e Kuvendit t Dibrs, deklaroi, n vern e vitit 1879, se krkesat e shqiptarve do t zgjidheshin n kuadrin e ligjeve organike (reformave administrative) q ajo detyrohej t zbatonte n territoret e saj evropiane sipas nenit 23 t Traktatit t Berlinit. Me kt deklarat ajo linte t kuptonte se nuk kishte ndrmend ta ndryshonte ndarjen administrative t vilajeteve q ishte n fuqi.

    N kto rrethana qarqet atdhetare shqiptare e ngritn menjher zrin, duke theksuar se zbatimi i nenit 23 t Traktatit t Berlinit, pa bashkuar m par trojet e tyre n nj vilajet t vetm, ishte nj shkelje e hapur e t drejtave kombtare t Shqipris. Me nj parashtres drejtuar kryeministrit osman, m 27 gusht 1879, Abdyl Frashri krkonte q n kushtet aktuale t mos zbatohej n Shqipri neni 23 i Traktatit t Berlinit, domethn t mos formoheshin komisione t posame pr t hartuar reforma t ndryshme pr do vilajet. Q Shqipria t shptonte nga rreziku i asgjsimit, q ajo t bhej e aft pr veten e saj dhe pr Perandorin Osmane duhej, theksonte Abdyl Frashri, q reformat e nevojshme t hartoheshin nga nj komision i vetm pr t gjitha trojet shqiptare, gj q krkonte paraprakisht bashkimin e t gjitha ktyre trojeve (t ndara n 11 sanxhak) n nj vilajet t vetm. Ve ksaj, shtonte ai, ishte e domosdoshme q ky komision i posam ti studionte reformat e dobishme pr Shqiprin n bashkpunim me prfaqsuesit e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit.

    N kto rrethana, kur u acaruan edhe marrdhniet shqiptaro-malazeze dhe forcat e Malit t Zi u vun n gatishmri luftarake n kufijt e Shqipris, u mblodh n Prizren, m 3 tetor 1879, Kuvendi i Prgjithshm i Lidhjes Shqiptare, n t cilin u trajtuan dy shtje themelore q shqetsonin vendin: qndrimi q duhej mbajtur ndaj provokacioneve ushtarake t Cetins e prgatitjeve t saj pr luft dhe zhvillimi i lvizjes pr autonomin e Shqipris. Pr shtjen e par nuk pati diskutime t shumta. T gjith qen t nj mendimi pr tiu prgjigjur ushtrive malazeze me arm, nse ato do t orvateshin t merrnin me dhun Plavn e Gucin. Diskutime t shumta u bn brenda e jasht Kuvendit pr shtjen e t drejtave autonomiste t Shqipris. Delegatt e Kuvendit dhe veprimtart e lvizjes kombtare jasht tij ishin t mendimit q kt her Lidhja Shqiptare t krkonte jo si nj vit m par me rezolutn e Dibrs (t 1 nntorit 1878) nj Vilajet Shqiptar, por nj Principat Shqiptare ose nj Republik Shqiptare, me kryeqytet Manastirin, nn suzerenitetin e sulltanit, duke i paguar atij nj tribut vjetor. Nj krkes e till, q do t onte n shkputjen gati t plot t Shqipris nga Perandoria Osmane, u parashtrua nga prfaqsuesit e krahut radikal t Lidhjes, ndrsa pjesa tjetr e delegatve t Kuvendit dhe e udhheqsve t saj mendonte se, pr shkak t konfliktit me Malin e Zi, q po trokiste n der, nuk ishte e volitshme q n ato dit t hyhej n luft kundr Ports s Lart.

    N kto rrethana, delegatt radikal u trhoqn nga krkesa e nj Principate Shqiptare ose t nj Republike Shqiptare dhe vendosn t krkojn nga Stambolli Vilajetin e Shqipris, pa br asnj hap t mtejshm prapa. Por qeveria turke e kundrshtonte edhe kt krkes dhe, duke qen n dijeni t punimeve t Kuvendit, kaloi n prdorimin e forcs ndaj tij. M 13 tetor 1879 organet qeveritare t Prizrenit vun n prdorim garnizonin ushtarak dhe e shprndan mbledhjen e Kshillit t Prgjithshm, pa i ln koh atij t prfundonte punimet e tij dhe t miratonte rezolutn prkatse.
    N nj nga seancat e para Kuvendi i Prgjithshm arriti t zgjidhte srishmi Kshillin e Prgjithshm t Lidhjes Shqiptare. Kryetar i Lidhjes Shqiptare u zgjodh n vend t Sheh Mustafa Tetovs (q kishte zvendsuar Iljaz pash Dibrn) Haxhi Ymer efendiu (Prizreni), myderriz (profesor i s drejts islame), prkrahs i krahut radikal t lvizjes kombtare.

    N fillim t nntorit 1879, kur filluan sulmet e ushtrive malazeze n sektorin e Plavs e t Gucis, t cilat u pasuan nga msymja q ato zhvilluan n fillim t dhjetorit 1879 dhe n javn e par t janarit 1880, lvizja popullore kundr administrats shtetrore osmane ra prkohsisht.

  3. #43
    Lvizja autonomiste gjat pranvers 1880


    Mbrojtja me sukses e Plavs dhe e Gucis nga sulmet e ushtrive malazeze u dha zemr rretheve atdhetare q ta drejtonin vmendjen prsri n marrdhniet e tyre me administratn osmane. Rastin pr ta trhequr lvizjen spontane popullore nn flamurin e krkesave autonomiste e dha prsri Porta e Lart.
    Menjher pas fitores q korrn shqiptart n Velik e n Pepaj, qeveria osmane shpalli reformat administrative (ligjet organike) q do t zbatoheshin n zotrimet e saj t Gadishullit Ballkanik. Reformat u shpalln pa krijuar asnj komision lokal, pr t cilin flitej n nenin 23 t Traktatit t Berlinit, dhe pa e prfillur fare krkesn e Lidhjes s Prizrenit pr formimin e nj vilajeti t vetm shqiptar. Sipas ktyre reformave, n viset shqiptare, t coptuara ndrmjet katr vilajeteve, do t forcohej m shum se m par zgjedha politike, ekonomike, shoqrore e kulturore e pushtetit qendror osman. Shqiptart nuk fitonin asnj t drejt kombtare; nuk kishin t drejt as pr arsim n gjuhn amtare, madje as t drejtn t quheshin shqiptar, sepse Porta e Lart nuk e njihte kombsin shqiptare. Karakteri burokratik i administrats s vilajeteve forcohej, po ashtu edhe vartsia e saj prej Ports s Lart. N reformn gjyqsore nuk kishte vend pr gjykata shqiptare. Gjykatat e reja perandorake, edhe pse formalisht ndaheshin nga pushteti administrativ, mbeteshin organe t pushtetit qendror osman. Sistemi fiskal dhe shrbimi ushtarak nuk prekeshin. Nga t ardhurat buxhetore vetm nj e dhjeta u lihej kshillave administrativ lokal pr tu shpenzuar n vend dhe vetm n rast se t ardhurat realizoheshin plotsisht.
    N t njjtn koh me shpalljen e reformave administrative, Porta e Lart e shtroi me forc krkesn e saj t mparshme pr t mbledhur taksat e nizamt e prapambetur; madje tani taksat e nizamt ajo i krkonte pr llogari t tre vjetve.

    N kto rrethana, qndresa popullore shqiptare kundr administrats perandorake osmane hyri n nj faz t re. N mjaft raste ajo u shpreh me sulme t armatosura kundr saj. Gjat pranvers s vitit 1880 kto sulme u drejtuan jo vetm kundr vjeljes me dhun t taksave, por edhe pr pastrimin e vendit nga administrata shtetrore e vilajeteve.

    N vilajetin e Kosovs prpjekjet e para t armatosura ndrmjet fshatarve shqiptar dhe ushtarve turq, q shoqronin tagrambledhsit qeveritar, u shfaqn qysh n muajin shkurt 1880. N mars qndresa e armatosur u shtri n krejt rrethet e Prizrenit e t Prishtins. N fillim t prillit u grumbulluan n Shtimje gati 3 mij fshatar pr t sulmuar Prizrenin dhe pr ta zvendsuar administratn osmane me organe shtetrore shqiptare. Garnizoni turk i Prizrenit u doli prpara dhe n fshatin Krushe sulmoi nj pjes t tyre, por nuk i shprndau dot. Pr raprezalje autoritetet turke burgosn 6 udhheqs t Lidhjes Shqiptare. Ather kryengritsit sulmuan Prizrenin, hyn brenda n qytet dhe pasi liruan t burgosurit, ia dorzuan pushtetin Komitetit t Lidhjes Shqiptare. Prball ktij aksioni t armatosur garnizoni turk u detyrua t qndronte i mbyllur n kala. Sulme t tilla ndodhn edhe n sanxhakt fqinj t Prishtins e t Pejs, ku pushteti lokal kaloi gjithashtu n duart e degve t Lidhjes Shqiptare.

    Lvizja autonomiste u shtri, ndonse n prpjestime m t vogla, n mjaft vise t vilajetit t Manastirit e t Janins. Prkundrazi, n vilajetin e Shkodrs ajo u shpreh n nj form t till q la prshtypje t thell si brenda, ashtu edhe n arenn ndrkombtare. M 9 prill 1880, kur popullsin e vilajetit e kishte pushtuar vala e prgatitjeve ushtarake pr t mbrojtur Hotin e Grudn, u mblodh nj Kuvend i jashtzakonshm i Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs. Pas dy dit punimesh Kuvendi miratoi nj rezolut, me t ciln krkohej nga sulltani q ky ti largonte ushtrit turke nga Shqipria dhe tu njihte autonomin administrative mbar viseve shqiptare t bashkuara n nj vilajet t vetm. Ky vendim u prsrit me ceremoni t veant n mitingun popullor, q u zhvillua n Shkodr m 19 prill 1880, me rastin e nisjes s vullnetarve t par pr n Tuz. N fillim t majit Komiteti Ndrkrahinor i Lidhjes e ktheu gazetn qeveritare turqisht t vilajetit, me emrin Shkodra, n nj gazet shqip dhe n nj organ t tij.

    N numrin e saj t par shqip, q doli m 7 maj 1880, u botua nj deklarat, n t ciln thuhej se tani e tutje duhej t merrte fund sundimi osman n Shqipri.
    Megjithat ky sundim nuk mori fund dhe Lidhja e Prizrenit nuk e kishte ende n duart e saj pushtetin politik t vendit. Me fitoret q ajo arriti n saje t lvizjes popullore n pranvern e vitit 1880, n Shqipri u krijua nj diarki (dypushtet) e ndar ndrmjet Ports s Lart dhe Lidhjes Shqiptare. Edhe Porta e Lart kishte formuar tanim bindjen se krkesa e autonomis s Shqipris kishte lshuar rrnj n ndrgjegjen e popullsis shqiptare dhe kishte prfshir t gjitha trevat shqiptare. Nn trysnin e ksaj aspirate t shqiptarve dhe pr tu dhn fund krkesave t vazhdueshme t Lidhjes s Prizrenit pr krijimin e nj vilajeti t bashkuar t Shqipris, qeveria turke, pas diskutimeve t shumta q u zhvilluan n prill-maj 1880, m 5 qershor miratoi vendimin pr formimin e Vilajetit t Rumelis, n t cilin, si thuhej n kt vendim, do t bashkoheshin vilajetet q jan n Shqipri, domethn ai i Shkodrs, i Kosovs, i Manastirit dhe i Janins. Edhe pse ky do t quhej Vilajeti i Rumelis, nuk do t mbante emrin Vilajeti i bashkuar i Shqipris dhe do t kishte n krye nj guvernator turk, Ejup Pashn, krijimi i tij do t shnonte nj hap t rndsishm n bashkimin e tokave shqiptare n nj vilajet t vetm, prandaj u kundrshtua nga Fuqit e Mdha, sidomos nga Rusia, nn presionin e t cilave edhe sulltani hoqi dor nga ky vendim.

    Ndrkaq, atdhetart m t vendosur shqiptar arritn n prfundimin se tani ishin krijuar kushtet pr t prmbushur krkesn e autonomis s Shqipris, hap i par drejt s cils do t ishte pajisja e Lidhjes Shqiptare me atributet e nj qeverie t prkohshme. Kjo shtje u shtrua n mbledhjen q u mbajt n Frashr, n fillim t muajit qershor 1880. Ktu morn pjes prfaqsuesit e krahinave t Shqipris Juglindore, t cilat administrativisht vareshin nga vilajetet e Janins e t Manastirit (afrsisht rrethet e sotme t Prmetit, t Skraparit, t Kors e t Kolonjs). Midis shtjeve t tjera q kishin t bnin me mbrojtjen e trojeve shqiptare, mbledhja miratoi edhe propozimin pr t formuar nj qeveri t prkohshme pr krejt Shqiprin, e cila t merrte n dor administrimin e t gjith vendit. Qeveria do t formohej nga nj kuvend i prgjithshm i Lidhjes s Prizrenit, ku duhej t merrnin pjes prfaqsuesit e t gjitha krahinave shqiptare. Barra kryesore e plotsimit t ksaj detyre historike iu ngarkua Abdyl Frashrit.

    Fill pas mbylljes s punimeve t mbledhjes s Frashrit, Abdyli s bashku me aktivistt e tjer atdhetar u shprndan n viset e Shqipris Jugore pr t popullarizuar iden e qeveris s prkohshme shqiptare. Prpara se t thirrej kuvendi i prgjithshm i Lidhjes Shqiptare, u mendua q shtja t shqyrtohej nga Kuvendi Ndrkrahinor i vilajetit t Janins. Kuvendi Ndrkrahinor u vendos t mblidhej n Gjirokastr pasi t shiheshin prfundimet e Konferencs s Berlinit, e cila do t fillonte punimet e veta s afrmi, m 16 qershor 1880.



    Konferenca e Berlinit dhe shtja shqiptare n arenn ndrkombtare (qershor-gusht 1880)


    Zyrtarisht Konferenca e Berlinit, n t ciln morn pjes ambasadort e gjasht Fuqive t Mdha, nn kryesin e ministrit t Jashtm t Gjermanis, princit Bylov (Blov), u mblodh pr tu dhn fund shtjeve t Traktatit t Berlinit, q kishin mbetur pas dy vjetsh ende t pazgjidhura. N t vrtet, dy qen shtjet e rndsishme t pazgjidhura dhe q t dyja ishin pasoj e qndress shqiptare: kufiri turko-grek dhe kufiri turko-malazez. Megjithat, edhe pse shqiptart e kishin mbajtur n tension dy vjet me radh diplomacin ndrkombtare, Fuqit e Mdha vijuan t mos i prfillnin aspiratat e tyre kombtare. Shqiptart nuk u lejuan as n Konferencn e Berlinit q t parashtronin dhe t mbronin interesat e tyre jetik.

    I vetmi mjet pr ta uar zrin e tyre n Konferencn e Berlinit qen protestat dhe memorandumet. Pr kt qllim, n t katr ant e vendit u organizuan prsri nn drejtimin e organeve t Lidhjes s Prizrenit mbledhje t gjera popullore, n t cilat u shpreh edhe njher vendosmria pr t mos lejuar asnj coptim t trojeve shqiptare n favor t shteteve fqinje. Nga t katr ant e vendit u hartuan, me nj prmbajtje t till, nj varg protestash, t cilat iu drejtuan telegrafisht Konferencs s Berlinit. Rndsi t veant patn tri peticionet drguar ve e ve n qershor nga Komitetet Ndrkrahinore t Lidhjes Shqiptare pr vilajetin e Janins, pr at t Kosovs (i Prizrenit) dhe pr vilajetin e Shkodrs. Nnshkruesit e ktyre akteve krkonin respektimin e t drejtave kombtare t shqiptarve n fushn e trsis territoriale, vinin n dukje padrejtsin e pretendimeve territoriale greke dhe pasojat q do t kishin shqiptart nse ato do t pranoheshin. N peticione, me nj ton diplomatik, shprehej besimi se Fuqit e Mdha do ti merrnin n konsiderat t drejtat kombtare t shqiptarve, por theksohej njkohsisht, se ata ishin t vendosur t kundrshtonin me arm coptimin e trojeve t tyre amtare. Por krahas ktyre protestave t rrepta, qarqet atdhetare rilindse u prpoqn tu trhiqnin vmendjen Fuqive t Mdha edhe ndaj problemit t t drejtave autonomiste t Shqipris.

    Kt radh Porta e Lart u ndodh m ngusht se hert e tjera. Meqense Fuqit e Mdha nuk i prfillnin shqiptart, gjith prgjegjsin e shtjeve t pazgjidhura t Traktatit t Berlinit ia ngarkonin Perandoris Osmane. Si rrjedhim, presioni i tyre pr tu dhn fund ktyre shtjeve n favor t Greqis e t Malit t Zi qe m i fort se kurr. Por tani q n Shqipri lvizja autonomiste kishte marr hov t madh dhe autoriteti i Stambollit ishte dobsuar shum, Porta e Lart m shum se kurdoher e pati t vshtir tu impononte shqiptarve vullnetin e Fuqive t Mdha. Ajo ishte e ndrgjegjshme se do ndrhyrje e saj ushtarake pr ti detyruar shqiptart t pranonin coptimin e trojeve t tyre do ta ndizte m keq flakn e lufts kundrosmane n Shqipri. Pr kt arsye, me gjith presionin e Fuqive t Mdha, ajo vendosi t kundrshtonte n kt Konferenc do zgjidhje territoriale n dm t shqiptarve. Madje, pr ti qetsuar n kt drejtim, sulltani emroi, n pragun e Konferencs s Berlinit, ministr t Jashtm t Perandoris Osmane Abedin pash Dinon, ish-antarin e Kryesis s Lidhjes s Prizrenit.

    Konferenca e Berlinit i filloi punimet m 16 qershor 1880. Pothuajse t gjitha shtjet q trajtoi kishin t bnin me Shqiprin. Midis tyre, ajo q pati m shum debate ishte shtja e kufirit turko-grek. Prirja q tregonin Fuqit e Mdha pr ta zmadhuar Greqin, me qllim q ta kishin si nj ledh kundr ndikimit rus n Ballkan, e nxiti Athinn t krkonte n Epir m shum troje shqiptare se ato q rekomandoheshin n Protokollin nr. 13 t Kongresit t Berlinit, jo deri n lumin Kalamas, por deri n jug t Sarands, duke prfshir edhe qytetin antik t Butrintit. Por Fuqit e Mdha krkuan ta knaqnin Greqin n sektor t tjer, pasi, sipas tyre, prania e shum shqiptarve n Mbretrin Greke do ta dobsonte fuqin e saj. Perandoria Osmane kundrshtoi si njrn, si tjetrn zgjidhje. Prfaqsuesi i saj la t kuptoj edhe njher se Porta e Lart ishte e prirur pr t br lshime vetm n Thesalin greke, por jo n Epirin shqiptar. Prfundimisht, Konferenca e Berlinit nuk bri n kt shtje asnj hap prpara. Ajo miratoi propozimin e Francs pr ta kthyer nga rekomandim n vendim vijn kufitare Kalamas-Selemvria, pr t cilin flitej n Protokollin nr. 13.

    Megjithat vendimi ishte prsri i cunguar, pasi nuk parashikonte asnj mjet pr ta detyruar Perandorin Osmane q ta onte deri n fund zbatimin e tij.
    Konferenca e Berlinit nuk e trajtoi drejtprdrejt shtjen e kufirit turko-malazez, pasi kjo, sipas pikpamjes s Fuqive t Mdha, kishte gjetur zgjidhje dy jav m par. Por gjat ditve q konferenca vazhdonte punimet e saj, ambasadort e tyre n Stamboll ia propozuan variantin e ri Ports s Lart, duke ia ln asaj n dor q t zgjidhte pr ti dorzuar Malit t Zi ose krahinn e Hotit e t Gruds, ose qytetin e Ulqinit me rrethinat e tij.

    Edhe pse Konferenca e Berlinit nuk i prfilli interesat kombtar t Shqipris, lufta e masave shqiptare nn udhheqjen e Lidhjes s Prizrenit pr t mbrojtur trsin territoriale dhe pr t fituar t drejtat e saj autonomiste, tashm kishte filluar t bnte jehon edhe n disa nga kancelarit e Fuqive t Mdha. Kush m shum e kush m pak, ato filluan t bindeshin se lvizja shqiptare nuk ishte, si kishin pohuar deri ather, nj makinacion i Stambollit, se ajo ishte shprehje e protests s nj populli q kishte aspiratat e veta kombtare dhe se faktori shqiptar nuk duhej ln pas dore n qoft se dshironin q vendimet e tyre t mtejshme t viheshin me t vrtet n jet. Megjithat, qndrimi q mbajtn ndaj faktorit shqiptar nuk qe i njjt. N seciln prej tyre ndikuan interesat e veant politik dhe ekonomik q ato kishin n Evropn Juglindore.

    Qndrimi m i papajtueshm pr shtjen shqiptare u duk midis Rusis cariste dhe Britanis s Madhe. Rusia vijonte t mos e pranonte iden e nj shteti autonom shqiptar, pr ta ln gjithnj t hapur rrugn e prmbushjes s aspiratave pushtuese q ushqenin shtetet sllave t Ballkanit. Anglia udhhiqej nga parime t kundrta. Ajo donte, si edhe m par, forcimin e Perandoris Osmane, t ciln, prvese e kishte kthyer n nj gjysmkoloni t saj, vijonte ta shihte si nj ledh t rndsishm pr t penguar ekspansionin rus n Evropn Juglindore. Pr kt arsye, qeveria britanike ishte e prirur q tu jepeshin shqiptarve disa t drejta autonomiste, me qllim q ta lironte Perandorin Osmane nga telashet q i vinin prej tyre, t cilat onin n dobsimin e saj. Nj qndrim t ndrmjetm mbajti Austro-Hungaria, e pasuar nga Gjermania. Edhe Vjena udhhiqej nga synimi pr t penguar ekspansionin rus n Ballkan, por tani kishte filluar t shqetsohej edhe nga pavarsia q po fitonte Lvizja Kombtare Shqiptare dhe n mnyr t veant nga fryma antiaustriake, q kishte shkaktuar n Shqipri vendosja e garnizoneve t saj ushtarake n hyrje t Kosovs, deri n afrsi t Mitrovics. Pr kt qllim, Vjena nuk ishte pr shtrirjen e t drejtave kombtare n mbar viset shqiptare, por vetm n Shqiprin Veriore me popullsi t dendur katolike, t ciln ajo shpresonte ta mbante nn kontrollin e saj nprmjet kultusprotektoratit.

    Gjat ditve t Konferencs s Berlinit ngadhnjeu pikpamja e Vjens. M 26 qershor 1880 ambasadort e Fuqive t Mdha n Stamboll, s bashku me variantin e zvendsimit t krahins s Hotit e t Gruds me qytetin e me rrethinat e Ulqinit, e kshilluan Portn e Lart q t shqyrtonte mundsin pr ti dhn t drejtn e vetqeverisjes administrative vetm vilajetit t Shkodrs.
    Por disa diplomat t huaj, t cilt e ndiqnin nga afr gjendjen e Shqipris, dyshonin se me kt zgjidhje Perandoria Osmane prsri nuk do t kishte qetsi t brendshme. Sikurse i raportonte qeveris s vet n korrik t vitit 1880 ambasadori anglez n Stamboll, Goshen, dhnia e autonomis administrative vetm pr vilajetin e Shkodrs, nuk i shrbente Perandoris Osmane, as politiks britanike n Ballkan. Kombsia shqiptare, - shkruante ai, - sht nj element q nuk duhet ln pa prfillur n do kombinim politik n t ardhmen. Edhe n qoft se sht e parakohshme, un do t rekomandoja q formimi i nj province shqiptare t bashkuar, t mbahej t paktn gjithnj parasysh. Sipas diplomatit britanik, ishte n interes t Anglis q Shqipria t bhej e fort dhe ajo mund t bhej e till vetm nse bashkoheshin t gjitha viset shqiptare n nj provinc t vetme autonome. Ky popull, - nnvizonte Gosheni, - q n pjesn m t madhe sht mysliman, do t bhet burim vshtirsish nga m t mdhat pr vendet sllave e greke t Gadishullit Ballkanik. Qeveria britanike e Gladstonit e prvetsoi tezn e ambasadorit t vet, por Fuqit e tjera t Mdha qndruan n pikpamjen e Vjens, e cila vijoi t ngulte kmb pr ti dhn autonomin administrative vetm vilajetit t Shkodrs, madje as krejt territoreve t tij, por kryesisht malsive katolike q bnin pjes n kt vilajet.

    Megjithat, shtja shqiptare tashm kishte fituar t drejtn e qytetaris n arenn ndrkombtare dhe nuk mund t injorohej si m par nga Fuqit e Mdha. Kjo u duk qart n mbledhjet q zhvilloi gjat vers s vitit 1880 Komisioni Evropian pr Rumelin Lindore, i krijuar nga Fuqit e Mdha pr t shqyrtuar, n mbshtetje t nenit 23 t Traktatit t Berlinit, projektin e reformave administrative q kishte prgatitur Porta e Lart pr t zbatuar n vilajetet e saj t Gadishullit Ballkanik. Me kt rast prfaqsuesi britanik Ficmoris (Fitzmaurice) i paraqiti komisionit nj projekt, me ann e t cilit krkonte jo bashkimin e menjhershm t trojeve shqiptare n nj vilajet t vetm, por organizimin e tyre n katr sanxhak me qendr n Shkodr, n Prizren, n Elbasan dhe n Janin, si hap t par pr bashkimin e tyre n t ardhmen n nj shtet t vetm shqiptar. Por projekti britanik ndeshi prsri n kundrshtimin e fuqive t tjera. Madje Komisioni Evropian, me prjashtim t prfaqsuesit rus, miratoi m 23 gusht 1880 projektin e hartuar bashkrisht nga prfaqsuesit e Francs dhe t Austro-Hungaris, i cili shnonte nj hap prapa n krahasim me iden e formuluar dy muaj m par, pasi tani i sugjerohej Ports s Lart t jepte autonomin administrative jo pr krejt vilajetin e Shkodrs, por vetm pr malsit patriarkale t Veriut. Megjithat, me kmbnguljen e prfaqsuesit britanik, n deklaratn e Komisionit Evropian pr Rumelin Lindore u vu si shtes shnimi se Fuqit e Mdha nuk do t kishin asnj kundrshtim, n rast se Porta e Lart do ta shihte me vend q ti bashkonte krahinat shqiptare n nj vilajet t vetm.
    Por Porta e Lart nuk pranoi asnj nga kto sugjerime.

  4. #44
    Kuvendi i Gjirokastrs (23 korrik 1880)



    Sukseset q u arritn gjat pranvers kundr administrats osmane t vilajeteve, paaftsia e Ports s Lart pr ta ndaluar vrullin e lufts s masave shqiptare dhe jehona q patn kto suksese n arenn ndrkombtare i dhan nj shtytje t mtejshme lvizjes autonomiste n Shqipri. Por vendimi q morn Fuqit e Mdha brenda e jasht Konferencs s Berlinit, pr ta detyruar Portn e Lart q ti knaqte Athinn dhe Cetinn me lshime territoriale n amri e n Ulqin, krijoi nj rrethan thellsisht t ndrlikuar pr Lidhjen Shqiptare t Prizrenit.

    Qarqet atdhetare t Lvizjes Kombtare Shqiptare, duke qen t bindura se Porta e Lart n gjendje paqeje nuk do ti jepte asnj t drejt kombtare Shqipris dhe se kto mund t siguroheshin vetm nse asaj i krijohej nj gjendje pa rrugdalje, kmbnguln q lufta pr autonomin e vendit t vijonte edhe n kto kushte. Sipas pikpamjes s tyre, ishte e nevojshme q lufta kundr coptimit t trojeve shqiptare t shkrihej me luftn pr t drejtat autonomiste t Shqipris. N nj rast t till, mendonin ato, Porta e Lart do t ngurronte t hapte nj luft frontale kundr gjith Shqipris, aq m tepr q fuqit perndimore, n radh t par Britania e Madhe dhe Austro-Hungaria, do ta detyronin Perandorin Osmane ta shmangte me do kusht kt konflikt me shqiptart pr t mos prfituar prej tij Rusia cariste.

    Kto shtje pritej t diskutoheshin n mbledhjen e Kshillit t Prgjithshm t Lidhjes Shqiptare q u mbajt n Prizren n dhjetditshin e fundit t korrikut t vitit 1880. Kshilli do t vendoste rreth masave q duheshin marr pr t pranuar lshimin e territoreve q Konferenca e Berlinit ia kishte dhn Greqis, si edhe pr t kundrshtuar vendimin e Konferencs s Stambollit pr Ulqinin. Mbledhja e korrikut e Kshillit t Prgjithshm t Lidhjes kishte nj prbrje mjaft t gjer, megjithat burimet dokumentare t njohura deri m sot heshtin rreth vendimeve t tij.

    N t njjtn koh Komiteti Ndrkrahinor i Lidhjes pr Shqiprin e Jugut, sapo mori njoftim pr rezolutn e 1 korrikut t Konferencs s Berlinit pr ratifikimin n favor t Greqis t kufirit greko-turk, vendosi t mbledh n Gjirokastr nj kuvend tjetr t Lidhjes Shqiptare. Ndryshe nga sa ishte menduar n fillim, Kuvendi i Gjirokastrs nuk pati karakter ndrkrahinor, por mbarshqiptar. Sipas njoftimit q jep konsulli rus, Trojanski, Kuvendi u vendos t mblidhej n Gjirokastr pr t qen m afr qendrs s trojeve shqiptare, m larg presionit t qendrs s vilajetit dhe ndrhyrjes s agjentve t huaj q ndodheshin n Janin.

    Kuvendi u mblodh m 23 korrik 1880. Aty morn pjes kryesisht krert shqiptar mysliman e t krishter t Beratit, t Prmetit, t Vlors, t Labris dhe t amris. Por, sipas t dhnave t konsullats austro-hungareze n Prevez, n kt Kuvend kan marr pjes prfaqsues nga e gjith Shqipria, jo vetm nga jugu, por edhe nga Gegria, ndrsa krahinat q nuk drguan dot prfaqsuesit e tyre, i miratuan vendimet e tij me shkrim.

    Punimet e Kuvendit i drejtoi Abdyl Frashri. shtja themelore q u trajtua aty ishte: autonomia e Shqipris, koha e shpalljes dhe mnyra e realizimit t saj. Kuvendi i Gjirokastrs vendosi q, n rast se qeveria e Stambollit do t shtrngohej t zbatonte rezolutn e Konferencs s Berlinit ose n rast se Greqia do t orvatej ti merrte me dhun tokat shqiptare q asaj i qen premtuar, Lidhja Shqiptare do t shpallte menjher nj qeveri t prkohshme kombtare. Me formimin e saj do t merrte fund sundimi osman n Shqipri. Sapo t shpallej qeveria e prkohshme shqiptare, do t pushoheshin npunsit turq dhe do t zvendsoheshin nga npuns shqiptar pa dallim feje. T ardhurat shtetrore do t administroheshin nga qeveria e prkohshme pr nevojat e Lidhjes Shqiptare. Menjher do t hartohej nj kushtetut, e cila do t garantonte sigurin e personit, t pasuris dhe ushtrimin e lir t fes. Qeveria e prkohshme do t merrte t gjitha masat pr t vendosur rendin dhe qetsin shembullore n mbar vendin. Pr kt qllim do t dnoheshin me rreptsi jo vetm autort e krimeve, por edhe tradhtart e vendit. N t njjtn koh do ti kushtohej nj kujdes i veant ushtris kombtare, n radht e s cils do t inkuadroheshin t gjith nizamt, rezervistt dhe oficert shqiptar q shrbenin n ushtrin osmane.

    Kuvendi i Gjirokastrs vendosi q Shqipria t mos kalonte prtej caqeve t nj shteti autonom nn sovranitetin e sulltanit. Megjithat, marrdhniet ndrmjet Shqipris autonome dhe Perandoris Osmane do t kufizoheshin n minimum. Sulltani do t kishte vetm nj t drejt: t emronte guvernatorin e prgjithshm t Shqipris, kurse Shqipria detyrohej ti paguante Ports s Lart nj tribut vjetor n t holla dhe t ndihmonte me nj kontigjent t caktuar ushtarsh shqiptar n rast lufte me shtetet e huaja. Pr kompensim Perandoria Osmane do t detyrohej ta mbronte ushtarakisht Shqiprin nga do agresion i jashtm.

    Lidhur me rezolutn e Konferencs s Berlinit t 1 korrikut 1880 Kuvendi i Gjirokastrs mbajti t njjtin qndrim q kishte prcaktuar m par Lidhja. Shpalli se shqiptart nuk kishin pun me Thesalin, por ishin t vendosur t kundrshtonin me do kusht nj coptim t Shqipris s Jugut (t Epirit). Kuvendi shprehu gatishmrin e shqiptarve pr tu hedhur menjher n front, n qoft se ushtrit greke do t shkelnin kufirin. Kuvendi vendosi t merrte edhe masa konkrete ushtarake pr mbrojtjen e trsis s Shqipris, duke ngritur pr kt qllim ushtrin kombtare.

    Pr ta detyruar Perandorin Osmane q ta njihte de jure autonomin e Shqipris, udhheqsit mendonin t trhiqnin n veprime luftarake shtresat e gjera popullore dhe ta vinin Portn e Lart para faktit t kryer. Sipas tyre, fakti i kryer do t siguronte n t njjtn koh edhe mbshtetjen e atyre Fuqive t Mdha, t cilat nuk dshironin trazira t brendshme, q do ta dobsonin m shum Perandorin Osmane. Ata mendonin t siguronin mbshtetjen e tyre duke trhequr simpatin e opinionit botror n favor t kryengritjes lirimtare dhe duke dhn prova se shqiptart ishin t prgatitur pr t organizuar shtetin e tyre kombtar.

    Kuvendi z nj vend t rndsishm n historin e Lidhjes Shqiptare. Ai shnoi nj shkallzim t mtejshm t lufts pr autonomin e Shqipris dhe shtroi pr her t par, n shkall kombtare, krijimin e nj qeverie t prkohshme shqiptare. Me vendimet e tij Kuvendi i Gjirokastrs ua parashtroi edhe njher Fuqive t Mdha prgjigjen kategorike se shqiptart nuk do t lejonin n asnj mnyr coptimin e territoreve t atdheut t tyre.

    Fill pas mbylljes s Kuvendit t Gjirokastrs pjesmarrsit u shprndan prsri n viset e tyre, me qllim q t mobilizonin forcat ushtarake pr t mbrojtur trsin e trojeve shqiptare dhe pr t siguruar t drejtat kombtare.
    Trheqja e shtresave t gjera t popullsis n platformn atdhetare t krahut radikal t Lidhjes i dha shtytje lvizjes autonomiste. Fill pas mbylljes s Kuvendit t Gjirokastrs n mjaft krahina t Jugut u rritn veprimet e popullsis pr dbimin e npunsve turq nga administrata lokale dhe pr kthimin e saj n administrat shqiptare. Nj muaj m von, n gusht 1880, konsulli rus n Janin, Trojanski, raportonte n lidhje me gjendjen n amri: Qeverisja e vilajetit tani po kalon dalngadal n duart e shqiptarve, t cilt prpiqen t largojn q ktej t gjith npunsit me origjin joshqiptare dhe kan pasur aq sukses n kt pun, saq n rrethet e Epirit Veriperndimor Lidhja Shqiptare vepron pothuajse n mnyr t pavarur. Dshmi e rritjes s autoritetit t Lidhjes Shqiptare ishte vendosja e qetsis s plot jo vetm n Shqiprin e Jugut, por n mbar vendin. Lidhja arriti t vendoste qetsin e rendin edhe n vilajetin e Manastirit e t Kosovs. Me vendimet e Kuvendit t Gjirokastrs u solidarizua edhe opinioni publik i vilajetit t Kosovs e t Shkodrs, vese n kto treva shqiptart mbetn t gozhduar pr shkak t shqetsimit q vijoi t shkaktonte shtja e Ulqinit.

    Vendimet e Kuvendit t Gjirokastrs shkaktuan shqetsim n Stamboll. Porta e Lart mori masa pr ta shtypur lvizjen autonomiste me an t prarjes ose t dhuns n rast se acarohej situata n sektorin e Ulqinit. Pr shtjen e amris ajo vendosi t fitonte koh duke e vazhduar kundrshtimin ndaj Protokollit nr. 13 dhe duke i zvarritur prsri bisedimet me paln greke.

  5. #45
    5. MBROJTJA E ULQINIT. KUVENDI I DIBRS
    (GUSHT-NNTOR 1880)






    Demonstrata navale (gusht-tetor 1880)



    Mali i Zi e pranoi propozimin q bn ambasadort e Fuqive t Mdha n Stamboll, m 26 qershor 1880, pr t zvendsuar krahinat e Hotit e t Gruds me qytetin dhe rrethinat e Ulqinit. Por Porta e Lart, megjithse zyrtarisht nuk e kundrshtoi, nxori prsri n shesh pengesn q do t ndeshte n dorzimin e tij nga ana e shqiptarve. N t vrtet, jo vetm qyteti bregdetar i Ulqinit, por edhe hinterlandi i tij fshatar banohej krejtsisht nga popullsi shqiptare. Prvese pjes e pandar e truallit kombtar t Shqipris, Ulqini ishte skela kryesore e Shkodrs dhe e pellgut t saj n detin Adriatik. Ai ishte njkohsisht edhe pika m e rndsishme bregdetare q lidhte tregtin e jashtme t Kosovs me skelat e ndryshme t Mesdheut.
    Si edhe m par, shqiptart protestuan menjher pr kt padrejtsi t re q Fuqit e Mdha po bnin n dm t interesave t tyre kombtar. N t njjtn koh ata ia prsritn Ports s Lart vendosmrin pr ta mbrojtur me do kusht Ulqinin dhe gatishmrin pr t hyr n luft edhe kundr saj. Por kt radh Fuqit e Mdha ishin t vendosura pr t mos i marr n asnj mnyr parasysh justifikimet e qeveris osmane. Me nj not kolektive, q i drejtuan m 3 gusht 1880 Stambollit, ato e ftonin Portn e Lart ta thyente qndresn e shqiptarve dhe tia dorzonte Ulqinin Malit t Zi.

    N fillim qeveria osmane prsri ngurroi t prdorte forcn ushtarake kundr Lidhjes Shqiptare. Ajo u prpoq m shum se kurdoher me an t krcnimeve pr ti bindur udhheqsit e saj t hiqnin dor nga qndresa, por orvatjet nuk patn sukses. Vullnetart shqiptar nn komandn e Isuf Sokolit, t Haxhi Mehmet Becit, t Mehmet Gjylit etj., e rrethuan Ulqinin dhe u prgatitn pr ta shtn n dor, sapo t largoheshin ushtrit turke nga qyteti.

    Pr ta zgjidhur shtjen e dorzimit t Ulqinit, Fuqit e Mdha e krcnuan Turqin se do t zhvillonin nj demonstrat navale n bregdetin shqiptar, madje m von se do t zbarkonin trupat e tyre n skeln turke t Izmirit. E tmerruar nga demonstrata navale dhe pr t shmangur ndrlikimet ndrkombtare, Porta e Lart drgoi n gusht 1880 n Shkodr gjeneral Riza Pashn me 3 000 ushtar, me detyrn q ta dorzonte Ulqinin pa konflikte t armatosura. Riza Pasha, q mbrriti n Shkodr m 19 gusht, u prpoq ti bindte krert e Lidhjes me t holla e me premtime q t hiqnin dor nga mbrojtja e Ulqinit. N nj takim t veant q pati m 22 gusht me antart e Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs, ai u deklaroi se do t prdorte dhunn ushtarake kundr t gjith atyre q do t pengonin dorzimin e Ulqinit. Me 24 gusht 1880 Riza Pasha shpalli n Shkodr shtetrrethimin e ndalimin e qarkullimit dhe t lidhjeve me Ulqinin nga mbrmja n agim. Por orvatjet e tij nuk dhan rezultat. As letrat personale q sulltani u drejtoi krerve t Lidhjes, as ndrhyrjet e ministrave t tij nuk i prapsn vullnetart nga vendimi pr mbrojtjen e Ulqinit. Pr kt 2 000 lufttar shqiptar (ndr t cilt 600 ishin shkodran), t komanduar nga Muftar ag Rei, zun pozita midis Mids s Krajs dhe Malit t Mozhurs pr t penguar kalimin e forcave t Riza Pashs n Ulqin. Forca t tjera ulqinake, nn komandn e Haxhi Mehmet Becit, qndronin n gatishmri kundr marshimit t mundshm t forcave malazeze.

    M 1 shtator Fuqit e Mdha vendosn t ndrmerrnin demonstratn navale para ujrave t Ulqinit dhe m 4 shtator 1880 rreth 20 korracata me shum anije t vogla angleze, franceze, gjermane, ruse, italiane dhe austro-hungareze hodhn spirancat n ujrat e Raguzs.
    Por edhe pas ksaj as popullsia e Shkodrs dhe e Ulqinit, as edhe Komiteti Ndrkrahinor i Lidhjes pr Shkodrn nuk u nnshtruan; ata u treguan t vendosur t mbronin Ulqinin. Pr mbrojtjen e Ulqinit u shpreh edhe Kshilli i Prgjithshm i Lidhjes q u mblodh n Prizren n fillim t shtatorit. Ndrkaq, m 7 dhe 8 shtator 17 batalione osmane, t komanduara nga Riza Pasha, rrethuan qytetin e Shkodrs dhe u drejtuan pr n Ulqin. Forcat vullnetare shqiptare, q ndodheshin n Ulqin e n Mozhur, u doln prpara forcave osmane dhe ndaln marshimin e tyre pr n Ulqin. M 15 shtator dega e Lidhjes Shqiptare pr Ulqinin u drgoi Fuqive t Mdha, nprmjet konsujve t tyre n Shkodr, nj memorandum ku protestonte n mnyr kategorike kundr lshimit t Ulqinit dhe shprehte gatishmrin e popullsis s tij pr t qndruar deri n fund.

    M 17 shtator komandanti i flots ushtarake t Gjasht Fuqive t Mdha i drgoi Riza Pashs nj ultimatum, me t cilin i jepte 3 dit afat pr dorzimin e Ulqinit. M 17 shtator ushtrit e Lidhjes, t prbra nga 6 mij ushtar q deri ather e mbanin t rrethuar Ulqinin, sapo morn lajmin pr demonstratn navale, sulmuan ushtrit osmane dhe e shtin n dor qytetin. Ushtria turke u mbyll n kazerma dhe m pas u largua fshehurazi nga qyteti.
    M 20 shtator flota e gjasht Fuqive t Mdha la Raguzn dhe u drejtua pr n jug, por nuk hyri n ujrat e Ulqinit. Megjithat, ushtrit e Lidhjes Shqiptare, t cilat tani qndronin prball flots ndrkombtare, nuk u bindn. M 25 shtator Riza Pasha shpalli shtetrrethimin n Shkodr, bllokoi rrugn e Ulqinit pr t ndaluar furnizimin e vullnetarve, armatosi forcat e armatosura t qytetit q vareshin nga Lidhja, ndaloi mbledhjet dhe shpalli shprndarjen e Degs s Lidhjes. Njkohsisht bri arrestime. M 29 shtator Riza Pasha urdhroi shprndarjen e Komitetit Ndrkrahinor t Lidhjes dhe e krcnoi se do t merrte masa ushtarake kundr tij, nse nuk shprndahej. Dega e Lidhjes t nesrmen u prgjigj se ajo tashm nuk e njihte Riza Pashn si komandant ushtarak t vilajetit dhe e krcnonte se do ta dbonte at s bashku me garnizonin e tij nga Shkodra.

    Pikrisht n kto dit, kur acarimi i marrdhnieve ndrmjet Lidhjes s Prizrenit dhe Ports s Lart po onte drejt konfliktit t armatosur, Anglia dhe Austro-Hungaria ndrhyn pr t penguar mbrojtjen me arm t Ulqinit. Duke par se as demonstrata detare e flots ndrkombtare, as masat ushtarake t qeveris osmane nuk po jepnin rezultat, konsujt britanik dhe austro-hungarez u prpoqn t bindnin krert e degve t Lidhjes s Prizrenit e n mnyr t veant antart e Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs se Fuqit e Mdha ishin t prirura tu jepnin shqiptarve t drejta autonomiste, por krkonin si kusht q kta t mos e kundrshtonin dorzimin e Ulqinit dhe t mos shkaktonin konflikt t armatosur me Portn e Lart. Edhe pse premtimi i tyre qe nj mashtrim, si edhe presionet e dhunshme t Stambollit nuk mbetn pa efekt. U lkundn sidomos qarqet e moderuara, t cilat menduan se ia vlente t sakrifikohej Ulqini pr t siguruar t drejtat autonomiste pa hyr n konflikt me Portn e Lart. Si rrjedhim, disa nga antart e Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs, ndrmjet t cilve edhe Hodo Sokoli, prkrahs i njohur i lvizjes autonomiste, tani hoqn dor nga lufta pr mbrojtjen e Ulqinit.

    Kjo rrethan e vshtirsoi m shum detyrn e atdhetarve pr t mbrojtur me arm Ulqinin dhe pr t siguruar autonomin e Shqipris. Megjithat, ata nuk hoqn dor nga qndrimi i tyre, por u prpoqn t mbanin gjall frymn luftarake n t katr vilajetet. Ve ksaj, ata vendosn t ndrmerrnin prapjen e fundit pr t trhequr n programin e tyre qarqet e moderuara, n mnyr t veant forcat luftarake q ishin ende t lidhura pas tyre. Pr kt qllim u thirr nj kuvend i jashtzakonshm i Lidhjes Shqiptare n qytetin e Dibrs.



    Kuvendi i Dibrs (20-24 tetor).

    Lufta e Ulqinit



    Kuvendi i Dibrs i filloi punimet m 20 tetor 1880. Aty morn pjes rreth 300 delegat t ardhur nga krahinat shqiptare t katr vilajeteve, t shoqruar nga 5 mij veta t armatosur. Shumica e tyre ishin drguar nga vilajeti i Kosovs dhe nga viset shqiptare t vilajetit t Manastirit. Numri i delegatve q prfaqsonin Shkodrn, Shqiprin e Mesme dhe t Jugut ishte m i pakt. Pjesa m e madhe e delegatve u prkiste rrymave radikale dhe t moderuara. Midis delegatve ishin Ali pash Gucia, Iliaz pash Dibra, Abdyl Frashri etj.
    Kuvendi trajtoi tri shtje me rndsi vendimtare pr Shqiprin: qndrimin ndaj shtjes s Ulqinit, krijimin e nj vilajeti autonom dhe formimin e qeveris s prkohshme.

    Lidhur me shtjen e par Kuvendi e quajti t domosdoshme mbrojtjen me arm t Ulqinit dhe shprehu gatishmrin pr t drguar n Shkodr forcat vullnetare t sanxhakut t Dibrs. Ky vendim iu njoftua edhe Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs. Abdyl Frashri dhe prfaqsuesit e krahut radikal argumentuan gjithashtu programin e miratuar n Kuvendin e Gjirokastrs, pr krijimin e vilajetit autonom t Shqipris dhe pr formimin e qeveris s prkohshme. Ashtu si parashikohej, elementt konservator (rreth 25 veta) mbajtn ann e Ports s Lart. Ata nuk pranuan asnj nga krkesat e atdhetarve radikal dhe u suln me ashprsi kundr tyre. Vendimi pr mbrojtjen e Ulqinit, pavarsisht nga urdhri q kishte dhn sulltani pr dorzimin e tij, u mor me votat e atdhetarve radikal dhe t moderuar. T moderuarit e pranuan n parim edhe formimin e Vilajetit t Shqipris. Madje disa prej tyre, ndr t cilt Iljaz pash Dibra dhe Ali pash Gucia, e miratuan edhe tezn e Abdyl Frashrit pr ta sendrtuar vilajetin autonom me ann e veprimeve t armatosura. T tjert nguln kmb n pikpamjen e tyre t mparshme: pr t mos shkuar prtej paraqitjes s peticionit, duke ia ln sulltanit n dor plotsimin e krkesave t tij. Debate t zjarrta u zhvilluan sidomos rreth shtjes s formimit t qeveris s prkohshme, kundr s cils u ngritn gjith delegatt konservator.

    Si pasoj e ktyre divergjencave, Kuvendi i Dibrs doli me dy rezoluta. Njra, e ndrtuar sipas platforms s Kuvendit t Gjirokastrs, me t cilin krkohej krijimi i Vilajetit t Shqipris me autonomi t gjer, fitoi afrsisht 120 vota. Tjetra, e propozuar nga delegatt e krahut t moderuar, me t cilin lutej Porta e Lart q t krijonte nj Ejalet t Shqipris, pa i shkrir vilajetet, dhe t zbatonte n kt reformat pr organizimin e ri t vilajeteve, sipas nenit 23 t Traktatit t Berlinit. Ejaleti i Shqipris do t kishte nj autonomi t kufizuar. Rezoluta e dyt grumbulloi shumicn prej 150 votash. Delegatt konservator nuk nnshkruan asnjrin prej tyre. T dyja rezolutat u drguan ve e ve n Stamboll. Pr shtjen e qeveris s prkohshme, Kuvendi i Dibrs zyrtarisht nuk mori asnj vendim. N baz t marrveshjes q u arrit ndrmjet patriotve revolucionar, ajo u la t shqyrtohej edhe njher n Prizren. Miratimi i dy rezolutave tregoi se Kuvendi i Dibrs nuk arriti t bashkonte t gjitha forcat patriotike shqiptare rreth nj programi t vetm autonomist. Megjithat, vendimet e tij patn jehon pozitive si brenda vendit, ashtu edhe n opinionin publik evropian.

    Gjat ditve t Kuvendit t Dibrs qeveria e Stambollit mori masa t tjera shtrnguese kundr shkodranve pr t siguruar dorzimin pa luft t Ulqinit. Ajo vendosi t prfitonte nga prarja q u thellua n Kuvendin e Dibrs dhe ti jepte fund qndress s Lidhjes pr mbrojtjen e Ulqinit. M 25 tetor 1880 Porta e Lart largoi nga Shkodra gjeneral Riza Pashn dhe n vend t tij drgoi mareshal Dervish Pashn, t shoqruar nga 21 batalione dhe t pajisur me fuqi t jashtzakonshme. Ai u emrua komisar i jashtzakonshm dhe kryekomandant i vilajetit t Shkodrs. Pr t shmangur pusit e forcave shqiptare, Dervish Pasha udhtoi nga Stambolli n Shqipri me anije. Sapo arriti n Shkodr, m 3 nntor 1880, ai i dha nj ultimatum Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs pr t trhequr vullnetart shqiptar nga Ulqini.

    N kt koh treva e Ulqinit ndodhej nn kontrollin e forcave vullnetare t Lidhjes Shqiptare, q drejtoheshin nga shtabi ushtarak i formuar pr mbrojtjen e Ulqinit. Nn drejtimin e tij, sipas t dhnave m t sakta, qen 2 mij vullnetar t vendosur n Ulqin (nga t cilt 800 ulqinak) dhe 2 mij t tjer, n sektorin e Tuzit. N fillim t nntorit, kur Dervish Pasha ishte vendosur tanim n Shkodr, mbrritn ktu qindra vullnetar t tjer nga Tetova, nga Shkreli, nga Dibra, nga Kelmendi dhe pritej t vinin rreth 4 mij t tjer nga Prizreni, nga Gjakova e nga Dibra.

    Presionet q Dervish Pasha bri nga 7 deri n 16 nntor 1880 ndaj Komitetit Ndrkrahinor t Lidhjes pr Shkodrn pr ta detyruar t dorzonte Ulqinin nuk dhan rezultat. Edhe Komiteti i Lidhjes pr Ulqinin n peticionin q u drgoi m 16 nntor Fuqive t Mdha, shprehte vendosmrin pr mbrojtjen e qytetit. Fryma e qndress kishte prfshir gjith popullsin e qytetit.

    Pr t shpejtuar dorzimin e Ulqinit u angazhuan konsulli anglez (K. Grini) dhe ai austro-hungarez (F. Lipih) n Shkodr, t cilt, n marrveshje me Dervish Pashn, ushtruan trysni mbi Komitetin Ndrkrahinor t Shkodrs pr ta bindur t hiqte dor nga mbrojtja e Ulqinit. Prkundrejt ksaj konsujt e huaj do t ndrhynin pran sulltanit pr tu dhn shqiptarve t drejtat autonomiste. Prball trysnis s Dervish Pashs dhe premtimeve t konsujve t huaj, m 17 nntor 1880 shum antar t Komitetit Ndrkrahinor t Shkodrs deklaruan se hiqnin dor nga qndresa e armatosur n Ulqin. Ndrkoh edhe mjaft nga prfaqsuesit e krahut t moderuar kishin kapitulluar para Dervish Pashs dhe patn shkuar aq larg, sa disa dit m par kishin lajmruar telegrafisht Kuvendin e Dibrs se nuk kishin nevoj pr ndihma, pasi kishin vendosur ta dorzonin qytetin. Kapitullimi i tyre shkaktoi revoltimin e atdhetarve shkodran, t cilt formuan nj komitet t ri t Lidhjes Shqiptare pr Shkodrn. N komitetin e ri, q u ngrit m 19 nntor 1880, hyn partizant e vendosur t mbrojtjes me arm t Ulqinit, si Selim oba, Isuf Sokoli, Fetah Dragusha, Filip eka etj.

    Por ngjarjet u zhvilluan me shpejtsi t madhe. Prarja n udhheqjen e Lidhjes dobsoi forcat e saj ushtarake, sidomos ardhjen e vullnetarve t tjer. Komiteti i ri nuk pati koh t mobilizonte popullin dhe t organizonte qndresn e armatosur kundr ushtris osmane. Tri dit m von, m 22 nntor 1880, ndrsa Shkodra nuk e kishte kaprcyer ende krizn e brendshme politike, Dervish Pasha i dha urdhr ushtris turke t fillonte marshimin pr n Ulqin. At dit ushtrit turke u ndeshn me forcat shqiptare te Kodra e Kuqe, afr fshatit Klesna. N fillim vullnetart shqiptar i sprapsn ushtrit turke, por m von, pasi arritn reparte t tjera osmane t pajisura me artileri moderne, forcat shqiptare u thyen. Komandanti i tyre Isuf Sokoli u plagos rnd dhe pak m von vdiq.
    Pasi u thye ushtria shqiptare, forcat turke vazhduan marshimin dhe hyn n Ulqin, m 23 nntor 1880, t cilin pastaj m 26 nntor ua dorzuan ushtrive malazeze.

    S bashku me dorzimin e Ulqinit mori fund edhe shtja e kufijve verior, e cila kishte shqetsuar pr gati 30 muaj jo vetm Perandorin Osmane, por edhe diplomacin evropiane. Megjithat, edhe pse shtja e kufirit turko-malazez u mbyll, lufta q zhvilluan shqiptart kundr shantazhit brutal t Fuqive t Mdha dhe ndrhyrjes ushtarake t Ports s Lart la prshtypje t thell n opinionin publik t Evrops. Jo vetm n shtyp, por edhe n disa parlamente t Evrops, u ngritn zra proteste kundr politiks s Fuqive t Mdha, t cilat vendosn t prdornin luftanijet pr t shtypur t drejtat kombtare t popullit shqiptar.

  6. #46
    6. LVIZJA KULTURORE SHQIPTARE N VITET
    E LIDHJES S PRIZRENIT
    (1878-1881)





    Mendimi politik, filozofik e shoqror n vitet e Lidhjes s Prizrenit


    Gjat viteve t Lidhjes s Prizrenit Lvizja Kombtare Shqiptare nuk u shpreh vetm me luftn e prditshme politike, diplomatike e ushtarake pr mbrojtjen e trsis toksore t atdheut dhe pr formimin e shtetit kombtar shqiptar. Ajo u shfaq n t njjtn koh edhe me zhvillimin e vrullshm t mendimit politik, filozofik e shoqror, si edhe t veprimtaris publicistike, letrare e shkencore.
    Nga frymzimi atdhetar e nga karakteri prparimtar, lvizja kulturore shqiptare e viteve t Lidhjes s Prizrenit ishte pjes prbrse e lvizjes kulturore rilindse, e cila kishte marr jet n dhjetvjeart e mparshm. Por gjat viteve t Krizs Lindore ajo prshiu t gjitha sferat e jets kulturore t vendit dhe u kthye, m shum se n t kaluarn, n nj lvizje atdhetare. Si e till ajo u frymzua nga lufta politike, diplomatike e ushtarake q zhvilluan shqiptart nn udhheqjen e Lidhjes s Prizrenit, por me prmbajtjen e saj atdhetare e demokratike ndikoi n ngritjen ideologjike t lvizjes kombtare n nj shkall t papar deri ather.
    Lvizjen kulturore t ksaj periudhe e udhhoqn po ata atdhetar, t cilt prpunuan edhe platformn politike t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. At e udhhoqn figura t shquara, si Abdyl Frashri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Sami Frashri, Thimi Mitko, Ymer Prizreni, t cilt me veprimtarin e tyre si ideolog e si aktivist, si shkrimtar e si organizator, zn nj vend t rndsishm n historin e gjith Rilindjes Kombtare Shqiptare.

    N fushn e mendimit politik e shoqror, lvizja kulturore trajtoi problemet kryesore q shqetsonin lvizjen kombtare n kushtet e Krizs Lindore t viteve 70: konsolidimin e unitetit kombtar t shqiptarve, mbrojtjen e trsis toksore t atdheut dhe formimin e shtetit shqiptar autonom si hap drejt krijimit t shtetit kombtar t pavarur, demokratik e iluminist.

    Nj vend qendror n platformn ideologjike, t prpunuar n nj varg shkrimesh nga udhheqsit e lvizjes kombtare t ktyre viteve, zuri koncepti filozofik pr kombin. shtja kishte rndsi jetike pr shqiptart, pasi n arenn ndrkombtare sundonte ende koncepti mesjetar, i cili e mbante bashksin fetare t nj populli si nj prbrs t domosdoshm pr t qen nj komb. Sipas ktij koncepti, shqiptart t ndar n tri besime fetare t ndryshme nuk merreshin ende si pjestar t nj kombi t vetm as nga Perandoria Osmane, as nga Fuqit e Mdha, as nga shtetet fqinje ballkanike. Si rrjedhim, atyre u mohohej e drejta pr t formuar nj shtet kombtar m vete. Kundr ktij koncepti t prapambetur u ngritn t gjith ideologt dhe aktivistt e lvizjes kulturore shqiptare. T ngresh besimin fetar n parim kombsie dhe t marrsh dogmn pr rac apo ritin pr atdhe, nuk sht aspak e pranueshme, shkruante Pashko Vasa m 1879.

    Ve ksaj rilindsit nuk u pajtuan as me konceptin tjetr q qarkullonte n disa teoricien t kohs s tyre, sipas t cilve nj popull quhet komb kur ka formuar shtetin. Konceptin filozofik pr kombin e formuloi n mnyr m t plot Abdyl Frashri qysh n pragun e themelimit t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. N artikujt e tij, t botuar n pranvern e vitit 1878, ai shikonte si prbrs t nj kombi gjuhn e prbashkt, territorin e prbashkt, historin e prbashkt dhe jetn shpirtrore t prbashkt (t ciln ai e krkonte jo n fen e prbashkt, por n fushn e dokeve, t zakoneve, t tregimeve, t kngve, t valleve dhe t virtyteve t prbashkta) dhe mbi t gjitha aspiratn pr t formuar nj shtet t prbashkt. Lvizja kulturore shqiptare prvetsoi kshtu n fushn ideologjike nj nga konceptet filozofike m t prparuara t shek. XIX.

    Lvizja kulturore shqiptare e shtriu kt koncept t prparuar edhe n truallin e veprimtaris politike. Ideologt rilinds t ktyre viteve, m shum se paraardhsit e tyre, i dhan lvizjes kulturore shqiptare, ashtu si edhe lvizjes politike kombtare, nj prmbajtje laike. Madje, pr hir t unitetit kombtar, ata u bnin thirrje bashkatdhetarve q t mos dgjonin predikimet e xhamis e t kishs, kur ato binin ndesh me interesat kombtar, u shrbenin sunduesit t huaj dhe propagandave t shteteve fqinje; kshtu ata ishin n konflikt t hapur me institucionet klerikale dhe t palkundur prball krcnimeve t tyre. Thirrje t tilla si ajo e Pashko Vass: E mos shikjoni kisha e xhamia / Feja e shqyptarit asht shqyptaria! u bn shum popullore n Shqipri. Ky laicizim i ndrgjegjes kombtare, i cili gjat viteve t Lidhjes s Prizrenit prparoi me hapa t shpejt, pushtoi pothuajse t gjitha fushat e jets kulturore t vendit.

    Nj vend po aq t rndsishm n platformn ideologjike t lvizjes kulturore zuri edhe koncepti politik pr territorin kombtar t shqiptarve. Kjo shtje kishte gjithashtu rndsi jetike, pasi n kushtet e Krizs Lindore shqiptarve u duhej t afirmonin sa m par n arenn ndrkombtare trsin territoriale t Shqipris si njsi politike, pr t parandaluar prmbushjen e lakmive t huaja shoviniste n kurriz t saj. Ashtu si n konceptin e kombit, edhe n at t territorit ideologt atdhetar nuk ndoqn rrugn e udhheqsve nacionalist t monarkive ballkanike, t cilt, pr t prligjur aspiratat e tyre shoviniste n kurriz t kombeve t tjera, ngritn t ashtuquajturin kriter historik.

    Si dihet, ky kriter krijoi te Serbia, Bullgaria e Greqia prirjen pr t rimkmbur, n antagonizm me njra-tjetrn, e para Perandorin e Stefan Dushanit, e dyta Perandorin e car Samuilit, e treta Perandorin Greke-bizantine, t cilat patn n mesjet nn zgjedhn e tyre nj varg kombsish t Ballkanit. Edhe shqiptart, shkruante Abdyl Frashri, kishin mundsi t merrnin nga historia e tyre e lasht argumentin e trevs ku banonin mbar fiset ilire pr t prligjur krijimin e nj shteti t madh shqiptar. Por ky kriter do t ishte i padrejt, pasi n mjaft nga ato vise tashm banojn popuj t tjer, t cilt nuk do t pranonin n kushtet e reja t qytetrimit t hynin nn nj zgjedh t huaj. Rilindsit krkonin q t zbatohej n radh t par kriteri etnik dhe jo ai historik, t respektoheshin gjendja reale dhe t drejtat territoriale t sotme t t gjith popujve. Vetm kriteri etnik, theksonte Abdyl Frashri, do t vendoste nj paqe t qndrueshme n Gadishullin Ballkanik dhe nj harmoni t vrtet ndrmjet kombeve t tij. Me kt koncept politik lvizja kulturore shqiptare u rreshtua gjithashtu n pozitat m t prparuara t lvizjeve kulturore evropiane t shek. XIX.

    Gjat viteve t Lidhjes s Prizrenit lvizja kulturore shqiptare ngriti n nj shkall m t lart edhe koncepte t tjera politike, filozofike ose shoqrore, t cilat ishin shfaqur gjat dhjetvjearve t mparshm. Ajo i dha konceptit atdhe ose mmdhe nj prmbajtje t re politike jo vetm si nj bashksi krahinore t vendlindjes, por si nj bashksi t mbar trojeve amtare dhe si nj ideal t shenjt, pr lirimin ose mbrojtjen e t cilit t gjith shqiptart duhej t prpiqeshin me do mjet, duke mos kursyer as jetn e tyre. Ajo e pasuroi m tej kulturn politiko-shoqrore, duke e trajtuar konceptin e autonomis s Shqipris nga kndi i interesave kombtar shqiptar, si nj hallk kalimtare pr t sendrtuar, n kushte kombtare m t prshtatshme, pavarsin e saj t plot.

    Procesi i laicizimit t ndrgjegjes politike kombtare ia hapi dyert nj deprtimi m t hovshm t mendimit iluminist n jetn kulturore t vendit, gj q shpejtoi emancipimin ideologjik t shqiptarve nga presioni i dogmatizmit obskurantist i institucioneve fetare. Ve ksaj, ajo e shtriu konceptin e vllazrimit t shqiptarve jo vetm n fushn e detyrave, por edhe n at t t drejtave. Si rrjedhim, ajo e shkriu at me konceptin e barazis s tyre qytetare, pavarsisht nga prkatsia fetare, shoqrore e krahinore, e cila nuk ishte n rendin shoqror osman. Prve t tjerave, ajo e konceptoi edhe vet kulturn jo si nj stoli, por si nj arm q duhej t forconte unitetin kombtar t shqiptarve n luft pr t mbrojtur trsin toksore t Shqipris dhe pr t formuar shtetin kombtar shqiptar.

  7. #47
    Letrsia politike



    Gjat viteve t Lidhjes s Prizrenit mendimi politik shqiptar u shpreh me mjete t panjohura m par. T tilla ishin protestat e memorandumet drejtuar Fuqive t Mdha e Ports s Lart, t cilat vetm fare pak u redaktuan nga kryesia e Lidhjes s Prizrenit, ndrkoh q shumica drrmuese u hartua me nismn e degve krahinore t saj ose t qarqeve t ndryshme atdhetare t vendit. Pavarsisht nga autort, ato pajtohen ndrmjet tyre n trajtimin dhe n zgjidhjen e shtjeve themelore q shqetsonin Lvizjen Kombtare Shqiptare. Pothuajse t gjitha flasin n emr t kombit shqiptar. Kudo spikat fryma e vllazrimit t shqiptarve pavarsisht nga dallimet fetare, spikat krenaria e tyre pr traditat e prbashkta liridashse dhe vendosmria pr t mbrojtur t drejtat kombtare. Takimi i tyre n kto shtje t rndsishme politike tregonte se platforma ideologjike kombtare kishte deprtuar thell n shtresat e gjera t popullsis shqiptare.

    Por shprehjen e vet m t lart, si nga forma ashtu dhe nga prmbajtja, ajo e gjeti te traktatet politike dhe te shkrimet publicistike t hartuara nga personalitetet e lvizjes kombtare pr publikun ndrkombtar. Patriott shqiptar e kishin ndier prej kohsh nevojn pr nj tribun shtypi t pavarur. Por Porta e Lart e kishte kundrshtuar vazhdimisht lejen pr t nxjerr nj organ periodik shqip brenda kufijve t Perandoris. Edhe prpjekjet pr t botuar nj gazet shqiptare jasht Perandoris Osmane kishin dshtuar pjesrisht pr munges mjetesh financiare, pjesrisht nga qndrimi armiqsor i qeverive t huaja. Me prpjekje t mdha Sami Frashri arriti ta shtinte n dor, n qershor t vitit 1878, drejtimin e gazets turke Terxhuman-i Shark (Interpreti i Lindjes), q botohej n Stamboll, por kjo nuk pati jet t gjat, pasi pas katr muajsh u mbyll nga censura osmane. Nj vit m von Lvizjes Kombtare Shqiptare i erdhi n ndihm nj nga arvanitt m prparimtar t Greqis, Anastas Kullurioti, i cili filloi n shtator 1879 botimin n Athin t gazets I foni tis Alvanias (Zri i Shqipris), por edhe kjo u mbyll pas nj viti.

    Ndr penat publicistike Abdyl Frashri u dallua n mnyr t veant pr gamn e problemeve, pr forcn e argumenteve dhe pr qartsin e mendimeve n shkrimet e tij t botuara n shtypin turk, austriak e frng. Ai shtjelloi n mnyr koncize pothuajse t gjitha aspektet e platforms ideologjike e politike t Lvizjes Kombtare Shqiptare n prgjithsi dhe t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit n veanti. Nj veprimtari po aq t pasur zhvilloi gjithashtu Sami Frashri, i cili u shqua n fushn e publicistiks polemizuese kundr armiqve t shtjes kombtare shqiptare. Ve ksaj, ai trajtoi n gazetn e vet Terxhuman-i Shark, nga kndi i interesave t Shqipris, edhe ngjarjet e prditshme ndrkombtare. N publicistikn e ktyre viteve morn pjes gjithashtu, ndonse n mnyr m t kufizuar, Jani Vretoja, Thimi Mitkoja dhe shum atdhetar t tjer, t cilt i botuan shkrimet e tyre pa emrin e autorit. Nj kontribut t rndsishm dha n kt fush edhe Jeronim de Rada, nj nga arbresht m t shquar t Italis.

    Ndrmjet traktateve politike t ktyre viteve, vendin kryesor e z vepra e Pashko Vass E vrteta mbi Shqiprin dhe shqiptart, e cila u botua m 1879 frngjisht, anglisht e gjermanisht, kurse nj vit m von u prkthye turqisht e greqisht. Me kt vepr autori kishte pr qllim, sikurse shkruante vet, ta bnte t njohur popullin shqiptar para bots s qytetruar me cilsit, me t metat, me nevojat dhe me shpresat e tij, t tregonte origjinn e tij si nj nga popujt m t lasht t Evrops, t prshkruante fazat q ai kishte kaluar gjat shekujve, ta mbronte nga armiqt keqdashs q e kishin prbuzur dhe t argumentonte t drejtat kombtare q i takonin, duke prfshir edhe at t bashkimit t vilajeteve shqiptare n nj vilajet t vetm, q do t shnonte nj hap drejt autonomis s Shqipris.

    shtjes s aleatve t shqiptarve n luftn e tyre kombtare iu kushtuan dy traktate t veanta. N njrin prej tyre, t botuar bullgarisht n Sofje m 1879 nga Jusuf Ali beu, me titull Bisedime t dits q meritojn vmendje, autori shprehte mendimin se shqiptart e bullgart kishin mjaft interesa t prbashkta, t cilt krijonin mundsin pr t qen bashklufttar. N tjetrn, t botuar greqisht n Athin m 1880 nga Thimi Brandi, me titull Ankime t shqiptarve, mbrohej teza se shqiptart e grekt rrezikoheshin njsoj nga rritja e shteteve sllave, se asnjra nga t dyja palt nuk mund t shpresonte te Fuqit e Mdha, se historia u diktonte rrugn e bashkpunimit t ngusht politik dhe se kt bashkpunim e pengonin vetm qarqet zyrtare greke, t cilat mendonin pa t drejt se me zhvillimin e saj lvizja kulturore shqiptare do t paksonte shklqimin e helenizmit. Nj vend t rndsishm n letrsin politike t ktyre viteve z, m n fund, broshura Shqiptart dhe demonstrata navale prpara juris eprore t shtypit, q nj autor anonim shqiptar e botoi frngjisht m 1880, pr qndresn q organizoi Lidhja e Prizrenit n mbrojtje t Ulqinit. N kt broshur autori u bn nj akuz t ashpr Fuqive t Mdha n prgjithsi dhe qeveris britanike n veanti, t cilat, n vend q t prkrahnin iden e krijimit t nj shteti kombtar shqiptar si e vetmja rrug e drejt e zgjidhjes s Krizs Lindore, drguan flotn e tyre luftarake pr t shtypur me dhun t drejtat legjitime t nj populli liridashs.

    Shkrimet publicistike dhe traktatet politike trajtojn po at tem q frymzuan protestat e memorandumet e ksaj periudhe - njohjen e shqiptarve n arenn ndrkombtare si nj komb i formuar plotsisht dhe miratimin e t drejts s tyre supreme pr t pasur shtetin kombtar n kufijt e tyre etnik.

    Me kto shkrime e traktate autort solln nj varg argumentesh historike, filozofike, etnografike, filologjike e politike, q provonin se shqiptart i kishin t gjitha vetit pr t qen nj komb dhe pr t formuar shtetin e vet. Nj nga argumentet e dors s par ishte prejardhja e shqiptarve nga ilirt, t cilt njiheshin si pasardhs t pellazgve, pra, lashtsia e tyre shprehej n lashtsin e autoktonis, t gjuhs e t kulturs. Ata kritikuan tezn pseudoshkencore t prhapur n ato vite, sipas s cils nuk kishte nj gjuh t vetme shqipe, por aq gjuh sa ishin dialektet e saj ose tezn tjetr se t folmet e saj ishin dialekte t bastardhuara t greqishtes a t latinishtes dhe mbrojtn pikpamjen, t ciln e kishin pranuar gjuhtart m t shquar t kohs, se gjuha shqipe ishte nj gjuh m vete n familjen e gjuhve indoevropiane, se dallimet dialektore brenda saj nuk kishin rndsi themelore dhe se lidhjet ndrmjet saj e greqishtes ose latinishtes ishin pak a shum njsoj si lidhjet ndrmjet gjuhve t ndryshme indoevropiane. Po ashtu, ata solln argumente t reja me t cilat provuan se shqiptart e t gjitha besimeve e t t gjitha krahinave kishin t njjtin formim shpirtror. Shqiptart, shkruante Abdyl Frashri, kan pasur kulturn e tyre t veant qysh n koht parahistorike; ata u kan qndruar besnik, deri n njfar shkalle, traditave t lashta pasi prqafuan jo vetm krishterimin, por edhe islamizmin. N Shqipri dallimet fetare, nnvizonte ai, nuk kan ndonj rndsi prball dallimeve shoqrore. Shoqria shqiptare karakterizohej, sipas tij, nga ndarja n krer e n popull dhe jo nga ndarja n mysliman e t krishter.

    Myslimant dhe t krishtert shqiptar, shkruante Pashko Vasa, flasin po at gjuh, kan po ato zakone, vazhdojn po ato doke dhe po ato tradita. Midis tyre nuk ka pasur kurr smir t rrnjosur, as armiqsira shekullore. Ndryshimi i fes nuk ka qen kurr shkak pr ti shtytur n nj prarje sistematike.
    Pothuajse t gjith autort e ksaj periudhe evokuan n shkrimet e tyre politike figurn e ndritur t Sknderbeut si mishrim i njsis kombtare, si simbol i atdhedashuris shqiptare dhe si flamur i lufts lirimtare. N t njjtn koh, nprmjet emrit t tij t lavdishm, ata u kujtonin sundimtarve osman se shqiptart ishin gati, n rast se nuk do tu njiheshin t drejtat e tyre kombtare, t prsritnin epopen e shek. XV. Ve ksaj, ata u kujtonin popujve t Evrops se vendet e tyre kishin detyrime t mdha ndaj Shqipris, e cila me luftn e saj heroike q kishte zhvilluar nn udhheqjen e Sknderbeut, e kishte mbrojtur lirin e tyre nga pushtimi osman. Nj vend t rndsishm n publicistikn e ktyre viteve zun shkrimet q mbronin karakterin e programin kombtar t Lidhjes s Prizrenit nga akuzat e shpifjet e armiqve t shtjes shqiptare, t cilt e paraqitnin at si nj organizat fanatike islamike t manipuluar nga Porta e Lart dhe t drejtuar kundr popujve fqinj t krishter.

    Sami Frashri, i cili u dallua m shum se t tjert n kt fush, argumentoi me nj varg artikujsh t botuar n shtypin osman se Lidhja e Prizrenit u formua nga ndrgjegjja kombtare e shqiptarve dhe se Porta e Lart nuk ka pasur gisht n formimin e saj. Si mund t thuhet, - shkruante ai, - se Lidhja e Prizrenit sht formuar mbi bazn e fanatizmit mysliman, kur aty kan marr pjes pa dallim feje mysliman e t krishter, domethn mbar bijt e atdheut?. Porta e Lart, shkruante Samiu n nj artikull tjetr, jo vetm nuk ka pasur gisht n formimin e saj, por ajo as nuk sht n gjendje ti ndaloj shqiptart q t marrin pjes n t. Lidhja e Prizrenit, theksonin njzri patriott e ktyre viteve, ka pr qllim t mbroj t drejtat kombtare t shqiptarve dhe nuk drejtohet kundr kombeve t tjera t Ballkanit. Lidhja Shqiptare, - shkruante m 1879 nj atdhetar anonim nga Shqipria e Mesme, - sht lidhje kombtare. Ajo nuk dmton asnj komb tjetr. Ajo dshiron, krkon dhe prpiqet me t gjitha fuqit e saj t shptoj kombin e vet duke bashkuar Shqiprin n nj vilajet t vetm autonom dhe t shkputet nga prapambetja duke zhvilluar shkrimin n gjuhn e kombsis s saj. Ajo dshiron e krkon t ket paqe dhe miqsi me t gjitha kombet q e rrethojn. Ajo respekton e nderon t gjitha kombsit e huaja dhe t gjitha gjuht e tjera q mund t ndodhen n gjirin e saj.

    M n fund, t gjith autort dhan t njjtin vlersim pr politikn e ndjekur nga Fuqit e Mdha n lidhje me shtjen shqiptare. T gjith e dnuan njsoj Traktatin e Shn-Stefanit dhe Kongresin e Berlinit. Askush nuk pati iluzione se Fuqit e Mdha do ti merrnin parasysh me vullnetin e tyre interesat kombtar t Shqipris. Ata qen njzri t mendimit, se n kushtet e atyre viteve rreziku m imediat vinte nga politika pansllaviste ruse, se me synimet e veta ekspansioniste Perandoria Cariste krcnonte jo vetm ekzistencn e kombsis shqiptare, por edhe at t kombsive t tjera ballkanike, madje edhe ekzistencn e kombsive sllave t gadishullit. Sipas mendimit t prgjithshm t atdhetarve shqiptar, e vetmja rrugdalje nga situata dramatike, q krcnonte jo vetm Gadishullin Ballkanik, por edhe Kontinentin Evropian, ishte respektimi i parimit t kombsis pr tr popujt. N rast se Shqipria do t coptohej midis fqinjve t saj, Gadishulli Ballkanik nuk do t kishte kurr qetsi, pasi shqiptart nuk do hiqnin asnjher dor nga lufta pr t fituar t drejtat e tyre kombtare. Prkundrazi, theksonte Abdyl Frashri, n rast se Shqipria do t fitonte t drejtat e saj, do t vij dita kur Evropa do t bindet se shqiptart i shrbejn shtjes s njerzimit dhe t qytetrimit m mir se do popull tjetr i Lindjes.

  8. #48
    Shoqria e t Shtypurit Shkronja Shqip (Shoqria e Stambollit-1879)



    Hovi q mori lufta pr autonomin e Shqipris i dha gjithashtu nj shtytje t fuqishme lvizjes n fushn e arsimit e t letrsis shqipe, t cilat tani synonin jo vetm t ngrinin n nj shkall m t lart ndrgjegjen atdhetare t masave popullore, por edhe t prballonin nevojat q shtronte zvendsimi i administrats osmane me administratn shqiptare.

    Q me themelimin e Lidhjes s Prizrenit, u ndje m shum se kurdoher nevoja e ngutshme pr t caktuar alfabetin e njsuar t gjuhs shqipe dhe pr ti dhn fund anarkis q sundonte n kt fush. Po ashtu, tani u ndje m shum se m par nevoja e ngutshme pr t formuar nj organizat qendrore ose, si thuhej ather, nj shoqri kulturore, e cila t merrte prsipr barrn e drejtimit e t organizimit t prpjekjeve pr t ngritur shkolla shqipe n gjith vendin dhe pr t zhvilluar me ritme m t shpejta letrsin shqiptare, duke botuar tekste shkollore, vepra letrare, broshura shkencore e organe periodike shqipe.

    Nismn pr zgjidhjet e ktyre dy detyrave e mori drejtprdrejt Komiteti i Stambollit. Pr kt qllim ai formoi qysh n fillim t vjeshts s vitit 1878 nj komision t gjer prej 25 vetash, i cili ngarkoi nj komision t ngusht me 7 antar (Sami Frashri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Hoxha Tahsini, Koto Hoxhi, Ibrahim Brzeshta, Said Toptani), pr t zgjidhur shtjen e alfabetit t prbashkt.

    Sikurse shprehej disa dit m von Thimi Brandi n nj letr q i drejtonte Jani Vretos, formimi i Komisionit Kulturor u prshndet si nj hap i rndsishm q do t vinte themelet e gjuhs shqipe. Por prpjekjet e atdhetarve shqiptar pr t formuar nj shoqri kulturore t ligjshme, e cila ta zhvillonte lirisht veprimtarin e saj n Perandorin Osmane, prsri dshtuan. Porta e Lart dhe nn shembullin e saj Patrikana e Fanarit e kundrshtuan krkesn e paraqitur prej tyre si pr formimin e organizats kulturore, ashtu dhe pr botimin e nj gazete shqip.

    Ndrsa i vijuan prpjekjet pr formimin e shoqris kulturore, atdhetart u morn me shtjen e alfabetit. N fillim t vitit 1879 para komisionit t alfabetit u paraqitn katr projekte t ndryshme pr shkrimin e shqipes, t cilat u diskutuan duke pasur parasysh kriteret shkencore, politike e praktike q duheshin pr gjuhn shqipe. Prej tyre komisioni miratoi projektin e Sami Frashrit, i cili ishte i ndrtuar sipas parimit fonetik (pr do tingull nj shkronj) dhe sipas alfabetit latin, t plotsuar pr tinguj t veant t shqipes me shkronja t huajtura nga alfabeti grek ose t sajuara nga autori. Projektet e tjera nuk u pranuan pr arsye t ndryshme, ose pse mbshteteshin vetm n alfabetin grek (J. Vreto), ose pse nuk i prmbaheshin parimit fonetik (P. Vasa), ose pse pr prdorimin e tij duheshin shtypshkronja t posame (H. Tahsini).

    N nj letr q antart e komisionit u drgonin m 5 mars 1879 bashkatdhetarve q banonin n Egjipt, i porositnin t prdornin, sikurse thuhet aty, kt alfabet (t cilin) ne shok vllezr shqiptar... me nj mendje, me nj zemr, me nj fjal, vum themeli pr t shkruar gjuhn ton shqipen. Ai shnonte nj hap t madh prpara n fushn e lvizjes kulturore dhe pr rrjedhim pati nj prhapje t gjer n masn e shqiptarve. Megjithat, edhe ai nuk ishte shum praktik, pasi shtypshkronjat duhej t pajiseshin dhe me disa shkronja t posame. Kjo e met shkaktoi m von kundrshtime nga mjaft personalitete shqiptare, si pasoj e t cilave shtja e alfabetit t njsuar mbeti prsri n rend t dits.

    Tre muaj m von, komisioni botoi veprn e par me alfabetin e ri, me titull Alfabetare e gluhs shqip, e cila prmbante, prve alfabetit t Stambollit, disa shkrime msimore t prgatitura nga Sami Frashri, Pashko Vasa, Jani Vreto e Koto Hoxhi.
    Pr t mos e acaruar m shum paknaqsin e shqiptarve, t cilt n kt periudh i kishte pushtuar vala e lvizjes autonomiste, Porta e Lart ngurroi t ndrhynte menjher kundr ksaj veprimtarie q po zhvillohej brenda n kryeqytetin e Perandoris. Kt rrethan e shfrytzuan atdhetart shqiptar, t cilt shpejtuan t formonin, pa lejen e qeveris, edhe shoqrin kulturore. Pas disa dit bisedimesh paraprake, ata thirrn n Stamboll, m 12 tetor 1879, nj konferenc t posame, e cila do t themelonte shoqrin dhe do t miratonte statutin e saj, sipas projektit q kishte prgatitur Jani Vreto qysh n tetorin e vitit t mparshm.

    N konferencn e Stambollit morn pjes 27 veta, t cilt prfaqsonin, aq sa lejonin rrethanat politike, popullsin shqiptare t tri besimeve dhe t krahinave kryesore t vendit, q nga Kosova deri n amri. Ve ksaj, ata vinin nga radht e t gjitha shtresave shoqrore t Shqipris. Ndrmjet tyre kishte bejler ifligar dhe intelektual qytetar, por shumicn drrmuese e prbnin emigrant me origjin fshatare, t cilt kishin ln vendlindjen pr t punuar n kurbet. Krahas ktyre njerzve t thjesht, aty morn pjes edhe figurat m t shquara t Lidhjes s Prizrenit, t cilt ishin n t njjtn koh edhe antar t Komitetit t Stambollit, si Abdyl Frashri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Sami Frashri, Zija Prishtina etj.

    M 12 tetor 1879 konferenca vendosi themelimin e shoqris kulturore dhe miratoi kanonizmn (statutin) e saj, t ciln e nnshkruan t gjith pjesmarrsit. Zyrtarisht organizata u quajt Shoqria e t Shtypurit Shkronja Shqip, kurse shkurtimisht u b zakon t thirret Shoqria e Shkronjzave, ose Shoqria e Stambollit. Kryetar i saj u zgjodh Sami Frashri, kurse pjesmarrsit e konferencs formuan kshillin qendror t shoqris.

    Programi i Shoqris s t Shtypurit Shkronja Shqip u shpreh n mnyr t qart n kanonizmn e saj. Ai nisej nga teza e shpallur qysh prej rilindsve t par, se do komb q nuk e shkruan gjuhn e tij dhe nuk ka alfabetin e vet kombtar sht nj komb i prapambetur. Prandaj qllimi i shoqris ishte ta nxirrte popullin shqiptar nga prapambetja duke zhvilluar arsimin kombtar dhe letrsin shqipe. Ajo synonte t mobilizonte n kt veprimtari t gjith shqiptart atdhetar, kudo q ndodheshin, n atdhe ose n mrgim, duke i grumbulluar organizativisht, n deg krahinore t varura prej qendrs.

    Ajo mendonte gjithashtu t krijonte nj fond pr t prballuar nevojat materiale t programit t saj. Fondi do t krijohej nga kuotizacionet e antarve dhe nga t ardhurat q do t mblidheshin nga shitja e librave. Sapo t shtoheshin t ardhurat, thuhej n nenin 18, shoqria do t pajisej me nj shtypshkronj, me ann e s cils do t shtypte libra, gazeta e revista shqipe. M von, thuhej n nenin 19, kur t ardhurat do t rriteshin m shum, shoqria do t ngrinte me shpenzimet e saj edhe shkolla shqipe. Kto shkolla do t ishin krejt t pavarura dhe do t formonin brthamn e rrjetit arsimor kombtar.

    Krert e Shoqris s t Shtypurit Shkronja Shqip iu prveshn puns pr t zbatuar menjher programin e saj. Disa jav pas themelimit t shoqris ata shtypn n nj shtypshkronj t Stambollit kanonizmn e saj, t ciln e shprndan brenda e jasht Shqipris. N t njjtn koh u nis n Shqipri nj grup aktivistsh pr t ndihmuar n formimin e degve t Shoqris. Por gjat vitit 1880 Porta e Lart kaloi n reaksion t hapur kundr lvizjes kulturore shqiptare. Administrata e saj ndrhyri me ashprsi dhe me krcnime pr t ndaluar veprimtarin e Shoqris s t Shtypurit Shkronja Shqip. Ajo nuk dha leje as pr botime librash, as pr krijim degsh, as pr ngritje shkollash shqipe.

    N t njjtn koh edhe prfaqsues t turkomanve e t grekomanve, t institucioneve klerikale islamike e ortodokse, ndrmorn nj fushat t egr kundr veprimtarve t lvizjes kulturore shqiptare. Peshkopi ortodoks i Drinopojs (Gjirokastrs) lshoi nj mallkim publik kundr shkrimit shqip. Hovi q mori lvizja kulturore shqiptare shqetsoi jo vetm kishn fanariote, por edhe qeverin greke. Si pasoj e ktij shqetsimi, organet shtetrore t Athins ndaluan n vjeshtn e vitit 1880 botimin e mtejshm t gazets I foni tis Alvanias dhe filluan persekutimet kundr botuesit t saj, Anastas Kulluriotit.
    N kto rrethana Shoqria e t Shtypurit Shkronja Shqip nuk pati mundsi ta zhvillonte veprimtarin e saj kulturore brenda Perandoris Osmane dhe ca m pak n Shqipri. Madje ajo u detyrua t kalonte n ilegalitet. Ndjekjeve u shptoi vetm dega e Shoqris s Shkronjzave q u formua m 1880 n Bukuresht (Rumani), e cila m von luajti nj rol t rndsishm pr plotsimin e programit kulturor t Shoqris s Stambollit.

  9. #49
    Letrsia popullore dhe artistike



    Nj vend t rndsishm n lvizjen kulturore t viteve t Lidhjes s Prizrenit z letrsia popullore dhe artistike shqip.
    N letrsin popullore nj zhvillim shum t begatshm pati epika historike. N qershor t vitit 1878, n ditt e themelimit t Lidhjes s Prizrenit, u botua n Aleksandri t Egjiptit vepra madhore e Thimi Mitkos Bleta shqiptare, n t ciln qen prfshir mjaft kng popullore historike t krijuara gjat dhjetvjearve t mparshm nga poett anonim t krahinave t ndryshme t Shqipris. N hullin e ktyre kngve eci edhe vepritmaria popullore e viteve t Lidhjes s Prizrenit. Si m par, edhe tani ajo pati pr qllim t prjetsonte n vargje ngjarjet tronditse historike dhe t frymzonte brezat e rinj pr betejat e ardhshme. Por poezia popullore historike e ksaj periudhe dallohet nga ajo e dhjetvjearve t mparshm pr frymn e saj m t theksuar kombtare. Uniteti kombtar i shqiptarve q krijoi Lidhja e Prizrenit n fushn politike, u pasqyrua kshtu edhe n krijimtarin popullore historike.

    Sipas tradits, rapsodt popullor krijimet e tyre letrare m monumentale ua kushtuan ngjarjeve historike m t shnuara. N qerthullin e ktyre ngjarjeve tani nuk hyn vetm momentet dramatike madhore, si ishin prpjekjet e armatosura me armiqt e tyre, por edhe momentet politike kulmore. Kshtu, krahas kngve epike q iu kushtuan lufts pr mbrojtjen e Lkursit e t Gjashts, t Plavs e t Gucis, t Hotit e t Gruds, t Kelmendit e t Ulqinit, t Slivovs e t Shtimjes, u thurn gjithashtu kng historike pr kuvendet e Prizrenit e t Gjirokastrs, t Gjakovs e t Frashrit, t Shkodrs e t Dibrs, madje edhe pr forume t tilla ndrkombtare, si ishte Kongresi i Berlinit. Po ashtu, tani poett anonim u ngritn monumente n vargje jo vetm kryetrimave q u shquan n fushn e lufts, si Mic Sokoli, Ali Ibra, Isuf Sokoli, Col Delia, el Shabani ose Sef Kosharja, por edhe ideologve ose udhheqsve politik t Lidhjes s Prizrenit, si ishin Abdyl Frashri, Sulejman Vokshi, Ali pash Gucia, Haxhi Ymeri (Ymer Prizreni) etj.

    T gjitha kngt popullore historike t ktyre viteve kan karakter epik ose retorik. Pavarsisht se jan thurur nga rapsod t viseve t ndryshme dhe n mnyr t pavarur nga njra-tjetra, ato bashkohen qoft nga boshti tematik, qoft nga frymzimi atdhetar. Nprmjet vargjeve t tyre t pasura me figura dhe shprehje poetike, autort anonim himnizojn drejtprdrejt ose trthorazi luftn atdhetare t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit. N t njjtn koh ata stigmatizojn her me tallje, her me sarkazm armiqt, kryesisht shtat krajlat (gjasht Fuqit e Mdha s bashku me Perandorin Osmane), rreshtimi i t cilve kundr Shqipris shkaktonte te shqiptart jo frik, por krenari.

    Krenaria kombtare, e lidhur ngusht me besimin pr t ardhmen, mbizotron pothuajse n t gjitha kngt popullore historike t ksaj periudhe. Shqiptart jan krenar, sepse asnjher nuk i kan lshuar armt kundr sundimtarit osman: Se Shqipnia e ka pas adet / Nga nj pash me mbyt pr vjet!, thuhet n nj kng popullore t ktyre viteve. Sef Kosharja nuk e ndien veten t turpruar, si dikur kreshnikt mesjetar, kur mareshali osman Dervish Pasha e dnoi me varje n majn e nj lisi. Prkundrazi, ai sht krenar se vdes pr atdhe (Po hije mka mue, o djemte mi / Se kam lan shpirtin pr Shqipni). N nj kng tjetr popullore, Dervish Pasha, pasi e shtyp Lidhjen e Prizrenit pyet: Ku ndodhet Sulejman Vokshi, q nuk po e kap dot? Ku u zhduk populli q shkon pas tij? Dhe rapsodi prgjigjet: Jan atje lart n bjeshk, atje ku zbardhin ret dhe s shpejti do t takohen prsri me t (Nato bjeshk, te ret e bardha / Qatje nelt, ku zbardhin ret/ Kjoft kysmet doi shihsh opet!). As Abdyl Frashri nuk e ndien veten t mundur ose t turpruar kur kalonte prmes Manastirit i lidhur me hekura dhe i shoqruar nga xhandart osman, t cilt po e onin n burgun e Prizrenit. Prkundrazi, kndon rapsodi popullor, emiri i Shqipris (udhheqsi i Shqipris) iu drejtua me krenari e me optimizm nj konsulli t huaj, i cili qeshi me ironi kur e pa t lidhur me pranga: Ne e mbollm kt far / Po t tjer shqiptar / Do ta korrin m t mbar!.

    Edhe letrsia artistike e ktyre viteve u dallua pr karakterin m t theksuar kombtar luftarak, pr lidhjen e ngusht me detyrat politike, pr rolin m t fuqishm edukativ atdhetar dhe pr vllimin m t pasur t krijimeve letrare.
    Vrulli i lvizjes atdhetare q shprtheu gjat viteve t Lidhjes s Prizrenit trhoqi n fushn e letrsis mjaft pena t reja, por shumica e krijimeve t tyre letrare mbetn t pabotuara. Prve Alfabetares dhe Kanonizms s Shoqris s Stambollit, t cilat ishin nj prjashtim, Porta e Lart nuk lejoi asnj shkrim tjetr shqip q t botohej n Perandorin Osmane. Por edhe jasht kufijve t saj mundsit e botimit ishin t kufizuara. Vetm pak shkrime shqipe arritn t botoheshin n ndonj organ periodik t jashtm, si ishte gazeta I foni tis Alvanias q dilte n Athin, ose revista Iris, q shtypej n Bukuresht. Pr t siguruar nj prhapje m t gjer n rradht e bashkatdhetarve, disa krijime letrare shqipe, si ishte poema Mori Shqypni e Pashko Vass dhe himni me titull Marsejeza i Thimi Mitkos, u botuan n flet qarkulluese dhe u shprndan n atdhe me ann e veprimtarve t Lidhjes s Prizrenit.

    Pati gjithashtu krijime letrare, t cilat u shprndan n dorshkrim midis bashkatdhetarve. Kshtu ndodhi, pr shembull, me poemn Shqipria, t shkruar nga Naim Frashri.
    Lvizja letrare shqipe u zhvillua kryesisht n gjinin e poezis luftarake. Kjo u lidh me detyrat politike e kulturore m t ngutshme q shtroheshin para lvizjes kombtare n prgjithsi dhe Lidhjes s Prizrenit n veanti. Si rrjedhim, tematika e rrahur prej saj ishte po ajo q trajtoi edhe letrsia politike e atyre viteve. N do poezi spikat thirrja pr bashkimin e shqiptarve si nj trup i vetm pavarsisht nga dallimet fetare. T gjith autort e tyre dnojn armiqt e atdheut - Perandorin Osmane, Fuqit e Mdha, monarkit ballkanike dhe institucionet klerikale. T gjith lshojn kushtrimin pr t rrmbyer armt jo vetm pr t fituar lirin e Shqipris, por edhe pr t mbrojtur trsin e saj toksore. N t njjtn koh ata ftojn bashkatdhetart e tyre pr t shkruar gjuhn amtare, lvrimin e s cils e vlersonin si nj arm t fuqishme jo vetm pr prparimin e vendit, por edhe pr thellimin e lvizjes atdhetare.

    Krijimi letrar m i frymzuar i viteve t Lidhjes s Prizrenit dhe n t njjtn koh nj nga poezit m prfaqsuese t mbar Rilindjes Kombtare sht poema Mori Shqypni e Pashko Vass. Me nj pasuri figurash poetike, me nj patos romantik atdhetar dhe me nj gjuh t rrjedhshme, autori synon t ngrej pesh zemrat e bashkatdhetarve n luft pr lirin e atdheut. Ai e fillon poemn e vet duke kundrvn mjerimin e athershm t Shqipris me madhshtin e saj t dikurshme. Shqipria, kndon poeti, dikur zonj e nderuar, nn trimash t dgjuar, t cilt n t kaluarn i kallnin tmerrin armikut, tani ishte e shtrir prdhe si nj lis i lart, gjithkush e shkelte me kmb trupin e saj dhe askush nuk e thoshte nj fjal t mbl pr t. Pse ndodhte kjo? Kjo ndodhte, theksonte autori, jo se shqiptart e kishin humbur trimrin dhe atdhedashurin e dikurshme, por se ishin t prar nga institucionet fetare, se ishin t ndar nga krert n njqind eta dhe, si rrjedhim, n vend q t bashkoheshin kundr armiqve, luftonin kundr njri-tjetrit.

    Pas tablos dramatike, fillon shprthimi epik i poetit atdhetar, i cili i fton shqiptart t ln mnjan fet, t bashkohen t gjith si vllezr, t lidhen t gjith n nj bes, t rrmbejn t gjith armt dhe Para se t humbas kshtu Shqipnia / Me pushk n dor le t vdes trimnia. Poema arrin pikn e vet kulmore kur autori lshon thirrjen pr t mbrojtur me do kusht tokn shqiptare: Asht toka jon, tpart na e kan lan / Kush mos e preki! T vdesim t tan! / T vdesim si burrat qi diqen motit.

    Kt kalim nga nota heroike pr t kalurn n gjmn elegjiake pr t tashmen, e prdorn edhe autor t tjer t ktyre viteve, si Thimi Mitkoja, Naim Frashri dhe Nikolla ako, pasi u jepte dor q t ndiznin me patos atdhetar zemrat e bashkatdhetarve n luftn pr shtjen e madhe t Shqipris.
    T gjith krijuesit letrar t periudhs s Lidhjes s Prizrenit jan krenar pr t kaluarn e shqiptarve, e cila z fill me pellazgt parahistorik, ata krenohen pr figurat e mdha q kan hyr n historin e njerzimit, si Aleksandri i Maqedonis, Pirroja i Epirit, sidomos Sknderbeu (q, si theksonte Naim Frashri, i dha drmn Perandoris Turke) ose Marko Boari (q, si shprehej Nikolla ako, fitoi kundr skllavris osmane). Nprmjet ktyre evokimeve ata i prgjigjeshin n t njjtn koh atij opinioni konservator evropian, q e paraqiste kombin shqiptar si nj popull pa histori. Madje, si poet, ata reagonin m me pasion sesa si prozator, duke arritur deri n at shkall sa lashtsin e Shqipris dhe t shqiptarve nuk e shprehnin me argumente historike, por me hiperbola letrare (pr Naimin Shqipria ka qen gjall q kur u krijua bota, pr Mitkon shqiptart kan lindur para se t formohej hna).

    Ashtu si Pashko Vasa, edhe poett e tjer e prshkruajn gjendjen e Shqipris s atyre viteve me ngjyrat m t errta. Ata kan pika takimi edhe kur trajtojn detyrat q shtroheshin para vendit. ǒna duhet trimria, theksonte Naimi, n qoft se prej saj nuk fiton gj Shqipria? Madje, vijonte ai, sot Shqipria ka nevoj jo vetm pr trimrin e bijve t saj, por edhe pr diturin e tyre e n mnyr t veant pr lvrimin e gjuhs amtare. N nj thirrje t vargzuar Thimi Mitkoja u kujtonte bashkatdhetarve se pr t shptuar nga sundimi i huaj dhe pr ta ndritur kombin e tyre, duhej t luftonin pr tri shtje: pr lirin, pr vetligjsin (autonomin) dhe pr shkrimin e gjuhs shqipe, prve detyrs q ishte n rend t dits - mbrojtja e trojeve shqiptare. Madje, t pushtuar nga patosi atdhetar, shpeshher ata shkuan m larg se krkesat q prmbante programi politik i Lidhjes s Prizrenit. N shumicn e rasteve ata u bn thirrje vllezrve t tyre jo aq pr vetligjsi, sesa pr zbimin e Turqis dhe lirin e Shqipris, si n kohn e Sknderbeut.

    Karakteristik tjetr e prbashkt e poetve t ktyre viteve ishte optimizmi pr t ardhmen e atdheut. Ashtu si n shkrimet politike, edhe n krijimet letrare autort ishin t bindur se, me djem trima si ata q luftuan n Guci dhe me udhheqs t ndritur si Abdyl Frashri me shok, Shqipria e robruar dhe e prapambetur do ta fitonte nj dit lirin e humbur e do t hynte shpejt n rrugn e qytetrimit. N nj poezi greqisht, nj poet anomin e shprehte optimizmin e vet pr luftn e mtejshme t shqiptarve me kto katr vargje: Sa koh jetojn bijt e Gjergjit t Madh / n Shqipri, / Sa koh q ata kan moshn rinore / dhe shquhen pr trimri, / Sapo t vij pranvera dhe trfili / t mbij prsri, / Karejfili? i shqiptarit do t ushtoj / prap pr liri!.

  10. #50
    7. LUFTA PR REALIZIMIN E AUTONOMIS
    DHE SHTYPJA E LIDHJES S PRIZRENIT






    Kryengritja e armatosur dhe formimi i qeveris s prkohshme (dhjetor 1880-janar 1881)



    Pas dorzimit t Ulqinit forcat politike shqiptare dhe veanrisht Lidhja Shqiptare e Prizrenit e prqendruan vmendjen n dy shtje kryesore: n at t pretendimeve greke ndaj amris dhe n problemin e t drejtave autonomiste t Shqipris. N kt periudh u rrit m tej vendosmria e shqiptarve pr t mos i lshuar Greqis asnj pllmb tok t amris.
    T gjitha forcat atdhetare kishin qndrim t njjt pr kt shtje, vijuan t krkonin q Protokolli nr.13 t korrigjohej n mnyr t till q Greqia t knaqej jo me vise shqiptare, por me troje greke n Thesali.
    Edhe Porta e Lart, duke qen e bindur se prdorimi i dhuns pr ti detyruar shqiptart t hiqnin dor nga amria do t shkaktonte nj kryengritje t re, me prmasa t mdha n Shqipri, po kundrshtonte zbatimin me forc t ktij vendimi. Stambolli u prpoq t prfitonte nga zvarritja e shtjes s amris pr t marr masat pr rivendosjen e autoritetit t tij t tronditur n Shqipri dhe pr t shtypur lvizjen autonomiste. Megjithse krahu i moderuar i Lidhjes Shqiptare hoqi dor nga lufta pr autonomin e Shqipris, atdhetart radikal e vazhduan at m me forc pas ngjarjeve t Ulqinit. N nj mbledhje t veant q u mbajt n Prizren n nntor, n t ciln mori pjes edhe Abdyl Frashri, u vendos q ky (Abdyl Frashri) t nisej pr n Stamboll pr ti paraqitur edhe njher Ports s Lart krkesn pr bashkimin e vilajeteve dhe ve ksaj kryengritja kundrosmane t niste sapo t shihej se Porta e Lart do t kalonte n sulm kundr Lidhjes Shqiptare t Prizrenit.

    Qysh n javn e par t muajit dhjetor 1880 Porta e Lart filloi t kalonte shkall-shkall n sulm kundr lvizjes autonomiste shqiptare. Goditjen e par ua dha forcave atdhetare n Shkodr. Menjher pasi prfundoi dorzimin e Ulqinit, Dervish Pasha u turr me egrsi t jashtzakonshme kundr organeve t Lidhjes s Prizrenit n vilajetin e Shkodrs, t cilat arriti ti shprndante me terror, duke rivendosur pushtetin e administrats centraliste osmane. Mareshali turk u tregua m i egr me partizant e lvizjes autonomiste, sesa me pjesmarrsit e lufts s Ulqinit. M 11 dhjetor ai arrestoi pabesisht dhe internoi n Anadoll edhe figura t tilla si Hodo Sokolin e Preng Bib Dodn, t cilt nuk morn pjes n luftn e Ulqinit, por ishin prkrahs t krkesave autonomiste, ndrsa Daut Boriin e izoloi n Stamboll. Arrestime t tjera ndrmori ai n qytetin e Shkodrs.

    Disa dit m von Porta e Lart e thirri n Stamboll Dervish Pashn dhe i ngarkoi detyrn t hartonte planin e nj ekspedite t madhe ushtarake kundr Shqipris, pr t shtypur n mbar vendin Lidhjen Shqiptare dhe prirjen e saj pr kryengritje t armatosur kundrosmane. N relacionin q i paraqiti sulltanit m 27 dhjetor, Dervish Pasha krkonte q lvizja autonomiste shqiptare t shtypej para se t shprthente nj kryengritje e prgjithshme e armatosur dhe pr kt qllim t drgoheshin n Shqipri 40 batalione ushtarsh me dy qendra drejtuese, njra n Shkodr, tjetra n Shkup, q ekspedita ushtarake t fillonte n Veri dhe pas zgjidhjes s shtjes s amris t shtrihej edhe n Shqiprin e Jugut. N t njjtn koh sulltan Abdyl Hamiti II u drejtoi shqiptarve nj thirrje t jashtzakonshme, ku i cilsonte t gjith ata q krkonin krijimin e nj vilajeti t vetm shqiptar si armiqt m t rrezikshm t Perandoris Osmane.
    Udhheqsit shqiptar i morn vesh synimet e Stambollit, prandaj i shpejtuan prgatitjet pr organizimin e aksionit t armatosur autonomist. Sipas planit t tyre, ai do t fillonte n vilajetin e Kosovs, do t shtrihej menjher n vilajetin e Janins dhe pastaj do t prhapej n viset shqiptare t dy vilajeteve t tjera.
    N Kosov veprimet e armatosura filluan n sanxhakun e Prizrenit, qysh n muajin dhjetor 1880, me nj varg sulmesh nga ana e fshatarve kundr administrats osmane. Fill pas tyre u ngritn banort e Prizrenit, t cilt dbuan nga qyteti mytesarifin e sanxhakut s bashku me npunsit e huaj. Ktu mbrriti n ato dit edhe Abdyl Frashri, q u largua fshehurazi nga Stambolli. Brenda pak ditve qytete e krahina t tjera, si Shkupi, Gjakova, Luma e Gucia, u liruan e u pastruan nga administrata perandorake dhe u bashkuan me pushtetin e ri q u ngrit n Prizren.

    Vrulli i lvizjes kundrosmane i nxiti udhheqsit kryesor t rryms radikale, t grumbulluar n Prizren, t bnin hapat e par pr zbatimin e programit t tyre autonomist. N fund t dhjetorit ata riorganizuan Komitetin Kombtar t Lidhjes Shqiptare, ku mbeti shumica e antarve t mparshm, q ishin edhe ndr themeluesit e saj, si Ymer Prizreni, Abdyl Frashri, Sulejman Vokshi, Shuaip Spahiu, Ali Ibra etj. Komiteti Kombtar mori vendime t rndsishme: t prhapte kryengritjen kundrosmane n krejt vilajetin e Kosovs dhe t thrriste mbledhjen e Kuvendit t Prgjithshm t Lidhjes Shqiptare pr t formuar qeverin e prkohshme.

    Kuvendi i Jashtzakonshm i Lidhjes Shqiptare u mblodh n Prizren n fillim t dhjetditshit t dyt t muajit janar. N Kuvend mbajti nj fjalim programatik Abdyl Frashri, n t cilin tha, midis t tjerave: Porta e Lart nuk do q t bj asgj pr Shqiprin. Ajo i trajton me prbuzjen m t madhe si lutjet tona, ashtu edhe neve Le t mendojm e le t punojm pr vete dhe t mos ket asnj ndryshim ndrmjet toskve e gegve. T jemi t gjith shqiptar dhe t formojm nj Shqipri t bashkuar. Me kt formulim Abdyl Frashri nnkuptonte krijimin e nj shteti autonom shqiptar, i cili, nse nuk do t njihej nga Stambolli dhe do t sigurohej me ann e kryengritjes s armatosur, do t shpinte vetvetiu n shpalljen e pavarsis s plot t Shqipris.

    N prfundim t punimeve Kuvendi i Jashtzakonshm miratoi, me pak ndryshime, Komitetin Kombtar t mparshm t Lidhjes Shqiptare. Duke marr parasysh detyrn e re q shtrohej para vendit - zvendsimin e administrats osmane me administratn shqiptare autonome - Kuvendi e veshi organin qendror t Lidhjes Shqiptare me funksione t plota pushtetore. Pr kt qllim ai e shpalli Komitetin Kombtar qeveri t prkohshme me kryetar Ymer Prizrenin, nnkryetar Shuaip Spahiun dhe me dhjet antar, midis t cilve ishin Abdyl Frashri, i ngarkuar pr punt e jashtme dhe Sulejman Vokshi, i ngarkuar pr punt ushtarake.
    Fill pas formimit t saj qeveria e prkohshme u prpoq ta prhapte flakn e kryengritjes lirimtare n viset e tjera t vilajetit t Kosovs e t shtrinte pushtetin e saj n gjith vilajetin e Kosovs dhe shkall-shkall edhe n tre vilajetet e tjera shqiptare. N t njjtn koh ajo iu prvesh organizimit t forcave ushtarake. Brenda pak ditve u formuan njsi ushtarake t rregullta dhe pran tyre reparte shtitse q do t shrbenin ku ta lypte nevoja. N viset e liruara u ngrit menjher administrata shqiptare, e cila hyri nn vartsin e qeveris s prkohshme t Prizrenit.

    Lvizja e armatosur autonomiste u prhap me shpejtsi edhe n viset e tjera t vilajetit t Kosovs. N saje t prkrahjes q gjetn n masat popullore, repartet e Lidhjes Shqiptare t komanduara nga Sulejman Vokshi, m 4 janar shtin n dor Shkupin, m 18 janar liruan pa luft Prishtinn (kryeqendrn e vilajetit) dhe m 25 janar Mitrovicn. Ndrkoh u lidhn me qeverin e prkohshme edhe qytetet e tjera t vilajetit t Kosovs, si Peja, Ferizaj, Vuiterna etj. Npunsit e lart turq u dbuan nga t gjitha kto qendra, ku u vendos autoriteti i Lidhjes. Garnizonet e dobta turke u detyruan t mbylleshin n pika t caktuara, prej nga nuk mund t dilnin pa dorzuar m par armt. Forcat e Lidhjes Shqiptare zun urat hekurudhore n mnyr q t pengohej ardhja e prforcimeve ushtarake osmane. Shoqria e trenave me qendr n Shkup mori urdhr t mos transportonte trupa e municione pr ushtrin turke.

    N shkurt autoriteti i qeveris s prkohshme u shtri n Tetov, n Gostivar e n Dibr. N Dibr dbimi i npunsve turq ndeshi n kundrshtimin e feudalve sulltanist, q kryesoheshin nga Sadik pash Hoxholli, t cilt, duke mos pasur mbshtetje n popullsin vendase, thirrn n ndihm dy batalione turke nga Manastiri. Qeveria e prkohshme e Prizrenit drgoi n Dibr Abdyl Frashrin, q u vendos drejtprdrejt n selin e prefekturs, para s cils u mbajt nj miting i madh. Duke iu prgjigjur thirrjes s Abdylit, q n fjaln e tij u krkoi dibranve t bashkoheshin me qeverin e prkohshme, popullsia e Dibrs s Siprme, qytetar e malsor, dboi m 19 shkurt mytesarifin turk dhe vendosi pushtetin e Lidhjes Shqiptare. Dibra u lidh kshtu me qeverin e prkohshme.

    Porta e Lart u prpoq ti mbyste me ann e censurs lajmet mbi ngjarjet tronditse q po zhvilloheshin n Kosov. Madje jo vetm shtypi turk, por edhe shtypi ndrkombtar nuk botoi asgj mbi kto ngjarje. Atdhetarve shqiptar nuk u mbeti asnj mjet n dor pr t njoftuar zhvillimin e lvizjes autonomiste, prvese letrave personale q shkmbenin fshehurazi ndrmjet tyre. N nj letr t till q Sami Frashri i drgonte nga Stambolli Jeronim de Rads n Itali n valn e ktyre ngjarjeve, m 20 shkurt 1881, shkruante: Lidhja e Shqiptarve q ka krthizn n Prizren, n Gegri, ka krkuar shum her, q nga tre vjet e thu, bashkimin e Shqipris me nj provinc me autonomi; po mbretria gjer m sot e kish gnjyer me fjal. Kt her shqiptart e kuptuan fort mir q mbretria nuk do t bnj gj kurr pr ta, dhe Lidhja e Prizrenit ka nevoj t bashkoj Shqiprin e ta bnj nj me autonomi, a mbase me shkputje fare pas puns. Kshtu Lidhja mori emrin e guverns s prdorme (qeveris s prkohshme - shn. i aut.) dhe przuri guvernatort turq nga gjith vilajeti i Kosovs dhe nga Prizreni, nga Gjakova, nga Tetova, nga Dibra etj. 10 000 shqiptar t armatosur kan zn Shkupin dhe udhn e hekurt; 10 000 t tjer po bhen gati pr tu unjur n Toskri. Pr pak koh do t dgjoni nj kryengritje t madhe n Shqipri.

    N t vrtet, n fund t shkurtit qeveria e prkohshme arriti t shtrinte autoritetin e saj n katr nga pes sanxhakt e vilajetit t Kosovs (me prjashtim t Novi Pazarit): n t Prizrenit, t Pejs, t Shkupit e t Prishtins. Pushteti i ri u krijua nprmjet shndrrimit t komiteteve t mparshme t Lidhjes n organe pushteti n do sanxhak. Po kshtu ndodhi edhe me komitetet e kazave q vareshin nga ato t sanxhakve.
    Qeveria e prkohshme synonte ta shtrinte kryengritjen e armatosur lirimtare n krejt viset shqiptare, n vilajetin e Shkodrs, n Shqiprin e Mesme e t Jugut. Nj kujdes t veant i kushtoi ajo sanxhakut t Dibrs, si nj hallk q lidhte gjith trevat shqiptare.

    Veprimtaria e qeveris s prkohshme u prqendrua n ngritjen e forcave t armatosura shqiptare, n vendosjen e rendit publik, n organizimin e administrats s re e sidomos t gjykatave shqiptare (q u krijuan n do sanxhak duke zvendsuar ato osmane), n krijimin e nj buxheti t shtetit shqiptar, nprmjet prqendrimit n duart e Lidhjes t taksave shtetrore.
    Krahas veprimeve ushtarake, t cilat uan n lirimin e shpejt t vilajetit t Kosovs dhe t disa viseve t vilajetit t Manastirit, qeveria e prkohshme i kushtoi kujdes t veant edhe ngritjes s pushtetit t ri shqiptar. Administrata e re q u ngrit n viset e liruara u pastrua jo vetm nga funksionart turq, por edhe nga ata sulltanist shqiptar. U morn masa t rrepta kundr veprimeve arbitrare dhe shprdorimit t funksioneve pushtetore nga npunsit e pandrgjegjshm. Duke i dhn nj rndsi t madhe vendosjes s nj qetsie shembullore, organet e Lidhjes Shqiptare ndoqn me ashprsi t gjith keqbrsit e arratisur. Masa t rrepta u morn gjithashtu edhe kundr paris reaksionare, q u prpoq t minonte pushtetin e ri me veprimtarin e saj armiqsore. Mjaft prej prfaqsuesve t saj u arrestuan. Pr sukseset q pati pushteti i ri i vendosur nga Lidhja Shqiptare n viset e Kosovs, kryekonsulli austro-hungarez raportonte nga Shkodra, m 5 mars 1881, midis t tjerave: ... Edhe npunsit m t vegjl jan caktuar nga Lidhja; gjyqtar sht nj qytetar i Prizrenit; taksat q nxirren nga popullsia derdhen n llogari t Lidhjes; npunsit i marrin rrogat rregullisht. Lidhja ka kujdes pr mbajtjen e rendit qoft n qytet, qoft n fshat. Sigurimi publik tani sht shum m n rregull se ishte n kohn kur administratn e drejtonin funksionart e sulltanit.

    Sukseset q arriti lvizja lirimtare n Kosov ngjalln nj entuziazm t madh n radht e atdhetarve shqiptar. Madje shum prej tyre filluan t shpresonin se me kt hov q po merrte aksioni revolucionar lirimtar po krijohej mundsia pr t fituar jo vetm autonomin e Shqipris, por mbase, si shprehej Sami Frashri ato dit, edhe shkputjen e saj t plot nga Perandoria Osmane. N kto rrethana qarqet atdhetare filluan t mendonin edhe pr formn e qeverisjes q duhej t kishte shteti i ardhshm shqiptar. Lidhur me formn e regjimit, opinioni publik shqiptar anonte kryesisht nga regjimi monarkist. Ai e prfytyronte Shqiprin e lir si nj principat a si nj mbretri me nj fisnik shqiptar ose t huaj n krye. Sipas ktij koncepti, Shqipria nuk duhej t bnte prjashtim nga vendet e tjera t Ballkanit q u formuan si shtete monarkiste. Prkrahsit e regjimit republikan ishin m t pakt. Ndr ta u shqua Sami Frashri, i cili propozonte pr Shqiprin nj zgjidhje origjinale, nj republik me nj kryesi kolegjiale. N u bft dot Shqipria m vete, - shkruante Sami Frashri n letrn e prmendur drejtuar De Rads, - nuk do t kemi nevoj pr princr as t krishter as muhamedan q t na rrjepn e t na pin gjakn. Vendi yn mund edhe do t guvernohet (t qeveriset - shn. i aut.) prej nj far dhimokratije, prej pleqet. Kjo pikpamje pr t vendosur n Shqipri nj regjim republikan me nj presidenc kolegjale prfaqsonte mendimin m prparimtar t shprehur deri ather nga lvizja demokratike shqiptare.

    Pas sukseseve q korri lvizja n vilajetin e Kosovs e n sanxhakun e Dibrs, pritej q ajo t shtrihej edhe n viset e tjera t vendit. N t vrtet, n Shqiprin e Jugut atdhetart prisnin astin e prshtatshm pr tu hedhur n veprim. Shenjn do ta jepte Abdyl Frashri n varsi t ecuris t bisedimeve turko-greke dhe t zhvillimit t ngjarjeve n Kosov. Meqense ktu Porta e Lart kishte prqendruar forca ushtarake t mdha pr t prballuar nj sulm t mundshm nga ana e Greqis, qeveria e prkohshme e Prizrenit filloi t prgatiste reparte vullnetarsh pr t ndihmuar kryengritsit e vilajetit t Janins, sapo kta t hidheshin n veprim. Por pikrisht ato dit u krijua nj gjendje ndrkombtare shum e ndrlikuar, e cila e pengoi shtrirjen e lvizjes n viset jugore.

    Ngjarjet e reja n Shqipri, t cilat po onin n prishjen e status quo-s n Evropn Juglindore, pra n ndryshimin e harts politike t Kongresit t Berlinit, shqetsuan jo vetm Portn e Lart, por edhe Fuqit e Mdha. Shqetsimin e tyre e rriti m tej qndrimi i Greqis, e cila, duke prfituar nga kryengritja shqiptare, filloi ta krcnonte Perandorin Osmane me luft pr ta detyruar q ti lshonte asaj amrin e Thesalin. Ndrlikimet e mdha q po krijoheshin n Gadishullin Ballkanik nga sukseset e Lvizjes Kombtare Shqiptare i detyruan Fuqit e Mdha t ndrhynin energjikisht pr ti detyruar Stambollin e Athinn q ti jepnin fund shtjes s kufirit turko-grek, me qllim q Porta e Lart ti kishte duart t lira pr t shtypur Lidhjen e Prizrenit dhe kryengritjen e saj t armatosur.

    Pr ti br ball ktij komploti ndrkombtar q po organizohej kundr Lvizjes Kombtare Shqiptare, udhheqsit e Lidhjes s Prizrenit u orvatn prsri t siguronin nj pikmbshtetje t jashtme. Rastin ua dha Greqia me gatishmrin e saj pr t hyr n luft kundr Perandoris Osmane. N kto rrethana, udhheqsit e lvizjes kombtare me Abdyl Frashrin n krye, u kthyen te projekti i tyre i vjetr pr t lidhur nj aleanc politike e ushtarake me Greqin, sipas s cils, n prfundim t lufts s prbashkt kundr Stambollit, Athina do t aneksonte provincn greke t Thesalis, kurse shqiptart do t fitonin pavarsin kombtare n kufijt e tyre etnik, duke prfshir ktu edhe viset shqiptare t amris.

    N fillim qeveria e Athins u tregua e interesuar pr bisedimet shqiptaro-greke, t cilat u zhvilluan n Korfuz. Por shpejt u pa se ajo nuk kishte hequr dor nga platforma e saj, q parashikonte aneksimin e vilajetit t Janins nga Greqia dhe bashkimin e Shqipris me Greqin n formn e nj shteti dualist. Ve ksaj, ndrsa vijonin bisedimet e Korfuzit, presioni i Fuqive t Mdha ndaj Stambollit dhe Athins u rrit aq shum, sa Porta e Lart e qeveria greke u detyruan t bnin lshime dhe ti jepnin fund grindjes rreth kufirit t tyre t ri. Sipas protokollit, q u nnshkrua m 27 mars 1881, Perandoria Osmane pranoi ti lshonte Greqis pjesn m t madhe t Thesalis, afrsisht deri n lumin Selemvria dhe nj pjes shum t vogl n kndin juglindor t Epirit, konkretisht qytetin e Arts s bashku me rrethinat e tij. Ky vendim i Fuqive t Mdha u mor pr shkak t qndress gati trevjeare t Lidhjes Shqiptare, e cila luftoi me vendosmri pr t mos lshuar asnj pllmb tok shqiptare n vilajetin e Janins (Epir).

    Qndrimi i Fuqive t Mdha ndaj shtjes shqiptare dhe ndrhyrjet e konsujve t tyre kundr lvizjes autonomiste ushtruan nj ndikim negativ n zhvillimin e mtejshm t ngjarjeve n Shqiprin e Jugut. Ve ksaj, me nnshkrimin e marrveshjes turko-greke, Athina nuk dshironte m trazira n vilajetin e Janins. Madje tani lindi rreziku q, sapo t shprthente kryengritja autonomiste n Shqiprin e Jugut, Greqia ti sulmonte shqiptart prapa krahve pr t br aneksimin e vilajetit t Janins. N kto rrethana atdhetart shqiptar t viseve jugore ngurruan t fillonin veprimet kryengritse kundr Ports s Lart.

  11. #51
    Betejat e fundit t Lidhjes dhe shtypja e saj (prill 1881)


    Sapo u bind se shtja e kufirit turko-grek po hynte n rrugn e zgjidhjes, Porta e Lart mendoi se tashm i kishte duart t lira pr t shtypur me forc lvizjen autonomiste shqiptare. Pr kt qllim, disa dit prpara se t nnshkruhej protokolli i marrveshjes s kufirit, ajo i dha urdhr Dervish Pashs q t vinte n zbatim planin e ekspedits ushtarake kundr Shqipris. Atij iu dha grada e kryegjeneralit dhe detyra e kryekomandantit t Rumelis, domethn t forcave t armatosura t dislokuara n vilajetet e Kosovs, t Manastirit, t Janins, t Shkodrs e t Selanikut. Ekspedita e tij, e prbr nga 30 batalione, do t ndihmohej edhe nga garnizonet ushtarake t vendosura n qytetet e Kosovs. Ekspedita do t kishte edhe 7 gjeneral t tjer nn komandn e Dervish Pashs.
    Goditjen e par ushtria osmane ia dha Komitetit t Lidhjes Shqiptare n Shkup, t kryesuar nga Jashar bej Shkupi. Ky komitet, ndryshe nga ata t qyteteve t tjera te Kosovs, nuk preku as administratn osmane, as mytesarifin dhe as garnizonin turk t qytetit. Ai nuk pengoi gjithashtu futjen e forcave t tjera ushtarake osmane m 27 shkurt 1881 dhe vendosjen ktu t Ibrahim Pashs si komandant i garnizonit. M 23 mars Ibrahim Pasha thirri n selin e tij 11 antart e Komitetit t Lidhjes pr Shkupin me Jashar bej Shkupin n krye, t cilt i arrestoi pabesisht.

    Pushtimi i Shkupit, pati rndsi t madhe pr forcat osmane, pasi pr nga madhsia dhe pozita strategjike qyteti ishte nj pikmbshtetje e fort pr zhvillimin e ekspedits s tyre n mbar vilajetin e Kosovs. Pr kt arsye, gjat ditve t mvonshme u shprnguln nga Selaniku n Shkup forcat kryesore t ekspedits ushtarake osmane (30 batalione me rreth 20 mij ushtar). M 7 prill 1881 arriti edhe vet Dervish Pasha, i cili vendosi ktu shtabin e vet. N t njjtn koh aty u shpall shtetrrethimi dhe filluan arrestimet. Pr t ngjallur terror n popull, t gjith antart e arrestuar t Komitetit t Lidhjes, pasi i shtitn n rrug t lidhur me hekura, i drguan n burgun e Selanikut dhe m von i internuan n ishullin e Rodosit, n detin Egje.

    Sapo ra Shkupi, Lidhja Shqiptare lshoi kushtrimin n mbar Kosovn pr t rrmbyer armt dhe pr ti br ball ekspedits osmane. Qeveria e prkohshme formoi shtabin e mbrojtjes me 25 antar, nga t cilt njihen deri m sot Sulejman Vokshi (q ishte edhe komandant i tij), Ali Ibra, Mic Sokoli, Binak Alia, Sef Kosharja, Halim Efendiu, Zeqirja Aga, Mullah Hyseni, Mustafa Aga, Halil Efendiu etj. N kohn e fillimit t ekspedits ushtarake shtabi kishte vetm 5 mij lufttar. Prpjekjet pr mobilizimin e forcave t tjera nuk u kurorzuan me sukses. Qeveris s prkohshme i mungonin edhe mjetet financiare pr armatimin dhe mbajtjen e tyre. Udhheqsit e saj vendosn ti prqendronin forcat ushtarake n rrugn Ferizaj-Prizren dhe ta zhvillonin luftn e armatosur n qafat e maleve midis Ferizajt e Suhareks, t cilat kontrollonin rrugn nga mund t kalonte ushtria turke pr n Prizren. Pr kt arsye forcat e para vullnetare u prqendruan kryesisht n dy pika strategjike: n Shtimje, ku u vendos edhe shtabi i tyre nn kryesin e Sulejman Vokshit; pjesa tjetr zuri vend n pozita m t prparuara, n afrsi t fshatit Slivov. Pr t siguruar ndrlidhjen e shpejt t shtabit me Prizrenin, u ngrit me t shpejt n Shtimje nj stacion telegrafik. Sipas planit t shtabit t ushtrive shqiptare, n rast se qndresa e Shtimjes do t thyhej, prita tjetr kundr ushtrive osmane do t organizohej n Grykat e Carralevs.

    Krahas prgatitjeve ushtarake, Lidhja e Prizrenit m 15 prill 1881 u drejtoi nj memorandum ambasadorve t Fuqive t Mdha n Stamboll, q ishte dhe akti i fundit diplomatik i saj, me ann e t cilit, pasi shprehte vendimin q kishte marr pr t mbrojtur me arm t drejtat kombtare, pr t siguruar autonomin e Shqipris dhe pr ta futur vendin n rrugn e prparimit e t qytetrimit, krkonte ndrhyrjen e kancelarive evropiane pr t ndaluar ekspeditn ndshkimore osmane.

    Por pikrisht n kt ast vendimtar u dukn pasojat e dmshme t qndrimit t but q kishte mbajtur qeveria e prkohshme ndaj forcave reaksionare, t cilat u vun n lvizje pr t penguar mobilizimin n mas t forcave vullnetare dhe organizimin e shpejt t qndress s armatosur.
    N kt gjendje tensioni t jashtm e t brendshm, dy jav pasi ra Shkupi, Dervish Pasha u dha urdhr ushtrive t veta t marshonin drejt Kosovs dhe t zinin qytetin Ferizaj. Pr t ngjallur terror n popullsin shqiptare, gjat marshimit ushtria osmane, pasi theu qndresn e par q ndeshi n Grykn e Kaanikut, bombardoi me artileri fshatrat q ndodheshin gjat rrugs. M 7 prill ajo hyri n Ferizaj. T nesrmen arriti ktu edhe Dervish Pasha s bashku me shtabin e vet. Sapo u vendos n Ferizaj, ai u drgoi nj ultimatum forcave t Lidhjes duke i krcnuar se do t merrte masa ndshkimore t rrepta kundr atyre q do t qllonin me arm ushtrit osmane. Krert dhe vullnetart e Lidhjes nuk lvizn nga pozitat e tyre. Vetm disa krer, midis tyre edhe Ali pash Gucia, u paraqitn te Dervish Pasha duke i shprehur besnikrin e tyre ndaj sulltanit dhe duke dnuar aksionin autonomist t Lidhjes s Prizrenit.

    Dervish Pasha u prgatit pr m shum se dhjet dit para se t nisej ekspedita nga Ferizaj n Prizren. Pasi dshtuan orvatjet e tij pr t prar udhheqsit e Lidhjes, ai ndrmori pr katr dit me radh (16-19 prill) disa operacione ushtarake t kufizuara pr t zbuluar numrin e vullnetarve shqiptar dhe pozitat e tyre. M 20 prill 1881 ushtrit osmane t ndara n dy kolona morn urdhr t fillonin sulmin kundr forcave shqiptare t vendosura n Slivov dhe n Shtimje.
    Ndeshja e par me ushtrit osmane ndodhi m 20 prill n Slivov. Edhe pse me municion t pakt, n saje t qndrueshmris s tyre shqiptart e ndaln pr mjaft or prparimin e armikut. Por gjendja e tyre u keqsua kur hyri n veprim artileria fushore turke. Duke par dmin q po u shkaktonte lufttarve nj bateri e armikut, komandanti i ktij sektori, Mic Sokoli nga Bujani i Malsis s Gjakovs, s bashku me disa lufttar t tjer, lan pozicionet mbrojtse dhe u hodhn drejt kodrs ku ishte vendosur artileria turke. Qllimi i tyre ishte t sulmonin dhe t asgjsonin baterin e armatosur, q po u shkaktonte dme shqiptarve. Por t gjith kta lufttar trima, s bashku me komandantin e tyre Mic Sokolin, u vran prpara grykave t topave t artileris osmane. Prball eprsis s armikut n numr e n armatime, shqiptart, me gjith heroizmin q treguan, u detyruan t trhiqeshin nga Slivova n Shtimje, ku qndronin forcat kryesore t Lidhjes s Prizrenit.

    Beteja e dyt ndodhi t nesrmen, m 21 prill 1881, n Shtimje. Ktu luftimet qen m t prgjakshme se n Slivov. N luftimet e ashpra, t cilat vazhduan m tepr se 2 or, morn pjes edhe vet antart e shtabit shqiptar, si Sulejman Vokshi, Ali Ibra, Binak Alia, Rustem Sadria e t tjer. Edhe ktu vullnetart shqiptar luftuan me heroizm t rrall, por nn breshrin e dendur t artileris s armikut dhe kur municioni i armve t tyre filloi t shteronte, u detyruan t trhiqeshin n drejtim t Suhareks.
    N betejat e Slivovs e t Shtimjes t dyja palt patn shum t vrar e t plagosur: turqit rreth 800 veta, ndrsa shqiptart 1 200 veta.
    Pas Shtimjes forcat e Lidhjes Shqiptare u bn m 22 prill 1881 tri prita t tjera ushtrive osmane, n Grykn e Carralevs, n fshatin Dule dhe n hyrje t Suhareks, por marshimin e tyre nuk e ndaln dot. T nesrmen, m 23 prill 1881, pasi theu qndresn e shqiptarve, Dervish Pasha, i shoqruar nga 7 gjeneral dhe me 24 batalione, hyri n Prizren ku shpalli menjher shtetrrethimin dhe bri arrestime t shumta.

    Qllimi i Ports s Lart nuk ishte vetm q t shtypte kryengritjen e armatosur kundrosmane, por t mbyste edhe iden e autonomis s Shqipris, duke prfshir ktu edhe krkesn pr formimin e nj vilajeti t vetm shqiptar. Pr kt, pasi shtypi qndresn n Prizren, Dervish Pasha thirri ktu m 30 prill krert e dikurshm t Lidhjes pr sanxhakt e Prizrenit, t Prishtins, t Pejs, t Mitrovics, t Shkupit, t Dibrs, t Shkodrs, t Manastirit etj., si edhe prfaqsuesit e qarqeve sulltaniste. Ai u krkoi atyre t nnshkruanin nj deklarat, ku dnohej veprimtaria e Lidhjes Shqiptare dhe sidomos krkesa e saj pr bashkimin e vilajeteve shqiptare, t ciln e quante nj akt armiqsor. Ktu erdhn kryesisht krert sulltanist dhe vetm disa nga drejtuesit e moderuar t Lidhjes, si Ali pash Gucia, Iljaz pash Dibra, Hasan pash Dervalla dhe Esat pash Tetova, t cilt e nnshkruan deklaratn e Dervish Pashs. Si rrjedhim, krert e moderuar, q e dnuan me shkrim iden e vilajetit autonom, u quajtn nga sulltani t falur, madje disa prej tyre, si Ali pash Gucia etj., u emruan n poste t rndsishme n administratn e vilajeteve t Kosovs e t Manastirit.
    Eprsia e ushtris osmane, kapitullimi i elementve t moderuar dhe pushtimi i shpejt i Prizrenit shkaktuan tronditje t thell n opinionin publik t vendit. Megjithat, udhheqsit e Lidhjes vendosn ta vazhdonin m tej qndresn kundr ushtrive osmane. Vatrat e qndress tani duhej t organizoheshin n Gjakov e n Dibr. Pr organizimin e tyre shkuan Sulejman Vokshi n Gjakov dhe Abdyl Frashri n Dibr.

    Sipas planit t ri, forcat dibrane duhej t sulmonin Shkupin pr tu marr kraht ushtrive osmane, gj q do t ndihmonte vullnetart gjakovar t kundrsulmonin pr t rimarr Prizrenin. Por n Dibr Abdyl Frashri gjeti nj gjendje t ndryshuar. Ktu dibrant nuk deshn t largoheshin nga Dibra pr t luftuar kundr Dervish Pashs n Kosov, sepse mendonin se forcat turke do t sulmonin fshatrat rreth qytetit. Prandaj malsort dibran vendosn q ta kundrshtonin ushtrin osmane n viset e tyre.

    N Gjakov Sulejman Vokshi gjeti kushte m t favorshme. Me gjith reaksionin e disave prej paris feudale, qyteti e malsia ndodheshin ende nn autoritetin e degs s Lidhjes Shqiptare. Udhheqsit e saj arritn t mobilizonin forca t shumta, sidomos nga radht e malsorve t Krasniqit e t Gashit. Por vullnetart e mobilizuar nuk ishin t mjaftueshm pr nj sulm kundr Prizrenit. Si rrjedhim, edhe forcat gjakovare qndruan n mbrojtje t krahins s tyre. Vendosmria e tyre e detyroi Dervish Pashn t priste ardhjen e forcave t tjera prpara se t ndrmerrte sulmin kundr Gjakovs. Sulmi u zhvillua nj muaj m von, n maj 1881. Pasi morn Gjakovn, ushtrit osmane shtin nn kontrollin e tyre t gjitha qytetet e tjera t Kosovs. Por n malsit e Gjakovs, t Dibrs e t Lums qndresa e armatosur kundr ushtrive osmane vazhdoi me sulme e kundrsulme nga t dyja palt, deri n vjesht 1881.

    N prfundim t ekspedits ushtarake osmane, Lidhja Shqiptare e Prizrenit u shprnda. Pushtetin n vilajetin e Kosovs e mori kudo administrata e Ports s Lart. Vendosja e saj u shoqrua me nj terror t pashembullt pr Shqiprin. Dervish Pasha arrestoi dhe dnoi pa gjyqe rreth 7 mij veta, udhheqs e veprimtar t Lidhjes, 3 mij n Kosov dhe 4 mij n vilajetet e Shkodrs, t Manastirit e t Janins. Midis t vrarve n luftimet q u bn n Slivov e n Shtimje, prve Mic Sokolit, qen edhe veprimtar t tjer t Lidhjes dhe lufttar t ushtris s saj, si Rustem Sadria, Seit Suhareka, Mehmet Smaili, Ali Ibrahimi e t tjer, ndrsa nga ata q u kapn dhe u ekzekutuan pa gjyq Ali Nimani (oficer karriere), Mulla Hyseni e Sef Kosharja.

    Dervish Pasha u prpoq t shtinte n dor me do kusht udhheqsit e lvizjes autonomiste shqiptare dhe t qndress s armatosur kundrosmane. Kryetari i qeveris s prkohshme, Ymer Prizreni, u fsheh pr disa koh n Malsin e Gjakovs, pastaj mrgoi n Mal t Zi (Ulqin). Ai nuk pranoi asgj nga ofertat pr falje e pr ofiqe t larta q i dha sulltani dhe qndroi n mrgim derisa vdiq (1884). Sulejman Vokshi qndroi gati pes vjet i arratisur gjithashtu n Malsin e Gjakovs. Gjat ksaj kohe ai organizoi nj kryengritje tjetr kundr pushtuesit osman, q shprtheu n Kosov m 1885. Me shtypjen e saj u kap dhe u dnua rnd. Abdyl Frashri u nis n kt koh pr n Shqiprin e Jugut. Por Dervish Pasha, i cili donte ta shtinte me do kusht n dor, u dha urdhra t rrept organeve t xhandarmris turke pr t zn t gjitha shtigjet nga mund t kalonte ai drejt jugut dhe caktoi nj shum t madhe pr at q do ta kapte t gjall ose t vdekur. Abdyli u shptoi ndjekjeve qeveritare gjat udhtimit t fsheht n rrethet e Dibrs, t Matit, t Krujs e t Tirans, por n kohn kur po kaprcente Shkumbinin, n vahun e fshatit Buqs, afr Elbasanit, u kap nga nj patrull turke dhe u drgua n Prizren. Ktu u dnua nga nj gjyq special me vdekje, dnim i cili u kthye n burgim t prjetshm. Abdyli u mbajt tre vjet i burgosur n kalan e Prizrenit, pastaj u internua s bashku me familjen n zonn e Marmaras. Duke qen i smur rnd nga vuajtjet n burg dhe n internim, Abdyl Frashri u lejua m 1886 t kthehej n Stamboll, ku jetoi i izoluar nn vzhgimin e policis derisa vdiq m 1892. U arrestuan gjithashtu udhheqs t tjer t Lidhjes, si Shuaip Spahiu, Zija Prishtina, Omer efendi Narta, Jusuf Dohoshishti etj., q u dnuan me burgime e internime t rnda.

    T njjtin qndrim Porta e Lart mbajti edhe n vilajetin e Janins. Edhe ktu, pasi u dnuan veprimet e lvizjes atdhetare, valiu i vilajetit, Mustafa Asim pasha, n fillim t muajit thirri n nj mbledhje t posame n Prevez t gjith antart e degve t Lidhjes Shqiptare t krahinave t Jugut (49 veta) pr t dnuar iden e autonomis s Shqipris. Ashtu si n Prizren, edhe n Prevez, krert q nuk pranuan t hiqnin dor nga krkesa pr formimin e nj vilajeti t vetm shqiptar, si Mustafa Nuri Vlora, Omer pash Vrioni, Mehmet Ali Vrioni, Dalip bej Prmeti, Seit bej Gjirokastra, Sulejman bej Dino, Qazim bej Preveza etj., u arrestuan pabesisht dhe u internuan n anak-Kala.

    Pas vals s burgimeve dhe t internimeve, Dervish Pasha iu prvesh detyrs s tret me t ciln e kishte ngarkuar Porta e Lart, funksionimit t rregullt t administrats shtetrore osmane dhe n mnyr t veant armatimit t popullsis, vjeljes s taksave, rekrutimit t nizamve dhe ngritjes s gjykatave perandorake n t gjitha trojet shqiptare. Pr plotsimin e ksaj detyre ai qndroi n Shqipri bashk me forcat e tij deri n fund t vitit 1881.
    Por, me gjith terrorin e egr, Porta e Lart nuk arriti ta nnshtronte plotsisht vendin. Ajo nuk mundi ta shuante iden q kishte pushtuar masat popullore pr autonomin e Shqipris, as aspiratn e tyre pr zhvillimin e kulturs kombtare shqiptare. Administrata centraliste osmane u vendos vetm n qytete e n fshatrat fushore. Fshatrat e viseve malore nuk pranuan as t dorzonin armt, as t jepnin taksa, as t shkonin nizam. shtja e taksave, e nizamve dhe e armve mbetn nj plag e hapur pr Portn e Lart. N kuadrin e lvizjes autonomiste shqiptare ato u bn shkak pr shprthimin e konflikteve t reja ndrmjet popullit shqiptar dhe pushtuesve osman.



    Rndsia historike e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit




    Lvizja kombtare, t ciln e udhhoqi Lidhja Shqiptare e Prizrenit, lindi nga vrulli atdhetar i shtresave m t ndryshme t popullsis s Shqipris dhe u zhvillua n truallin historik t prgatitur gjat dhjetvjearve t mparshm nga lvizja e Rilindjes Kombtare Shqiptare. Ajo shnoi nj hap t madh cilsor nga pikpamja e platforms ideologjike, e krkesave politike dhe e frontit luftarak, n krahasim me lvizjen lirimtare t dhjetvjearve t kaluar. Lidhja e Prizrenit ishte e para lvizje lirimtare me karakter kombtar, n t ciln morn pjes t gjitha krahinat e Shqipris dhe n t ciln u kombinuan t gjitha format e lufts lirimtare, q nga kuvendet popullore deri te parashtresat politike, q nga misionet diplomatike deri te kryengritjet e armatosura. Ajo ishte e para lvizje masive, e cila synoi t prmbushte programin madhor t Rilindjes Kombtare Shqiptare n kushtet e Krizs Lindore t viteve 70 t shek. XIX - njohjen e kombit shqiptar si nj bashksi t pandar, mbrojtjen e trsis territoriale t atdheut dhe formimin e nj shteti shqiptar autonom e demokratik.

    Lidhja Shqiptare e Prizrenit shnonte, si organizat, nj hap t madh cilsor nga pikpamja e funksioneve politike, e shtrirjes territoriale dhe e mjeteve t lufts n krahasim me beslidhjet e mparshme. Ajo ishte e para organizat kombtare q krijoi deg t saj n t gjitha krahinat shqiptare dhe e para organizat atdhetare q prdori pr interesat e lart t atdheut krahas pushks edhe penn. Pr m tepr, Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishte e para organizat, e cila jo vetm u vesh qysh n fillim me funksione pushtetore, por arriti n fund t fitonte atributet e nj qeverie t prkohshme shqiptare, pothuajse krejtsisht t pavarur nga autoriteti i Perandoris Osmane.

    Lidhja Shqiptare e Prizrenit pr her t par sfidoi prepotencn e Fuqive t Mdha, agresivitetin e monarkive fqinje dhe arrogancn e Ports s Lart. Nn udhheqjen e atdhetarve m t prparuar ajo mundi ti nnshtronte armiqt e brendshm, ti izolonte bashkudhtart e prkohshm dhe t merrte karakterin e nj fronti t gjer, duke e udhhequr Lvizjen Kombtare Shqiptare n mnyr t shkallzuar, por gjithnj n ngritje, derisa arriti n veprn e saj m kulmore, n formimin e qeveris s prkohshme shqiptare.

    Lidhja e Prizrenit u shtyp pasi erdhi deri n pragun e sendrtimit t programit t Rilindjes Kombtare Shqiptare. Materialisht ajo u shtyp nga dhuna ushtarake dhe nga terrori policor i Perandoris Osmane. N t vrtet ajo u mbyt edhe nga konspiracioni ndrkombtar q organizuan kundr saj Fuqit e Mdha. Por edhe pse u shtyp, ajo pati nj varg arritjesh me rndsi t madhe historike.
    Gjat viteve 1878-1881 u bn hapa m t mdhenj sesa gjat dhjetvjearve t kaluar n procesin e bashkimit t shqiptarve, pavarsisht nga dallimet fetare, prkatsia shoqrore, shprndarja krahinore dhe pikpamjet politike, n nj bashksi t vetme kombtare, e cila, pr m tepr, u sanksionua edhe n llogoret e lufts s udhhequr prej saj pr t mbrojtur trsin toksore t atdheut dhe pr t formuar shtetin kombtar shqiptar.
    Me qndresn e armatosur q zhvilloi pr mbrojtjen e Plavs, t Gucis, t Hotit, t Gruds, t Kelmendit e t Ulqinit, Lidhja Shqiptare e Prizrenit tregoi se trojet shqiptare nuk mund t trajtoheshin si plak tregu pr t knaqur interesat e Fuqive t Mdha ose lakmit pushtuese t monarkive fqinje. Madje, n saje t ksaj qndrese ajo i detyroi Fuqit e Mdha jo vetm t rishikonin tri her me radh vendimet e tyre n lidhje me prfitimet e Malit t Zi n dm t trojeve shqiptare, por edhe t hiqnin dor prfundimisht nga lshimi i amris shqiptare n dobi t Mbretris Greke.

    Me karakterin kombtar q prshkoi veprimtarin e saj trevjeare, Lidhja Shqiptare e Prizrenit e prmbysi tezn q mbronin Fuqit e Mdha dhe shtetet fqinje ballkanike, sipas s cils mohohej ekzistenca e kombit shqiptar; ajo vrtetoi n shkall ndrkombtare se populli shqiptar ishte nj komb i formuar, liridashs, atdhetar, me aspiratat e veta dhe i vendosur pr t krijuar shtetin e vet kombtar. Edhe pse shqiptart nuk i fituan gjat Krizs Lindore t drejtat e tyre kombtare, n saje t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit shtja shqiptare hyri tanim n veprimtarin diplomatike ndrkombtare si nj nga problemet e mprehta q krkonte zgjidhje n do rregullim t ardhshm t Evrops Juglindore.
    Me veprimtarin pushtetore, q zhvilloi sidomos gjat muajve t fundit t jets s saj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit hodhi gjithashtu posht tezn tjetr t propaganduar aq shum nga armiqt e Shqipris mbi paaftsin e shqiptarve pr vetqeverisje dhe provoi n truallin konkret se ata tashm ishin t prgatitur politikisht pr t pasur shtetin e tyre kombtar.

    Lidhja Shqiptare e Prizrenit i dha nj shtytje t papar deri ather edhe lvizjes kulturore shqiptare; prparimet e arritura brenda tre vjetve t jets s saj n fushn e mendimit shoqror, t letrsis publicistike dhe t krijimtaris letrare ishin m t mdha, sesa hapat e kryer gjat dhjetvjearve t mparshm.
    Lidhja e Prizrenit krijoi m n fund nj pik t shndosh referimi si me programin e saj politik, ashtu edhe me formn e saj organizative pr lvizjet e mvonshme lirimtare t shqiptarve deri n fitoren e pavarsis kombtare, n nntor t vitit 1912.

    Nga ana tjetr, Lidhja e Prizrenit u dha shqiptarve edhe nj varg msimesh t rndsishme. Sukseset e saj treguan se autonomia e Shqipris ishte nj synim i realizueshm, por shtypja e saj tregoi se fitorja prfundimtare e autonomis kalonte npr rrug t vshtira dhe se duheshin prpjekje t tjera vigane pr arritjen e saj. Historia e Lidhjes tregoi se pengesa kryesore pr krijimin e shtetit kombtar shqiptar nuk vinte vetm nga Perandoria Osmane, por edhe nga faktori ndrkombtar. Shqiptart u bindn se luftn lirimtare duhej ta zhvillonin duke u mbshtetur n radh t par n forcat e tyre njerzore e materiale dhe se duhej t punonin njkohsisht pr t siguruar prkrahjen e Fuqive t Mdha, sidomos t atyre q kishin filluar t anonin nga zgjidhja e drejt e shtjes kombtare shqiptare. Lidhja provoi gjithashtu se brenda vendit Lvizja Kombtare Shqiptare mbshtetjen politike, morale, materiale e luftarake duhej ta krkonte te shtresat e gjera t popullit dhe te bashkimi i t gjitha forcave shoqrore e politike t kombit shqiptar, pa dallim feje, krahine e prkatsie shoqrore. Veprimtaria e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit tregoi, m n fund, rndsin e madhe q kishte pr betejat e ardhshme lirimtare edukimi i popullit shqiptar me ndrgjegjen kombtare nprmjet shkolls shqipe, t letrsis shqiptare dhe t publicistiks patriotike.

  12. #52
    K R E U VI

    ZHVILLIMI I LVIZJES KOMBTARE N SHQIPRI
    N VITET 1882 - 1895






    1. KUSHTET E REJA POLITIKE PAS SHTYPJES
    S LIDHJES S PRIZRENIT





    Gjendja politike pas Lidhjes s Prizrenit



    Pas shtypjes s Lidhjes Shqiptare t Prizrenit u krijua nj gjendje e rnd politike pr lvizjen kombtare dhe pr mbar popullin shqiptar. Forcat e shumta ushtarake osmane t komanduara nga Dervish Pasha, pasi shprndan qeverin e prkohshme shqiptare, rivendosn administratn osmane n zonat ku kishte vepruar kjo qeveri dhe u prpoqn t forconin kudo autoritetin e Ports s Lart.
    Qeveria e Stambollit ishte tronditur thell nga vrulli dhe nga arritjet e Lidhjes s Prizrenit. Prandaj vendosi n Shqipri nj regjim terrori politik, q ishte i lidhur me emrin e sulltan Abdyl Hamitit II ose t sulltanit gjakatar, si e quanin rilindsit. N Shqipri, veanrisht n Kosov, vepruan pr nj koh t gjat shtetrrethimi dhe gjykatat ushtarake. Qindra e mijra atdhetar shqiptar u ndoqn, u burgosn dhe u internuan. Qllimi i ktyre masave t ashpra ishte q t pengohej zhvillimi i mtejshm i Lvizjes Kombtare Shqiptare.

    Porta e Lart u dha kompetenca t veanta organeve t xhandarmris e t policis, pr t cilat u prdor pjesa m e madhe e buxheteve lokale t sanxhakve dhe t vilajeteve shqiptare. Sipas buxhetit t vitit 1889, pr xhandarmrin dhe pr policin u caktuan n sanxhakun e Elbasanit 63% t shpenzimeve lokale, n at t Kors 64% dhe n at t Dibrs 70%, pa prfshir ktu garnizonet ushtarake, t cilat mbaheshin nga buxheti perandorak. N fund t ksaj periudhe (m 1898), nga 982 857 grosh shpenzime t vilajetit t Kosovs, pr xhandarmrin u prdorn 977 116 grosh.

    Krahas dhuns politike, administrata sunduese osmane rndoi edhe shtypjen ekonomike, duke shtuar taksat e detyrimet e mparshme dhe duke vendosur t reja; ajo mori masa t rrepta pr nxjerrjen e tyre, duke prfshir edhe ato t prapambeturat nga vitet e Lidhjes. Si rrjedhim, u keqsua m shum gjendja ekonomike e popullsis s fshatit dhe e qytetit. Megjithse vendi ishte i varfr e i prapambetur, miliona grosh t nxjerr nga popullsia shqiptare vazhdonin t merrnin rrugn e Stambollit. Ndr t tjera paguhej edhe pr rrugt e pr shkollat, por rrug e shkolla nuk ndrtoheshin. N sanxhakun e Kors, ku grabitja fiskale osmane ishte m e theksuar, buxheti i vitit 1889 parashikonte t vilte nga taksat nj shum prej 9 671 mij grosh, nga e cila, pr t prballuar shpenzimet administrative t vendit, do t prdoreshin vetm 1 795 mij grosh, kurse pjesa tjetr, rreth 81% e t ardhurave, do t drgoheshin n Stamboll.

    Gjendjen ekonomike t popullsis e keqsonin edhe m shum korrupsioni e abuzimet e npunsve osman. Lidhur me kt, konsulli austriak Shmuker shkruante n gjysmn e dyt t vitit 1881, se korrupsioni dhe keqadministrimi i mparshm i npunsve qeveritar ka filluar prsri..., lakmia e ditur e tij (e Dervish Pashs - shn. i aut.) pr t holla shfaqet gjithmon e m qart n t gjitha veprimet e tij.

    Po kshtu plag t rnda pr popullsin ishin shrbimi i detyruar ushtarak, i cili kryhej pr vite me radh dhe n vise t largta t Perandoris, si edhe gjykatat osmane, t cilat i zgjatnin s teprmi proceset gjyqsore dhe nuk zgjidhin asnj shtje pa ryshfet. Krahas dhuns s drejtprdrejt, Porta e Lart prdori edhe mjete t tjera kundr Lvizjes Kombtare Shqiptare. Gjat ekspeditave ushtarake pr shtypjen e Lidhjes dhe m von, duke shprndar para, grada e dekorata, ajo arriti t trhiqte n ann e saj disa krer feudal e bajraktar t lkundur e konservator. Porta e Lart vuri n poste t rndsishme edhe disa krer shqiptar q kishin marr pjes n Lidhjen e Prizrenit, q kishin pranuar t bashkpunonin me t dhe q kishin ndikim n popull. Prve ksaj, ajo nxiste prarjet fetare e krahinore pr t penguar bashkimin e shqiptarve n luftn lirimtare. do paknaqsi kundr pushtetit osman paraqitej si e nxitur nga jasht, nga armiqt e fes islame e t Perandoris Osmane, kurse atdhetart shqiptar etiketoheshin si agjent t shteteve t huaja.

    Si pasoj e t gjitha ktyre masave, Lvizja Kombtare Shqiptare mori nj goditje t rnd. Megjithat qeveria e Stambollit, pr shkak t qndress s vazhdueshme t shqiptarve, nuk arriti t vendoste rendin e qetsin e dshiruar. Masat e saj shtypse, administrative, fiskale e ushtarake, ndonse t mbshtetura nga bajonetat e ushtris, arritn t zbatoheshin vetm n qytetet e n viset fushore, madje edhe atje n mnyr jo t plot, kurse prpjekjet pr t shtrir administratn e centralizuar osmane edhe n viset malore nuk dhan rezultat; atje vijuan t ruheshin venomet e mparshme.

    Duke vlersuar n mnyr t sakt pozitn e qeveris osmane n Shqipri pas Lidhjes s Prizrenit, konsulli austriak i Korfuzit A. Varsberg (A. Warsberg), i shkruante Vjens n vitin 1884: Pasi e pash gjendjen, ngul kmb se do t ishte gabim t mos shihej sundimi i tanishm turk (n Shqipri) si nj sundim krejt i kalbur, i dobt, i urryer dhe i prbuzur prej t gjithve.

  13. #53
    Politika e Fuqive t Mdha dhe e shteteve ballkanike ndaj Shqipris



    Prve shtypjes s gjithanshme osmane, vshtirsi jo t pakta iu krijuan Lvizjes Kombtare Shqiptare edhe nga politika q ndoqn Fuqit e Mdha pas Kongresit t Berlinit, si edhe nga qndrimi q mbajtn shtetet fqinje ballkanike ndaj shtjes shqiptare.

    Pas zgjidhjes s Krizs Lindore t viteve 70, n Evrop u vendos nj far stabiliteti politik i prkohshm. Pr shkak t interesave t tyre, Fuqit e Mdha ishin t prirura t ruanin pr nj far kohe status quo-n e Perandoris Osmane dhe hartn politike t Ballkanit, q u vendos prej tyre n Kongresin e Berlinit.
    Dy nga Shtetet e Mdha, Anglia e Franca, e prkrahn, ashtu si m par, ekzistencn e Perandoris Osmane n Ballkan pr t ruajtur pozitat e tyre t privilegjuara, q i kishin siguruar prej kohsh brenda territoreve t saj dhe pr t penguar daljen e Rusis n ngushticat e Bosforit e t Dardaneleve, si edhe t Austro-Hungaris n Selanik. Rusia e Austro-Hungaria, nga ana e tyre, nuk e shikonin t mundshm realizimin e synimeve t tyre pr t mbizotruar n kt rajon pa u prgatitur politikisht e ushtarakisht jo vetm kundr njra-tjetrs, por edhe kundr fuqive t tjera t interesuara n shtjen Lindore.

    Prandaj, si Peterburgu, ashtu edhe Vjena, n pritje t nj kohe m t prshtatshme, nuk kishin ndr mend t cenonin hartn e Gadishullit Ballkanik. Edhe Italia, duke qen e pazonja pr t shmangur kalimin e Ballkanit dhe n mnyr t veant t bregdetit shqiptar t Adriatikut n duart e Austro-Hungaris rivale, paraplqente t ruhej sundimi osman n kt zon. N kt periudh Gjermania po rritej me shpejtsi si nj fuqi e madhe dhe po ushtronte presion t fuqishm. Kancelari gjerman Bismarku krkonte t pengonte nj koalicion antigjerman ndrmjet Francs e Rusis s paknaqur nga vendimet e Kongresit t Berlinit, prandaj prpiqej t mbante n ann e vet, krahas Austro-Hungaris, edhe dy rivalet e Vjens, Peterburgun e Romn. Meqense fusha ku ndesheshin interesat e kundrt austro-rus dhe austro-italian ishte kryesisht trashgimi osman n Ballkan, zbutja e ktyre kontradiktave shihej vetm nprmjet ruajtjes s status quo-s n kt zon. Ky qndrim u sanksionua edhe n prtritjen e Aleancs s tre perandorve m 18 qershor 1881 ndrmjet sovranve t Gjermanis, t Rusis e t Austro-Hungaris.

    Por stabiliteti politik q u vendos n Evrop ishte i prkohshm. Secila fuqi e madhe prpiqej ta shfrytzonte kt periudh qetsie pr tu prgatitur politikisht e ushtarakisht pr arritjen e synimeve t veta n rastin e nj krize t re politike. N fushn diplomatike fuqit evropiane po vepronin me ngulm pr krijimin e aleancave e t blloqeve politiko-ushtarake. M 20 maj 1882, ndrmjet Gjermanis, Austro-Hungaris e Italis u nnshkrua aleanca e njohur n histori me emrin Lidhja Tripalshe; m 1894 Rusia u afrua me Francn dhe lidhi me t Aleancn Dypalshe. Kto shnuan ndarjen e bots n dy blloqe imperialiste.
    Kshtu, pr shkak t raportit t forcave n arenn ndrkombtare dhe t kontradiktave q kishin midis tyre, Fuqit e Mdha prkrahnin ekzistencn e Perandoris Osmane n Gadishullin Ballkanik e si rrjedhim edhe sundimin mesjetar osman n Ballkan e n Shqipri; n kt mnyr frenonin luftrat lirimtare t popujve q ende vuanin nn robrin osmane. N kto rrethana, asnj nga Fuqit e Mdha n at koh nuk kishte interes t prkrahte iden e krijimit t nj shteti shqiptar autonom ose t pavarur. Ato jo vetm nuk e shikonin me sy t mir lvizjen lirimtare shqiptare, por ishin t gatshme ta ndihmonin Perandorin Osmane q t shtypte do kryengritje t brendshme t armatosur.

    Nj dm t madh i shkaktoi lufts s popullit shqiptar pr lirim kombtar edhe qndrimi i shteteve fqinje ballkanike, t cilat, si shkruante gazeta Shqiptari e Bukureshtit e vitit 1888, nuk u knaqn me plagt q i bn (Shqipris - shn. i aut.) gati pr vdekje (gjat Krizs s fundit Lindore t vitit 1878), po bheshin gati ta gllabronin fare pr t forcuar trupin e tyre.
    Shtetet fqinje ballkanike u detyruan ta pranonin politikn e status quo-s q diktuan Fuqit e Mdha. Por, duke parashikuar se periudha e stabilitetit mund t merrte fund n nj t ardhme t afrt, ato shtuan prpjekjet politiko-ushtarake e propagandistike pr t shtn n dor zotrimet osmane n Ballkan. Pas ngjarjeve t Lidhjes s Prizrenit, pr shtetet fqinje (Serbin, Greqin, Malin e Zi e Bullgarin) ishte br edhe m e qart se n prpjekjet pr sendrtimin e pretendimeve t tyre territoriale ndaj trojeve shqiptare, ato do t ndesheshin me qndresn e shqiptarve q ishin t vendosur t mbronin trsin e atdheut. Prandaj, secila prej tyre u orvat ti trhiqte shqiptart pas vetes dhe forcn e tyre luftarake ta vinte n shrbim t politiks s saj pushtuese.
    Ktij qllimi i shrbenin nxitjet q monarkit ballkanike u bn shqiptarve gjat gjith ksaj periudhe pr ti hedhur n kryengritje t parakohshme, q do ti lidhnin duart Perandoris Osmane, do t dobsonin forcn ushtarake t shqiptarve dhe do t lehtsonin plotsimin e planeve t tyre aneksioniste ndaj Shqipris.

    Nga ana tjetr, fuqit ballkanike vijonin n mnyr t ethshme prpjekjet pr asimilimin e shqiptarve me ann e kishs, t shkolls, t propagands etj. dhe mundoheshin me do mjet q n arenn ndrkombtare t mohonin qenien e kombit shqiptar. Kjo veprimtari i krijoi vshtirsi t shumta Lvizjes Kombtare Shqiptare, nxiti grindjen e prarjen midis popujve t Ballkanit, ndezi konflikte midis vet shteteve ballkanike, prapa t cilave qndronin disa fuqi t mdha, e pengoi dhe e ndrlikoi procesin e lirimit prfundimtar t Gadishullit Ballkanik. Kt politik t monarkive ballkanike e shfrytzoi edhe Porta e Lart pr t nxitur prarjen midis popujve t Ballkanit, pr t larguar vmendjen e popullit shqiptar nga kontradikta e tij me sunduesin shekullor osman dhe pr ta drejtuar at vetm kundr rrezikut t jashtm. Por as politika prarse e Ports s Lart, as edhe qndrimi shovinist i shteteve ballkanike nuk i larguan shqiptart nga lvizja pr lirimin kombtar dhe nga krkesat e tyre t pavarura.
    Pas qeveris osmane ishte Greqia ajo q zhvilloi n kto vite nj veprimtari t madhe armiqsore ndaj Lvizjes Kombtare Shqiptare. Kjo veprimtari u zhvillua n dy rrug t ndryshme, t cilat plotsonin njra-tjetrn. Qeveria e Athins, e prkrahur fuqimisht nga patrikana dhe nga gjith rrjeti i dendur i shkollave, i kishave q vareshin nga patrikana dhe i konsullatave greke t vendosura n viset jugore e t mesme t Shqipris, si edhe nga grekomant vendas, e shumfishoi veprimtarin e saj pr helenizimin e shqiptarve.

    N Shqiprin e Jugut ishin elur mjaft shkolla greke. Pr helenizimin e shqiptarve punonte gjithashtu Patrikana greke e Stambollit, q mbronte me ngulm interesat e borgjezis shoviniste greke, si edhe klerikt e lart ortodoks, q emroheshin prej saj e q ishin kryesisht t huaj (grek). Veprimtaria e klerikve grek e grekoman prqendrohej kryesisht n luftn kundr shkollave shqipe. Prdorimi i shqipes n ceremonit fetare dhe n librat e shenjta paraqitej si nj veprim antifetar. Mallkimi, shkishrimi, helmimi etj. binin mbi do shqiptar ortodoks q guxonte t punonte pr Lvizjen Kombtare Shqiptare.
    Krahas ksaj veprimtarie q zhvillohej lirisht dhe nn mbrojtjen e ligjeve osmane, veprimtart grek e grekoman, klerik e laik, zhvilluan n mnyr t fsheht edhe nj veprimtari politike n t mir t Greqis e gjoja edhe t t krishterve shqiptar. Madje ata u prpoqn t shfrytzonin pr kt qllim edhe prirjet antifeudale t popullsis vendase. Duke u kapur pas faktit se n lvizjen kombtare ishin prfshir edhe disa ifligar dhe pr ti larguar atdhetart shqiptar nga kjo lvizje, grekomant n fushatn e tyre propagandistike u prpoqn ta paraqitnin n mnyr krejt t shtrembr prmbajtjen kombtare t lvizjes shqiptare, duke e quajtur at nj lvizje t maskuar t feudalve mysliman shqiptar, me fitoren e s cils Shqipria do t shkputej nga Perandoria Osmane dhe t krishtert ortodoks do t humbnin mbrojtjen e Patrikans e do t hynin n nj zgjedh t re m t rnd.

    Nga ana tjetr, qeveritart e Athins nuk mund ti varnin shpresat pr arritjen e synimeve t tyre politike ndaj Shqipris vetm n nj grusht elementsh grekoman vendas, aq m tepr kur n radht e shqiptarve po rritej gjithnj e m shum lvizja kombtare pr nj shtet shqiptar m vete. Pr t shfrytzuar kt lvizje, ata themeluan nj varg komitetesh e shoqatash, duke aktivizuar kryesisht arvanitt (arbresht) e helenizuar. T tilla ishin Komiteti politik i Korfuzit, i themeluar m 1883, shoqata kulturore Vllamt shqiptar, e themeluar n Athin m 1884, Komiteti i fsheht greko-epiriot i Korfuzit, rikrijuar n fillim t vitit 1885 etj. Agjentt e ktyre komiteteve e shoqrive vepronin deri n Mirdit, n Mat e n Dibr. Ktij qllimi i shrbenin edhe nj varg organesh t shtypit, t cilat, krahas atyre brenda Greqis, dilnin edhe n Stamboll, n Bukuresht, n Trieste etj.

    Gjat viteve 1883-1884 Komiteti i Korfuzit u prpoq ti nxiste shqiptart t rrmbenin armt kundr Turqis, duke hedhur prsri parulln e vjetr pr formimin e nj shteti t prbashkt greko-shqiptar, nn kurorn e mbretit t Greqis. Pr ta popullarizuar kt ide u drguan agjitator si n Shqipri, ashtu edhe n kolonit shqiptare t mrgimit.
    Por kto orvatje nuk patn sukses. Rilindsit demaskuan karakterin antishqiptar t ides s formimit t nj shteti t prbashkt greko-shqiptar, q synonte ti hidhte shqiptart n nj aventur kundr Ports s Lart, pr t shtn n dor pastaj me lehtsi territoret e tyre. Duke iu prgjigjur disa personaliteteve evropiane, q nuk e kuptonin synimin e vrtet t propagands s Athins, Fiamuri i Arbrit (Corigliano Calabro, 1883-1885) shkruante n shkurt 1886: Disa zotrinj t shquar na qortojn prse ne e shkputim fatin e Shqipris nga ai i Greqis, duke shkaktuar kshtu dobsimin e t dy vendeve. Ata nuk e kuptojn se sot ekzistenca jon e veuar bn q ne t vazhdojm t ekzistojm dhe bashkimi do ti jepte fund ekzistencs son.

    Duke filluar nga viti 1884 qeveria e Athins, tanim jo me an t Komitetit t Korfuzit, por drejtprdrejt, disa her me radh u bri thirrje shqiptarve t fillonin kryengritjen kundr Perandoris Osmane dhe t merrnin pjes n t ashtuquajturn Federat t Shteteve Ballkanike, q prpiqej t formonte kryeministri grek Trikupis. Qarqet drejtuese t Athins e shikonin Federatn si nj mjet pr t ndar ndrmjet shteteve ballkanike zotrimet evropiane t Perandoris Osmane pa e prishur ekuilibrin e forcave n Ballkan. Por kryeministri grek nuk mori asnj zotim konkret ndaj shqiptarve.

    Rrethet atdhetare shqiptare iu prgjigjn propozimit t Trikupisit me argumentin se Shqipria nuk mund t fillonte asnj kryengritje kur askush, madje as vet kryeministri grek, nuk tregohej prkrahs i shtetit shqiptar. N at koh rilindsit mendonin se shqiptart mund ta shqyrtonin shtjen e pjesmarrjes n nj federat ballkanike vetm pasi t viheshin n kushte t barabarta me popujt e tjer t Ballkanit dhe pasi t kishin dhe ata shtetin e tyre kombtar. Duke iu prgjigjur propozimit t Trikupisit, Fiamuri i Arbrit shkruante n mars t vitit 1884: Greqia, Rumania, Serbia, Bullgaria dhe Mali i Zi, t cilat jan zonjat e vetvetes dhe i kan duart t lira, le t federohen. Edhe Anglia - ose kush t doj, le ti prkrah nse Turqia ose ndonj tjetr ato i kundrshton. Dhe ather (pasi t formohet federata) Shqipria do t vendos vet pasi t shoh dika prpara syve t saj. Prndryshe do t krkojm t zbulojm gjarprin e zi q e kshillon (Shqiprin - shn. i aut.) t ngrej krye pr dika q nuk ekziston dhe q ta filloj ajo, e prar, pa t holla, pa arm, pa taktik ushtarake dhe me krah t pakt, luftn kundr Turqis q i ka t gjitha kto me shumic dhe m shum aleat q e ndihmojn.

    Shqiptart u nxitn pr t rrmbyer armt kundr Stambollit edhe nga Mali i Zi, i cili gjat ktyre viteve bashkpunonte pr kt shtje me Greqin. Ata ishin n dijeni t ktij bashkpunimi dhe t rolit t dyfisht q luante Komiteti i Korfuzit pr ti shrbyer jo vetm Athins, por edhe Cetins.

    Te kto prpjekje, q zhvilloheshin pa kundrshtimin e qeveris s Stambollit, rilindsit shikonin nj rrezik serioz pr Lvizjen Kombtare Shqiptare. N saje t veprimtaris shekullore t Fanarit n dobi t helenizimit t popullsive t krishtera jogreke t Perandoris Osmane, n nj pjes t opinionit publik evropian dhe t literaturs politike e shkencore t kohs ishte prhapur pikpamja e gabuar se ortodokst shqiptar ishin grek. Ve ksaj, pretendimet shoviniste t qarqeve politike t Athins ndaj trojeve shqiptare vazhdonin t gjenin prkrahje n disa nga kancelarit e Fuqive t Mdha.

    Pr t gjitha kto arsye patriott shqiptar shikonin n kto vite te Greqia dhe te aleatja e saj, Patrikana e Stambollit, armiq po aq t rrezikshm pr lvizjen kombtare, sa ishte edhe vet Perandoria Osmane.

  14. #54
    Vija politike e rilindsve



    Kushtet e reja t vshtira t krijuara n Shqipri pas shtypjes s Lidhjes s Prizrenit, rreziku i coptimit t tokave shqiptare ndrmjet fqinjve lakmitar dhe politika e ruajtjes s status quo-s e ndjekur nga Fuqit e Mdha n kt periudh diktuan nevojn e prpunimit t nj taktike t re t Lvizjes Kombtare Shqiptare.

    Ndonse tani pa nj organizat qendrore kombtare, rilindsit, n saje t lidhjeve q kishin ndrmjet tyre, mbajtn pak a shum t njjtin qndrim pr problemet politike t lvizjes. Pikpamjet e tyre t prbashkta shrbyen si program n kt periudh zbatice t lvizjes s armatosur.

    Rilindsit e kuptuan se tani kishte marr fund prkohsisht periudha e sulmit t drejtprdrejt kundr sundimtarve osman dhe kishte filluar nj periudh e re e grumbullimit t forcave. Ata me t drejt e vlersuan situatn e re si t paprshtatshme pr nj kryengritje t prgjithshme t armatosur, s cils do ti kundrviheshin jo vetm forcat ushtarake osmane, por edhe ato t Fuqive t Mdha q nuk donin t cenohej status quo-ja n Turqin Evropiane.

    Si rrjedhim, rilindsit nuk shikonin ende kushtet e mundsit pr t arritur n ato vite shkputjen e Shqipris nga Perandoria Osmane. Por ata kt gjendje e shihnin si t prkohshme, aq m tepr kur mendonin, sikurse shkruante Sami Frashri, se Perandoria Osmane nuk do t jetonte gjat n Ballkan.
    N kt periudh stabiliteti politik t prkohshm, rilindsit u kufizuan me disa krkesa t karakterit kulturor-arsimor dhe administrativ q nuk preknin status quo-n e Perandoris Osmane. Ata krkuan nga Porta e Lart zbatimin e reformave t parashikuara n artikullin 23 t Traktatit t Berlinit q vet Turqia e kishte pranuar nn trysnin e Fuqive t Mdha. U krkua gjithashtu q t ktheheshin nga viset e ndryshme t Perandoris shqiptart e internuar gjat shtypjes s Lidhjes s Prizrenit.

    Por theksi kryesor gjat ksaj periudhe u vu n zgjerimin e lvizjes kulturore kombtare pr prhapjen e shkrimit shqip, t shkolls e t letrsis kombtare, me qllim q t ngrihej m tej ndrgjegjja politike e popullit, t njihej kombsia shqiptare n arenn ndrkombtare dhe t mbrohej nga orvatjet shkombtarizuese t armiqve. Pr kt arsye lufta pr shkolln e pr letrsin shqiptare mbeti edhe n kt periudh stabiliteti, ashtu si kishte qen para Lidhjes s Prizrenit, prmbajtja kryesore e lvizjes kombtare. Gjuha e kultura kombtare u bn hallka t rndsishme, me ann e t cilave rilindsit punuan pr t bashkuar gjith popullin shqiptar pavarsisht nga dallimet fetare, krahinore e klasore.

    Lvizja kombtare brenda vendit u zhvillua n kushtet e nj ilegaliteti t plot. Pr kt arsye nj rndsi t madhe morn kolonit shqiptare t mrgimit, sidomos ato t Rumanis, t Bullgaris, t Egjiptit etj. N to, pikrisht n kt periudh, filloi jetn e vet shtypi shqiptar, ku rilindsit patn mundsin t shprehnin hapur pikpamjet e tyre. M 20 korrik 1883 n Kalabri doli numri i par i organit mujor Fiamuri i Arbrit n dy gjuh, n t folmen e arbreshve t Kalabris dhe n italisht, nn drejtimin e Jeronim de Rads. Ai vazhdoi botimin deri n vitin 1887 dhe dha nj ndihmes t shquar pr njohjen dhe pr afirmimin e t drejtave t popullit shqiptar n arenn ndrkombtare.
    N vitin 1884 filloi t botohej n Stamboll revista mujore me emrin Drita e m von Dituria (1884-1885) dhe m 1888 botohet n Bukuresht gazeta Shqiptari (1887-1903).

    Si n letrkmbimin q patn rilindsit ndrmjet tyre brenda e jasht Shqipris, ashtu edhe n organet e para t shtypit shqiptar, atdhetart theksonin veanrisht nevojn e prhapjes s arsimit e t kulturs shqiptare, si mjete q do t futnin kombin shqiptar n rrugn e zhvillimit e t prparimit, q do ta mbronin nga rreziku i shkombtarizimit dhe do ta radhitnin at krahas kombeve t tjera t prparuara t Ballkanit e t Evrops.

    Patriott i kushtuan rndsi gjithashtu njohjes s kombit shqiptar n qarqet politike e diplomatike evropiane dhe mbrojtjes s t drejtave t tij legjitime.
    Pasi doli nga burgu i Prizrenit dhe nga internimi i Anadollit, Abdyl Frashri u drejtoi disa letra e memorandume personaliteteve t Fuqive t Mdha. Tri prej tyre ia drgoi Franesko Krispit, me origjin nga arbresht e Italis dhe n at koh kryeministr i Italis. Letrn e par ia oi n nntor 1887 dhe t dytn n shtator 1888, por kt e nnshkroi s bashku me Mehmet Ali Vrionin. Me ann e saj ata i parashtronin F. Krispit dshirat dhe ndjenjat e shqiptarve, theksonin se Shqipria ndodhej para jets ose vdekjes s saj, para ringjalljes ose coptimit t saj. Pasi prmendnin qndresn energjike e t vazhdueshme t kombit shqiptar kundr pushtuesve osman, shkruanin: Si rrjedhim, Shqipria meriton pavarsin m shum se do komb tjetr i Ballkanit. Ne shpresojm se ajo do t tregohet m e denja pr prkrahjen e Evrops dhe m e afta pr t qeverisur vetveten. Pavarsisht nga taktika e re q u detyruan t ndiqnin rilindsit n at periudh, letra e prmendur tregonte qart se, edhe n ato vite reaksioni t egr, synimi kryesor i shqiptarve dhe i lvizjes s tyre kombtare mbetej i njjt: fitorja e pavarsis kombtare t Shqipris dhe ruajtja e trsis s saj territoriale.

    N letrn e tret drejtuar Franesko Krispit, Abdyl Frashri i shprehte edhe nj her mendimin e tij t njohur se shtja e Lindjes nuk do t mund t zgjidhet kurr n qoft se Evropa nuk merr parasysh fatin e Shqipris, e cila z nj vend me shum rndsi n Gadishullin Ballkanik; ai shprehte gjithashtu bindjen se Shqiptart jan t gatshm m mir t vdesin t gjith me arm n dor sesa ta ln veten e tyre t coptohen midis kombesh t tjera, t cilat do tua shkatrronin gjuhn e karakterin e tyre; po aty i krkonte q n interes t paqes e t drejtsis t plotsohej dshira legjitime e fisnike e kombit shqiptar, duke e njohur Shqiprin si nj shtet autonom ose t pavarur, n kufijt e saj natyror dhe etnografik.

    Po kshtu n vitin 1892 Nikolla Naoja, kryetar i Shoqris Drita t Bukureshtit, s bashku me rregulloren e Shkolls Normale t elur prej tij n Bukuresht, u drgoi letra e promemorje disa personaliteteve politike e shkencore rumune dhe evropiane, si Dimitr Butkuleskut, kryetar nderi i Shoqris Drita dhe deputet n parlamentin rumun, kancelarit gjerman Bismark, mbretit t Italis, albanologut ek Jan Urban Jarnik, profesor n Universitetin e Vjens etj.

    N letrn drguar Bismarkut, n korrik 1892, n emr t Shoqris Drita t Bukureshtit dhe t popullit shqiptar, Nikolla Naoja e vinte n dijeni pr gjendjen jashtzakonisht t rnd politike, kulturore dhe ekonomike t popullit shqiptar, pr rrezikun e shkombtarizimit t tij nga shkollat e huaja e nga propaganda pansllaviste dhe ajo e Megali Ides greke, t cilat prhapeshin duke shfrytzuar tolerancn dhe indiferencn ndaj tyre t Perandoris Osmane. N t njjtn koh shprehte bindjen se kancelari gjerman do ti trhiqte vrejtjen Perandoris Osmane pr t drejtat e shenjta t shqiptarve, pr krijimin e mundsive pr zhvillimin e tyre dhe pr mbrojtjen nga rreziqet q u kanoseshin.

  15. #55
    2. KRYENGRITJET SHQIPTARE N VITET 1883-1895






    Kryengritjet kundrosmane n vitet 1883-1885



    Megjithse pas shtypjes s Lidhjes s Prizrenit rilindsit e vlersonin gjendjen politike t brendshme e t jashtme t vendit si t paprshtatshme pr nj kryengritje t prgjithshme, qndresa e armatosur e shqiptarve kundr sundimit osman e masave t tij shtypse vijoi pa ndrprerje. Por tani ajo pati karakter lokal dhe u zhvillua n prmasa m t kufizuara.
    Vatra t pashuara kryengritjesh e konfliktesh t armatosura mbetn malsit shqiptare (t Kosovs, t Shkodrs, t Lums, t Mirdits, t Himars etj.). Por lufta e armatosur prfshiu her pas here edhe zonat fushore e qytetet (si Podrimn, Rekn e Zadrimn dhe qytetet e Prizrenit, t Gjakovs, t Pejs, t Shkodrs etj.).

    Kryengritja e par pas shtypjes s Lidhjes ishte ajo e Malsis s Mbishkodrs, ku paknaqsia kishte ardhur gjithnj duke u rritur. N vitin 1882 ajo u shtua edhe m shum pr shkak t veprimeve arbitrare dhe t krimeve t bylykbashit t krahins. Shaljant dogjn shtpit e disa zaptijeve q ishin t lidhura me bylykbashin dhe drguan te qeveritari i Shkodrs nj prfaqsi t prbr prej 60 vetash t armatosur, e cila i njoftoi atij se kundrshtimi ndaj qeveris do t vazhdonte derisa t emrohej nj bylykbash i prshtatshm pr ta. N dhjetor t po atij viti u vra nga malsort komisari i policis s bajraqeve malore, i cili kishte ngjallur urrejtjen e gjith Malsis.

    Situata u acarua edhe m shum kur autoritetet qeveritare osmane hyn n bisedime me Malin e Zi, lidhur me konfliktet kufitare, pr t siguruar asnjansin e tij n rast se organizohej nj ekspedit ushtarake pr nnshtrimin e Malsis s Mbishkodrs. Pr ti dal prpara situats, m 26 prill 1883 prfaqsuesit e Malsis organizuan n Kastrat nj mbledhje, n t ciln vendosn t kundrshtonin shtimin e trupave ushtarake osmane n Malsi dhe do lshim t territorit t tyre Malit t Zi. N mbledhjen e Kastratit u vendos q t formohej nj lidhje mbrojtse e malsis, e cila do t merrte masa si kundr Ports s Lart, ashtu edhe kundr Malit t Zi. Qeveritart osman nga ana e tyre po prgatisnin me shpejtsi nj ekspedit ushtarake pr nnshtrimin e Malsis. M 2 qershor 1883 u vun n lvizje shtat batalione dhe nj bateri malore, e komanduar nga gjenerali Hafiz Pasha. N ndihm t tyre u vun edhe dy luftanije n liqenin e Shkodrs me dy kompani ushtarsh. Me kastratasit u bashkuan forcat e Shals, t Shkrelit, pjesrisht t Hotit, t Gruds e t Kelmendit. Prpara qndress kmbngulse t kryengritsve Hafiz Pasha u detyrua t krkonte ndrprerjen e lufts, duke u premtuar kushte t ndershme: do t respektoheshin privilegjet e tyre tradicionale dhe do t gjendeshin kompensime t tjera pr lshimet toksore ndaj Malit t Zi.

    Por luftimet vazhduan gjat 15 ditve. Forcat osmane morn masa t egra terrori ndaj popullsis. Me shtypjen e kryengritjes turqit shpalln nj falje gjysmake. Nj numr krersh malsor u hodhn n arrati pr t mos rn n dor t tyre.
    Ngjarje t tjera ndodhn gjat vitit 1883 n Llap t Kosovs, ku u ngritn rreth 300 burra pr t kundrshtuar bylykbashin turk, i cili ishte drguar pr t mbledhur taksat qeveritare. Po kshtu, n Dibr, nn trysnin e popullsis s paknaqur t qytetit e t malsis, u hoqn nga detyra mytesarifi dhe kryetari i gjyqit ushtarak. N kt rast dibrant u liruan edhe nga puna angari n rrugn ushtarake Ohr-Strug-Dibr, ndrtimi i s cils u pezullua.

    Vatr e qndress kundrosmane mbeti gjithnj Kosova. Megjithse pesha kryesore e ekspedits ushtarake t komanduar nga Dervish Pasha kishte rnduar pikrisht mbi t, Stambolli nuk arriti ta qetsonte kt krahin vese prkohsisht. N gusht e shtator t vitit 1884 popullsia e Prizrenit dhe e rretheve t tij e kundrshtoi pagimin e takss pr kok q do t vilej me rastin e regjistrimit t popullsis, si edhe shtesn prej 25% t s dhjets. Rreth 500 podrimas, fandas e lumjan t armatosur hyn n Prizren. N kto rrethana autoritetet e vendit premtuan se do t hiqnin dor nga detyrimet e reja. Mirpo, kur nga mesi i shtatorit ato i krkuan prsri kto detyrime, nj numr edhe m i madh malsorsh t armatosur hyn n Prizren dhe dbuan prej qytetit mytesarifin e drejtorin e financs.

    Pr t qetsuar gjendjen, Porta e Lart i hoqi nga Prizreni npunsit e dbuar dhe premtoi edhe njher anulimin e taksave e lirimin e atdhetarve t burgosur e t internuar gjat ekspedits s komanduar nga Dervish Pasha. Por pas ksaj qeveria osmane drgoi prforcime ushtarake n Prizren dhe arrestoi e internoi pjesmarrsit e ngjarjeve t shtatorit 1884. Reagimi i popullsis ishte i menjhershm. N shkurt t vitit 1885 shprtheu nj kryengritje e re. Kt radh, krahas uljes s taksave dhe t drejts pr mbajtjen e armve, kryengritsit krkuan edhe faljen e t burgosurve e t t internuarve t shumt, t cilt mbaheshin n burgjet e n viset e Anadollit q nga koha e shtypjes s Lidhjes s Prizrenit.

    Lvizja u shtri n rrethet e Prizrenit, t Ferizajt dhe n krahinn e Lums. Krert e saj mbanin lidhje edhe me organizatat atdhetare t mrgimit. Veprimet luftarake vazhduan nga fundi i shkurtit deri n mesin e marsit. Kryengritsit pren linjat telegrafike, sulmuan e rrethuan Prizrenin. M 20 shkurt 1885 midis Prizrenit e Ferizajt u b ndeshja e par e nj pjese t kryengritsve kosovar me repartet osmane. At dit kryengritsit, t pakt n numr dhe t armatosur keq, u trhoqn prpara zjarrit t dendur t topave dhe t mitralozave t armikut. Por shum shpejt e rifilluan kundrsulmin: ... m 1 mars, - thuhet n letrn q nj atdhetar prizrenas u drgoi disa dit m von organizatave t mrgimit, - kryengritsit ..., pasi u grumbulluan, sulmuan Prizrenin nga t gjitha ant pasdite n orn 9 allaturka dhe luftuan trimrisht deri n mngjes... Dhe, me gjith mitralimin e tmerrshm e t vazhdueshm, luftuan deri n shtpit e para t qytetit dhe i pushtuan.

    Autoritetet osmane drguan ather nj ekspedit t madhe ushtarake me mareshalin Vesel Pasha n krye. Kryengritsit, t ndodhur prball forcave t mdha armike, u detyruan t hiqnin rrethimin e qytetit e t trhiqeshin, ndrsa udhheqsit e tyre qndruan n arrati dhe u prpoqn t mbanin gjall kryengritjen. Vesel Pasha, krahas masave q mori pr t siguruar qetsin n Prizren, n gusht 1885 iu drejtua papritmas Gjakovs, ku, nn drejtimin e Sulejman Vokshit, po bheshin prgatitje pr t formuar nj lidhje t re. N fillim ai arrestoi Sulejman Vokshin e bashkpuntort e tij. Popullsia e zemruar, duke dashur t prsriste ngjarjet e zhvilluara tet vjet m par kundr mareshalit Mehmet Ali pasha, sulmoi trupat osmane q kishin bllokuar qytetin. Ndrmjet tyre u zhvilluan luftime t ashpra, por n saje t prforcimeve ushtarake q erdhn nga Prishtina, Vesel Pasha mundi ti sprapste sulmet e shqiptarve.

    Kur n Gjakov zhvilloheshin luftimet, n Rumelin Lindore shprtheu kryengritja lirimtare kundr Stambollit dhe disa dit m von u shpall bashkimi i saj me Bullgarin. Duke parashikuar keqsimin e mtejshm t gjendjes n Ballkan, Porta e Lart u detyrua t ndryshonte qndrimin e vet ndaj shqiptarve. Ajo pezulloi veprimet ushtarake, e anuloi edhe njher urdhrin pr zbatimin e reformave centralizuese, ua njohu malsorve t drejtn t mbanin arm, liroi nga burgu e nga internimi shqiptart e arrestuar, duke prfshir edhe udhheqs t Lidhjes s Prizrenit, si Abdyl Frashrin e Sulejman Vokshin dhe, m n fund, premtoi se do t lejonte prdorimin e gjuhs shqipe n shkollat e Shqipris.



    Kryengritjet shqiptare t viteve 1887-1893




    Meqense bashkimi i Rumelis Lindore me Bullgarin (1885) cenonte status quo-n n Ballkan, u vun n lvizje si Fuqit e Mdha, ashtu edhe monarkit ballkanike. Rusia dhe Austro-Hungaria e kundrshtuan kt veprim q prishte ekuilibrin politik t Ballkanit. Por n Konferencn e Fuqive t Mdha, q u mblodh n Stamboll posarisht pr kt shtje, fitoi teza e Anglis, e cila, duke e par rritjen e Bullgaris, q tani ishte prishur me Peterburgun, si nj penges pr shtrirjen ruse n Ballkan, krkoi q bashkimi i Rumelis Lindore me Bullgarin t njihej si fakt i kryer. Serbia e Greqia, nga ana e tyre, nuk u pajtuan me kt akt; ato krkuan shprblime territoriale pr t kundrbalancuar zgjerimin e Bullgaris dhe filluan prgatitjet ushtarake. Me nxitjen edhe t Austro-Hungaris, Serbia, n nntor 1885, i shpalli luft Bullgaris q prfundoi pas dhjet ditsh me disfatn e serbve. Greqia hoqi dor nga lufta kundr Bullgaris, por u orvat t siguronte shprblime territoriale duke e krcnuar Turqin me luft. Porta e Lart iu prgjigj ktij krcnimi, duke forcuar kufijt turko-grek. Me kt rast edhe n Shqiprin e Poshtme, n afrsi t kufirit grek, u prqendruan ushtri t mdha osmane. Edhe kt radh Stambolli u bri thirrje shqiptarve t inkuadroheshin n ushtrin osmane pr ti br ball krcnimit grek.

    N kto kushte, kur pr shkak t masave ushtarake t Athins lindi prsri rreziku i coptimit t vendit, jo vetm ata krer feudal q nuk donin t shkputeshin nga Perandoria Osmane, por edhe rilindsit q udhhiqnin lvizjen kombtare, nuk ndryshuan qndrimin e tyre ndaj Perandoris Osmane dhe nuk shtruan si detyr t dits shtjen e shkputjes prej saj. Duke shprehur gatishmrin pr t luftuar kundr rrezikut grek q krcnonte tokat shqiptare, rilindsit theksuan njkohsisht prball opinionit publik evropian dhe qeveris s sulltanit, karakterin e veant kombtar t qndress shqiptare.

    Por gjendja e jashtme politike e Perandoris Osmane u prmirsua shpejt. Fuqit e Mdha, konsekuente n politikn e ruajtjes s status quo-s, formalisht nuk lejuan t bheshin ndryshime territoriale n Ballkan. Me traktatin bullgaro-turk q u nnshkrua n mars t vitit 1886 n Bukuresht, ato e njohn bashkimin e Principats Bullgare me Rumelin Lindore, por me kusht q t ruhej n dukje gjendja e mparshme. Fuqit e Mdha e ndaluan edhe Greqin t ndrmerrte veprime luftarake kundr Turqis dhe e detyruan me forc t bnte mobilizimin.
    Sapo u qetsua gjendja e saj e jashtme, Porta e Lart u kthye n qndrimin e mparshm ndaj shqiptarve, duke shkaktuar kshtu riacarimin e marrdhnieve shqiptaro-osmane. Abuzimet e npunsve turq dhe rritja e paprmbajtur e taksave u bn shkak pr lvizje t reja protestash n krahina t ndryshme t vendit. Gjat viteve 1887-1892 protestuan e ngritn krye popullsia e Mirdits, e Zadrims, e Prishtins, e Drenics, e Dibrs, e Himars etj. Autoritetet osmane arritn ti shtypnin kto lvizje me ann e forcs ose ti shprndanin kryengritsit duke u br premtime t rreme.

    Pr t qetsuar gjendjen n vilajetin e Kosovs, Porta e Lart prqendroi atje forca t mdha ushtarake. Megjithat, lvizja atdhetare e udhhequr nga Haxhi Zeka, Bajram Curri etj., po prhapej gjersisht n pranvern e vitit 1893. N fund t majit Haxhi Zeka i bri thirrje popullit t Pejs e t rrethinave t saj q t ngrihej n luft kundr pushtetit osman.

    Pasi dshtuan n orvatjet pr ti bindur kryengritsit t shprndaheshin, turqit drguan n Pej forca nga Mitrovica, nga Berana e nga Shkupi. Haxhi Zeka ishte trhequr nga qyteti dhe ishte vendosur n fshatin Leshan, ku i shkuan n ndihm 2 000 malsor t krahins s Gjakovs t udhhequr nga Bajram Curri. Veprimet luftarake filluan m 11 korrik, por nuk vijuan gjat. Turqit, duke prdorur forcn e premtimet, si edhe duke pasur prkrahjen e disa ifligarve vendas, e shtypn kryengritjen, e cila, pr munges organizimi, mbeti e kufizuar vetm n rrethet e Pejs e t Gjakovs. Haxhi Zeka u arrestua n mnyr t pabes dhe u mbajt n Stamboll pr disa vjet.

    Pa u shtypur mir kjo kryengritje, n Lum shprtheu nj kryengritje e re. 3 000 lumjan t armatosur iu afruan Prizrenit dhe krkuan dbimin e mytesarifit turk. Tr Luma sht ngritur me arm dhe krkon prznien e mytesarifit t Prizrenit e t disa bejlerve t atjeshm, shkruante konsulli serb i Prishtins. Valiu i Kosovs dhe Porta e Lart, pr ti prer rrugn zgjerimit t konfliktit, shkarkuan nga detyra mytesarifin e Prizrenit, Salih Pashn.

    Kryengritjet kundrosmane t ktyre viteve nuk ishin t organizuara n shkalln e duhur dhe as t lidhura ndrmjet tyre. Edhe krkesat e paraqitura ishin t kufizuara. Megjithat, Abdyl Frashri shihte tek ato synimet e shqiptarve pr tu liruar nga zgjedha osmane.Shqiptart, - shkruante Abdyli n vitin 1888, - nuk kan pushuar kurr s shfaquri paknaqsin e tyre kundrejt qeveris osmane dhe dshirn e tyre pr pavarsi.
    Ndonse u shtypn, kto kryengritje patn disa rezultate t pjesshme, si ishin ulja e barrs s taksave dhe lirimi i t burgosurve dhe i t internuarve politik.

  16. #56
    3. PRPJEKJET PR ZHVILLIMIN E ARSIMIT DHE T KULTURS KOMBTARE.
    KONTRIBUTI I DIASPORS SHQIPTARE








    Organizimi dhe veprimtaria e diaspors shqiptare



    Pr shkak t reaksionit t egr osman q u vendos pas Lidhjes s Prizrenit dhe t keqsimit t mtejshm t gjendjes ekonomike, mrgimi jasht vendit e sidomos jasht kufijve t Perandoris Osmane mori prmasa gjithnj e m t mdha. Qindra e mijra shqiptar u detyruan t ln vatrat e tyre dhe t mrgojn n Rumani, n Bullgari, n Egjipt etj. T mrguarit forcuan kshtu kolonit e vjetra shqiptare q ndodheshin n kto vende. N kto vite filluan gjithashtu mrgimet e para t shqiptarve n Rusi e n Shtetet e Bashkuara t Ameriks.
    Duke qen se n atdheun e robruar lvizja kombtare zhvillohej n kushte ilegale dhe zbatimi i programit t saj, qoft edhe pr arsimin e kulturn, ishte gati i pamundur, nj rndsi gjithnj e m t madhe mori veprimtaria e diaspors shqiptare. Me gjith vshtirsit e shumllojshme q duhej t kaprcenin, shqiptart e mrguar mbajtn lidhje t vazhdueshme me atdheun dhe dhan nj kontribut shum t madh n lvizjen kombtare, veanrisht pr zhvillimin e arsimit e t kulturs shqiptare. Veprimtaria atdhetare e shqiptarve t mrguar filloi tani t organizohej e t udhhiqej nga shoqrit q u krijuan gjat ksaj periudhe. Kto shoqri atdhetare, t ngritura jasht Perandoris Osmane, vepruan legalisht dhe n kushte m t mira politike.

    Ndonse kishin synime t qarta politike, pr t prgatitur lirimin e atdheut nga robria dhe mbrojtjen e tij nga coptimi, ato paraqiteshin si shoqri kulturore, gj q pasqyrohej edhe n programet e statutet e tyre. Kjo bhej pr t shfrytzuar mjetet legale n t mir t lvizjes shqiptare dhe pr t shmangur do penges q mund t nxirrej, nn presionin e qeveris osmane, nga organet qeveritare t vendit ku vepronin. Bashkkohsi dhe veprimtari i ktyre shoqrive, Visar Dodoni, ka shkruar m von: Ahere fytyr e dshirs s shqiptarve ishte prlindja e letraturs shqipe; po qllimi q mshifnin dshirat ish liria kombiare....
    Shoqria e t Shtypurit Shkronja Shqip, e themeluar n Stamboll n vitet e Lidhjes s Prizrenit, pati jet t shkurtr. Pas tronditjes q psoi gjat reaksionit t vitit 1881 dhe pasi mbeti me pak antar, ajo nuk mundi ta vijonte veprimtarin e saj n forma t organizuara e legale si m par. Disa nga antart e ksaj Shoqrie i larguan nga Stambolli, kurse disa t tjer hoqn dor vet prej saj. Megjithat, nj brtham antarsh aktiv si dhe kryetari i saj Sami Frashri e vijuan veprimtarin n fushn kombtare m shum n forma individuale dhe n kushte ilegaliteti.

    N kto rrethana, pr tiu prgjigjur m mir nevojave t lvizjes kombtare, patriott u detyruan ta kalonin nj pjes t madhe t veprimtaris jasht Perandoris Osmane, por gjithnj n afrsi t Shqipris, n vende si Rumania e Bullgaria, t liruara nga zgjedha e huaj, ku kishte koloni shqiptare t mrgimit.
    Shteti rumun, i formuar nga bashkimi i principatave t Vllahis e t Moldavis (m 1859), sidomos pas sigurimit t pavarsis (m 1878), vijoi t jet vendi kryesor i strehimit t emigrantve t krahinave t ndryshme t Turqis Evropiane, pra edhe t nj numri t madh shqiptarsh. Pr shkak t lidhjeve tradicionale ndrmjet dy popujve dhe t interesave t prbashkt politik n Ballkan, shteti rumun e prkrahte luftn lirimtare t shqiptarve dhe veprimtarin e kolonis shqiptare n Rumani. Po kshtu shteti i ri bullgar, i liruar m 1878 dhe i bashkuar me Rumelin Lindore m 1885, nuk e pengoi organizimin dhe veprimtarin e kolonis shqiptare n Sofje e n qendra t tjera t Bullgaris.
    Kolonit shqiptare n Rumani e n Bullgari, duke qen numerikisht m t mdha, materialisht m t forta dhe n rrethana politike m t favorshme morn prsipr nj rol t veant e me shum rndsi n lvizjen kombtare, duke ndihmuar pr ngritjen e shtypshkronjave, pr botimin e teksteve shkollore n gjuhn shqipe, pr nxjerrjen e gazetave shqiptare, pr hapjen e shkollave kombtare etj.
    Pikrisht kur po shtypej Lidhja e Prizrenit dhe kur ishin krijuar kushte t vshtira pr veprimtarin e Shoqris s Stambollit, zuri fill Shoqria e Bukureshtit, e cila si nga numri i antarve, ashtu edhe nga veprimtaria, u b shoqria m e rndsishme kulturore e ksaj periudhe.

    Kriza e fundit e Lindjes dhe lufta 3-vjeare e popullit shqiptar nn udhheqjen e Lidhjes s Prizrenit ushtruan ndikimin e tyre n gjallrimin e veprimtaris atdhetare t shqiptarve t Rumanis. Prve kontakteve q mbanin me Shqiprin, ata filluan t lidheshin edhe me shqiptart e Stambollit e t Egjiptit, veanrisht me Sami Frashrin.
    N korrik t vitit 1881 u organizua n Bukuresht nj mbledhje e atdhetarve shqiptar t asaj kolonie, t cilt formuan Shoqrin Deg e Shoqris s Stambollit. Pas krijimit t ksaj Shoqrie, shkuan n Bukuresht Jani Vretoja e Pandeli Sotiri, t drguar nga Shoqria e Stambollit. Vitin tjetr n Egjipt u themelua nj deg tjetr e Shoqris s Stambollit me t njjtin emr, por pr shkak t vshtirsive politike kjo deg prkohsisht nuk mundi t zhvillohej. Pr disa koh edhe Deg e Shoqris s Stambollit n Bukuresht mbeti e dobt dhe me veprimtari t kufizuar. Por me shtimin e numrit t antarve t saj dhe pr t prballuar m mir nevojat q shtronte zhvillimi i mtejshm i lvizjes kombtare, sidomos n fushn kulturore, u b nj hap i ri prpara.

    N dhjetor t vitit 1884 u mblodh n Bukuresht nj kuvend i posam, i cili themeloi nj shoqri kulturore m vete me emrin Drita. N dokumentet e ksaj mbledhjeje dhe n statutin e shoqris u prcaktua edhe programi. Mbledhja zgjodhi komitetin drejtues me kryetar Anastas Avramidhi Lake, nj pasanik shqiptar nga Kora, nga i cili shoqria shpresonte t siguronte shuma t rndsishme pr qllimet e saj. Qysh n kt mbledhje u hartua nj list ndihmash pr blerjen e nj shtypshkronje. Kryetari i Shoqris Drita premtoi se do t jepte pr kt qllim 100 mij franga dhe se do t linte me testament n dobi t lvizjes kulturore shqiptare gjith pasurin e tij.
    Qysh n muajt e par numri i antarve t shoqris arriti n 300 veta. Ndonse ajo kishte synime t qarta politike kombtare, statuti e paraqiste at si nj shoqri kulturore-letrare. N nenin 1 t tij thuhet se Shoqria e shqiptarve Drita themelohej duke pasur si qllim t vetm zhvillimin e prparimin e gjuhs shqipe. N nenin 2 thuhej se shoqria nuk do t przihej n shtje politike dhe se pr tia arritur qllimit t vet do t shtypte libra n gjuhn shqipe dhe do t elte shkolla shqipe n Shqipri, t cilat do t ndihmonin pr ngritjen e vetdijes kombtare. N nenin 3 krkohej q n shkollat shqipe gjuha turke t ishte fakultative si gjuh e Perandoris, kurse n nenin 4 prcaktohej q si alfabet i shqipes t prdorej ai i Stambollit. Me 43 nenet e statutit rregullohej tr veprimtaria e Shoqris Drita, si dhe marrdhniet me degt e saj.

    Shoqria Drita e Bukureshtit, duke ecur n gjurmt e Shoqris s Stambollit, filloi t punonte pr prhapjen e msimit t gjuhs shqipe me ann e shkollave, t librave didaktike, t gazetave etj. Mbshtetur n programin e n statutin e saj, shoqria shtroi si detyr kryesore blerjen e nj shtypshkronje pr botimin e librave shqip. Pr kt qllim mblodhi si ndihm 10 828 lej, prve shums q kishte mbledhur m par dhe, pas nj kohe, shtypshkronja e porositur n Vjen u vendos n Bukuresht. Ndrkoh Sami Frashri, Naim Frashri dhe Jani Vretoja prgatitn tekstet e para msimore dhe ia drguan Shoqris s Bukureshtit, e cila n muajt e par t vitit 1886 filloi ti botonte n shtypshkronjn e saj. N vitin 1886 u botua nga Naim Frashri: E kndimit t unave kndonjtoreja, Dshir e vrtet e shqiptarvet (greqisht), Istoria e prgjithshme, Vjersha pr msonjtoret e para, Bagti e bujqsija; nga Sami Frashri: Abetare e gjuhs shqip dhe Shkronjtorja e gjuhs shqip (gramatika); nga Jani Vretoja: Numrmsonj dhe Mirvetija (Msime morali). Po kshtu Shoqria Drita krkoi nga qeveria osmane q shkollat n gjuh t huaj n Shqipri t shndrroheshin n shkolla shqipe ose q n to t msohej edhe gjuha shqipe.
    Themelimi i ksaj shoqrie kulturore, pjesmarrja e qindra shqiptarve ortodoks, n mnyr t veant e korarve, q n rini kishin ndjekur shkolln e kishn greke, i shqetsoi kundrshtart e Lvizjes Kombtare Shqiptare dhe veanrisht qarqet shoviniste greke, t cilat kishin pretendime mbi Korn dhe mbi tr Shqiprin e Poshtme. Duke shprehur kt shqetsim gazeta e Athins Konfederata Lindore shkruante n janar t vitit 1885: Morm vesh me nj habi t dhimbshme se n Bukuresht u themelua nj silog (komitet) pr lvrimin e gjuhs shqipe ... pr ta prpunuar dhe br sa m t kulluar ... Pr ta shkputur prgjithmon Shqiprin nga Greqia, deshn t nxjerrin n drit nj gjuh shqipe. Sepse lindja e ksaj gjuhe nuk do t thot gj tjetr vese ndarje dhe shkputje e shqiptarve prej nesh....

    N Bukuresht n at koh vepronin disa gazeta e shoqri greke t lidhura me Patrikann e Stambollit e me Athinn, t cilat ndiqnin hap pas hapi si shtypin, ashtu edhe tr lvizjen kombtare. N Bukuresht ishte gjithashtu filiali i Komitetit Pansllavist me ambasadorin rus n krye, i cili mbante lidhje me konsujt e shteteve ballkanike (grek, serb, bullgar), si dhe me komitetet e tyre q vepronin n Rumani. Silogu grek n Bukuresht u angazhua pr t penguar me do mnyr veprimtarin e Shoqris Drita. Kundr saj veproi edhe konsulli rus n Bukuresht, Hitrovo, i cili, ashtu si konsulli i atjeshm grek, nxiti prarje ndrmjet antarve t kryesis s Shoqris Drita dhe s bashku u prpoqn ta pengojn e ta paralizojn veprimtarin e shoqris shqiptare.
    Disa nga drejtuesit e Shoqris Drita u lkundn prball presionit grek. Madje, vet kryetari i saj Anastas Lake, i mikluar nga ledhatimet e lavdrimet e mbretit t Greqis (q e dekoroi pr besnikri), dhe i krcnuar n fshehtsi nga elementt grekoman, hoqi dor nga veprimtaria e tij n dobi t Lvizjes Kombtare Shqiptare dhe u bashkua me grekomant.
    Ndrhyrjet dhe intrigat e jashtme bn q n radht e Shoqris s Bukureshtit t futej fara e grindjes dhe e prarjes dhe q veprimtaria e saj t binte prkohsisht. Lkundjet e grekomanve dhe mosmarrveshjet ndrmjet dy grupimeve politike q u formuan n gjirin e Shoqris, bn q kjo t shprndahej n vitin 1886. N vendin e saj u krijuan dy shoqri.

    Grupi i kryesuar nga Nikolla Nao (1843-1913), n mbledhjen q u mbajt n janar t vitit 1887, themeloi nj shoqri m vete po me emrin Drita, n t ciln morn pjes prkrahsit e tij. Pjesa tjetr e atdhetarve shqiptar formoi nga mesi i vitit 1887 nj shoqri tjetr me emrin Dituria, sipas emrit t dyt t revists shqipe t botuar n Stamboll.
    N themel t konfliktit ndrmjet dy shoqrive qndronin pikpamjet e tyre t ndryshme pr nj varg shtjesh t lvizjes kombtare. Nikolla Naoja vlersoi drejt rrezikun q i krcnohej lvizjes kombtare nga politika e qarqeve drejtuese t Greqis, nga pansllavizmi dhe nga ndikimi i kishs e i kulturs greke mbi shqiptart. Por, n t njjtn koh, ai mendonte se shqiptart do t mund t prballonin lakmit aneksioniste t shteteve fqinje nprmjet bashkpunimit me vlleht e Shqipris, t Maqedonis e t Pindit dhe, nprmjet tyre, me Rumanin. Sipas tij, vetm nj bashkpunim i till do tu jepte mundsin t dy palve, shqiptarve dhe vllehve, q tu bnin ball rreziqeve t prbashkta q u vinin nga shovinistt grek, serb e bullgar.
    Pikpamjet e Nikolla Naos pr tu mbshtetur n ndihmn e nj shteti t huaj, sikurse ishte Rumania, nuk prputheshin me mendimin e forcave t tjera politike t lvizjes kombtare, t cilat ishin pr nj qndrim m t ashpr kundr sulltanit e Perandoris Osmane dhe nuk ishin kundr bashkpunimit edhe me grekt e me rust.

    Shoqrit e riformuara Drita e Dituria e vijuan veprimtarin e tyre n mnyr t pavarur. E para krijoi degt e saj n qytete t tjera t Rumanis, si n Brail, n Fokshan, n Kostanc, n Marashesht, n Krajov, n Ploesht etj., ku kishte mjaft shqiptar t mrguar. Kto deg krijuan fondet e tyre pr prhapjen e msimit shqip e pr botimin e librave dhe mbanin lidhje me Shoqrin Drita t Bukureshtit, q ishte shoqri qendrore. Kjo bri disa botime t tjera didaktike. Po kshtu dega e Shoqris Drita n Brail (n maj 1887) nxori gazetn letrare-shkencore Drita (rumanisht Lumina), e cila pati gjithsej 11 numra. N gusht t vitit 1888 doli numri i par i gazets Shqiptari (Albanezul), organ i Shoqris Drita, gazet javore n gjuhn shqipe e rumune, e cila, me ndrprerje, vijoi t dal deri m 1903.

    N artikullin me titull far krkojm, botuar n numrin e par t gazets Shqiptari, jepej n mnyr t prmbledhur programi i Shoqris Drita, n t cilin krkohej: 1) Prdorimi i gjuhs shqipe n shkolla dhe n kisha; 2) Themelimi i degve kulturore dhe hapja e shkollave shqipe; 3) Zhvillimi i gjuhs, i historis dhe i letrsis kombtare; 4) Botimi i teksteve shkollore, i revistave dhe i gazetave n gjuhn shqipe. N vazhdim t programit gazeta shpallte gjithashtu nj thirrje n form manifesti, drejtuar gjith shqiptarve, me t ciln i grishte ata, kudo q jetonin e pa dallim feje, t ngriheshin si nj trup i vetm, pr t kontribuar me punn e tyre, me pasuri, me fjal, me mendje, me zemr dhe n rast nevoje edhe me jetn pr zhdukjen e robris s popullit shqiptar. Si shihet, programi dhe thirrja nuk kan vetm prmbajtje kulturore e arsimore, por edhe politike e atdhetare. Megjithat, veprimtaria e Shoqris Drita zyrtarisht nuk drejtohej hapur kundr sulltanit dhe nuk krkonte drejtprdrejt pavarsin e Shqipris. Kjo motivohej me rrezikun e madh q i kanosej popullit shqiptar nga politika shoviniste e shteteve fqinje. Nj qndrim i till taktik i Shoqris Drita shpjegohet edhe me koniunkturn politike t kohs, me interesimin e qeveris rumune pr t mos cenuar marrdhniet e mira t Rumanis me Portn e Lart.
    Nj luft t ashpr Shoqria Drita dhe gazeta Shqiptari bn kundr politiks aneksioniste greke t Megali Ides dhe kundr grekomanizmit si pjell e saj. Mirpo vet prpjekjet pr ngritjen kulturore kombtare ishin t grshetuara me luftn politike pr lirin kombtare.

    Shoqria Drita dhe Nikolla Naoja, q ishte udhheqsi kryesor i saj, u prpoqn t trhiqnin vmendjen e opinionit publik evropian pr shtjen shqiptare, duke u drguar thirrje e memorandume personaliteteve politike t kohs, qeveris osmane etj. Shoqria Drita ndihmoi gjithashtu pr mbajtjen e shkollave shqipe dhe pr furnizimin e tyre me libra shqip.
    Shoqria Dituria, me t ciln u bashkuan shumica e shqiptarve t Bukureshtit, me kryetar Kostaq Duron, pasi miratoi programin, vijoi veprimtarin e vet me botimin e librave, t dorshkrimeve q vinin kryesisht nga Naimi e Samiu, t cilt jetonin n Stamboll. Tani disa shqiptar t pasur ishin larguar nga Shoqria, kurse disa t tjer kishin kaluar n pasivitet. N fillim Shoqria Dituria nuk mundi t krijoj degt e saj dhe arkn e kishte pothuajse t zbrazur. N vitin 1888 ajo botoi tekstet Dheshkronja (Gjeografia) t prgatitur nga Sami Frashri dhe Diturit (Njohuri t shkencave shoqrore e natyrore) t Naim Frashrit. M von ajo botoi Rradhuashkronjn e Jani Vretos, Abetaren e gjuhs shqipe n gegrisht, veprat e Naim Frashrit Lulet e vers, Msime etj. Pr shkak t censurs, Samiu dhe Naimi i nnshkruanin veprat e tyre vetm me inicialet, i pari S. F. dhe i dyti N. H. F. Botimet e Bukureshtit u shprndan n Shqipri dhe n kolonit shqiptare jasht atdheut.

    Nj kthes e rndsishme n veprimtarin e Shoqris Dituria u shnua n vitin 1896, kur n krye t saj u zgjodh Pandeli Evangjeli, q ishte mjaft aktiv dhe me aftsi drejtuese e organizative. Shoqria Dituria dha ndihmes t madhe pr hapjen e shkollave shqipe n atdhe, veanrisht n qarkun e Kors. Ajo drgoi pa pages tekste shkollore dhe ndihmoi n mbajtjen e msuesve t shqipes.
    N vitet 90 t shek. XIX lvizja kombtare n diaspor mori zgjerim m t madh. Ashtu si n Rumani, mrgimtar shqiptar n Bullgari ishin vendosur edhe m par, por tani ky numr sa vinte e shtohej. Shqiptart e mrguar n Bullgari merreshin me pun t ndryshme. Pjesa m e madhe e tyre bnte pun krahu, si gurgdhends, puntor rrugsh, hekurudhash e ndrtimesh, kopshtar etj., por kishte edhe zejtar, si rrobaqeps, kpucar, zdrukthtar etj. Nj pjes tjetr merrej me tregti t vogl, sidomos n qendr t Sofjes.
    Me koh lokalet e disave prej tyre u shndrruan n qendra ku takoheshin atdhetart shqiptar q jetonin n Sofje e n vise t tjera t Bullgaris ose ata q kalonin pr n Rumani, n Turqi e n Rusi.

    N Bullgari nj rol t rndsishm n prhapjen e ideve kombtare dhe t shkrimit shqip midis shqiptarve t mrguar luajti Dhimitr Mole, i cili shkoi atje nga Bukureshti qysh n fillim t vitit 1886. Me punn e tij kmbngulse Dhimitr Mole grumbulloi rreth vetes nj numr t madh shqiptarsh q jetonin n Sofje. N vitin 1889 atje u themelua brthama e par e Shoqris pr Arsim n Shqipri. Me zgjerimin e numrit t shqiptarve q interesoheshin pr fatin e atdheut t robruar, n janar t vitit 1893 u formua n Sofje Shoqria shqiptare me emrin Dshira, me statutin dhe me fondin e saj. Programi i ksaj shoqrie ishte i njjt me at t shoqrive t Stambollit e t Bukureshtit. Shoqria do t prpiqej pr t lartsuar frymn e shqiptarizmit dhe pr skoli n Shqipri. Kryetari i komitetit t zgjedhur nga shoqria ishte Ligor P. Marko dhe sekretar Dhimitr Mole. N nenin 2 t statutit t saj thuhet: Qllimi i Shoqris Dshira sht pr t prhapur dituri e msimin e gjuhs, si edhe pr t prhapur msonjtore n gjuhn shqipe n Shqipri. Meqense n fillim n Shoqrin Dshira mbizotronin puntort e zejtart, u ndje nevoja e bashkpunimit me intelektual shqiptar. Prandaj shpejt shoqria e re hyri n marrdhnie me atdhetart dhe me shoqrit e tjera shqiptare jasht Bullgaris, si me Sami Frashrin e Naim Frashrin n Stamboll, me Shoqrin Drita n Bukuresht; ajo pati lidhje edhe me atdhetar brenda Shqipris. Shoqria krijoi degt e saj n qytetet ku kishte m shum mrgimtar shqiptar, si n Varn e Plovdiv, por shqiptar kishte edhe n Plevn, n Rila, n Samakov etj. Aktivitetet e ndryshme artistike e argtuese, si edhe prhapja e msimit shqip, ndihmuan si pr bashkimin e shqiptarve, ashtu edhe pr ngritjen e tyre politike e kulturore. Veprimtaria e Shoqris Drita u zgjerua m shum n vitet e fundit t shek. XIX, kur n Sofje u ngrit shtypshkronja me emrin simbolik Mbrothsia (Prparimi), n t ciln u botuan shum libra e gazeta n gjuhn shqipe.

    Nj qendr tjetr e rndsishme e lvizjes shqiptare gjat ksaj periudhe ishte Egjipti. Nismat e para t Thimi Mitkos e t Jani Vretos pr t formuar ktu nj shoqri kulturore nuk patn sukses. Megjithat, Thimi Mitkoja, Spiro Dineja, Grigor Nukoja etj. e vijuan vet veprimtarin atdhetare. Krahas ksaj, Thimi Mitkoja u prpoq disa her t organizonte nj shoqri me shqiptart e Egjiptit, por vetm n vitin 1894 u arrit q ata t formonin nj shoqri me emrin Vllazria e Shqiptarve.
    Nj rol t rndsishm n dobi t lvizjes kombtare vijuan t luanin n kt periudh edhe arbresht e Italis. Megjithse i moshuar, n krye t lvizjes arbreshe qndronte gjithnj shkrimtari dhe atdhetari i shquar Jeronim de Rada. Arbresht mbanin lidhje me qendrat e tjera t shqiptarve t mrguar dhe me atdhetart shqiptar brenda Shqipris, si edhe me personalitete politike prparimtare italiane e evropiane. Me ann e letrkmbimeve, t artikujve n shtypin e kohs dhe sidomos me organin Fiamuri i Arbrit (Corigliano Calabro, 1883-1885), arbresht e Italis bnin t njohura e mbronin t drejtat kombtare t popullit shqiptar. Intelektualt arbresh punuan me zell n fushn e studimit t gjuhs e t kulturs shqiptare. N tetor t vitit 1895 ata organizuan n Koriliano Kalabro (Corigliano Calabro) nj kongres gjuhsor, n t cilin u vendos t formohej edhe nj shoqri, q mori emrin Shoqria Kombtare Shqiptare, e cila krijoi deg n t gjitha kolonit arbreshe.

    Veprimtaria e arbreshve n dobi t lvizjes kombtare u zhvillua n kushte m t favorshme se ajo e kolonive t tjera; qeveria italiane, pr shkak t interesave t saj ekonomik e politik, n dukje pajtohej me parimin e ndjekur nga arbresht Shqipria pr shqiptart. Me kt ajo synonte t ndalte si shtrirjen e Austro-Hungaris e t shteteve sllave drejt Jugut e Perndimit t Ballkanit, ashtu edhe zgjerimin e Greqis drejt Veriut. Por, krahas ksaj, qarqet politike italiane kishin filluar t bnin prpjekje pr ta vn lvizjen arbreshe n shrbim t interesave politik t Roms n Shqipri.

  17. #57
    Prhapja e msimit shqip dhe e shkollave kombtare



    N vitet e reaksionit osman q shprtheu pas shtypjes s Lidhjes s Prizrenit, veprimtart e lvizjes kombtare i dhan rndsi t veant zbatimit t programit t tyre kulturor, i cili ishte pjes prbrse e programit kombtar t Rilindjes. Mirpo detyrat e rndsishme me karakter politik, kulturor e ekonomik, q shtronte zhvillimi i vendit dhe periudha historike n fushn e arsimit, nuk mund t zgjidheshin me sistemin arsimor q ishte ather n Shqipri, sepse ai prbhej nga nj numr jo i madh shkollash t nj niveli t ult, n gjuh t huaja (turke, greke, italiane etj.), me prmbajtjen prgjithsisht skolastike, me frekuentim t pakt dhe me cikle jo t plota. Shkollat ishin t ndara ve pr popullsin myslimane dhe ve pr at t krishtere. Ato administroheshin, si rregull, nga institucionet fetare islamike, ortodokse e katolike. Prve ksaj, ky sistem arsimor ishte shndrruar n nj mjet t fuqishm ndikimi politik e kulturor si t sunduesit osman, ashtu edhe t shteteve t tjera. Ndrkaq krkesat e zhvillimit t vendit, por sidomos rreziku i asimilimit t kombit shqiptar, diktonin si nj nevoj t ngutshme prhapjen e arsimit e t kulturs kombtare, e bn at nj domosdoshmri historike, me t ciln ishte e lidhur qenia dhe e ardhmja e Shqipris. Duke shprehur kt nevoj t madhe t kohs, Kostandin Kristoforidhi shkruante m 1888: “Nd mos u shkroft gjuha e shqipes edhe sot mb kt dit nuk do t shkojn shum vjet dhe nuk do t ket m Shqipri nd faqe t dheut dhe as nuk do t shnohet m emri i Shqipris nd hart t bots”.

    Megjithse ishte br detyr e rndsishme dhe e ngutshme, n kushtet e athershme t Shqipris prhapja e arsimit kombtar ndeshte n vshtirsi e n pengesa t shumta. Pengesat kryesore i nxirrte Perandoria Osmane, e cila ishte prpjekur gjithnj t’i mbante shqiptart n errsir e n padituri. Megjithse me reformat e Tanzimatit ishte shpallur se t gjitha kombsit e Perandoris do t lejoheshin t ushtronin lirisht gjuht e tyre n institucionet arsimore e fetare, Porta e Lart i prjashtoi shqiptart nga kjo e drejt kombtare. Duke u mbshtetur n parimin mesjetar absurd t identifikimit t kombsis me fen, Porta e Lart, edhe pas reforms arsimore turke t vitit 1844, nuk ua njohu shqiptarve t drejtn e shkollimit n gjuhn amtare, por vijoi t’i quante ata sipas besimit fetar “turq”, “grek” e “latin”.

    N prputhje me parimin teokratik islam, pas reforms arsimore Porta e Lart krijoi pr shqiptart mysliman nj rresht t ri shkollash shtetrore fillore (iptidajie), qytetse (ruzhdije) dhe pastaj gjimnaze (idadije). Ashtu si n shkollat e mparshme fetare, edhe n shkollat shtetrore osmane msimet zhvilloheshin vetm n gjuhn turke dhe, megjithse quheshin laike , n planet e tyre msimore bnin pjes edhe lnd fetare islamike. Sipas statistikave t viteve t fundit t shek. XIX, n t katr vilajetet e athershme (t Shkodrs, t Kosovs, t Manastirit e t Janins), n t cilat shqiptart prbnin nj trsi kompakte e shumicn e popullsis, kishte 1 187 shkolla turke nga t cilat 1 125 shkolla fillore, 57 shkolla qytetse (ruzhdije) e 5 shkolla t mesme (idadije). Ndrkaq sunduesit osman, pr shkak t presionit t huaj, u lan pak a shum dor t lir shteteve ballkanike dhe evropiane, veanrisht institucioneve t tyre fetare t krishtera, pr t vepruar n Shqipri si n fushn fetare, ashtu edhe n at arsimore. Shtetet q n projektet e tyre parashikonin prfshirjen ose coptimin e trojeve shqiptare, n gjysmn e dyt t shek. XIX, e rritn m tej veprimtarin n fushn arsimore e fetare, duke shtuar numrin e shkollave n gjuh t huaj, duke i krijuar vshtirsi shkolls e kulturs shqiptare. Ato nuk ngurronin n kt rast t prpiqeshin pr t’i paraqitur shqiptart si nj popull “t egr”, “pa kultur” e me zakone “t rnda”, kurse veten e tyre si “shptimtar”, si “prhaps t arsimit e t kulturs” etj.

    Prhapje t madhe mori, veanrisht n Shqiprin e Poshtme, shkolla n gjuhn greke. Me gjith programin e tyre laik, shkollat greke ishin nn mbikqyrjen e peshkopve grek dhe prshkoheshin nga nj frym intolerance fetare. Shkollat greke arritn t prhapeshin deri n Durrs e n Tiran. Sipas t dhnave t konsullats franceze t Janins, n vitin 1882 vetm n vilajetin e Janins, q prfshinte gjith Shqiprin e Poshtme (duke prjashtuar rrethet e Kolonjs, t Kors e t Pogradecit) dhe q shumicn drrmuese t popullsis e kishte shqiptare, kishte 643 shkolla greke pr djem e mikse me 736 msues dhe 22 shkolla pr vajza me 40 msuese. N vitin 1894 n sanxhakun e athershm t Gjirokastrs kishte 84 shkolla fillore greke e po kaq edhe n krahinn e Beratit.
    Organizimi e plani msimor i shkollave n gjuhn greke n Shqipri ishin t njjt me ato t shkollave n Greqi. Hapja e ktyre shkollave bhej nga mitropolit ortodokse greke, t cilat, n marrveshje me konsujt grek, emronin drejtort e shkollave dhe personelin msimor. Mjetet kryesore financiare pr mbajtjen e ktyre shkollave siguroheshin nga qeveria e Athins, nprmjet silogut q ishte krijuar aty pr prhapjen e gjuhs e t kulturs greke. Me ann e ktyre shkollave e t propagands qarqet politike t Athins prpiqeshin t’i paraqisnin shqiptart ortodoks si grek dhe me koh t’i asimilonin ata. N fundin e shek. XIX n Shqipri kishte m shum se 1 000 shkolla greke.
    Prve shkollave turke e greke, n trojet shqiptare ishin elur edhe shkolla serbe, bullgare, vllahe etj. Sipas statistikave t asaj kohe kishte mbi 300 shkolla serbe, bullgare e vllahe, pa prmendur shkollat n gjuhn italiane, t cilat ishin nn administrimin e Austro-Hungaris e t Italis.

    Shkollat e huaja, me gjith kufizimet e mangsit e programeve, ndihmonin n pajisjen me dije t fmijve, por ato, padyshim, shrbenin si mjedise t propagandave t shteteve t huaja pr asimilimin e shqiptarve dhe si t tilla nuk mund t’i shrbenin as prparimit kulturor kombtar t shqiptarve, as emancipimit t tyre politik e kombtar. Prandaj rilindsit i trajtonin ato si nj penges n lvizjen pr lirimin kombtar t popullit shqiptar dhe krkonin mbylljen ose kthimin e tyre n shkolla shqipe.
    N kto rrethana, patriott e Rilindjes punuan me prkushtim pr zhvillimin e arsimit kombtar. Rilindsit tan iu drejtuan n radh t par gjuhs amtare, q kishte luajtur nj rol t rndsishm n jetn e popullit shqiptar dhe q u kishte br ball me sukses trysnive shekullore asimiluese t pushtuesve t huaj. Te rilindsit n prgjithsi ishte formuar bindja se tani vetm duke e shkruar mund t ruhej gjuha shqipe, se vetm me gjuhn amtare mund t zhvillohej arsimi e kultura kombtare, mund t shkolloheshin t gjith shqiptart, pavarsisht nga gjendja ekonomike, mund t edukohej atdhetarizmi dhe mund t mbrohej kombi nga asimilimi. Pikrisht n at periudh Kostandin Kristoforidhi shkruante: “Shqipria nuk msonet dot, as nuk ndritet sot, as nuk qytetronet dot me gjuh t huaj, prve me gjuhn e mms ... Edhe nd u shkroft gjuha e shqipes n kt koh q gjendemi sot, edhe nd futet ndpr skolirat e Shqipris, kemi shpres se do t na njohn pr komp e pr vendar nd dhe t’on, edhe do t kemi pjes e vent nd rretht e nd shoqrit t kombevet tjer q gjenden n Evrop...”. T njjtn ide mbronte Sami Frashri kur disa vjet m von shkruante: “S’mund t ket Shqipri pa shqiptar, s’mund t ket shqiptar pa gjuh shqip, s’mund t ket gjuh shqipe pa shkolla n t cilat do t msohet shqipja”.

    Rilindsit bn prpjekje t shumta pr t nxjerr nga Porta e Lart lejen e prdorimit t gjuhs amtare n shkollat e vendit, pr botimin e librave shqip, pr shprndarjen e tyre n Shqipri dhe pr nxjerrjen e nj organi periodik shqip, qoft edhe me prmbajtje krejtsisht kulturore.
    Pr disa koh kto krkesa ndeshn n kundrshtimin e vendosur t qeveris osmane. Por n vern e vitit 1884, e shqetsuar nga prpjekjet e Greqis pr t’i nxitur shqiptart t hidheshin n kryengritje kundr Stambollit, si dhe nga themelimi n Athin i shoqats kulturore “Vllamt Shqiptar”, Porta e Lart dha lejen pr botimin e nj organi kulturor shqip. Megjithat, edhe n kt rast ajo u qndroi besnike parimeve t veta, sepse ajo lejen nuk ua dha shqiptarve mysliman, t cilt vijonte t’i quante turq, por vetm shqiptarve ortodoks, me qllim q t’i largonte nga mundsia e bashkpunimit me grekt.
    Leja pr botimin e nj reviste shqipe u dha nga Ministria turke e Arsimit n emrin e Petro Pogs. Pas ksaj, m 10 gusht 1884 doli n Stamboll numri i par i revists “Drita”. Pr shkak t censurs, lnda e revists u kufizua n shkrime letrare e arsimore. Meqense Porta e Lart ua ndalonte shqiptarve mysliman shkrimin e shqipes, Sami Frashri e Naim Frashri, nga penda e t cilve u prgatit shumica e lnds, nnshkruanin me pseudonime, i pari me tre yje, kurse i dyti me shkronjn “D”. N revistn “Drita” botuan shkrimet e tyre edhe Jani Vretoja, Pandeli Sotiri, Koto Hoxhi etj.

    Qllimi i ksaj reviste ishte prhapja e dituris, zhvillimi i arsimit dhe ngritja e vetdijes kombtare. Revista kryente njhersh edhe misionin e msuesit pr prhapjen e ideve iluministe t rilindsve. “Drita” u botua me alfabetin e Stambollit dhe n kt mnyr ndikoi n prhapjen e ktij alfabeti te lexuesit e saj shqiptar.
    Ndonse prmbante vetm shkrime me karakter arsimor-kulturor, botimi i revists “Drita” shkaktoi shqetsimin e qarqeve klerikale e politike greke, t cilat ushtruan trysni t fort ndaj Petro Pogs dhe e detyruan t hiqte dor nga revista, pas botimit t numrit t saj t tret. Por atdhetart shqiptar t Stambollit nxorn n emrin e Pandeli Sotirit nj leje t dyt pr nj revist t re me emrin “Dituria”, e cila u b vazhdim i “Drits”. Duke br fjal pr misionin e revists “Dituria”, Sami Frashri shkruante n nj artikull t numrit t par t saj: “Dituria sht ajo q e bri njeriun t quhet njeri”. Artikujt me karakter shkencor e pedagogjik q u botuan n “Drita” dhe n “Dituria” shrbyen si baz pr hartimin e teksteve shkollore shqipe. Revista “Dituria” u mbyll n numrin 12 t saj, n korrik t vitit 1885.

    Edhe prhapja e shkrimit dhe e shkolls shqipe ndeshte gjithnj n pengesa t shumta. N kohn kur n Shqipri po shtohej numri i shkollave greke, serbe e bullgare, Porta e Lart ndalonte hapjen e shkollave shqipe. Madje Ministria turke e Arsimit trhoqi edhe lejen q kishte dhn pr botimin e fjalorit t Kostandin Kristoforidhit. Prhapja e shkrimit dhe e shkolls shqipe pengohej edhe nga fanatizmi fetar e nga konservatorizmi t kultivuar prej shekujsh, sikundr edhe m fort nga kundrshtimet e turkomanve e t grekomanve.
    Megjithse n kushte shum t vshtira, shkrimi i gjuhs shqipe vijoi t msohej fshehurazi n vise t ndryshme t Shqipris. Nn shembullin e msuesit t tij Koto Hoxhi, Petro Nini Luarasi, ndonse ishte fare i ri n mosh dhe punonte si msues i greqishtes n shkollat e fshatrave Bezhan, Katund e Luaras, gjat viteve 1882-1887 u b nj prhaps i flakt i shkrimit t gjuhs shqipe dhe i ndjenjave kombtare. Po kshtu Kostandin Kristoforidhi, me t’u kthyer n atdhe n vitin 1884, hyri si msues i greqishtes n shkolln e Elbasanit dhe, ashtu si kishte br dikur n Tiran, filloi t’u msonte nxnsve fshehurazi gjuhn shqipe. N Shkodr msimi i gjuhs shqipe kishte krijuar tashm nj far tradite dhe vijonte t msohej n disa shkolla private pr djem e pr vajza. Po ashtu, n vitin 1885, Gjerasim Qiriazi kishte hapur n Manastir nj shkoll private shqipe pr djem e pr vajza.

  18. #58
    Rilindsit shfrytzuan n t mir t lvizjes kombtare edhe gjendjen e vshtir, n t ciln u ndodh Perandoria Osmane n fund t vitit 1885 e n fillim t 1886 si pasoj e bashkimit t Rumelis Lindore me Bullgarin, si edhe gjendjen e acaruar t marrdhnieve turko-greke. Meqense qeveria osmane kundrshtonte formimin e organizatave politike, rilindsit krkuan t themelonin brenda n Shqipri nj shoqri kulturore. Ndrkaq qeveria turke premtoi se do t lejonte futjen e msimit t shqipes n shkollat shtetrore.
    N fund t vitit 1885 atdhetart shqiptar zgjodhn si vend m t prshtatshm pr formimin e nj shoqrie t till qytetin e Kors. N kt mnyr do t’i jepej nj goditje edhe propagands helenizuese t qarqeve shoviniste t Athins dhe klerikve grekoman ortodoks q u shrbenin atyre. Pr t ndihmuar atdhetart brenda vendit Shoqria “Drita” e Bukureshtit drgoi n Kor Thimi Markon, nj nga antart m aktiv t kryesis s saj. Sipas udhzimeve t Shoqris, ai i paraqiti pleqsis s Mitropolis, si dhe vet mitropolitit grek t Kors, Filotheu, krkesn e shqiptarve t mrguar t Bukureshtit pr t vn “gjuhn shqipe npr gjith msonjtoret” e qytetit q administroheshin nga silogu grekoman i Kors. Por shumica e antarve t pleqsis dhe t silogut t qytetit, t cilt ndodheshin nn ndikimin e mitropolitit grek, e hodhn posht kt krkes. Me gjith kundrshtimin e tyre krkesa gjeti mjaft prkrahs n radht e qytetarve; ajo u mbshtet edhe nga disa antar t dhimogjerondis? s komunitetit t krishter t qytetit, ndr t cilt m aktiv u tregua Jovan Cico Kosturi.
    N lvizjen pr prhapjen e gjuhs shqipe u prfshin jo vetm qytetart ortodoks t Kors, por edhe ata mysliman. Pr t drejtuar kt lvizje, u krijua brenda n Kor n muajt e par t vitit 1886 nj Komitet Kombtar i fsheht, i prbr nga Jovan C. Kosturi, Orhan . Pojani e Thimi Markoja.
    N fund t vitit 1886, me prmirsimin e gjendjes s jashtme politike t Perandoris Osmane, u duk qart se Porta e Lart nuk kishte ndr mend ta mbante premtimin e dhn pr t futur msimin e shqipes n shkollat shtetrore dhe as t lejonte krijimin e organizatave kulturore shqiptare. Nga ana tjetr, pr t’i vn njfar gardhi politiks antiturke, q zhvillonin me ann e msimit agjentt grek, qeveria e Stambollit dha t kuptohej se ajo nuk do t’i pengonte shqiptart ortodoks t futnin n shkollat e komuniteteve t tyre msimin e gjuhs amtare dhe t kishin klubet kulturore shqiptare, duke prjashtuar gjithnj nga kjo e drejt shqiptart mysliman.

    Duke e par t pamundur futjen e gjuhs shqipe n shkollat e huaja, Komiteti Kombtar i Kors n fillim t vitit 1887 vendosi t ngrinte shkolla shqipe t veanta, t pavarura nga shkollat q administroheshin nga silogu grekoman. Ndrsa atdhetart e Kors e t Bukureshtit po prpiqeshin t siguronin pajisjet, librat msimor dhe lokalin pr shkolln, Sami Frashri e Naim Frashri, sipas krkesave t reja q i paraqitn qeveris s Stambollit, shkputn prej saj lejen n emrin e Pandeli Sotirit pr eljen e nj shkolle private shqipe n Kor.
    Pas nj lufte kmbngulse gati dyvjeare, m 7 mars 1887 u el shkolla e par shqipe e Kors, drejtor i s cils ishte Pandeli Sotiri. Si lokal pr shkolln shrbeu shtpia e dhuruar nga atdhetari i mrguar korar Mandi Trpo.
    elja e shkolls shqipe t Kors ishte nj ngjarje e shnuar dhe nj fitore pr gjith Lvizjen Kombtare Shqiptare. Ajo ishte kurorzimi i prpjekjeve t prbashkta t organizatave atdhetare t t mrguarve shqiptar dhe t atdhetarve brenda vendit. Msonjtorja shqipe e Kors nuk varej e nuk financohej prej asnj shteti a shoqrie t huaj. Ajo u hap, u financua e u mbrojt nga populli dhe nga shoqrit shqiptare t mrgimit.
    Dita e prurimit t saj u kthye n nj dit feste. T nesrmen e ksaj ngjarjeje, m 8 mars 1887, Thimi Markoja i shkruante Visar Dodanit n Bukuresht: “... dshira ton u mbarua, shkolla shqipe u hap. druri q vum n dhet ktu e dy vjet sot lulzoi dhe dha pem t mbla... Mendimet tona dhe t luftuarit e faqezinjve grekoman gjersa mbaruam kt t shnjtruar pun jan aq shum sa nuk mund t’ua shkruaj nd kart”.

    Qysh ditn e par n kt shkoll u regjistruan 35 nxns. Numri i tyre erdhi duke u rritur dhe n vitin e dyt arriti n 200. Ajo ishte nj shkoll fillore laike me fizionomi t plot kombtare, ku gjith msimet jepeshin shqip. Turqishtja msohej si gjuh e huaj, m von u fut edhe frngjishtja. Si tekste msimore prdoreshin ato q ishin prgatitur nga Naim Frashri, Sami Frashri etj., dhe q qen shtypur e ishin drguar pa shprblim nga kolonia shqiptare e Bukureshtit. Msonjtorja e Kors u b qendr e prhapjes s shkrimit e t kndimit t gjuhs shqipe edhe pr t rriturit. Ajo ishte gjithashtu qendr e prhapjes s ideve kombtare shqiptare. Duke qen shkoll e prbashkt pr fmijt e besimeve t ndryshme, ajo ndihmonte bashkimin e shqiptarve pavarsisht nga feja dhe ngrinte tek ata ndrgjegjen kombtare. Prve Pandeli Sotirit, q qe drejtori i par i ksaj shkolle, n t punuan si drejtor e msues edhe atdhetar t tjer t shquar, si Thanas Sina, Petro Nini Luarasi, Nui Nai etj.
    elja e shkolls kombtare t Kors ngjalli entuziazm te patriott brenda e jasht atdheut. Poeti i shquar i Rilindjes, Naim Frashri, duke prshndetur Msonjtoren e elur n Kor, shkruante plot frymzim: “Hapu, hapu errsir, / Pa jak thu o drit! / Se arriti koh’ e mir, / U gdhi nata u b dit... / Lumja ti, moj Kor’ o lule! / Q’i le pas shoqet e tua / Si trimi n ball’ u sule, / Ta paim pr jet hua!”.

    Hapja e Msonjtores s Kors u b nxitje edhe pr eljen e shkollave t tjera n krahina t ndryshme t Shqipris. Disa jav m von u eln shkolla shqipe n Pogradec, me msues Koo Sotirin (vllai i Pandeli Sotirit), n Rek e n Ohr dhe u bn prgatitje pr t tilla shkolla n Elbasan, n Leskovik, n Ersek etj. Filloi t msohej shkrimi shqip edhe n mjaft fshatra.
    Komitetit Kombtar t Kors filluan t’i vinin nga krahina t ndryshme t Shqipris, bashk me prgzimet, edhe krkesa t shumta pr t’u drguar tekste shkollore q t prhapnin msimin e shqipes qoft n shkoll, qoft jasht saj. N nj letr t Thimi Markos, drguar nga Kora n Bukuresht m 1887 thuhej: “Sot nuk ka vend t Shqipris q t mos ndodhen burra shqiptar, n fyejt e t cilve t mos lvrinj gjak shqiptari dhe t cilt t mos prpiqen pr kt t shenjtruar pun. Nga t gjitha ant e Shqipris marrim karta hiri dhe gzimi pr shkolln q hapm... Megjithq na drguat afro 600 cop vivlla, u lutemi t na drgoni edhe t tjera”.
    Kto suksese e lejuan Komitetin t bnte nj hap tjetr: ai formoi n Kor nj shoqri shqiptare, q u quajt Shoqria e Msimit Shqip. N krye t ksaj Shoqrie u vu Alo Dishnica. Shoqria kishte si detyr kryesore t organizonte e t drejtonte veprimtarin e atdhetarve shqiptar n krahina t ndryshme t vendit pr mbajtjen e shkollave t elura, pr hapjen e shkollave t reja shqipe, pr grumbullimin e fondeve t nevojshme dhe shtypjen e teksteve shkollore a t ndonj organi periodik.

    N vitin 1889 n Prizren ishte elur nj shkoll shqipe nn kujdesin e Austro-Hungaris. Pr vite me radh punoi n kt shkoll, si msues i gjuhs shqipe, atdhetari Mati Logoreci, i cili shfrytzoi t gjitha mundsit pr t prhapur msimin e gjuhs shqipe te nxnsit dhe n popullsin shqiptare t Prizrenit. Futja e shqipes si gjuh msimi dhe veprimtaria e msuesit Mati Logoreci bn q shkolln e Prizrenit, me gjith krcnimet e autoriteteve osmane, ta ndiqnin edhe nxns mysliman. Kur u shtua numri i nxnsve, pran Mati Logorecit filloi t punonte si msues edhe Lazr Lumezi. Po kshtu, Austro-Hungaria gjat dhjetvjearit t fundit t shek. XIX futi gjuhn shqipe si gjuh msimi edhe n 24 shkolla fillore, t administruara prej saj, n qytetet e n fshatrat e Shqipris s Siprme dhe t asaj Qendrore.
    Prve shkollave t prmendura, n shum vise t Shqipris, si n Elbasan, n Dibr, n Kruj, n Kor, n Berat, n Gjirokastr, n Kolonj, n Pogradec, n Vlor, n Prmet, n Skrapar, n amri etj., u eln dhe funksiononin pran shtpive private ose pran dyqaneve kurse e shkolla t fshehta shqipe, n t cilat msuesit atdhetar u msonin fmijve dhe t rriturve abetaren e gjuhs shqipe. N kto qendra dhe n qytete t tjera t vilajeteve shqiptare, si n Durrs, n Tiran, n Prizren, n Prishtin, n Shkup, n Manastir etj., msuesit shqiptar atdhedashs, q punonin n shkollat turke, greke etj. t Shqipris, u msonin fshehurazi nxnsve shkrimin shqip.

    Por prpjekjet pr hapjen e shkollave shqipe ndeshn n vshtirsi t shumta. Val t furishme kundrshtimi shprthyen kundr Shoqris s Msimit Shqip dhe Msonjtores s Kors q n ditt e para t themelimit t tyre. Nn nxitjen e mitropolitit t Kors dhe t Patrikans s Stambollit, autoritetet osmane filluan t pengonin zgjerimin dhe madje vet ekzistencn e shkollave shqipe, si dhe veprimtarin e Shoqris s Msimit Shqip. Propaganda fetare, shpifjet, presionet, friksimet e shtrngimet e tjera kundr msuesve, nxnsve, prindrve dhe prkrahsve t shkolls, qen mjetet e zakonshme q autoritetet osmane dhe agjentt grek prdorn n luftn kundr tyre. N vitin 1890 autoritetet qeveritare ndaluan fmijt mysliman q t ndiqnin shkolln shqipe.
    Nn kt trysni t dyfisht prpjekjet pr t hapur shkolla t tjera shqipe nuk patn sukses. Pr m tepr edhe shkollat e hapura gjat vitit 1887-1888 u mbylln njra pas tjetrs me prjashtim t shkolls s Kors, e cila me sakrifica t mdha e n luft t vazhdueshme me autoritetet klerikale greke dhe me administratn osmane e vijoi veprimtarin e vet, ndonse me nj numr t kufizuar nxnsish.

    Viktim e ktij reaksioni antishqiptar ra edhe vet drejtori i shkolls s Kors, Pandeli Sotiri, i cili u vra rreth vitit 1891 n Stamboll nga agjentt grekoman. Atdhetar t tjer shqiptar, si Jovan Cico Kosturi, Thimi Marko etj., iu nnshtruan ndjekjeve t pashembullta. Nj luft e ashpr e n forma t ndryshme u b kundr Alo Dishnics, i cili qndronte n krye t Shoqris s Msimit Shqip. Pasi dshtuan orvatjet pr ta trhequr n ann e tyre me dekorata e me mjete t tjera, agjentt e Patrikans bn kundr tij nj varg shpifjesh e ankesash q ua drguan autoriteteve lokale. Por t gjitha kto nuk dhan rezultat.
    Edhe shkolla shqipe e Prizrenit ndeshi n pengesa t shumta dhe n qndrimin armiqsor t autoriteteve osmane. Prparimin e saj e shihnin me sy t keq edhe shovinistt serb, sepse ajo vepronte n kundrshtim me planet e tyre pr shkombtarizimin e popullsis shqiptare t Kosovs nprmjet kishs e shkolls serbe. Nn kto trysni edhe vet konsullata austro-hungareze ndrmori masa t ndryshme kundr saj.

    Nj ndihmes tjetr t muar pr shkolln shqipe dha familja e Qirjazve dhe veanrisht Gjerasim D. Qiriazi. Bir i nj tregtari shqiptar t vendosur n Manastir, qysh i vogl u edukua prej t atit me dashurin pr atdheun dhe pr gjuhn amtare. Duke qen n shrbim t Shoqris Biblike Angleze, n vend t Kostandin Kristoforidhit, ai i kushtoi nj vmendje t veant prhapjes s shkrimit t gjuhs shqipe dhe t ndjenjs kombtare. Qysh n vitin 1888, kur u vendos n Kor, ai bri prgatitjet e nevojshme pr t elur nj shkoll shqipe pr vajza. Ktu erdhi, pasi mbaroi kolegjin n Stamboll, edhe e motra e tij, Sevasti Qiriazi, q, s bashku me t vllan, Gjerasimin, iu vun puns pr eljen e ksaj shkolle. N kt vepr ata u ndihmuan edhe nga Naim Frashri, i cili ndrhyri q t’u jepej iradeja (urdhri) nga qeveria osmane.
    M 23 tetor 1891 u el n Kor shkolla e par shqipe pr vajza. N kushtet e ndjekjeve nga qeveria osmane, hapja e saj u b n saje t pasaports s huaj q mbante themeluesi i saj Gjerasim Qiriazi. Qysh n vitin e par numri i nxnseve u rrit n 27. M von shkolla kishte do vit 30-50 nxnse. Edhe n kt shkoll msuan vajza t besimeve t ndryshme. Msueset e para t saj ishin Sevasti Qiriazi, Fanka Efthimi, m von edhe Polikseni Luarasi e Parashqevi Qiriazi.

    Gjerasim Qiriazi kishte lidhje me Komitetin Kombtar t Kors dhe me kolonit shqiptare jasht atdheut. Ai u ndihmua veanrisht nga Shoqria “Drita” e Bukureshtit. Me gjith pengesat e shumta t armiqve, shkolla e vajzave mbeti e hapur edhe pas vdekjes s parakohshme t Gjerasim Qiriazit dhe u b vatr e rndsishme pr prhapjen e arsimit, t kulturs dhe t ndrgjegjes kombtare.
    Krahas Kors, krahinat e Kolonjs e t Vakfeve u bn vatra t rndsishme t prhapjes s arsimit kombtar. Vepra e nisur nga msuesi atdhetar Petro Nini Luarasi u zgjerua edhe m shum n fillim t viteve 90. I ndihmuar nga ish-nxnsit e tij, nga kolonit e mrgimit, n mnyr t veant nga shoqria “Drita”, si dhe me prkrahjen e mbrojtjen e popullsis s ktyre zonave, ai eli gjasht shkolla t reja shqipe, n fshatrat Luaras, Gostivisht, Rehov, Vodic, Selenic e Pishs dhe n Tresk, t cilat filluan t funksiononin q n vjeshtn e vitit 1892. Midis msuesve t ktyre zonave ishin dhe Nui Nai, Kristo Luarasi, Vasil Thanasi e Balil Tahiri.

    Lajmi pr hapjen e ktyre shkollave t reja shqipe shkaktoi nj kundrveprim t ri t klerikve t lart ortodoks grek dhe t autoriteteve osmane. Mitropoliti i Kosturit, Fillareti, n bashkpunim me at t Kors, lshoi kundr Petro Nini Luarasit mallkimin. “Me pikllim t madh, - thuhet n aktin e mallkimit, - pam syfaqeza dhe dgjuam n udhtimin tn q bm n ato vise se i mallkuari dhe i vetmuari prej Perndis, Petro Luarasi ... erdhi rreth e prqark n katundet e ndryshme t kazas s Kolonjs, duke u zotuar t emroj msonjs shqiptar, gjoja pr t msuar gjuhn shqipe, e cila nuk ekziston...Pr kto shkaqe pra... ju porositim t gjith ju, t vegjl e t mdhenj, t vobegt e begator, burra e gra, q t mos u jepni bes fjalve dhe zotimeve t ktyre t mallkuarve femohues, q t’i mbyllni vesht tuaj kundr blasfemivet t tyre...”.

    Atdhetart nuk u sprapsn as nga mallkimet dhe as nga shkishrimet e mitropolitit grek. Por n ndihm t tij vajtn autoritetet osmane t vilajetit t Manastirit, t cilt drguan n vend shefin e policis s vilajetit. N kto rrethana, shkollat shqipe t Kolonjs u mbylln njra pas tjetrs. E fundit u mbyll shkolla e Luarasit, n vitin 1896. Megjithkt, Petro Nini Luarasi dhe shokt e tij e vijuan veprimtarin e tyre pr t prhapur shkrimin shqip n forma ilegale.
    Duke vlersuar nevojn e madhe pr prgatitjen e msuesve pr shkollat shqipe q po hapeshin n atdhe, Shoqria “Drita” e Bukureshtit filloi prgatitjet pr t elur n Bukuresht nj shkoll normale. Sipas vendimit t Komitetit drejtues t ksaj shoqrie Shkolla Normale Shqipe e Bukureshtit u el m 10 maj 1892. Drejtor i ksaj shkolle ishte Nikolla Nao, kryetar i Shoqris “Drita”. Shkolla pati edhe konviktin e saj pr nxnsit q do t vinin nga Shqipria. N nenin 2 t rregullores s Shkolls thuhej se ajo fillimisht do t kishte “t paktn 15 nxns”, t cilt do t ushqehen dhe do t vishen me t prishurat e Shoqris “Drita”. N nenin 4 parashikohej q “N kt msonjtore t prgatiten msonjtor shqiptar”, pa dallim feje, kurse neni 5 prmbante planin msimor t shkolls, q prfshinte 11 lnd, si gjuhn shqipe, turke e rumune, histori e gjeografi t prgjithshme, veanrisht t Perandoris Osmane, pedagogji, matematik, dituri natyre, muzik, gjimnastik, msim feje, nj gjuh t huaj, e cila t ishte m e folur e m e njohur n bot etj.

    Meqense Shkolla Normale kishte edhe konvikt, ishin vn n dijeni t gjitha qendrat ku jetonin shqiptar, veanrisht ato t trojeve shqiptare, si dhe t diaspors, prej nga mund t vinin nxns pr t ndjekur kt shkoll. N rregullore ishte parashikuar q msuesit e prgatitur n kt shkoll t drgoheshin pr t hapur shkolla shqipe kudo ku kishte shqiptar. Shoqria “Drita” kishte detyr t’i mbronte ata si gjn “m t shtrenjt t kombit, nga do e keqe” dhe t’i mbante me shpenzimet e saj. N rast se msuesve u ndodhte ndonj rrezik, Shoqria merrte prsipr t ndihmonte familjet e tyre “sa t rrojn”. Msuesit kishin si detyr t punonin ku t’i drgonte Shoqria, pr t forcuar te nxnsit “shpirtin e mendjen me msime e t tjera”.
    Fondet pr Shkolln Normale t Bukureshtit siguroheshin nga ndihma q jepnin antart e Shoqris “Drita”, nga disa pun publike q ndrmerrte Shoqria dhe vet Nikolla Naoja, nga organizimi i llotarive, i koncerteve muzikore dhe i fondeve t tjera. Po kshtu nj ndihm pr kt shkoll u sigurua edhe nga Ministria rumune e Kulturs. N kt shkoll msuan nj numr t rinjsh shqiptar, si Kristo Luarasi, Jashar Erebara, Mihal Grameno, Asdreni etj. Por, n prgjithsi kjo shkoll pati nj veprimtari t kufizuar. Sapo msuan pr eljen e saj, autoritetet osmane morn masa pr t penguar ardhjen e nxnsve shqiptar n kt shkoll. Pas disa vjetsh Shkolla Normale e Bukureshtit u mbyll.

  19. #59
    K R E U VII

    NGRITJA E LVIZJES KOMBTARE N VITET 1896-1900.
    LIDHJA SHQIPTARE E PEJS (1899-1900)







    1. LVIZJA AUTONOMISTE N VITET 1896-1897





    Shqipria dhe shtja maqedone


    Lvizja kombtare u zhvillua n kt periudh n rrethana t ndrlikuara ndrkombtare, kur si pasoj e ashprsimit t shtjes maqedone n mesin e viteve 90, u shtuan ndrhyrjet e shteteve fqinje ballkanike dhe t Fuqive t Mdha n Turqin Evropiane.
    Ngjarjet q u zhvilluan ktu n vitet 1894-1896 treguan se prve shtjes shqiptare, q ishte shtruar pr zgjidhje nga koha e Krizs Lindore t viteve 1876-1881 dhe e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, lindi edhe ajo maqedone, prmbajtjen themelore t s cils e prbnte lufta e popullsis sllave-maqedone pr lirimin nga zgjedha osmane.

    Qarqet monarkiste t Sofjes, t Beogradit dhe t Athins ndrhyn n shtjen maqedone, jo aq pr t liruar popullsit sllavo-maqedone, serbe e greke t Turqis Evropiane, sesa pr t prmbushur aspiratat e tyre pushtuese ndaj territoreve shqiptare e maqedone, q kishin nj pozit t rndsishme strategjike, kontrollonin rrugt nga Danubi drejt detit Egje dhe nga Adriatiku, npr Via Egnacia, pr n Egje e n Lindje. Ato shfrytzuan faktin se Maqedonia nuk ekzistonte si njsi e veant administrative-territoriale e Perandoris Osmane dhe nuk banohej nga nj mas e vetme etnike-kombtare. I ringjallur n shek. XIX, emri Maqedoni kishte ardhur nga antikiteti (shek. IV para ers s re), kur u themelua e lulzoi shteti maqedon, i cili arriti kulmin e vet nn Aleksandrin e Madh. N shekujt e mesjets dhe n periudhn e sundimit osman ky emr prdorej vetm pr shkak t tradits historike, si nj term gjeografik. N shek. XIX, territoret e Maqedonis s kohs antike, sipas ndarjes administrative t vendosur n Perandorin Osmane, prfshinin vilajetin e Selanikut dhe nj pjes t vilajetit t Manastirit. Megjithat, edhe n kto territore banonin popullsi t ndryshme.

    Qarqet qeveritare t Bullgaris, t Serbis e t Greqis, duke iu referuar t ashtuquajturave argumente historike dhe t dhnave etnike t falsifikuara, u prpoqn t’i jepnin Maqedonis nj shtrirje m t gjer duke prfshir n kufijt e saj, prve vilajetit t Selanikut, gjith sanxhakt e vilajeteve t Manastirit e t Kosovs. Mirpo, n dy vilajetet e fundit shumicn drrmuese t popullsis e prbnin shqiptart. Sipas statistikave zyrtare osmane t viteve 1896-1900, n vilajetin e Kosovs popullsia shqiptare, myslimane e katolike, edhe pse nuk ishte e regjistruar plotsisht, arrinte n 600 000 frym (kundrejt 161 000 serbve, 220 000 sllavo-maqedonve, 79 000 turqve etj.) dhe prbnte rreth 60 % t popullsis s prgjithshme prej 1 060 000 banorsh. Me prjashtim t sanxhakut t Shkupit, n t cilin ishin n pakic, shqiptart prbnin shumicn drrmuese t popullsis n sanxhakt e Prishtins, t Prizrenit e t Pejs dhe ishin n nj numr t barabart me sllavt n sanxhakt e Pazarit t Ri e t Tashllixhes.
    N vilajetin e Manastirit (pa sanxhakun e Selfixhes, q iu bashkngjit ktij n vitet 90, si nj njsi e veant), sipas statistikave osmane, popullsia shqiptare, myslimane e ortodokse, arrinte n 460 000 frym (kundrejt 214 000 sllavo-maqedonve, 40 000 grekve e vllehve e 8 000 pomakve) dhe prbnte 64% t popullsis s prgjithshme prej 722 000 frymsh. N sanxhakun e Manastirit shqiptart mysliman e ortodoks prbnin rreth 42% t popullsis duke qen shum afr me sllavo-maqedont, t cilt bashk me pomakt, zinin 51 pr qind t popullsis.

    Ndrsa n tre sanxhakt e tjer t vilajetit t Manastirit, n ata t Dibrs, t Kors e t Elbasanit, shqiptart mysliman, ortodoks e katolik prbnin shumicn drrmuese t popullsis. Popullsit joshqiptare (serbe dhe n nj mas m t madhe ajo sllavo-maqedone) ishin vendosur n disa vise e sidomos n ato periferike t vilajeteve t Kosovs e t Manastirit, ndrsa n vilajetin e Selanikut, prve popullsis sllavo-maqedone q prbnte shumicn, kishte edhe popullsi greke, vllahe, turke dhe pakica t tjera.
    N rrethana t tilla ndrhyrja e shteteve ballkanike dhe e Fuqive t Mdha n shtjen maqedone prekte drejtprdrejt interesat kombtar t popullit shqiptar dhe cenonte trsin e trojeve t tij. Nj veprimtari t gjer n t ashtuquajturn Maqedoni ndrmorn qarqet drejtuese t Bullgaris, t cilat u orvatn t vn nn kontrollin e tyre luftn e drejt lirimtare q popullsia sllavo-maqedone, e udhhequr nga Organizata e Brendshme Revolucionare e Maqedonis (e themeluar n vitet 1893-1894), zhvillonte kundr pushtuesve osman. Ato prpiqeshin t’ua nnshtronin kt lvizje synimeve ekspansioniste t Mbretris Bullgare, pr t krijuar nj Bullgari t Madhe, me kufijt e caktuar nga Traktati i Shn-Stefanit i vitit 1878. Ktij qllimi i shrbente edhe krkesa q qeveria bullgare, duke filluar nga viti 1894, u parashtroi Fuqive t Mdha pr formimin e nj “Maqedonie autonome”, ku t prfshiheshin edhe viset shqiptare t vilajeteve t Manastirit e t Kosovs, e cila shihej si nj faz kalimtare pr aneksimin e territoreve t saj nga Bullgaria.

    T njjtat aspirata pushtuese vijuan t ushqenin edhe qarqet sunduese t Serbis e t Greqis, q lakmonin gjithashtu t pushtonin gjith Shqiprin e Maqedonin. N Serbi kishte shprthyer me nj forc t re propaganda serbomadhe e ushqyer nga qarqet drejtuese dhe po punohej me t gjitha mjetet pr t zbatuar programin e “Naertanies”, t rimkmbjes s Perandoris s Stefan Dushanit, ku t prfshihej, n fillim vilajeti i Kosovs dhe m pas gjith Shqipria. Edhe n Greqi qarqet politike dhe nj varg organizatash shoviniste (“Shoqria Kombtare”, “Helenizmi” etj.), t krijuara n mesin e viteve 90, vijuan veprimtarin e tyre pr t prgatitur pushtimin e territoreve shqiptare e maqedone.

    Rivaliteti ndrmjet Bullgaris, Greqis e Serbis u shfaq n fillim me grindjen kishtare, q shprtheu me forc gjat viteve 1894-1896, midis Patrikans greke t Stambollit, e cila prpiqej t ruante t drejtn tradicionale pr t pasur n varsi ortodokst e Perandoris Osmane, Ekzarkatit bullgar, q ishte shkputur prej saj qysh m 1870, dhe kishs serbe. N vitin 1895 qeveria e Sofjes krkoi nga Stambolli emrimin e pes peshkopve bullgar n viset shqiptare e maqedone. Kjo krkes u hodh posht ather nga kryeministri turk Said Pasha.
    N vitin 1896 Serbia shkputi nga Porta e Lart urdhresn pr emrimin e nj mitropoliti serb n Prizren, pr t cilin po punonte prej kohsh, ndrsa n janar t vitit 1897 Stambolli caktoi nj administrator serb n dioqezn e Shkupit, q Beogradi synonte ta vinte nn kontrollin e kishs s vet.
    Rritja e ndikimit t kishave bullgare e serbe n viset shqiptare, elja m 1890 e nj shkolle bullgare n Kor, si edhe orvatjet e reja pr t’i futur dioqezat e krahinave lindore shqiptare nn varsin e Ekzarkatit dhe ato t Kosovs nn varsin e kishs serbe dhe pr t’i paraqitur ato si sllave, i shtyu atdhetart shqiptar q, krahas qndress kundr Patrikans greke t Stambollit, q punonte prej kohsh pr t asimiluar t krishtert shqiptar, t luftonin edhe kundr ekspansionit bullgar e serb e t kishave t tyre.

    N kto rrethana, n Lvizjen Kombtare Shqiptare u hodh prsri ideja e shfaqur prej kohsh pr t krijuar nj kish shqiptare t pavarur nga Patrikana e Stambollit si nj nga mjetet q do t’i jepte fund ndikimit q qarqet shoviniste fqinje ushtronin mbi popullsin ortodokse shqiptare me an t kishs s tyre dhe do t’u hiqte mundsin pr ta prdorur at dhe klerin e lart ortodoks si nj mjet politik pr t prmbushur lakmit e tyre pushtuese ndaj territoreve shqiptare.
    Atdhetart shqiptar t Rumanis protestuan disa her me an t peticioneve q i drguan Patrikans kundr politiks asimiluese t kishs s huaj e t asaj greke patriarkiste n veanti. Po kshtu, m 1894 iu drgua sulltanit nj memorandum nga Shqipria n emr t treqind fshatrave shqiptare t disa krahinave t vilajeteve t Kosovs e t Manastirit, ku parashtrohej ankesa ndaj Ports s Lart, q u jepte mundsi bullgarve, serbve dhe grekve t ngrinin n viset shqiptare, si n Dibr, n Prizren, n Prishtin e gjetk, shkolla, peshkopata e seminare n gjuht e tyre. N kt memorandum krkohej gjithashtu leje pr hapjen e shkollave shqipe n kto vise. Autoritetet turke jo vetm q nuk i morn parasysh kto krkesa, por prkundrazi i internuan nismtart e memorandumit.

    Qarqet drejtuese t shteteve fqinje ngritn gjithashtu komitetet e tyre, q merreshin me organizimin dhe drgimin e bandave t armatosura n viset maqedone e shqiptare. N pranvern e vitit 1895 komitetet bullgare hodhn bandat e armatosura, t komanduara nga oficer bullgar, n vilajetet e Selanikut, t Manastirit dhe t Kosovs. Nga mesi i viteve 90 edhe Serbia, duke ndjekur shembullin e Bullgaris, filloi t hedh bandat e saj n territoret periferike t vilajeteve t Kosovs e t Manastirit, ndrsa bandat greke, t prbra nga ushtar e oficer grek, n vern e vitit 1896, vepronin n viset e Maqedonis e t Shqipris, deri n rrethet e Presps, t Peristerit etj.
    Organizatat nacionaliste bullgaro-maqedone dhe ato greke me bandat e tyre sulmonin popullsin e fshatrave krishtere shqiptare e maqedone pr ta detyruar at t braktiste kombsin e vet dhe, sipas prkatsis fetare, t shpallej bullgare ose greke. Prve ksaj, gjat viteve 1896-1897 bandat e armatosura bullgare, serbe e greke zhvilluan n qendra t ndryshme t vilajeteve t Selanikut, t Manastirit e t Kosovs prleshje t armatosura jo vetm kundr forcave ushtarake osmane, por edhe kundr njra-tjetrs, duke trhequr n kt luft edhe kombsit e ndryshme t ktyre vilajeteve.

    Edhe qndrimi q Fuqit e Mdha mbanin ndaj shtjes shqiptare, nuk ndihmonte n zgjidhjen e saj. Politika e tyre ndaj Shqipris prcaktohej nga interesat e tyre ekonomike e politike n kt zon dhe nga pozita gjeostrategjike e territoreve shqiptare, prmes t cilave kalonin rrugt tregtare, si edhe ato t nj ekspansioni t mundshm t ktyre fuqive drejt lindjes, n thellsi t Ballkanit e drejt jugut pr n Selanik, n detin Egje, n Mesdhe e n Afrik.
    Ndrkaq, Shtetet e Mdha evropiane, sidomos Rusia, Austro-Hungaria e Italia, sado q aspironin t vendosnin kontrollin mbi zotrimet ballkanike t Perandoris Osmane e n mnyr t veant mbi Shqiprin, pr nj koh t gjat u detyruan t ndiqnin politikn e ruajtjes s status quo-s s Perandoris Osmane. Kjo politik shihej si nj mjet q do t ruante, qoft edhe prkohsisht “ekuilibrin” ndrmjet tyre n luftn pr ndikimin n Lindjen e Afrme dhe n veanti n zotrimet evropiane t Turqis.

    Megjithat, Anglia, duke dashur ta largonte Rusin nga shtjet e Lindjes s Largme dhe t fuste shtetet evropiane n luft me njri-tjetrin pr “trashgimin osman”, q nga viti 1895 disa her i propozoi Gjermanis e m von Rusis, q ta ndanin Perandorin Osmane, e cila, sipas shprehjes s kryeministrit t athershm anglez Salsbori, “ishte e pafuqishme pr t jetuar”. Anglia propozonte me kt rast q “Italin ta knaqte n Tripoli dhe n Shqipri”. Gjermania kundrshtoi ather do projekt pr coptimin e Perandoris Osmane dhe kmbnguli t ruhej status quo-ja. Me kt qndrim Berlini krkonte t shmangte nj prleshje t Gjermanis ose edhe t aleatit t saj Austro-Hungaris me Rusin dhe ta hidhte kt t fundit n luft me Anglin n Lindjen e Largme.

    Rusia, e angazhuar n Lindjen e Largme, ndonse nuk kishte hequr dor nga pretendimet e saj t vjetra mbi Stambollin e Ngushticat, nuk pranoi t kthehej n kt koh n shtjet e Lindjes s Afrme, prandaj, preferoi q prkohsisht t ruhej status quo-ja n Perandorin Osmane. Rusia u gjend ather n nj pozit kontradiktore: nga njra an kundrshtonte t gjitha propozimet e Anglis pr ndarjen e “trashgimit osman”, ndrsa nga ana tjetr, ashtu si m par, Rusia prkrahte synimet e shteteve sllave t Ballkanit pr t’u zgjeruar n Turqin Evropiane dhe pr t pushtuar territoret shqiptare.

    Austro-Hungaria, nga ana e saj, krkonte t shtinte n dor nj pjes t mir t territoreve ballkanike t Perandoris Osmane, duke prfshir edhe vilajetet shqiptare t Shkodrs, t Kosovs e t Manastirit dhe t dilte n Selanik. Por kjo nuk mund t arrihej pa prleshje me Rusin, me t ciln do t bashkoheshin edhe shtetet sllave t Ballkanit dhe do t prfundonte me forcimin e pozitave t Rusis n Turqin Evropiane. N kto rrethana Austro-Hungaria, duke qen edhe nn trysnin e Gjermanis, q nuk donte konflikte n Lindjen e Afrme, ndoqi politikn e ruajtjes s status quo-s n Perandorin Osmane. Ndrkaq, Vjena prpiqej q t siguronte eprsin ekonomike e politike n Shqipri e n Maqedoni dhe, “kur t vdiste i smuri i Bosforit, q ndodhej n shtratin e vdekjes”, t vendoste kontrollin mbi to. Austro-Hungaria shfrytzonte pr t forcuar pozitat e saj n Shqipri edhe t drejtn e protektoratit fetar mbi klerin katolik e katolikt e Perandoris Osmane, t siguruar prej kohsh. Nga 240 institucione kishtare katolike, q Vjena mbante nn drejtimin e saj n Perandorin Osmane, 220 ishin ngritur n Shqipri.

    Italia, e cila, njlloj si Austro-Hungaria, punonte pr t’u zgjeruar drejt bregdetit shqiptar t Adriatikut e t Jonit, q zinin nj pozit kye n kanalin e Otrantos dhe pr deprtimin n brendi t Ballkanit, preferoi t respektonte n at koh status quo-n n Perandorin Osmane e n Shqipri.
    Politika e ruajtjes s status quo-s n Perandorin Osmane, ashtu si Fuqit e tjera t Mdha, edhe Austro-Hungarin e detyronte t kundrshtonte do lvizje politike autonomiste dhe t armatosur t popullit shqiptar, e cila, bashk me lirimin e tij, do t sillte fundin e sundimit osman n Ballkan. Megjithat, Vjena nxiste dhe prkrahte zhvillimin arsimor e kulturor t shqiptarve dhe prpjekjet q bheshin pr zgjimin e tyre kombtar. N t njjtn koh ajo shfrytzonte politikn pushtuese t shteteve sllave t Ballkanit ndaj Shqipris dhe rrezikun q prfaqsonte ajo pr t ardhmen e saj, pr t krijuar te shqiptart bindjen se e vetmja rrug shptimi ishte protektorati austro-hungarez mbi territoret shqiptare.

    Shtetet evropiane, sidomos Austro-Hungaria, Italia e Franca, kishin ngritur n qytetet e vilajeteve shqiptare konsullatat dhe agjencit tregtare, q u shrbenin jo vetm marrdhnieve me kto treva, por edhe synimeve politike t qeverive t tyre n Shqipri.
    Lakmit pushtuese t qeverive ballkanike, t nxitura edhe nga qndrimi i Fuqive t Mdha ndaj shtjes shqiptare, si edhe rreziku i ri i coptimit t trojeve shqiptare i dhan nj shtytje lufts s popullit shqiptar pr autonomin e Shqipris dhe pr ruajtjen e trsis toksore t vendit.

  20. #60
    Krkesat pr autonomin e Shqipris (1896)



    Qeveria turke nuk ishte n gjendje as t zgjidhte shtjen maqedone, as t ndalonte ndrhyrjet e shteteve fqinje e t Fuqive t Mdha n Turqin Evropiane. Nn presionin e tyre dhe me shpresn q t dilte nga gjendja e vshtir, sulltan Abdyl Hamiti shpalli, m 22 prill 1896, dekretin Mbi reformat n vilajetet e Rumelis, q prfshinte masa t tilla, me t cilat Porta e Lart mendonte t siguronte barazin e t krishterve me myslimant, si emrimi n vilajetet e Edrenes, t Selanikut, t Manastirit e t Kosovs i ndihmsvalinjve t krishter (maqedon, serb ose grek) dhe futja e prfaqsuesve t tyre n kshillat administrativ (mexhliset) e ktyre vilajeteve, plotsimi i policis dhe i xhandarmris me t krishter t po ktyre kombsive, q do t prbnin 10 pr qind t efektivit t tyre etj.

    Pr zbatimin e ktyre masave sulltani drgoi n vilajetet e Selanikut e t Manastirit nj komision t veant, t kryesuar nga Haki Beu. N vilajetin e Kosovs u ngarkua me kt detyr vet valiu, Hafiz Mehmet pasha. Megjithat, ato nuk bn efektin q priste Porta e Lart as mbi bullgart, serbt e grekt, as edhe mbi Fuqit e Mdha, q vijuan veprimtarin e tyre politike n Turqin Evropiane. Meq nuk zgjidhn asnj nga problemet politike, ekonomike e shoqrore t popujve t shtypur t Turqis Evropiane, reformat nuk arritn t parandalonin lvizjen e tyre lirimtare.

    Shpallja nga sulltani e reformave t prillit vuri n lvizje tr klasat dhe forcat politike t shoqris shqiptare. Pavarsisht nga dallimet q kishin n pikpamjet dhe n qndrimet e tyre ndaj sunduesve osman, prfaqsuesit e shtresave t ndryshme t popullsis shqiptare e pritn me shqetsim e me paknaqsi dekretin e reformave. Shqiptart e dinin se prfshirja e vilajeteve t Manastirit e t Kosovs n zonn e reformave do t onte n shkputjen e tyre nga dy vilajetet e tjera shqiptare (i Shkodrs dhe i Janins) dhe n pranimin e tyre zyrtar si toka sllavo-maqedone. Ky rrezik ishte real n kushtet kur qarqet shoviniste bullgare krkonin t futnin n kufijt e Bullgaris ose t Maqedonis autonome, t projektuar prej tyre, n perndim t vilajetit t Manastirit viset shqiptare deri n Boboshtic e n Drenov (afr Kors) dhe n veriperndim Dibrn s bashku me nj pjes t Kosovs deri n Kumanov.

    Shqiptart kundrshtuan prfshirjen e viseve t tyre n zonn e reformave maqedone dhe njherazi krkuan nga qeveria e sulltanit reforma t veanta pr tr vilajetet shqiptare. Pr shkak t qndress s popullsis shqiptare t vilajeteve t Manastirit, Komisioni i reformave, i kryesuar nga Haki Beu, q mbrriti ktu n maj t vitit 1896, qndroi vetm tri jav, u detyrua t largohej menjher nga kazaja e Krovs dhe nuk guxoi t shkoj n sanxhakt e Elbasanit e t Dibrs, q u kthyen n vatra t qndress kundr reformave. Propagand t dendur pr prhapjen e ideve kombtare dhe pr qndresn ndaj reformave osmane zhvillonin ather n vilajetin e Manastirit dhe sidomos n Shqiprin e Mesme, n Dibr, n Ohr, n Strug, n Elbasan, n Tiran, n Kruj dhe n qendra t tjera, atdhetart Hamdi Ohri e Dervish Hima (Ibrahim Naxhi).

    N vilajetin e Kosovs urdhri pr zbatimin e reformave u dha me vones, n nntor t vitit 1896, por ndeshi kudo (n Prizren, n Pej, n Gjakov, n Gjilan, n Shkup etj.) n kundrshtimin e popullsis shqiptare, e cila krkoi gjithashtu reforma t veanta pr Shqiprin, q do ti siguronin asaj autonomin. N organizimin e ksaj qndrese, q n shum qendra mori formn e lufts s armatosur, u shqua atdhetari kosovar Haxhi Zeka. Qndresa ndaj reformave u shtri n vern e vitit 1896 edhe n vilajetin e Shkodrs dhe n at t Janins, n Shqiprin e Jugut.

    Prgjithsisht, prpjekjet e Ports s Lart pr zbatimin e reformave n vilajetet e Rumelis dhe sidomos n ato shqiptare dshtuan plotsisht. N kto rrethana, kur lindi prsri rreziku i coptimit dhe i aneksimit t tokave shqiptare, atdhetart rilinds nprmjet peticioneve, protestave e memorandumeve, q iu paraqitn n vitin 1896 Ports s Lart e Fuqive t Mdha, shtruan nj varg krkesash, q do t onin n njohjen zyrtare t kombit shqiptar dhe t s drejts s tij pr msimin e prdorimin e lir t gjuhs amtare. Prfaqsuesit m t ngritur t lvizjes parashtruan krkesa m t prparuara, si ishte ajo e autonomis territoriale-administrative t Shqipris, t ciln e quanin si zgjidhjen m t drejt t shtjes shqiptare n ato kushte.
    N maj t vitit 1896, kur Komisioni i Inspektimit (i Reformave) t Rumelis ndodhej n vilajetin e Manastirit, nj grup atdhetarsh i dorzoi kryetarit t tij, Haki Beut, nj promemorje, e cila ishte hartuar nga Dervish Hima dhe mbante nnshkrimin Nj dashamirs i atdheut.

    N hyrje t saj prshkruhej me shprehje shum t rrepta dhe me nj qartsi t veant gjendja e rnd e Shqipris dhe e popullit shqiptar nn Perandorin Osmane, dhunimet q ushtronin npunsit e pandershm q merrnin ryshfete, taksa t jashtligjshme dhe bnin lloj-lloj veprimesh arbitrare mbi popullin. T flasim shkurt, - thuhej n kt dokument, - qeveria e jon na shtyp, na pi gjakun dhe pak nga pak po na shkatrron. Atdhetart shqiptar e vinin theksin gjithashtu te rreziku i jashtm q krcnonte Shqiprin, pr shkak t lakmive pushtuese t Bullgaris, t Serbis e t Greqis dhe t ndrhyrjeve t Fuqive t Mdha.

    N kt dokument, atdhetart shqiptar i parashtronin Ports s Lart e sulltanit, t cilt i quanin prgjegjs pr kt gjendje t vendit, nj varg krkesash politike-kulturore, q i vlersonin si tepr t ngutshme e t domosdoshme pr parandalimin e rrezikut t jashtm dhe pr afirmimin kombtar t shqiptarve, si ishin: ndalimi i propagandave dhe i shkollave t huaja n Shqipri; dbimi i msuesve t huaj dhe zvendsimi i tyre me msues shqiptar, mysliman e t krishter; zhvillimi i arsimit n gjuhn amtare, duke elur shkolla shqipe, q do t ndihmonin n konsolidimin e kombit shqiptar, do t mbronin vetqenien e tij, do t rrnjosnin ndikimet e huaja dhe do t onin n njohjen e kombsis shqiptare nga Porta e Lart e nga shtetet e huaja.
    Promemorja e majit t vitit 1896 z vend t rndsishm n mendimin politik t Rilindjes, si pr krkesat kombtare q prmbante, ashtu edhe pr faktin se ajo kishte dal nga pena e atdhetarve shqiptar, q vepronin e jetonin brenda vendit dhe shprehte pikpamjet e tyre.

    N korrik t vitit 1896 iu drgua kryeministrit turk dhe nprmjet tij sulltanit nj memorandum nga nj komitet i reforms shqiptare jasht atdheut (n Bukuresht), n emr t banorve t krishter e mysliman t Ballkanit e t Shqipris dhe n mnyr t veant me porosi t delegatve e t krerve t vilajeteve t Shkodrs, t Kosovs, t Manastirit e t Janins. Memorandumi, q mbante nnshkrimin N emr t popullit shqiptar dhe q ishte shkruar n gjuhn turke nga doktor Ibrahim Temoja, atdhetar nga Struga (n at koh i arratisur nga Stambolli dhe i vendosur n kolonin shqiptare t Rumanis), iu drgua Ports s Lart me nismn e tij, t Nikolla Naos e t Faik Konics.
    Pasi shprehej n kt memorandum protesta kundr propagandave t huaja, t Bullgaris, t Serbis, t Greqis e t Malit t Zi, q synonin t asimilonin dhe t shkombtarizonin popullsin shqiptare, krkohej q qeveria osmane ti njihte shqiptart, mysliman e t krishter, si nj komb m vete dhe q prkatsia fetare t mos przihej me at kombtare.

    Memorandumi i korrikut t vitit 1896 nuk shtroi drejtprsdrejti shtjen e autonomis s Shqipris, por duke u kufizuar me nevojn e zbatimit n vilajetet e Shkodrs, t Kosovs, t Manastirit e t Janins t Ligjit organik, t parashikuar n nenin 23 t vendimeve t Kongresit t Berlinit, krkoi kto reforma: lirimin e gjith shqiptarve t burgosur e t internuar pr arsye politike; ndalimin e propagands shkollore-kishtare greke e sllave n Shqipri; eljen e shkollave kombtare shqipe; themelimin e kishs shqiptare dhe prdorimin e gjuhs shqipe n kishat greke e sllave.

    Zbatimi i ktyre masave, q diktoheshin m shum nga rreziku i jashtm, do t onte n njohjen zyrtare t kombsis shqiptare, t prkatsis etnike shqiptare t vilajeteve t banuara nga shqiptart, n vendosjen e nj administrate vendase dhe do t shnonte kshtu nj hap t rndsishm drejt sendrtimit t programit t autonomis dhe t sigurimit t trsin s trojeve shqiptare.
    Po n vitin 1896 iu drgua Fuqive t Mdha nj memorandum tjetr, me titull Peticion pr t krkuar mbshtetjen dhe mbrojtjen e qeverive t Fuqive t Mdha, i hartuar n frngjisht, me nnshkrimin N emr t popullit shqiptar. Nj kopje e tij i sht drguar qeveris angleze m 18 shtator 1896 nga Shoqria Dshir e Sofjes. Megjithat, variant i par i tij ka dal nga kolonia shqiptare e Rumanis dhe sht hartuar n gjuhn turke nga doktor Ibrahim Temoja. Meq ky peticion nuk i sht drguar vetm Anglis, por edhe qeverive t Fuqive t tjera t Mdha, ka shum mundsi q ktyre tu jet uar nga Bukureshti, ku kishte edhe prejardhjen e tij.

    N peticion krkohej mbshtetja e Fuqive t Mdha pr zgjidhjen e shtjes shqiptare duke zbatuar nj varg reformash radikale, t cilat do t onin n formimin e nj njsie shtetrore autonome shqiptare. Prmbajtjen themelore t ktij dokumenti e prbnte krkesa e bashkimit t vilajeteve (t Shkodrs, t Kosovs, t Manastirit e t Janins) n nj vilajet t vetm, me kryeqendr Manastirin, me nj guvernator (vali) shqiptar n krye, me nj administrat t veant t prbr nga funksionar shqiptar, mysliman e t krishter. Aty prcaktohej gjithashtu struktura organizative e vilajetit t bashkuar shqiptar: n kryeqendrn e tij, pran guvernatorit t prgjithshm, do t funksiononte nj Kshill i Pleqve, i prbr prej 24 antarsh (nga 6 pr do vilajet), q do t ishin nga njerzit m t aft, mysliman e t krishter, sipas prbrjes s popullsis s sanxhakve dhe t kazave. N memorandum krkohej gjithashtu hapja e shkollave n qytetet dhe n fshatrat e Shqipris, ku krahas me shqipen do t msohej edhe turqishtja, e cila njihej si gjuh zyrtare. Kombsive t tjera, q banonin n vilajetet shqiptare, u njihej e drejta e shkollimit n gjuhn e tyre amtare. Shrbimi ushtarak do t ishte i prgjithshm pr myslimant e t krishtert dhe do t kryej n Evrop, pr mbrojtjen e kufijve t Shqipris.
    N peticion krkohej gjithashtu q konsujt e Fuqive t Mdha, t cilt ndodheshin n Manastir, t ngarkoheshin pr t kontrolluar vendimet e Kshillit t Pleqve, derisa t prmbusheshin reformat e parashikuara.

    N vjeshtn e vitit 1896, n Shqipri e sidomos n qendrat e vilajeteve t Kosovs e t Manastirit, q krcnoheshin m shum nga rreziku i coptimit pr shkak t reformave osmane, u bn prpjekje pr nj qndres t organizuar e t prbashkt kundr ndrhyrjeve t shteteve fqinje dhe Ports s Lart. Kjo do t arrihej duke themeluar nj lidhje t re shqiptare, e cila, sipas shembullit t Lidhjes s Prizrenit (1878-1881) do t merrte prsipr kt detyr. Nn drejtimin e udhheqsit t lvizjes kombtare n Kosov, Haxhi Zeks, q u vu n krye t ktyre prpjekjeve, n fundin e tetorit t vitit 1896 u mbajtn n Prishtin njra pas tjetrs dy mbledhje t prfaqsuesve t popullsis shqiptare, ku u diskutuan krkesa e autonomis, e vetqeverisjes s vendit dhe nevoja e organizimit dhe e armatosjes s popullit pr mbrojtjen e atdheut nga rreziku i jashtm. Pr blerjen e armve u vendos nj kontribut n masn 10% t t ardhurave t do shqiptari, q filloi t vilej menjher. N fundin e tetorit e n fillim t nntorit u zhvilluan bisedime pr bashkimin e shqiptarve n nj lidhje t re n Prishtin, n Pej, n Dibr, n Elbasan dhe n qendra t tjera.

    Gjat ktyre takimeve shqiptart e Shkupit, t Prizrenit, t Pejs, t Dibrs e t t gjitha viseve t Veriut shtruan edhe krkesn e autonomis, duke shpresuar se edhe sulltani nuk do ta kundrshtonte at, se ai do t pranonte ta bnte Shqiprin nj principat autonome. N fundin e tetorit prfaqsuesit e popullsis s Kosovs, t mbledhur n Prishtin, krkuan haptazi nga sulltani q ti jepte Shqipris vetqeverisjen, t vinte n krye t saj nj princ t pavarur dhe ajo t kishte t drejt ti mbante vet t ardhurat nga viset shqiptare, duke i dhn nj pjes Stambollit. Edhe atdhetart dibran krkuan, n nntor t vitit 1896, q t formohej nj vilajet i bashkuar shqiptar, i cili do t prbnte brthamn e shtetit autonom kombtar.

    N kushtet kur Porta e Lart kundrshtonte do reform, q mund t cenonte sundimin e saj n Shqipri e n Ballkan, ndrsa Fuqit e Mdha kmbngulnin pr ruajtjen e status quo-s s Perandoris Osmane, krkesa e autonomis s Shqipris, q u parashtrua nga prfaqsuesit e popullsis shqiptare brenda vendit dhe nga kolonit shqiptare t mrgimit, si edhe prpjekjet pr t formuar nj lidhje t re nuk dhan rezultat.

Faqja 3 prej 6 FillimFillim 12345 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Biblioteka kombtare n 80-vjetor
    Nga Eni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-01-2003, 09:32

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •