Close
Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 20 prej 116
  1. #1
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Ndryshuar pr her t fundit nga Darius : 10-07-2007 m 23:41

  2. #2
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime

    Histori e Letrsis Shqiptare

    Kjo kryeteme po i dedikohet nje vepre monumentale sic eshte Histori e Letersise Shqiptare shkruajtur ne anglisht nga albanologu Robert Elsie dhe perkthyer ne shqip me mjeshtri nga Abdurrahim Myftiu. Libri u shkruajt ne nje periudhe 5-vjecare, nga viti 1988-1993 dhe eshte nje dokument i fuqishem mbi letersine dhe gjuhen shqipe. Kam perpire cdo rrjesht e germe te ketij libri dhe me ka mrekulluar puna e bere qe i kalon permasat e nje libri historie te letersise. Me plot gojen mund ta quaj nje testament te vertete historiko-letrar te gjuhes dhe letersise sone. Falenderoj nga zemra autorin e ketij libri per perkushtimin, seriozitetin dhe materialet e mrekullueshme te cilat ka ditur t'i paraqese me aq mjeshtri dhe realizem.

    Nderkohe dua te theksoj qe per postimin e ketij libri ne Forumin Shqiptar fatkeqesisht nuk kam mundur te marr leje nga autori dhe nese ky postim konsiderohet nje shkelje e te drejtes te copyright atehere i kerkoj ndjese si autorit ashtu dhe perkthyesit por qellimi eshte vetem informimi i shqiptareve dhe ndarja me ta i nje vepre qe ne fund te fundit ju perket atyre si popull. Postimet ne forum nuk kane asnje perfitim monetar dhe vlera e tyre besoj se eshte me e madhe kur sherben per te hedhur drite dhe dhene informacion per traditen, kulturen dhe pasurine e mrekullueshme te gjuhes shqipe dhe letersise shqipe.


    Darius







    HISTORI E LETRSIS SHQIPTARE





    nga

    ROBERT ELSIE




    Prkthyer nga origjinali anglisht History of Albanian Literature (1995)
    nga Abdurrahim Myftiu, Tiran

    (1997)







    PRMBAJTJA



    Parathnie e botimit shqip


    Parathnie e botimit anglisht



    1. Shqiptart dhe gjuha e tyre

    2. Historia e hershme e shqiptarve
    2.1 Nga Iliria deri te Bizanti
    2.2 Prmendjet m t hershme pr shqiptart

    3. Lindja e letrsis s shkruar n Shqipri
    3.1 Traditat humaniste t Rilindjes evropiane
    3.2 Fillimet e shkrimit shqip

    4. Fillimet e letrsis n Shqipri. Shekujt XVI e XVII
    4.1 Gjon Buzuku dhe libri i par shqip (1555)
    4.2 Lek Matrnga dhe Doktrina e Krishter (1592)
    4.3 Veprat e Pjetr Budit (1618-1621)
    4.4 Frang Bardhi dhe fjalori i tij latinisht-shqip (1635)
    4.5 Pjetr Bogdani dhe Cuneus prophetarum (1685)
    4.6 Veprat dytsore t shekullit t shtatmbdhjet
    4.7 Prfundime

    5. Shklqimi i Orientit.
    Letrsia myslimane e shekullit XVIII dhe fillimit t shekullit XIX
    5.1 Kushtet historike dhe kulturore
    5.2 Shkrimtart me prejardhje shqiptare q shkruan turqisht.
    5.3 Letrsia e bejtexhinjve
    5.4 Shkrimtar minor t periudhs
    5.5 Prfundime

    6. Trashgimia e Bizantit.
    Shkrimet n traditn ortodokse n shekullin XVIII dhe n fillimin e shekullit XIX
    6.1 Prarje n identitetin kulturor
    6.2 Shqipja me alfabet grek e me alfabete t tjera
    6.3 Fjalor dhe gramatika
    6.4 Prfundime

    7. Sotto il sereno cielo italiano (Nn qiellin e kthjellt italian).
    Letrsia arbreshe n shekujt XVIII e XIX
    7.1 Emigrimi shqiptar n Itali
    7.2 Letrsia arbreshe n shekullin e tetmbdhjet
    7.3 Gjurm t fundit t shkrimeve katolike n Shqiprin e shekullit t tetmbdhjet

    7.4 Jeronim De Rada dhe letrsia arbreshe e shekullit t nntmbdhjet
    7.5 Poet romantik: Franesk Santori, Gavril Dara i Riu dhe Zef Serembe
    7.6 Shkrimtar t tjer arbresh t shekullit t nntmbdhjet
    7.7 Ndihmesa e shkrimtarve dhe studiuesve arbresh q shkruan italisht

    8. Letrsia myslimane dhe bektashiane 1850-1950
    8.1 Arti bektashian
    8.2 Rnia e tradits myslimane

    9. Periudha e Rilindjes.
    Letrsia e zgjimit kombtar shqiptar
    9.1 Fillimet e ndrgjegjes kombtare (1830-1850)
    9.2 Letrsia katolike shkodrane e mesit t shekullit t nntmbdhjet
    9.3 Vllezrit Frashri dhe letrsia e romantizmit kombtar t Rilindjes
    9.4 Letrsia toske e Jugut t Shqipris nn ndikimin kulturor grek
    9.5 Shkrimtart geg verior t Shkodrs
    9.6 Prpjekjet pr shkolln
    9.7 Zbulimi i letrsis gojore
    9.8 Lindja e gazetaris shqiptare
    9.9 Figura minore t letrsis s Rilindjes
    9.10 Prfundime

    10. Rrymat e letrsis shqiptare nga fillimi i shekullit XX deri m 1944
    10.1 Vshtrim i prgjithshm historik i periudhs s pavarsis
    10.2 Poet t periudhs kalimtare: Andon Zako ajupi, Ndre Mjeda dhe Asdreni.
    10.3 Faik bej Konica, Fan Noli dhe t tjer me banim n Amerik
    10.4 Gjergj Fishta, zri i kombit
    10.5 Migjeni dhe Lasgush Poradeci, lajmtart e bashkkohsis
    10.6 Poet t tjer shqiptar t kohs para marrjes s pushtetit nga komunistt
    10.7 Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli dhe proza e periudhs s pavarsis
    10.8 Zhvillimi i dramaturgjis shqiptare deri m 1944
    10.9 Zeniti kulturor i mesit t viteve tridhjet

    11. Letrsia nn regjimin e Enver Hoxhs (1944-1985) dhe dalja nga izolimi
    11.1 Kushtet politike dhe historike
    11.2 Vrshimi i realizmit socialist. Letrsia shqiptare e paslufts deri m 1961
    11.3 Ismail Kadare, vullneti pr t ecur prpara
    11.4 Prozator t tjer nga 1961 deri m sot
    11.5 Poezia e sotme n Shqipri
    11.6 Dramaturgjia n Shqipri nga viti 1944 deri m sot

    12. Letrsia shqiptare n Kosov
    12.1 Vendi i shqiptarve n Kosov, Maqedoni dhe Mal t Zi
    12.2 Lindja e prozs shqiptare n Kosov
    12.3 Poezia n Fushn e Mllenjave
    12.4 Zhvillimi i dramaturgjis shqiptare n Kosov

    13. Gjaku yn i shprishur. Letrsia shqiptare e shekullit XX n Itali e diaspor

    13.1 Etapa e pjekuris pr letrsin dhe studimet arbreshe
    13.2 Letrsia e sotme arbreshe
    13.3 Shkrimtart shqiptar n diaspor

    14. Kronologji e letrsis shqiptare


    15. Bibliografi

  3. #3
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Parathnie e botimit shqip



    Origjinali n gjuhn angleze i ksaj Historie t Letrsis Shqiptare u shkrua gjat nj periudhe prej pes vjetsh, nga 1988 deri m 1993, dhe u botua n Shtetet e Bashkuara t Ameriks me pak vones m 1995. Vitet e grumbullimit e t studimit t materialit dhe prgatitja
    e ktij libri prkuan me vitet e kthess dramatike pr popullin shqiptar. Nata e gjat e diktaturs dhe terrorit komunist n Shqipri m n fund mbaroi, duke e ln vendin t rrnuar, kurse njerzit n dshprim e kaos. Populli i Kosovs nga ana e tij, i cili, krahasuar me vet Shqiprin, kishte gzuar njfar demokracie dhe lirie individuale gjat viteve shtatdhjet dhe tetdhjet, e pa vendin e vet t prpir nga valt e histeris nacionaliste e t pushtuar ushtarakisht, sikundr t kishte rn pr e nj oreksi t panginjur prej ujku. Asgj nuk ka mbetur ashtu si ishte.
    Kjo Histori e Letrsis Shqiptare sht nj prpjekje pr t trajtuar zhvillimin historik t letrsis n gjuhn shqipe nga fillimet deri rreth vitit 1990. Libri u shkrua duke pasur parasysh lexuesin e huaj, me synimin q t'i paraqitej bots s jashtme nj kultur n thelb e panjohur, ndonse kultur evropiane. Pr kt arsye, krkesat pr nj prkthim shqip t ksaj vepre i pritm n fillim me njfar ngurrimi. Normalisht, nuk i takon nj 'vzhguesi t huaj' t shkruaj
    nj histori t letrsis shqiptare pr vet shqiptart, kur studiuesit vends sigurisht kan nj njohje m t mir e m t thell t kulturs s tyre. Por, megjithat, pranuam t prkthehet n gjuhn shqipe kryesisht pr shkak t mungess s vazhdueshme t fardo historie tjetr letrare gjithprfshirse e ideologjikisht asnjanse. Nuk mund t pritet tani pr tani q studiuesit shqiptar, t izoluar si qen, t varfr si jan dhe pa mjete moderne n dispozicion (biblioteka
    t pajisura mir, qendra studimore, kompjuter e internet), si do t jen edhe pr nj far kohe,
    t mundin menjher t prmirsojn gjendjen. Prdorimi edhe m tej i teksteve standarde t s kaluars me nj vshtrim t njanshm e konformist, e n thelb t shtrembruara e t censuruara nga ekstremist politik, vetm se do t pengoj prparimin kulturor e intelektual t shqiptarve.
    Besojm se lexuesi shqiptar do t na fal ndonj karakteristik a gjurm 't huaj' q mund t gjej n kt punim, p.sh. nj prirje t leht pr t anuar nga burimet e jashtme e jo nga
    ato n gjuhn shqipe, digresione dhe shpjegime q mund t jen t teprta pr t, dhe ndonj rast mungese etike ndaj gjrash q n Ballkan mbahen t shenjta.
    N krahasim me variantin n gjuhn angleze, jan br ndryshime dhe prmirsime t vogla, kurse disa pjes t origjinalit jan ln jasht. Bibliografia sht prditsuar disi, por nuk sht br ndonj orvatje serioze pr t prfshir n tekstin e librit zhvillime m t reja t letrsis shqiptare, domethn ato rreth vitit 1990 e kndej.
    Pr sa i prket letrsis s sotme dhe autorve bashkkohor t prmendur n krert e fundit t ktij libri, vlen t theksohet se ata jan vetm disa prej shkrimtarve t shumt q kan dal n Shqipri, n Kosov dhe n vise t tjera shqipfolse dhe q mund t kishim paraqitur. Nuk ka ardhur ende koha pr nj radhitje prfundimtare sipas parimesh krejtsisht estetike. Si
    e kam theksuar prpara, sht lexuesi vet q do t jap gjykimin prfundimtar pr t gjitha veprat. Kshtu, do t krkoja prej tij q t'i lexoj krert e ksaj vepre si nj prezantim t mundshm dhe jo si nj botim zyrtar. Kjo krkes nga ana ime vlen n fakt pr gjith librin. Nj histori letrsie nuk sht dhe nuk mund t jet unike, si t thuash e shkruar nj her dhe e dhn prgjithmon. Mendoj, se aty ka hapsir pr prezantime nga m t ndryshmet, me t cilat kuptohen mendime e trajtime t saj.
    Autori dshiron t falnderoj edhe nj her shum miq e koleg pr ndihmn dhe inkurajimin e tyre. Ndr ta n radh t par jan: Abdurrahim Myftiu pr punn aq t mundimshme t prkthimit t nj vepre kaq t gjat e t imt n nj shqipe t rrjedhshme e t

    sakt; Maks Gjinaj, bibliograf i cilsuar n Bibliotekn Kombtare, q ma ka lehtsuar shum punn pr njohjen dhe konsultimin e veprave e t studimeve pr letrsin shqiptare; dhe Emil Lafe n Akademin e Shkencave pr redaktimin e kujdesshm letrar si edhe pr nj varg saktsimesh e sugjerimesh t vlefshme. Nj falnderim i veant i drejtohet Shoqats Gjermane
    pr Bashkpunimin Teknik (Deutsche Gesellschaft fr Technische Zusammenarbeit), agjensi e qeveris gjermane, pr mbshtetjen bujare financiare q bri t mundur botimin shqip t ksaj vepre.



    Robert Elsie
    Pranver 1997

  4. #4
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Parathnie e botimit anglisht



    Prej kohsh sht ndier nevoja e ngutshme pr nj vshtrim t plot t letrsis shqiptare, pr t ciln brenda vendit nuk ka ende nj prfytyrim t qart, kurse jasht tij ajo ka mbetur n thelb e panjohur. N t vrtet as edhe nj letrsi kombtare tjetr n Evrop nuk i ka shptuar vmendjes s publikut t bots perndimore aq shum sa letrsia shqiptare. N kt aspekt, ky punim rreket t mbush kt munges duke dhn nj vshtrim historik trsor t krijimtaris s shkruar n gjuhn shqipe q nga fillimet e deri n ditt tona.
    Letrsia shqiptare ka pasqyruar fatin e popullit shqiptar npr shekuj, fatin e nj vendi t vogl n nj rajon t Evrops, i cili pr arsye politike, historike, ekonomike dhe gjeografike ka mbetur m i pazhvilluari n kt kontinent. Popujt m fatlum t Evrops kan mundur t'i gzohen shklqimit t kulturave dhe trashgimis s tyre kombtare, t pasuruara e t kulluara nga shekujt, ndrsa historia e Shqipris ka qen dika m shum se luft pr t mbijetuar. Kjo e vrtet sht m e dukshme se kurr tani q shekulli i njzet po i afrohet fundit.

    Pas fillimesh t vona e t vshtira, letrsia shqiptare, si nj kaub e njom, zuri rrnj n dheun shkmbor t atdheut t saj, por rrnj q do t priteshin e kputeshin her pas here. Letrsia e hershme e shekujve t gjashtmbdhjet dhe shtatmbdhjet, fidan i Kundr- reforms, u fshi menjher nga pushtimi turk i Ballkanit. Letrsia shqiptare myslimane e shekujve t tetmbdhjet dhe nntmbdhjet, e shkruar me alfabetin arab dhe e frymzuar nga Orienti, nuk mund t mbahej m n kmb gjat luftrave t shqiptarve pr pavarsi kundr Perandoris Osmane dhe u braktis n t mir t modeleve m perndimore.

    Letrsia e periudhs s par t shekullit t njzet nuk u la t merrte frym pas ardhjes n fuqi t komunizmit n vitin 1944, me qllim q t'i hapej rrug krijimit t nj letrsie t re proletare. Kursi i acaruar i marrdhnieve politike shqiptaro-jugosllave pas Lufts s Dyt Botrore ua bri q n fillim t qart shqiptarve n Kosov e Maqedoni, se pr kulturn e tyre t shkruar, ata nuk mund t mbshteteshin te Tirana. Pr kt arsye letrsia e tyre e kohve t reja ka nj histori dhe zhvillim t vetin por sht njherazi pjes prbrse e jetike e krejt letrsis shqiptare. Letrsia italo-shqiptare ose arbreshe, fryt i gjenis krijuese t paraardhsve t refugjatve shqiptar q lan atdheun dhe u hodhn n Italin e Jugut n shekullin e pesmbdhjet pas vdekjes s Sknderbeut dhe shuarjes s qndress s armatosur kundr turqve, lindi e u zhvillua n mnyr vrtet t pavarur nga paraardhsja e saj n trojet ballkanike. N t dy rastet, shqiptarve iu desh t rimbillnin farn e kulturs s shkruar. Prsri letrsia shqiptare nisi t lulzoj mbi lastart e traditave t veta letrare.

    Mund t flitet vrtet pr disa letrsi shqiptare. Por, me gjith rrjedhn
    e turbullt t historis shqiptare e ballkanase, shqiptart si bashksi gjuhsore mbetn nj, kurse letrsia e tyre, shprehja kulturore e ksaj bashksie, lypset vshtruar si nj trsi, sado heterogjene n dukje.
    Deri tani jan shkruar nj numr historish t ndryshme nga njra-tjetra pr letrsin shqiptare, por n nj mnyr a n nj tjetr ato kan dal t paknaqshme, qoft si t paplota, qoft duke u br tejet t vjetruara e qoft duke qen t politizuara q n ngjizje. Pr ata q e lexojn shqipen, Historia e letrsis shqiptare, Tiran 1983, botuar nga Instituti i Gjuhsis dhe Letrsis i Akademis s Shkencave t Shqipris n Tiran, prbn nj fillim. Ky sht nj variant i ripunuar e i zgjeruar i punimit n dy vllime t Universitetit t Tirans Historia e letrsis shqipe, Tiran 1959, 1960. T dyja kto vepra mbulojn letrat shqiptare nga shekulli i gjashtmbdhjet deri n fund t viteve '30 t shekullit ton, por ato vuajn, ashtu si vuajn n t vrtet t gjith librat e tjer t botuar n Tiran gjat gjysms s shekullit t diktaturs komuniste, nga paragjykime t forta politike e nacionaliste. Prirja pr t ndar gjith veprat dhe shkrimtart shqiptar, qoft edhe ata t shekujve t mparshm, n kategori absolute - kategoria e mir (prparimtare, d.m.th. e majt, atdhetare) dhe kategoria e keqe (reaksionare, d.m.th. e djatht, tradhtare), ishte me pasoja fatale. Kategori t tilla pak hyjn n pun n vshtrime t prodhimit letrar dhe n vlersime t ndikimit q vepra letrare t veanta kan pasur n kulturn shqiptare. Ndr monografi t tjera, ajo n tre vllime e Rexhep Qoses Historia e letrsis shqipe: Romantizmi, Prishtin 1984, 1984, 1986, jep nj pasqyr t mir t periudhs s shekullit t nntmbdhjet t romantizmit kombtar n letrsin shqiptare. Pr letrat bashkkohore n Shqipri deri n mesin e viteve shtatdhjet, mund t konsultojm Historia e letrsis shqiptare t realizmit socialist, Tiran 1978, me kryeredaktor Koo Bihikun, e cila sht shkruar, si edhe mund t pritej, me nj paragjykim politik t skajshm.


    N anglishte, lexuesi mund t shfletoj punimin ton Dictionary of Albanian literature, Nju Jork & Uestport 1986 (Fjalor i letrsis shqiptare), i cili jep t dhna kryesore biografike dhe bibliografike pr mbi pesqind shkrimtar shqiptar dhe tema q kan t bjn me letrsin. Punimi i Stuart Mannit Albanian literature. An outline of prose, poetry and drama, Londr
    1955 (Letrsia shqiptare. Vshtrim mbi prozn, poezin dhe dramn) prmban informacion t bollshm e t drejtprdrejt pr shkrimtart shqiptar, por prfshirja n t sht e kufizuar dhe mbyllet me Luftn e Dyt Botrore. I shtypur n koh m t vona sht varianti i shkurtuar n anglishte i punimit t Namik Ressulit Albanian literature, Boston 1987 (Letrsia shqiptare). Por
    kjo hyrje prej 42 faqesh n shkrimet shqipe q nga fillimet e deri m 1943, duke u ndalur m fort n traditn katolike t Shkodrs, sht prkthyer aq keq, sa q mund t kuptohet vetm me nj njohje t mir t italishtes. Ve ktyre, n anglisht (si dhe n frngjishte, italishte dhe rusishte) gjendet edhe prkthimi i br n Tiran i punimit t kritikut Koo Bihiku History of Albanian literature, Tiran 1980, i cili prqndrohet n letrsin e realizmit socialist deri m 1977, i par n nj kndvshtrim partiak t ekzaltuar. Punimi jep nj material jashtzakonisht t ndryshm duke ln jasht me vetdije shum autor t mdhenj t viteve njzet e tridhjet t ndaluar pr t hyr n Parnasin shqiptar si dhe gjith letrsin e Kosovs.

    Ndonse nuk sht rreptsisht nj histori letrsie si e till, punimi i Arshi Pips Albanian literature: social perspectives, Mynih 1978 (Letrsia shqiptare: perspektiva sociale), prmban t dhna t dobishme pr periudha t ndryshme. Letrsia e sotme nga Shqipria, pa Kosovn, mbulohet gjithashtu nga punimi prej 175 faqesh i Pips Contemporary Albanian literature, Nju Jork 1991 (Letrsia bashkkohore shqiptare), i cili prmban mjaft analiza.
    N italishte, lexuesi mund t prdor punimin e Zef Skiroit, i Riu (Giuseppe Schir) Storia della letteratura albanese, Firence 1959 (Historia e letrsis shqiptare), i cili mbulon letrat shqipe deri n Luftn e Dyt Botrore duke shqyrtuar gjersisht letrsin arbreshe deri n at koh; si dhe punimin e Gaetano Petrots (Gaetano Petrotta) Popolo, lingua e letteratura albanese, Palermo 1932 (Populli, gjuha dhe letrsia shqiptare), ashtu edhe Svolgimento storico della cultura e della letteratura albanese, Palermo 1950 (Zhvillimi historik i kulturs dhe i letrsis shqiptare), ky i dyti sidomos pr periudhn e pavarsis nga viti 1912 deri n Luftn e Dyt Botrore. Pr letrsin e hershme shqiptare deri m 1700, mund t'i drejtohemi gjithashtu punimit t Xhuzepe Ferrarit (Giuseppe Ferrari) Storia della letteratura albanese, vll.1, Bari 1978 (Histori e letrsis shqiptare). Ende mund t hyj n pun deri diku pr letrsin gojore dhe t hershme arbreshe punimi i Albert Stratikoit (Alberto Stratic) Manuale di letteratura albanese, Milano 1896 (Doracak pr letrsin shqiptare), q mund t quhet historia e par e vrtet e letrsis shqiptare.


    Me gjith botimet e msiprme, kjo histori e letrsis shqiptare, q po ju paraqesim, mton t jet n shum pikpamje nj vepr pioniere, sidomos ngaq mundohet t jet gjithprfshirse dhe ngaq nuk l jasht asnj periudh t letrsis s shkruar. Synimi yn n kt punim ka qen t paraqesim trsin e letrsis shqiptare n zhvillimin e vet historik e n kontekstin kulturor. sht ln jasht vetm letrsia gojore, s cils i duhet kushtuar nj vllim m vete. Lexuesi do t na fal q i jemi rreshtur shprehjes s gjykimeve kritike pr t gjitha veprat. Kjo rreshtje, ose m mir t themi - ky paraplqim pr t prshkruar m fort se pr t dhn verdikte - buron jo vetm nga nj far ngurrimi pr t imponuar shijet tona vetjake, por edhe nga nj munges dshire nga ana jon pr ta gjykuar letrsin shqiptare nga optika e nj t huaji. Ndonse kur je vzhgues i jashtm ke nj varg eprsish t dukshme, sht lexuesi shqiptar ai q, n analiz t fundit, jep gjykimin prfundimtar pr t gjitha veprat, pavarsisht se 'mund t thon kritikt letrar, qoft t vendit, qoft t huaj.


    Pr nj pjes t mir t letrsis shqiptare ende nuk ka ardhur koha pr t br konkluzione prfundimtare prderisa historia dhe zhvillimi i saj jan ende tepr t paqarta. Shum vepra dhe autor t rndsishm, edhe pse t cituar e t ricituar, jan n t vrtet pak t njohur. Burimet parsore mungojn deri n nj shkall shqetsuese, kurse shum dorshkrime q kan mbetur gjall nga rrmuja ballkanike, kurr nuk jan botuar me kriteret e duhura shkencore. Botimet origjinale t shum vllimeve me rndsi t madhe letrare e kulturore t shekujve t nntmbdhjet dhe njzet jan aq t rralla, e pr kt arsye aq t vshtira pr t'u siguruar, sa q nis e vret mendjen se kush mund t'i ket lexuar, qoft edhe n kohn e botimit.


    Shumics s veprave letrare ka vite q nuk u ndodhen m kopje n qarkullim, kurse disa libra, kt e them me siguri, as edhe nuk jan par kurr me sy nga kritikt q i lvdojn apo i hedhin posht.
    Nse burimet parsore jan n nj gjendje pr t ardhur keq, po n kt gjendje sht edhe niveli i tanishm i studimeve shqiptare, pjesrisht ngaq njerzit n Shqipri kan qen pr nj gjysm shekulli t izoluar e t veuar nga pjesa tjetr e bots prej regjimit politik n at vend. Pikpamje t gabuara dhe mendime subjektive, t mbshtetura n ideologji, kan kaluar nga njra pen n tjetrn, nga njra makin shkrimi n tjetrn dhe nga njri libr n tjetrin derisa kan arritur t merren si realitete t padiskutueshme. N vlersimin e letrsis shqiptare ka nj nevoj t ngutshme pr nj objektivitet m t madh, sidomos pas dhjetvjearve t fundit t shtrembrimit politik t ndrgjegjes. Historia e kritiks letrare n Shqipri deri n ditt tona e bn kt nevoj edhe m fort t dukshme.


    N pajtim me natyrn prej pionieri t ksaj vepre, historis vet i sht shtuar nj bibliografi e gjer e letrsis shqiptare n ndihm t lexuesit t interesuar pr t br krkime n kt fush mjaft t shprfillur. Bibliografia, natyrisht, nuk mund t prfshij t gjitha veprat e letrsis shqiptare, kurse prfshirja e veprave t autorve t sotm, n veanti, sht br nga nevoja n mnyr przgjedhse. Prfshirja ose lnia jasht e veprave t ktyre autorve nuk duhen marr doemos si pohim i drejtprdrejt i vlerave t tyre letrare.


    Fillimi i viteve nntdhjet, koh gjat s cils u prfundua ky libr, e ka par kombin shqiptar n nj gjendje katastrofe politike, ekonomike e intelektuale, gjendje kjo me rrjedhoja dramatike pr rrugn e letrsis dhe t kulturs bashkkohore. N t vrtet t gjitha ndrmarrjet botuese n gjuhn shqipe ose kan falimentuar ose jan mbyllur. Nuk ka as fonde, as letr, as boj, as pun dhe, 'sht m e keqja sot, as shpres. Shqipria vet nuk ka 't tregoj nga dyzet e gjasht vjett e "izolimit t shklqyer" dhe t diktaturs staliniste, prve uris dhe rrnimeve t atilla q pjesa tjetr e Evrops nuk i ka njohur pr nj gjysm shekulli. Populli i Kosovs, nga ana e tij, po ballafaqohet me nj shkall t atill shtypjeje dhe prndjekjeje, q nuk e ka shoqen n kontinent q nga Lufta e Dyt Botrore.
    sht nj periudh vuajtjesh, ankthi dhe pasigurie, ndoshta e paprshtatshme pr botimin e nj vepre t till.

    Populli shqiptar ndodhet prpara detyrs komplekse, pas nj mungese t gjat, pr t fituar vendin e vet n Evrop e n botn Perndimore dhe, njherazi, pr t ruajtur identitetin e vet kombtar n nj periudh krize. Nse ky libr mund t ndihmoj, sadopak, ather qllimit ia ka arritur.
    Autori e shikon me vend t shpreh mirnjohje pr t gjith ata q e kan ndihmuar pr realizimin e veprs n fjal. Pr mendimet dhe ndihmn konkrete, q m kan dhn, do t doja t falenderoja, duke i prmendur n rend alfabetik, zz. Anton Berisha (Prishtin), Heinz Bothien (Frauenfeld), t ndjerin Martin Camaj (Mynih), Johannes Faensen (Berlin), Flutura Greva
    (Tiran/Uashington), Sabri Hamiti (Prishtin), Rexhep Ismajli (Prishtin), Perikli Jorgoni (Tiran), Rudolf Marku (Tiran), Rexhep Qosja (Prishtin), Michael Schmidt-Neke (Hamburg/Kiel), Barbara Schultz (Ottava), Agim Vinca (Prishtin) dhe Petro Vuani (Grottaferrata).

    Ve tyre, jam shum mirnjohs pr ndihmn q m sht dhn me gjith zemr n studimet e mia nga punonjsit e Biblioteks Kombtare (Tiran), nga antart e Akademis s Shkencave t Shqipris, n veanti nga Instituti i Gjuhsis dhe Letrsis (Tiran), nga Lidhja e Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris (Tiran), nga Instituti Albanologjik (Prishtin), nga Universiteti i Prishtins, dhe nga Lidhja e Shkrimtarve t Kosovs (Prishtin). Falenderimet e mia t przemrta u takojn gjithashtu shum organizatave dhe individve t tjer t panumrt q m kan dhn zemr n nj mnyr a n nj tjetr gjat pes vjetve t puns sime.

    N shum raste, gjat vizitave npr Shqipri e Kosov, kam pasur knaqsin hutuese t provoj mikpritjen tradicionale e t pakufishme shqiptare n rrethana shpesh tepr t vshtira ekonomike e politike pr mikpritsit e mi. E di fare mir se kjo iltrsi, mirsi dhe bujari nuk sht dika individuale, por nj tipar kolektiv i shqiptarve, t cilve u jam thellsisht mirnjohs.
    Adhurimi im i takon, n kto fjal prmbyllse, numrit t vogl t intelektualve t guximshm n Shqipri t cilt, gjat viteve t fundit t mpira t diktaturs komuniste, patn guximin, n raste shum t rralla, t m bnin vrejtje dykuptimshe e sugjerime t holla q m shpinin n drejtimin e sakt, larg gnjeshtrave zyrtare q ata vet ishin t detyruar t propagandonin.



    Robert Elsie

    1988 - 1993

  5. #5
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    1. SHQIPTART DHE GJUHA E TYRE





    Gjuha shqipe flitet nga t paktn gjasht milion njerz, kryesisht n Shqipri e n ish- Jugosllavi. N Shqipri vet, kjo gjuh flitet nga e gjith popullsia prej 3,255,891 banorsh(1), prfshir edhe disa pakica etnike dygjuhshe. Statistika t besueshme pr numrin e shqipfolsve n ish-Jugosllavi nuk ka, por ata jan muar midis dy dhe tre milionve.


    Gjuha shqipe ndahet n dy grupe dialektore kryesore: ai geg n veri t vendit dhe ai tosk n jug(2). Lumi Shkumbin n Shqiprin e Mesme, duke rrjedhur pran Elbasanit e duke u derdhur n Adriatik, formon kufirin e prafrt midis dy zonave. Ktu, n nj zon dhjet deri njzet kilometra t gjer, gjejm edhe dialekte t ndrmjetme. Grupi i dialektit geg, i karakterizuar nga prania e zanoreve hundore, duke ruajtur n m t vjetr pr r toskrishte (p.sh. geg.: ven, Shqypni; tosk.: ver, Shqipri) si dhe pr nj radh tiparesh t veanta morfologjike, mund t klasifikohet m tej n nj dialekt geg veriperndimor (Shkodr dhe zona prreth), n nj verilindor (Shqipria verilindore dhe Kosova), n nj qendror (midis lumenjve Ishm e Mat dhe drejt lindjes, prfshir Dibrn dhe Tetovn) dhe n nj jugor (Durrs, Tiran). Grupi i dialektit tosk sht prgjithsisht m homogjen, ndonse at mund ta ndajm n nngrupe dialektore veriore (nga Shkumbini n Vlor n bregdet e n gjith brendsin e Shqipris jugore n veri t lumit Vjos), labe (n jug t Vjoss deri n Sarand), dhe ame (cepi jugor i Shqipris dhe brenda n Greqi). Gjuha e sotme letrare, e miratuar n Kongresin e Drejtshkrimit m 20-25 nntor 1972, sht nj bashkrendim i dy grupeve dialektore ndonse bazohet n masn 80% mbi at tosk. Tani kjo sht br norm e pranuar gjersisht si n Shqipri ashtu edhe n ish-Jugosllavi(3).

    N ish-Jugosllavin, shqipja flitet nga nj numr midis dy e tre milion vetsh dhe vjen e dyta pas serbo-kroatishtes n ish-federat. Qendra e popullsis shqiptare sht Krahina Autonome e Kosovs me kryeqytet Prishtinn, tani Republika e Kosovs e vetshpallur nn pushtimin e dhunshm ushtarak t Serbis. N Kosov, shqiptart prbjn rreth 90% t popullsis, t tjert rreth 10%, kryesisht serbishtfols. Q nga vendosja e kontrollit ushtarak serb m 1989-1990, gjendja e t drejtave njerzore e gjuhsore t shumics shqiptare sht tejkeqsuar n mnyr dramatike. Deri n at koh, t dyja gjuht njiheshin zyrtarisht dhe ishin n prdorim t plot n t gjitha fushat e jets n kt rajon politikisht t turbullt(4). Gjuha amtare e shumics s shqiptarve t Kosovs sht gegrishtja verilindore, t ciln e zum n goj m sipr, ndonse n t vrtet t gjitha botimet ktu, ashtu si n Shqipri, jan n shqipen letrare. Edhe n radio, televizion dhe n shkoll, q nga kopshtet e fmijve e deri n universitet, prdoret gjuha letrare shqipe(5). Shqiptart kan nj ritm jashtzakonisht t lart lindjesh, prandaj edhe prpjestimi i tyre n popullsin e Kosovs dhe gjetk n ish-Jugosllavi rritet nga viti n vit.

    __________________________________________________ _______________

    1 Shifra e popullsis pr v. 1990, kr. Vjetari Statistikor 1991, f. 37.

    2 Pr dialektet e shqipes kr. Desnickaja 1968, 1972, dhe Gjinari 1963, 1966.

    3 kr. Kostallari 1973, Byron 1976, 1979b, Pipa 1989, dhe Samara 1989.

    4 kr. Reuter 1982, Pipa & Repishti 1984 dhe Kohl & Libal 1992.

    5 Radioja dhe televizioni n gjuhn shqipe u pezulluan pas vendosjes s kontrollit ushtarak serb, kurse mundsia e arsimimit sht paksuar shum nga pushtetart e Beogradit.

    __________________________________________________ _______________




    Republika jugore e Maqedonis vlersohet t ket t paktn nj gjysm milioni shqipfols, ka sht e barabart me deri 40% t mbar popullsis s republiks, ndonse edhe ktu nuk ka statistika t besueshme. Popullsia shqiptare gjendet n Shkup dhe prreth tij, ku ajo prbn nj pakic me pesh, e sidomos nga Tetova, Gostivari, Dibra dhe deri posht n Strug,
    ku edhe prbn shumicn. Shqiptart n Maqedonin perndimore gzojn njfar statusi ligjor, por prapseprap nuk kan t drejta gjuhsore e kulturore t plota. Shumica e shqiptarve t Maqedonis flasin n dialektin geg, ndonse fols t toskrishtes mund t gjenden n jug t Ohrit.
    Gjithashtu, nj pakic prej rreth 50,000 shqipfolsish gjenden n Mal t Zi, kryesisht prgjat kufirit me Shqiprin, d.m.th. n rajonet e malsis s Gucis dhe Plavs, n Tuz n jug t Podgorics, dhe n Ulqin n bregdetin jugor malazez. Prve ktyre, jan edhe t paktn 100,000 shqipfols t shprndar npr Serbin jugore. sht fakt se shqiptart sot mund t'i gjesh n t gjitha rajonet e ish-Jugosllavis, shum prej tyre t emigruar nga rajoni i varfr dhe i turbullt i Kosovs n republikat m t begata e t qndrueshme veriore (Kroaci dhe Slloveni) n krkim t liris, puns dhe nj niveli m t mir jetese.

    Nj numr i madh shqiptarsh nga Kosova gjenden si puntor emigrant dhe si refugjat n Evropn Perndimore, sidomos n Gjermani dhe n Zvicr.
    Nj befasi pr shum njerz sht qenia e nj pakice t madhe shqiptare n Italin jugore, t ashtuquajturit arbresh(6). Ata jan pasardhsit e refugjatve q lan Shqiprin pas vdekjes se Sknderbeut m 1468. Fal nj mjedisi politik e social m t favorshm se ai n Ballkan, arbresht qen n gjendje t japin nj ndihmes vendimtare n zhvillimin e letrsis shqiptare dhe n lvizjen kombtare n shekullin e nntmbdhjet. Letrsia e hershme shqiptare, si do ta shohim, sht deri n nj shkall t madhe letrsi arbreshe. Si pakic gjuhsore, arbresht tani prbjn rreth 90,000 fols, shum prej t cilve jetojn n fshatrat malore t Kozencs n Kalabri dhe n afrsi t Palermos n Sicili. Gjuha e tyre, e cila ende nuk prfiton nga statusi zyrtar q u sht dhn pakicave t tjera kombtare n Itali (gjermane, franceze, sllovene, etj.), po vjen duke u shuar pr shkak t ndikimit t fort kulturor t italishtes si dhe pr shkak t emigrimit ekonomik. Ajo sht tepr arkaike dhe dallohet shum nga shqipja q flitet sot n Ballkan, deri aty sa folsit arbresh e kan t vshtir t komunikojn n shqip nse nuk njohin gjuhn letrare shqipe. Emigrimi masiv i shqiptarve n Itali m 1990-1991 ndoshta do t ndihmoj pr ta stabilizuar gjuhn.


    N Greqi, numri i madh i shqiptarve q populluan nj pjes t mir t zons qendrore e jugore n mesjetn e von sht asimiluar gjersisht. Gjuha shqipe e atjeshme, e njohur n shqip si arbrishte e Greqis dhe n greqishte si Arvanitika(7), prapseprap mund t dgjohet ende n rreth 320 fshatra, kryesisht prreth Levadhias, n Euben (Evin) e jugut, Atik, Korint dhe n Androsin verior. Prderisa kjo gjuh nuk gzon ndonj status zyrtar, statistika zyrtare pr numrin e folsve nuk ka. Arbrishtja e Greqis, e cila po shuhet me shpejtsi, mendohet si forma m arkaike e shqipes q flitet sot.
    Gjetiu n Ballkan, fols shqiptar ndeshen fare rrall. Asgj nuk ka mbetur nga ato bashksi t mdha emigrantsh shqiptar t shekullit t nntmbdhjet, q lulzuan dikur n Bukuresht e n Sofje me institucionet e tyre kulturore (shoqata, klube, gazeta, shtypshkronja, shkolla). Megjithat, kjo gjuh mund t dgjohet n rajonin kufitar bullgaro-greko-turk,

    __________________________________________________ _______________

    6 kr. Logoreci 1948, Cirrincione 1959, Nasse 1964, S. Petrotta 1966, Rother 1968,
    Tajani 1969, Kellner 1970, Zllatku 1976, Shkurtaj 1984, dhe abej 1987.

    7 kr. Hamp 1961, Haebler 1965, dhe Sasse 1992.
    __________________________________________________ _______________

    sidomos n fshatin bullgar t Mandrics(8).

    Gjithashtu, nj numr i pakt shqipfolsish gjenden n Ukrain(9), sidomos n katr fshatra (Zhovtnevoje, Gamovk, Georgievk dhe Denvenskoje) n krahinat e Melitopolit dhe Odess. Numri i shqiptarve t Ukrains, pasardhs t kolonve t shekullit t nntmbdhjet t ardhur nga krahina e Varns e Bullgaris, vlersohet m 1959 n rreth 5000.

    Pak kan mbetur nga ato koloni shqiptarsh q lulzonin dikur anemban Perandoris Osmane(10). Pakica shqiptare n Egjipt tani sht shkrir, ndonse bashksi shqiptare ende gjenden n numr t madh n Turqi (Stamboll etj.) dhe deri diku n Siri, sidomos n Damask. S fundi, grupe shqipfolsish n madhsi t ndryshme mund t ndeshen n vende emigrimi si n Shtetet e Bashkuara(11) (Boston, Nju Jork, Knetikt, Nju Xhersi, Detroit), e deri n nj far mase n Kanada, Australi dhe Argjentin. Gjithashtu, shum shqiptar kan emigruar n Evropn Perndimore (Itali, Greqi, Gjermani) dhe n Amerik me rnien e diktaturs n Shqipri gjat viteve 1990-1991.

    __________________________________________________ _______________
    8 kr. Shuteriqi 1965, dhe Sokolova 1983.

    9 kr. Derzhavin 1948.

    10 Pr shqiptart n vendet arabe, kr. Mufaku 1981a, 1983, 1990, dhe Azemi & Halimi 1993.

    11 kr. Albanian struggle... 1939, Demo 1960, Noli 1960, Pipa & Prifti 1980 dhe Nagi 1989.
    __________________________________________________ _______________

  6. #6
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    2. HISTORIA E HERSHME E SHQIPTARVE



    2.1 Nga Iliria deri te Bizanti



    Pr banort e lasht t Ballkanit dhe pr gjuht q flisnin kemi relativisht pak t dhna. Prve nj numri shum t vogl mbishkrimesh t shkurtra, si dokumente gjuhsore pr ilirishten, trakishten dhe dakishten mbeten vetm emra njerzish dhe vendesh t prmendur sidomos nga autor t lasht grek e latin, q zakonisht nuk qen fort t interesuar pr popujt e tjer. Megjithat, nga 'mbetet prej ktyre gjuhve, kemi mundsi t arrijm n prfundimin se ato qen indoevropiane, pra edhe t lidhura, ndonse larg e larg, me gjuht latine, greke, gjermanike, sllave, baltike, kelte e kshtu me radh.


    Atdheu fillestar i shqiptarve pranohet prgjithsisht t ken qen malet e Shqipris, dhe n mnyr t veant t Shqipris veriore. Dijetari gjerman Georg Shtatmyler (Georg Stadtmller 1901-1985) ve aq larg sa t'i vendos ata n fillim n rrethin e Matit(1). Se deri ku kishin vajtur ata n vijn bregdetare, mbetet ende nj shtje e diskutueshme.

    Por 'duam t nnkuptojm ktu me atdhe fillestar e madje, me shqiptar? Gjat dhjetvjearve t fundit jan br mjaft studime pr t ashtuquajturn etnogjenez t shqiptarve, nj obsesion i kuptueshm ky, sidomos ndr vet shqiptart, pr t hetuar rrnjt dhe prejardhjen. Me gjith ekzistencn e disa dshmive gjuhsore e arkeologjike, shumka mbetet pr t'u hamendsuar. Ajo ka dim pak a shum me siguri sht se n lashtsi Shqipria ishte atdheu i ilirve, nj konglomerat fisesh indo-evropiane q n fillim migruan drejt Ballkanit nga Evropa qendrore n fund t epoks s bronzit (rreth shekujve t dymbdhjet dhe trembdhjet para ers son) dhe zun bregdetin e Adriatikut. Vitet e fundit, n prpjekjet e tyre pr identitet e njohje, pr shqiptart sht br njfar doktrine e dogm ta quajn veten pasardhs t drejtprdrejt t ilirve t lasht. Si shenj e ksaj vazhdimsie, fmijve shqiptar, kur lindin, u vihen emra ilir. Ndonse pa dyshim kemi nj element subjektivizmi, nuk ka kurrfar dshmish q shqiptart t jen t ardhur n atdheun e tyre t sotm nga gjetiu. Prandaj mund t supozojm se trungu ilir prbn nj element baz t qenies s tyre. N trojet q jan sot Shqipria nuk kan qen vetm ilirt. Kolonit e para greke u shfaqn n gjysmn jugore t vendit n fund t shekullit t shtat para ers son.

    Durrsi (greqisht: Dyrrhakhion ose Epidamnos) u themelua prej kolonsh nga Korfuzi dhe Korinti m 627 para ers son, kurse Apolonia, tani Pojan pran Fierit n skajin jugor t fushs s Myzeqes, u themelua n vitin 588 para ers son. Kto koloni greke, ndonse vetm brenda territorit t bregdetit, patn nj ndikim t fort kulturor n vend. Gjat periudhs nga shekulli i pest deri n t tretin para ers son, ilirt ngritn shtetet e tyre prgjat Adriatikut, derisa ran pre e pushtimit romak. Ndr udhheqsit ilir prmenden: Agroni (sundoi n vitet 250-231 para ers son), mbret i Shkodrs, dhe mbretresha Teuta (sundoi n vitet 230-228 para Krishtit), q mbretroi n Lezh (lat. Lissus). Romakt, q prher e m tepr po shqetsoheshin nga piratria e ilirve, e pushtuan krejt mbretrin e Iliris nga viti 230 deri 168 para ers son, dhe kshtu siguruan rrugt e tyre tregtare pr n lindje. N vitin 168 para ers son, me humbjen e Gentit, mbreti i fundit ilir i Shkodrs i cili sundoi n vitet 181-168 para ers son, krejt Iliria ra nn sundimin romak dhe u

    __________________________________________________ _______________


    1 kr. n veanti studimet e Shtatmylerit: Stadtmller 1942c & 1950.
    __________________________________________________ _______________


    prfshi n provincn e Maqedonis, t themeluar n vitin 148 para ers son. Via Egnatia(2), rruga toksore midis Roms dhe Bizantit, kalonte n zemr t Shqipris, nga Durrsi (lat. Dyrrachium) n bregdet prgjat lumit Shkumbin pran Elbasanit (lat. Scampa) deri n liqenin e Ohrit. N kohn e Perandoris Romake i gjith Ballkani iu nnshtrua ndikimit t fort kulturor e gjuhsor t latinishtes, e cila gjat pes shekujve zvendsoi gjuht vendse t gadishullit. Nn Jul dhe August Cezarin, ngulimet e Scodra-s, Dyrrachium-it, Byllis-it dhe Buthrotum-it fituan statusin coloniae, kurse Lissus-i u b municipium sipas ligjit romak. Me imigrimin e vazhdueshm t legjionarve, tregtarve dhe kolonve romak drejt provincave t Ballkanit, qendra qytetare si kto qen t parat q prqafuan latinishten si mjeti m i volitshm i komunikimit, n fillim prgjat bregdetit t Adriatikut e m pas n brendsi. Me kalimin e kohs, edhe vendbanimet fshatare u romanizuan deri aty sa edhe nomadt dhe fiset m t thella malsore e ndien ndikimin e kulturs dhe gjuhs s re. Deri n rnien e Perandoris Romake, shumica e banorve t Ballkanit n t vrtet flisnin dialekte krahinore t latinishtes vulgare, t ashtuquajturn latinishte ballkanike, ndonse mendohet se trakishtja, pr shembull, flitej ende n disa zona deri n shekullin e gjasht t ers s re. Rajonet e fundit q iu nnshtruan ktij procesi romanizimi ishin pa dyshim luginat malore t thella e t paarritshme t Shqipris veriore. Edhe pse latinishtja po e shprbnte thelbin e gjuhs apo gjuhve vendse n kt rajon, dhe tashm kishte ar e hyr n fjalorin dhe strukturn e tyre, ajo nuk kishte mundur t shprbnte shqipen e vjetr (do t prdorim kt term pasi na mungon nj m i mir) n mnyr aq t plot sa 'kishte mundur ta bnte me gjuhn paralatine t protorumunve.


    Kur Perandoria Romake u riorganizua nn perandorin Dioklecian (sundoi n vitet 284-305 t ers son) m 297 t ers son, Iliris i takoi t shkoj me lindjen dhe, me ndarjen prfundimtare n Perandori Lindore e n Perandori Perndimore n vitin 395 t ers s re, vendi hyri prfundimisht n sfern politike e kulturore t Perandoris Bizantine Lindore. N shekujt e mvonshm, Shqipria u pushtua e u plakit nga nj radh fisesh shetitse: Hunt n shekullin e katrt, Visigott n vitet 380 dhe 395-401 t ers s re, Ostrogott n vitin 459, Vandalt n vitin 467, si dhe nga Avart, Bullgart dhe Sllavt. Ishte pushtimi sllav i Ballkanit nga veriu n fillim t shekullit t gjasht q do t ndryshonte rrugn e historis shqiptare. Deprtimet e para sllave ndodhn n vitet 548 dhe 587 t ers s re, dhe aty nga fillimi i shekullit t shtat, kultura grekobizantine n Shqipri pothuaj kishte pushuar s qeni pr nj far kohe. Nj nga efektet e ngulimeve sllave n Ballkanin jugperndimor ishte shptimi i gjuhs vendse nga romanizimi i plot, cilado t ishte ajo.

    Me q gjuha sllave e folur nga pushtuesit i zuri vendin mbisundimit gjuhsor t latinishtes dhe e ndrpreu menjher procesin e romanizimit, shqipja e vjetr u ngurtsua n at gjendje q nga shum gjuhtar quhet si gjendje gjysmromanizimi. Ndrsa fiset sllave populluan tokat bujqsore t fushave dhe luginave t Ballkanit qendror, banort vends t pjess m t madhe t gadishullit, d.m.th. fols t latinishtes ballkanike apo t gjuhs protorumune, u shtyn brenda rajoneve malore jugore ngjitur me territorin shqiptar. Pikrisht me pes shekuj pasues t kontaktit midis shqipes s vjetr dhe fiseve proto-rumune shpjegohen shum tipare gjuhsore t prbashkta sidomos n leksik e n morfologji, q kan shqipja dhe rumanishtja. Kolonizimi sllav i Shqipris, q prfundoi deri n shekullin e tet, shpuri gjithashtu n kontakte t forta gjuhsore sllavo-shqiptare. N fund t shekullit t dhjet, perandoria e madhe bullgare ra n dor t grekve bizantin, duke u dhn mundsi barinjve rumun e shqiptar pr hapsira t reja. Fiset rumune migruan si nga veriu n drejtim t verilindjes dhe veriperndimit t Ballkanit ashtu dhe nga jugu pr n malet e Pindit, ku shum fols arumun hasen edhe sot. Shqiptart nga ana e tyre, filluan

    __________________________________________________ _______________

    2 kr. Tafel 1842 dhe O'Sullivan 1972.
    __________________________________________________ _______________


    t zbresin nga tokat malore e t zgjerohen n shekujt e njmbdhjet e t dymbdhjet, s pari duke marr plotsisht n zotrim bregdetin verior e qendror t Shqipris, dhe m tej n shekullin e trembdhjet duke u shtrir n jug drejt asaj q tani quhet Shqipri jugore dhe Maqedoni perndimore. N mesin e shekullit t katrmbdhjet ata migruan madje edhe m n jug brenda Greqis, n fillim n Epir, Thesali (1320), Akarnani dhe Etoli. S andejmi ata vazhduan n drejtim t lindjes n Beoti (1350) dhe Atik, ku m 1382 sundimtart katalonjas t rajonit u dhan leje pr t'u ngulitur aty e pr t punuar tokat, si dhe n drejtim t jugut npr gjirin e Korintit brenda n More (Peloponez). Manuel Kantakuzeni i Mistrs (sundoi m 1348-1380) i ftoi kolont shqiptar t nguleshin n krahinat pak t populluara t Arkadis dhe Lakonis e t shrbenin si mercenar kundr principatave franke n jug. M 1402 dhe 1425, edhe venedikasit, sundimtar t Negropontit t Eubes (Evis) i nxitn kolont shqiptar t nguleshin n Euben e jugut(3). Deri aty nga mesi i shekullit t pesmbdhjet, q shnon mbarimin e ktij procesi kolonizimi, shqiptart ishin ngulur n mbi gjysmn e Greqis(4) dhe n numr aq t madh saq, n shum zona, ata prbnin vrtet shumicn e popullsis. Vetm nga mesi i shekullit t nntmbdhjet gjuha shqipe nisi t'i lshoj udh greqishtes. Konsulli austriak Johan Georg fon Han (Johann Georg von Hahn, 1811-1869) raportonte m 1854 se "n ishujt Hidhra, Spece, Poros dhe Salamin, shqiptart kan ngulime aq kompakte etnikisht, saq gjat lufts greke pr lirim nuk kishte fare gra q ta kuptonin greqishten"(5). Megjithat kjo gjuh n kta ishuj tani sht zhdukur, ajo ende mund t dgjohet n shum fshatra t Beotis, Eubes s jugut, Atiks dhe gjetk.

    Nga mesi i shekullit t njmbdhjet Perandoria Bizantine, s cils i prkiste Shqipria, sa vinte e po rrezikohej m tepr. Normant, nn Rober Giskar d Otvil-in (Robert Guiscard de Hauteville, 1016-1085), vun n zotrim territoret e fundit bizantine n Italin jugore dhe m 1081 kaprcyen Adriatikun pr t pushtuar Durrsin dhe Shqiprin qendrore. Ndonse nj vit m pas forcat bizantine ia doln t rimarrin Durrsin, Lindja dhe Perndimi do t vazhdonin t haheshin pr Shqiprin n shekujt e mvonshm. Pas plakitjes s Konstantinopojs gjat Kryqzats s Katrt m 1204, venedikasit vun nn zotrim Durrsin (1205). N lindje dhe verilindje t territoreve venedikase n Shqipri lindi shteti i par autonom shqiptar nn princin Progon, shteti Arbanon, i cili jetoi nga viti 1190 deri m 1216. M 1269, Karli Anzhuin (Charles d'Anjou, 1226-1285) zbarkoi n Vlor dhe tre vjet m von e shpalli veten rex Albaniae (mbret i Shqipris).

    N fillim t shekullit t katrmbdhjet, pjesa m e madhe e Shqipris u pushtua nga serbt, nn sundimin e t cilve ajo mbeti deri n vdekjen e Stefan Dushanit t Madh m 1355. M pas vendi u coptua n nj numr t madh dinastish feudale: Topiajt, Balshajt dhe Dukagjint n veri t vendit, kurse Muzakajt dhe Shpatajt n jug. Nga mbrritja e sllavve n Shqipri e deri n pushtimin turk n shekullin e pesmbdhjet shqiptart jetuan, si u tha m sipr, n kontakt t ngusht me fqinjt e tyre sllav, popuj kta q vinin t dy nn ndikimin n rritje t kulturs bizantine. Mund t flitet vrtet pr nj simbioz sllavo-shqiptare anemban pjess m t madhe t vendit, n t cilin shqiptart malsor e, padyshim, n nj mas t madhe nomad, ndodheshin nn krcnimin e prhershm t asimilimit etnik. Gjat Mesjets, n qytetet e bregdetit shqiptar nuk ka pasur bashksi shqiptare pr t'u prmendur. Durrsi banohej nga venedikas, grek, ifut dhe sllav; Shkodra nga venedikas dhe sllav, kurse Vlora nga grek bizantin. Emrat e lumenjve n kt vend, nj tregues ky kurdoher i mir i strukturs s ngulimeve, jan n nj mas befasuese

    __________________________________________________ _______________

    3 kr. F. W. Hasluck, 1908-1909.

    4 kr. Stadtmller 1950, f. 206 sq.

    5 kr. Hahn 1854, f. 223.
    __________________________________________________ _______________


    sllave (6). Kisha kristiane, mbrojtsja e qytetrimit mesjetar n Ballkan ashtu si gjetiu, ishte ajo q sillte kulturn e huaj, qoft latine, greke apo sllave. Vlersohet se nj pjes e konsiderueshme e shqiptarve ishin asimiluar tashm n prag t pushtimit turk. Ashtu si indiant e Ameriks s Veriut pas kolonizimit evropian, shqiptart kishin mbetur mjaft anash n vendin e vet.

  7. #7
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    2.2 Prmendjet m t hershme pr shqiptart



    Shqiptart kan hyr n analet e historis s dokumentuar n gjysmn e dyt t shekullit t njmbdhjet. Vetm n kt periudh mund t flitet me ndonj shkall qartsie pr nj popull shqiptar ashtu si e njohim sot. N 'Historin' e tij t shkruar m 1079-1080, historiani bizantin Mihaelis Ataliates (Michaelis Attaleiates) qe i pari q prmendi se Albanoi kishin marr pjes n nj kryengritje kundr Konstantinopojs m 1043 dhe se Arbanitai ishin nnshtetas t duks s Dyrrakiumit. Po ashtu, historiani Gjon Skilices (Ioannis Scylitzes) prmend (rreth v.1081) Arbanites si pjes t trupave t mbledhur n Durrs nga Niqifor Basilaku (Nicephorus Basilacius).
    Pr ekzistencn e gjuhs shqipe bhet fjal pr her t par aty nga fillimi i shekullit t katrmbdhjet. N t vrtet kemi katr prmendje t qarta e t padyshimta midis viteve 1285 dhe 1332(7).


    E para nga kto prmendje n histori pr ekzistencn e gjuhs shqipe, ajo e vitit 1285, nuk ndodh n Shqipri, por n Dubrovnik (Ragusa), ku pr njfar kohe ka pasur nj bashksi shqiptare t konsiderueshme. N hetimin e nj grabitjeje n shtpin e Petro del Volcios nga Belena (m von Prati), nj far Mateu, bir i Markut t Manes, q del se ka qen dshmitar i krimit, thot: "Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca" (Dgjova nj z q thrriste n male n gjuhn shqipe)(8).
    Njzetetre vjet m von hasim nj prshkrim t Shqipris n t ashtuquajturin Anonymi Descriptio Europae Orientalis (Prshkrim anonim i Evrops Lindore)(9), nj tekst latin mesjetar i vitit 1308 t ers son, i cili prmban nj vshtrim mbi tokat e Evrops Lindore, n veanti mbi vendet e Ballkanit. Autori anonim i tij mendohet t ket qen nj klerik frng apo i shkolluar n Franc, me m shum gjasa i Urdhrit Dominikan, i drguar nga kisha n Serbi, ku edhe mblodhi pjesn m t madhe t t dhnave pr Ballkanin. Teksti i Anonymi Descriptio Europae Orientalis gjendet n nj radh kodiksh mesjetar(10). Prve pjesve q pasqyrojn rajone t ndryshm t Greqis Bizantine, Rashs, Bullgaris, Ruthenis, Hungaris, Polonis dhe Bohemis, ai prmban edhe nj pjes pr Shqiprin, nj nga prshkrimet e rralla ky pr kt vend n vitet e para t shekullit t katrmbdhjet. Kjo pjes mbyllet me kt prmendje

    __________________________________________________ _______________
    6 kr. Elsie 1994d.

    7 kr. Elsie 1991c.

    8 kr. Jirecek 1904 cituar nga Ajeti 1977, f. 693, 1982a, f. 167, 1982b, f. 117.

    9 kr. Elsie 1990a.

    10 Prfshir Ms. Lat. 5515 dhe Ms. Lat. 14693 n Bibliothque Nationale (Biblioteka Kombtare) n Paris, Ms. 263 n bibliotekn e qytetit Puatje (Poitiers), dhe Cod. Lat. 66 n Bibliotekn Universitare t Leidenit. kr. Grka 1916.
    __________________________________________________ _______________


    pr gjuhn shqipe: "Habent enim Albani prefati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus" (Shqiptart e siprprmendur kan nj gjuh q dallohet nga ajo e latinve, grekve dhe sllavve, kshtu q kurrsesi nuk mund t merren vesh me popuj t tjer).
    Pr her t tret shohim se pr ekzistencn e gjuhs shqipe bhet fjal n njoftimin e nj pelegrini gjat udhtimit pr n Tokn e Shenjt m 1322(11). Rrfimet e udhtarve pr n Tokn e Shenjt jan vrtet nj burim parsor t dhnash pr nj pjes t madhe t Mesdheut lindor n gjysmn e par t mijvjearit t dyt. Ndonse shumica e pelegrinve nuk tregonin vese nj interesim kalimtar pr vendet nga kalonin n rrugn drejt destinacionit prfundimtar, dy pelegrin anglo-irlandez, Symon Semeonis dhe Hugo Illuminator, q n shqip mund t'u themi Simon Simoni dhe Hugo Ndriuesi, u ndaln m 1322 n Shqipri gjat udhtimit dhe i pari bri nj prshkrim t gjall t asaj ka pa. Prshkrimi i tij i jep nj vshtrim t rrall t bregdetit shqiptar n gjysmn e par t shekullit t katrmbdhjet. Simon Simoni i Urdhrit Franeskan u nis nga Klonmeli i Irlands n pranver t vitit 1322 bashk me mikun dhe shoqruesin e tij Hugo Ndriuesi, dhe kaloi nga Uellsi verior n Londr, Kentrberi, Dover, Uisant, Amien, Paris, Bn (Beaune), Lion, Avinjon, Nis, Gjenov, Bobio, Piaenc, Parm, Mantov, Veron dhe Vienc deri n Venedik. Ktu ata i hipn nj anijeje tregtare pr n Tokn e Shenjt, e cila gjat rrugs u ndal n Pula, Zar (Zadar), Dubrovnik, Ulqin, Durrs, Korfuz, Qefaloni dhe Kret, para se t mbrrinte n Aleksandri. Prshkrimet e udhtimit t Simonit, t njohura si Itinerarium Symonis Semeonis ab Hybernia ad Terram Sanctam (Udhtimi i Simon Simonit nga Irlanda n Tokn e Shenjt), ndodhet tani i ruajtur n dorshkrim n bibliotekn Corpus Christi College n Kembrixh(12).

    'Itinerari' prmban t dhna t bollshme pr nj larmi t madhe shtjesh, si kontrolli dhe procedurat e dogans, zakonet, monedhat, lndt e para dhe prodhimet e vendeve t vizituara e natyrisht pr kishat dhe vendet e shenjta. Duke lundruar teposht bregdetit t Adriatikut, Simoni shnon: "Albanya est provincia inter Sclavoniam et Romanyam, per se linguam habens" (Shqipria sht nj provinc midis Sllavonis dhe Romanis (Bizantit), me nj gjuh t vetn). Pr qytetin e Durrsit ai vazhdon: "Inhabitatur enim Latinis, Grecis, Judeis perfidis, et barbaris Albanensibus" (Sepse ai sht i banuar nga latin, grek, ifut t pabes dhe shqiptar barbar). Mjaft interesante sht q n Dubrovnik (Ragusa) ai bn fjal prsri pr gjuhn e ktyre 'barbarve': "In eadem dominantur Veneti, et ad eam confluunt Sclavi, Barbari, Paterini et alii scismatici negotiatores qui sunt gestu, habitu et lingua Latinis in omnibus difformes" (Venedikasit mbizotrojn n t [Dubrovnik], ndrkaq e vizitojn shpesh sllavt, barbart, paterint dhe tregtart e tjer prars, t cilt ndryshojn krejtsisht nga latint n zakone, veshje dhe gjuh).

    E fundit nga kto raste kur prmendet gjuha shqipe dhe ndoshta e para prmendje e vrtet pr ekzistencn e shkrimit n shqip ka qen ajo m 1332 nga murgu domenikan frng Brokard ose Frre Brochard (lat. Brocardus monacus). N nj vepr latinisht t titulluar Directorium ad passagium faciendum, Brokardi shnon: "Licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris" (Shqiptart n t vrtet kan nj gjuh krejt t ndryshme nga latinishtja, ndonse prdorin shkronjat latine n t gjitha librat e tyre)(13).

    __________________________________________________ _______________

    11 kr. Elsie 1991g.

    12 Dorshkrim nr. 407. Pr "Itinerarin", kr. Nasmith 1778, Esposito 1960, dhe Hoade 1952, 1970.

    13 kr. Recueil 1906, f. 484. Kjo vepr nganjher i mvishet gabimisht Guillelmus Adam-it ose Adae-s.
    __________________________________________________ _______________

    Ndonse ka prmendet pr ekzistencn e gjuhs sht e qart, ajo pr shkrimin e shqipes sht e dyshimt. Nuk mund t thuhet me siguri nse Brokardi ka pasur parasysh libra n gjuhn shqipe t shkruar me alfabet latin apo thjesht libra t shkruar n gjuhn latine. Mundsia e par sht ajo q natyrisht ka rrmbyer imagjinatn e brezave pasardhs t studiuesve, dhe me kt qllim ky tekst shpesh citohet n historit dhe studimet pr letrsin shqiptare. sht shkruar apo jo gjuha shqipe nga ndokush gjat ksaj periudhe kur Shqipria luhatej midis sferave t influencs s Venedikut, Perandoris s Bizantit dhe Perandoris Serbe q po shembej, pr kt nuk sht zbuluar ende ndonj dokument.

  8. #8
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    3. LINDJA E LETRSIS S SHKRUAR N SHQIPRI




    3.1 Traditat humaniste t Rilindjes evropiane



    Shqiptart u kishin dhn ndihmesn e tyre modeste letrsis dhe kulturs perndimore shum koh m par se ndokujt t'i kishte vajtur mendja q ta prdorte shqipen pr t shkruar. Afrsia me Italin, djepi i qytetrimit evropian, dha mundsi q mjaft prej tyre t prfitonin drejtprdrejt nga kultura humaniste plot jet e Rilindjes evropiane dhe t merrnin pjes n t. N transmetimin e ksaj kulture ndrmjets ishte Republika e Shn Markut, Venediku.


    Me fillimin e shekullit t pesmbdhjet, fuqia politike e ekonomike plot dinamik e 'Serenissima-s' e kishte shndrruar Adriatikun n nj liqen venedikas dhe kishte prhapur kulturn e idet e Rilindjes evropiane npr bregdetin dalmat e deri n Shqipri. Ndonse Shqipria vet mbetej nj vend malor i ashpr e i thyer, si kishte qen gjithmon, si dhe pr shkaqe historike, politike e ekonomike nuk do t zhvillonte nj kultur qytetse t lulzuar si ajo n Dubrovnik (Ragusa), Shibenik (Sebenico), Split (Spalato), Trogir (Tra) dhe Zadar (Zara) sipr n veri t bregdetit dalmat, nj numr shqiptarsh q jetonin n Itali, do t linin gjurmt e tyre n kulturn latine t Rilindjes evropiane. Shum nga kto figura qen pasardhsit e asimiluar t refugjatve nga Shqipria veriore katolike, q kishin ikur nga vendi gjat pushtimit turk e ishin vendosur n fillim n territoret e 'Serenissima-s', pjesa m e madhe n stabilimenti brenda dhe prreth Venedikut. N historin e letrsis shqiptare kto figura prgjithsisht prmenden si "humanist shqiptar"(1). Megjithat, q n fillim, duhet t themi se pr arsye historike sht mjaft e vshtir t prcaktohet se kush apo far sht shqiptare n shekullin e pesmbdhjet e, pr rrjedhoj, prejardhja e sakt etnike e ktyre figurave mbetet deri diku e hamendt.


    Gjon Gazulli(2) (1400-1465), i njohur n lat. si Johannes Gazulus (Gazoli) dhe n serbo- kroatisht si Ivan Gazuliƒ, ka qen astronom e matematikan i njohur me prejardhje shqiptare, q studioi n Padov dhe jetoi n Dubrovnik, ku dha msime filozofie, matematike e astronomie dhe iu prkushtua shpikjes s instrumenteve astronomike. Astronomi dhe matematikani bashkkohs gjerman Johanes Myler (Johannes Mller, 1436-1476), i njohur edhe si Regiomontanus, e prmend n veprn e vet. Gazulli gjithashtu kryesoi nj numr misionesh diplomatike n shrbim t Dubrovnikut e Venedikut dhe ishte aleat i heroit kombtar shqiptar Sknderbeut (1405-1468).

    Historiani Marin Barleti(3) (rreth 1450-1512), i njohur n lat. si Marinus Barletius, mendohet t ket lindur n Shkodr, ku ai prjetoi nga afr rrethimin e dyt t qytetit nga turqit m 1478. Kur Shkodra m n fund ra, Barleti, si shum bashkatdhetar, iku n Itali e u vendos n Venedik e m pas n Rom. Atje ra n kontakt me kulturn dhe idet e Rilindjes italiane, t cilat e frymzuan pr t dokumentuar historin e turbullt t Shqipris gjat pushtimit turk dhe qndresn kombtare t saj nn udhheqjen e Sknderbeut. Barleti sht autor i tri veprave n

    __________________________________________________ _______________

    1 kr. Prenushi 1981, dhe Pipa 1991b.

    2 kr. Prenushi 1981, f. 34-59, dhe Dranolli 1984.

    3 kr. Pall 1938, dhe Shuteriqi 1979a, f. 44-85.
    __________________________________________________ _______________


    gjuhn latine: De obsidione Scodrensi, Venedik 1504 (Rrethimi i Shkodrs); Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis, Rom, rreth 1508-1510 (Historia e jets dhe bmave t Sknderbeut, princit t Epirit); dhe Compendium vitarum summorum pontificium et imperatorum romanorum usque ad Marcellum II, Rom 1555 (Prmbledhje e jets s papve dhe perandorve romak deri te Marceli II).

    'Historia e Sknderbeut' e Barletit sht lexuar e prkthyer gjersisht n shekujt e gjashtmbdhjet dhe shtatmbdhjet(4) dhe prbn pr ne nj burim themelor t dhnash mbi Shqiprin e shekullit t pesmbdhjet. I ndikuar fort n stil e n mendim nga historiant romak, sidomos nga Livi (vitet 59 para ers son - 17 t ers son), Barleti e frymzoi lexuesin e shekullit t gjashtmbdhjet, pikrisht kur turqit ishin n portat e Vjens m 1529 dhe q prher e m shum po e zinte ankthi i mundsis s nj pushtimi turk t Evrops Perndimore. Barleti gjithashtu hodhi themelet e asaj ka vetm mund t quhet kult i Sknderbeut pr shqiptart brenda vendit dhe n diaspor, duke shprehur nj nderim t thell, pothuajse si shenjtor pr heroin kombtar shqiptar, si simbol dhe thelb i qndress ndaj sundimit t huaj.

    Nj poet latin i Rilindjes evropiane pr t cilin sht thn se ka prejardhje arvanitase ishte Mikel Maruli(5) (Michele Marullo Tarchaniotes, 1453-1500), i njohur n latinishte si Michaelis Marullus. Mendohet se ka lindur nga nj familje greko-shqiptare me prejardhje nga Moreja pak muaj pas rnies s Konstantinopojs. Familja e tij iku n Raguz (Dubrovnik), ku q n vogli, ndjeu s pari ndikimin e qytetrimit t Rilindjes italiane. M 1470 ai i hyri nj karriere ushtarake dhe shrbeu dhjet vjet si ushtar energjik i fatit n vise t ndryshme t Italis. M 1491-1492 ai rivalizoi me Politianin (1454-1494) n Firence dhe m 1495 u martua me poeteshn Alesandra Skala (Alessandra Scala, 1475-1506), ndonse martesa nuk zgjati shum. Neaera, s cils ai i drejtonte vargjet e tij katuliane t dashuris, duket se ka qen personifikimi kolektiv i shum marrdhnieve pasionante. Maruli sht autor i katr librave me epigrame latine, mjaft prej tyre t mbrujtura me nj not melankolie, si dhe i katr librave me 'himne pr natyrn', n t cilt ai, me nj stil lukrecian, ngre lart forcat mitologjike t natyrs. Maruli, pr t cilin Sandro Botieli (Sandro Botticelli, 1444-1510) na ka ln nj portret klasik rilinds, u mbyt aksidentalisht n lumin Cecina m 11 prill 1500.

    Leonik Tomeu(6) (Leonicus Thomeus, 1456-1531), i njohur n italishte si Niccol Leonico Tomeo, lindi n Venedik nga nj familje prej Durrsi. Ai studioi letrsi klasike dhe filozofi n Firence dhe u b profesor i filozofis n Padov, ku thuhet se i ka dhn msim, mes t tjerve, edhe Kopernikut. M pas u vendos n Venedik dhe dha msim n Scuola degli Albanesi (Shkolla e shqiptarve). Tomeu qe nj dijetar i shquar klasik, i muar mjaft nga Erazmi, dhe prktheu veprat e Aristotelit e t filozofve t tjer t Greqis s Lasht.

    Nj tjetr dijetar latin me prejardhje arvanitase pa dyshim ishte Maksim Greku(7) (rreth1480-1556), i njohur edhe me emrat Michael Trivolis, Maksim Hagioriti, n shqipe Maksim ose Mihal Artioti, dhe n italishte Massimo d'Arta. Ai pati lindur n Art, nj qytet n Epir i populluar mjaft nga shqiptar, dhe studioi latinisht, greqisht, filozofi dhe teologji n Ferrar, Firence dhe Padov. Rreth dhjet vjet ai jetoi si murg n Malin Atos dhe m 1518 u thirr n

    __________________________________________________ _________________

    4 Pr prkthimet e para kr. Petrovitch 1881/1967.

    5 kr. Bruns 1893, Sainati 1919, vll. 1, ff. 69-161, Zakythenos 1928, Croce 1945, vll. 2, f. 267-380, Perosa 1951, dhe Prenushi 1981, f. 60-76.

    6 kr. Prenushi 1981, f. 117-130.

    7 kr. Denissoff 1943, A. I. Ivanov 1969, dhe Prenushi 1981 f. 149-164. Veprat e tij jan botuar n rusisht, kr. Maksim Grek 1894-1897.
    __________________________________________________ _________________


    oborrin e Vasilit III (sundoi 1505-1533) n Mosk pr t prgatitur prkthimet sllave t teksteve liturgjike greke. Maksim Greku luajti nj rol t madh n ringjalljen e kishs ortodokse ruse, duke br t njohur n Rusi arritjet e filologjis dhe t studiuesve bizantin. Ai sht autori i m se 150 veprave, ndr to traktate filozofike, teologjike e gramatike, predikime morale dhe prkthime.


    Marin Beikemi(8) (Marinus Becichemus Scodrensis, 1468-1526), i njohur n italishte Marino Becichemi, ishte nga Shkodra dhe qe msues n Dubrovnik e n Breshie para se t bhej profesor i retoriks n Universitetin e Padovs. Ai sht autor i nj numri veprash latinisht, ndr to nj panegjirik q merret me rrethimet e vendlindjes s tij, Shkodrs, m 1474 dhe 1478. 'Humanistt shqiptar' t prmendur m sipr, shkrimtar dhe mendimtar t shekujve t pesmbdhjet dhe gjashtmbdhjet, patn pak rndsi t drejtprdrejt pr lindjen e letrsis shqiptare. Ata ishin produkt i kulturs humaniste t Rilindjes italiane dhe, me talentin e tyre, dhan ndihmes n zhvillimin e ksaj ringjalljeje t madhe kulturore, q do t kishte nj ndikim t till mbi qytetrimin evropian. Duke prdorur latinishten si gjuh universale t shkolls, shkencs dhe artit, ata nuk patn lidhje t tjera me Shqiprin prve atyre t krijuara ndoshta nga rrnjt e tyre etnike. Megjithat, pikrisht n kt periudh energjia krijuese e intelektualve shqiptar brenda dhe jasht vendit filloi pr her t par t kanalizohej drejt prdorimit t gjuhs s tyre pr t shkruar. Nj letrsi e re ishte n prag t agimit t saj.

  9. #9
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    3.2 Fillimet e shkrimit shqip



    Krahasuar me gjuht e tjera kombtare t Evrops, shqipja nuk gzon tradit letrare t gjat. N fakt, shqipja sht gjuha kombtare e fundit n Evrop q sht dokumentuar. Kjo rrethan sht sidomos pr t ardhur keq jo vetm nga pikpamja letrare (ndonse dihet q kemi disa dokumente t shkruara n latinishte pr shqiptart), por edhe nga ajo gjuhsore, d.m.th. nuk ka gjurm t rndsishme t gjuhs shqipe q t datojn para shekullit t pesmbdhjet. Fillimet e letrsis shqiptare, ose pr t folur m sakt pr kt periudh - t shkrimit shqip, jan t rralla dhe disi t errta.

    Fillimi i shekullit t pesmbdhjet na v prpara nj tekst kureshtar q mund t prbj piknisjen pr shkrimin shqip. Ky sht i ashtuquajturi teksti Bellifortis(9), q ruhet n Muzeun Konde (Muse Cond) n Shato d Shantiji (Chteau de Chantilly) n veri t Parisit. I datuar 1405, ai prbn nj shtojc prej 29 rreshtash ndaj t ashtuquajturit dorshkrimi Bellifortis (ms.348/663, fol.153v), nj traktat i njohur mesjetar, n pjesn m t madhe n latinishte, mbi armt dhe fortifikimet ushtarake, nga pirotekniku gjerman Konrad Kyezer (Conrad Kyeser, 1366-1405). Kjo shtojc, q nuk ka lidhje aspak me pjesn tjetr t dorshkrimit Bellifortis, sht nj tekst misterioz q merret me ritet e pagzimit, ku bn pjes edhe njfar ceremonie e pjekuris seksuale. Tet rreshtat, ndoshta n shqipen e hershme, jan ndrfutur n tekstin latin. Teksti i prkthyer sht:

    "Kjo sht bukuria e t dymbdhjet shenjave t ndritshme. Djali i virgjr duhet

    __________________________________________________ _______________

    8 kr. Cosenza 1962, Prenushi 1981, f. 131-148, dhe Shuteriqi 1987, f. 40-72.

    9 kr. Elsie 1986b, 1997b.
    __________________________________________________ _______________


    pagzuar n nj dit me diell n ort e para t mngjesit, duke e mbajtur at gjn e rrumbullakt me dorn e majt t trupit [t tij] joharmonik. Kurse me dorn e djatht t ngritur lart ai duhet t mbaj nj pishtar, duke shqiptuar dymbdhjet her at q sht perifrazuar. Pas nj pauze, vjen ajo q krkohet, e prshkruar m par. Vjen e provohet ajo pun e holl. Ai q e kupton, e di se 'sht kjo pun. Mjafton nj shprehje e thjesht. I lidhshin e i bashkofshin dymbdhjet majat e qiellit me gjith virtytet q kan brenda gjrat e paracaktuara

    due racha yze inbeme zabel chmielfet dayce dayci dayze yan yon yan.

    Thuaji djalit [n] veshin e djatht "ragam", kurse [n] t majtin "echem" aq her sa lypset prsritur, derisa t plotsoni normn e trupit joharmonik. Pastaj, profett Enoh dhe Elias dhe klerikt e lart t ftuar do t lidhin bashk gjrat e paracaktuara.

    ragam ragma mathy zagma concuti perbra ista aus auskar auskary ausckarye zyma bomchity wasram electen eleat adolecten zor dorchedine zebestmus lisne zehanar zehanara zensa echem biliat adolecten zeth dorchene zehat stochis lisne zehanar zehanara zehayssa.

    At gjn e mprehur e t fort sipr duhet ta mbshtjellsh me dyll t paprekur dhe po ashtu gishtin e madh t kthetrs s djatht t djalit. Gjithashtu, ajo gjja e rrumbullakt duhet t mbahet si m lart n dorn e djatht, dhe nse ngrihet e rndohet m shum, mund t mbahet kshtu edhe me dorn e majt. Rrjedht e kaloft ajo vala me t ciln do t plotsosh at q krkohet. Pr hir t Zotit."

    Pjest e paqarta t tekstit Bellifortis prmbajn namatisje e formula magjike me prsritje dhe shndrrime fjalsh, pa dyshim pr arsye tabush, dhe ksisoj nuk jan menjher t prkthyeshme. Me nj shqyrtim m t imt, pr shembull, mund t shihet se dy rreshtat e fundit duket se prsrisin dy rreshtat para tyre. Qoft edhe n kt form t gjymtuar, shum elemente t tekstit jo rastsisht t kujtojn shqipen. Mister sht n nj far mnyre edhe origjina e tekstit Bellifortis. Si ka prfunduar m i hershmi dokument i shkruar i shqipes, po t'i quajm kshtu, n nj dorshkrim pr punimet xhenjere e fortifikuese n ushtri n Chteau de Chantilly? Dihet se Karli Anzhuin zbriti n Vlor m 1269 dhe tre vjet m von e shpalli veten rex Albaniae. Sundimi anzhuin n Shqipri zgjati deri n mesin e shekullit t katrmbdhjet dhe prfundoi n kthimin e disa viseve t Shqipris veriore n katolicizm. Disa nga kta katolik, ose t paktn disa klerik frngj me nj far njohjeje t shqipes, duhet t ken ikur nga vendi e t ken vajtur n Itali dhe Franc kur
    u larguan frankt. Prandaj sht fort bindse q fols t shqipes t gjendeshin n Francn e shekullit t katrmbdhjet e t pesmbdhjet, ku sht ruajtur ky tekst.

    Teksti i kuptueshm m i lasht n gjuhn shqipe sht nj formul pagzimi q mban datn 1462 e q thot: Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit (Un t pagzoj n emr t Atit e t Birit e t Shpirtit t Shenjt). Autori i ksaj formule ishte Pal Engjlli (lat. Paulus Angelus, rreth 1417-1470), argjipeshkv i Durrsit dhe mik i ngusht e kshilltar i Sknderbeut. Kt prkthim n shqipe t formuls s pagzimit, e cila nevojitej shum pr kthimin n fen katolike t atyre q nuk flisnin latinisht, Engjlli e prfshiu n nj letr pastorale me rastin e nj sinodi t mbajtur n kishn e Trinis s Shenjt n Mat m 8 nntor 1462. Teksti u zbulua n Bibliotekn Laurentiane(10) n Firence nga dijetari rumun Nicolae Iorga

    __________________________________________________ _______________

    10 Dorshkrim Ashburnham numr 1167.
    __________________________________________________ _______________

    (1871-1940) dhe u botua prej tij m 1915(11).

    Njzetenj vjet m pas, m 1483, ndeshemi me nj fjali n gjuhn shqipe (ka sht njherazi edhe mallkimi i par) n nj pjes teatrale t kohs s Rilindjes evropiane me titullin Epirota(12). N kt komedi n stilin e Plautit, t shkruar latinisht nga Thoma Mediusi (ital. Tommaso de Mezzo), bashkkohs dhe i njohur i Xhovani Piko dela Mirandola (Giovanni Pico della Mirandola, 1463-1494), nj kngtar epirot (d.m.th. shqiptar) me emrin Damasken shan nj hanxhi q nuk ia plqen kngt, duke e mallkuar n gjuhn e vet me fjalt Dramburi te clofto goglie (T'u dridht goja). Ky mallkim sht n gjuhn shqipe dhe u ngjan shum sharjeve q prdoren edhe sot, "T'u mbyllt goja", "T'u thaft gjuha" etj., d.m.th. "Humbsh zrin pr t keqen tnde". Pjesa teatrale u botua n Venedik m 1483, ndrsa kjo fraz njihej se ishte n gjuhn shqipe dhe u botua vetm m 1972(13).

    Nj dokument tjetr e m i rndsishm i shqipes s hershme sht i ashtuquajturi Ungjilli i Pashkve ose Perikopeja(14), pesmbdhjet rreshta n shkronja greke, t prkthyera nga Ungjilli i Shn Mateut (27: 62-66). Ai u zbulua nga historiani grek Spiridon Lampros (1851-1919) m 1906 n nj dorshkrim greqisht(15) t ruajtur n Bibliotekn Ambroziane n Milano. Teksti, autori i t cilit nuk dihet, sht n dialektin tosk, ndonse jo i prkthyer mir. Pr moshn e tij vlersimet shkojn nga shekulli i katrmbdhjet n shekullin e tetmbdhjet. Nj analiz paleografike e tekstit e prcakton si shkrim t kohs nga shekulli i pesmbdhjet n shekullin e gjashtmbdhjet.

    Shekulli i pesmbdhjet mbyllet me nj tjetr tekst shqip (1497) q ruhet jasht, ksaj radhe n Gjermani. sht fjalori shqip i Arnold fon Harfit(16) (Arnold von Harff, rreth 1471-1505), nj kalors gjerman, udhtar dhe shkrimtar, i lindur n nj familje fisniksh n Rinin e poshtm (n Harff mbi lumin Erft, n veriperndim t Klnit). N vjeshtn e vitit 1496, fon Harfi u nis pr nj udhtim, me sa duket nj pelegrinazh n Tokn e Shenjt, ka e shpuri n Itali, npr bregdetin shqiptar, n Greqi, Egjipt, Arabi, Palestin, Azi t Vogl, dhe pastaj n kthim npr Evropn qendrore n Franc e n Spanj. Ai u kthye n Kln n vjesht t vitit 1498 ose 1499 dhe vdiq m 1505. Gjat udhtimeve, fon Harfi mblodhi materiale mbi gjuht q ndeshi n vende t ndryshme. N nj ndales n portin e Durrsit n pranvern e vitit 1497, kur po lundronte me anije tregtare me vela nga Venediku n Aleksandri, ai shnoi njzetegjasht fjal, tet fraza dhe dymbdhjet numra n shqipe, t cilat i hodhi bashk me prkthimin gjermanisht n ditarin e tij t udhtimit. Prshkrimet e ktij udhtimi u botuan m 1860(17), dhe konsiderohen si shembujt m t mir t ksaj gjinie, aq shum t prhapur n fund t periudhs s mesjets. Gjat udhtimeve fon Harfi tregoi nj interesim t vazhdueshm pr gjuht dhe zakonet e huaja, duke dhn, prve materialit n shqipe, edhe fjalor t shkurtr me fjal e shprehje n gjuht kroate, greke, arabe, hebraishte, turke, hungareze, baske dhe bretone. Kto

    __________________________________________________ _________________

    11 kr. Iorga 1915, f. 194-197.

    12 kr. Medius 1516.

    13 kr. Braun & Camaj 1972.

    14 kr. Borgia 1930.


    1906.

    15 Codex 133, f. 63. Martini-Bassi Catalogus Codicum Graecorum. kr. Lampros


    16 kr. Elsie 1984.

    17 kr. Groote 1860.
    __________________________________________________ _________________


    prbjn at q mund t quhej fjalor xhepi pr udhtar, q zakonisht prfshijn terma ushqimor, shtpiak e t udhtimit, si dhe fraza t nevojshme si: "Mirmngjesi", "Sa kushton kjo", apo "Grua, a mund t flem bashk sonte?" Kjo pyetje e fundit, pr nj arsye apo pr nj tjetr, mungon n fjalorin shqip. Me t mbrritur n Durrs, fon Harfi shkruan:

    "Nga Ulqini n Durrs lundruam me nj er shum t fort. Ky sht nj qytet i madh i rrnuar nga turqit, e q tani sht nn sundimin e Venedikut. Ky qytet shtrihet n Shqipri, ku banort kan edhe gjuhn e tyre, e cila nuk mund t shkruhet mir, meq n kt vend ata nuk kan alfabetin e vet. Kam hedhur n letr disa fjal t ksaj gjuhe shqipe, t cilat po i jap m posht me alfabetin ton:

    1. boicke buk
    2. vene ver
    3. oie uj
    4. mische mish
    5. jat djath
    6. foeije vez
    7. oitter uthull
    8. poylle nj pul
    9. pyske peshk
    10.krup krip
    11.myr mir
    12.kyckge keq
    13.megaruneto(18) ha
    14.pijneto pi
    15.tauernea tavern
    16.geneyrea(19) burr
    17.growaa grua
    18.denarye par
    19.sto(20) po
    20.jae jo
    21.criste zot
    22.dreckthe dreq
    23.kijrija qiri
    24.kale nj kal
    25.elbe elb
    26.fijetto fle
    27.mirenestrasse mirmngjes
    28.myreprama mirmbrma
    29.meretzewen(21) mirdita


    __________________________________________________ _________________
    18 m sakt 'me ngrn'.

    19 m sakt 'nj njeri'.

    20 m sakt 'ashtu'.

    21 m sakt 'mir se vjen'.
    __________________________________________________ _________________

    30. ake ja kasse zet ve(22) far ke q m plqen
    31. kess felgen gjo kaffs(23) sa bn
    32. do daple do ta ble
    33. laff ne kammijss(24) laj kmishn time
    34. ne kaffs(25) si quhet
    35. nea nj
    36. dua dy
    37. trij tre
    38. quater katr
    39. pessa pes
    40. jast gjasht
    41. statte shtat
    42. tette tet
    43. nante nnt
    44. dieta dhjet
    45. nijtgint njqind
    46. nemijgo njmij"


    Fon Harfi prdori mbi shqipen drejtshkrimin e tij gjerman, i cili natyrisht nuk mund t mbante parasysh e t respektonte fonemat e shqipes q ndryshojn nga ato t gjermanishtes. Megjithat, transkriptimi i shqipes(26) prej tij nuk sht m i keq se ai i teksteve t tjer t periudhs, dhe fjalori i tij i xhepit mund t prdoret nga t huajt deri diku edhe sot.

    __________________________________________________ _________________


    22 m sakt 'a ke gjkafsh t re'.

    23 m sakt 'qysh vlen kjo kafsh'.

    24 m sakt 'laj nj kmish'.

    25 ne kaffs sht keqkuptuar nga fon Harfi. Fjal pr fjal, dhe m sakt, ajo do t thot 'nj kafsh' ose 'nj gj'. Pr kt le t mendojm udhtarin e Mesjets q vjen n Shqipri dhe krkon prkthimin e pyetjes 'si quhet?', dhe n vend q t marr prkthimin i jepet nj prgjigje pr emrin n shqip t sendit q rastsisht ai mund t ket treguar me gisht. Kshtu q fon Harfi ka identifikuar prkthimin e pyetjes q krkonte me fjalt shqip t prgjigjes.

    26 kr. Hetzer 1981c.
    __________________________________________________ _________________

  10. #10
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4. FILLIMET E LETRSIS N SHQIPRI.

    SHEKUJT XVI E XVII





    Nga shekulli i pesmbdhjet e kndej, Shqipria u nda n tri sfera kulturore e gjuhsore t dallueshme nga njra-tjetra: sfera e turqve mysliman, ajo e grekve ortodoks dhe ajo e 'latinve' katolik. Ndonse fiset malsore vendse kishin kulturn e vet popullore dhe nj letrsi gojore t pasur, ato nuk kishin alfabet dhe, si pasoj, as kurrfar traditash t shkruara n gjuhn shqipe. Kshtu, ato nuk patn mundsi pr arsimim t rregullt e kultur intelektuale, q do t'i kishte dhn shtytje krijimit t nj letrsie t shkruar.

    Kto elemente do t silleshin nga tri kulturat fqinje q e kishin ndar vendin.
    Kur Perandoria Osmane ishte n kulmin e fuqis, forcat turke q pushtuan Shqiprin, solln me vete nj kultur t re myslimane q do t mbijetonte ktu deri n shekullin e njzet. Gjuht e kulturs dhe t dijes n Shqiprin myslimane gjat ksaj periudhe qen turqishtja, persishtja dhe arabishtja. Arsimimi n gjuhn turke jepte mundsi jo vetm pr karier fetare, por edhe pr karier politike apo ushtarake n shrbim t Ports s Lart. Gjuha shqipe qe e pamjaftueshme pr realizimin e plot intelektual n kt perandori prher n zgjerim me tradita t pasura kulturore turke e persiane; ajo nuk u zbulua si mjet i krijimtaris letrare islame vese n mesin e shekullit t tetmbdhjet.

    Pjesa m e madhe e viseve t Shqipris q, me gjith pushtimet turke, kishin mundur t'i bjn ball kulturs s re e prher krcnuese islame, i mbetn besnike kishs ortodokse dhe traditave t ngurtsuara t Bizantit. Por edhe shqiptart ortodoks nuk qen n gjendje t prdornin gjuhn e vet pr qllime arsimore e kulturore, prderisa gjuht tradicionale t kishs ortodokse, pra edhe t vetmet gjuh t mundshme pr t'u shkruar, ishin greqishtja n jug t vendit dhe sllavishtja kishtare n veri.

    Fuqia e tret kulturore n kt vend, ajo e kishs katolike t Roms, nuk i kishte m t pakta synimet pr t'i asimiluar shqiptart e pr t'i prfshir n grigjn e latinishtes e t italishtes. Megjithat, n disa raste t rralla n shekullin e shtatmbdhjet, ajo lejoi gjuhn vendse t kalonte, ka t ngjar si reagim ndaj reformizmit protestant n Evropn veriore. N ato vende, njfar prdorimi m liberal i gjuhve kombtare e lokale shpuri n nj lidhje m t ngusht me kishn, meq njerzit e thjesht kishin mundsi ksisoj t kuptonin se 'bhej e, gjithashtu, n krijimin e shum letrsive n gjuhn vendse. Edhe brenda kishs katolike, gjithashtu po ndiehej ndikimi i fryms s humanizmit dhe i respektit pr pasionin intelektual, t cilt ishin arritje t Rilindjes italiane.
    Letrsia e hershme shqiptare, ajo e shekujve t gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet, ishte n thelb letrsi fetare.

    N fillim ajo prbhej nga prkthime tekstesh kishtare nga latinishtja e italishtja n shrbim t Kundrreforms, kurse m von nga vepra origjinale t hartuara me nj gjuh vendse t re, ende e paprshtatur pr abstraksione filozofike e teologjike.
    Karakterin fetar t ksaj letrsie e prcaktuan dy faktor. S pari, publikun lexues t asaj kohe n Shqiprin 'latine' e prbnte trsisht kleri i shkolluar n pjesn m t madhe n Itali.
    S dyti, kisha kishte n t vrtet monopolin e botimeve n Shqipri si edhe gjetiu, gj q u linte pak hapsir krijimeve t tjera q nuk ishin tekste fetare. Autort e hershm shqiptar mund t ken shkruar apo prkthyer edhe tekste laike, por vepra t tilla nuk e kan par dritn e botimit. N Shqipri botimi i shkrimeve kurr nuk ka qen pun e leht. T vetmet shtypshkronja t asaj periudhe mund t gjendeshin n Itali dhe n bregun dalmat t Republiks s Shn Markut. Prve ksaj, do vepr, qoft fetare apo laike, duhet t kalonte npr nj censur t rrept para se t merrte 'vuln' e kishs. N at koh t paqndrueshme t Kundrreforms pikpamjet dhe mendimet se 'ishte e parrezikshme pr t'u botuar ndryshonin me shpejtsi, ka bnte q shum vepra t botuara t hiqeshin m pas nga qarkullimi.

    Letrsia fetare, pr nj numr arsyesh, ishte nj shteg i prkryer pr prmbushjen e aspiratave t ksaj klase intelektualsh shqiptar. Nga njra an, nj literatur e till ndihmonte pr prhapjen e doktrins se kishs katolike, kurse, m an tjetr, ante rrugn pr zhvillimin e nj kulture dhe letrsie me tipare dalluese kombtare shqiptare. Botimet e para fetare n gjuhn shqipe prbnin gjithashtu nj akt kundrshtimi ndaj pranis deprtuese t nj kulture myslimane turke n kt vend.
    Sikundr ka ndodhur shpesh n historin e letrsis shqiptare, t shkruarit n gjuhn shqipe prfaqsonte nj simbol t qendress ndaj fuqive t huaja q sundonin n Shqipri ose mbizotronin n kulturn e saj.

    Prve mungess s mjeteve botuese, shkrimtart e par q guxuan t shpreheshin n gjuhn shqipe, u ndodhn edhe para pengesash t tjera. Vet krijimi i nj alfabeti t prshtatshm pr sistemin tingullor t shqipes, problem ky q nuk u zgjidh plotsisht para fillimit t shekullit t njzet, krkonte n fillim frym t fort iniciative e energji t mdha. S dyti, prshtatja e nj gjuhe fisnore pr nj sistem m t prpunuar e m intelektual komunikimi nxirrte probleme t atilla, q mund t zgjidheshin, n analiz t fundit, vetm nga dijetar me formim arsimor t qndrueshm. Jo vetm sistemi i shkrimit, por edhe idet u solln nga jasht e u gatuan pr t'iu prshtatur nevojave, aspiratave dhe ndrrave t popullit shqiptar.

  11. #11
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.1 Gjon Buzuku dhe libri i par shqip (1555)



    Vepra e njohur prgjithsisht me emrin Meshari nga Gjon Buzuku sht libri i par n gjuhn shqipe e njherazi nj nga frytet m interesante n historin e letrsis shqiptare, t paktn nga pikpamja gjuhsore e kulturore.
    Pr shkak se ballina dhe gjashtmbdhjet faqet e para t kopjes s vetme t njohur t ksaj vepre historike mungojn, pr titullin origjinal dhe vendin e botimit vetm mund t hamendsohet. sht vrtet nj mrekulli q ky monument i madh i letrave shqiptare ka ardhur deri n ditt tona. Pr autorin e Mesharit shqiptar dihet pak. Nga tiparet dialektore t gegrishtes veriperndimore t tekstit, mund t gjykohet se familja e Gjon Buzukut duhet t jet diku nga fshatrat e bregut perndimor t liqenit t Shkodrs, ndoshta afr Shestanit, tani n territorin e Malit t Zi. Ato t dhna t pakta q kemi pr Buzukun, vijn nga pasthnia e Mesharit, t ciln Buzuku e shkroi me dorn e vet n gjuhn shqipe, pa e ditur 'prmasa historike do t merrte kjo pun e tij:

    "U doni Gjoni, biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shum herr se gluha jon nuk kish gj~ t ndigluom n s shkruomit shenjt, n s dashunit s bots s'an, desha me u fdigun, pr s~ mujta me ditun, me zhdritun pak mendet e atyne qi t ndiglonjin, pr-se ata t mund mern s~ i nalt e i mujtun e i pr-mishriershim ansht Zot'yn atyne qi t'a duon m gjith zemr. U lus nbas sodi m~ shpesh t uni m klish, pr-se ju kini me gjegjun ordhnin e t'in Zot; e ate n nbarofshi, Zot'yn t ket mishrier nb j, e ata qi u monduon dierje tash, m~ mos u mondonjn. E ju t'ini t zgjiedhunit e t'in Zot, e pr-herr Zot'yn k~ me klen me j, ju tue ndiekun t drejtn e tue lan t shtrenbnn. E kta ju tue b~m, Zot'yn ka(a) me shtuom ndr j, se t kort t'aj t nglatet dierje n s vielash e t vielt dierje n s nbiellash. E u m~ duo t nbaronj veprn t'eme, t'in Zot tue plqyem. nd viett M.D.L.IV. nj-zet dit nd mars zuna nfill, e nbarova nd viett nj M.D.L.V., nd kallnduor V. dit. E se pr fat n keshe kun nb ndonj vend fjyem, u duo tuk t jet fajt, ai qi t jet m~ i ditshim se u, ata faj e lus t'a trajtonj nde e mir; pr-se nuk uditem se n paa fjyem, kjo tue klen m~ e para vepr e fort e fshtir pr t vepruom nb gluht t'an. Pr-se ata qi shtanponjin kishn t madhe fdig, e aq nuk mund qllonjin se faj t mos banjin, pr-se pr-herr ndaj 'ta nuk mund jeshe, u tue nbajtun nj klish, nb t d ant m duhee me sherbyem. E tash u jam nfal gjithve, e lutni t'en Zon ende pr muo."(1)

    sht thn n mnyr bindse se Buzuku nuk ka jetuar brenda Shqipris, por diku n Adriatikun verior n Republikn e Shn Markut, ka t ngjar n rajonin e Venedikut, ku familje refugjatsh shqiptar kishin ardhur pas pushtimit turk t Shkodrs m 1479(2). N Venedik Buzuku duhet t ket pasur m shum mundsi se n Shqipri pr shkollimin e nevojshm letrar e pr specializimin si prift. Mendimi i prgjithshm sht se Meshari i Buzukut ka qen botuar n Venedik, ndonse po njlloj mund t mendohet edhe pr qendra botuese t bregdetit dalmat. Me sa duket, vepra nuk ka pasur ndonj prhapje t gjer, prandaj dhe ka mbetur vetm me nj kopje t ardhur deri n ditt tona.

    Rallsia e saj pa dyshim sht rrjedhoj e politiks s lkundur kishtare gjat Koncilit t Trentit (1545-1563) e m pas. Ka shum t ngjar q, n atmosfern e Reforms, kisha t ket dhn n fillim autorizimin pr kt prkthim, por m von, n shenj ripohimi t doktrins katolike tradicionale t Kundrreforms dhe n atmosfern e prgjithshme t friksimit q mbretronte gjat Inkuizicionit, t jet orvatur t mos lejoj vepra n gjuhn vendse. Dihet se shum vepra fetare e liturgjike kan qen ndaluar apo hequr nga qarkullimi
    pr nj periudh prej tridhjet vjetsh nga 1568 deri 1598, dhe sht plotsisht e mundshme q Meshari i Buzukut t ket qen ndr to. Kjo do t shpjegonte si numrin e vogl t kopjeve t veprs ashtu dhe mungesn e qarkullimit t saj.
    Autort e mvonshm t letrsis s hershme shqiptare, si Lek Matrnga (1567-1619), Pjetr Budi (1566-1622) dhe Frang Bardhi (1606-1643) duket se nuk e kan njohur Mesharin, ndonse eruditi Pjetr Bogdani (rreth 1630-1689), n nj raport pr Propaganda Fiden m 1665, duke cekur shtjen e mungess s librave n gjuhn shqipe dhe, duke renditur botimet pr t cilat kishte dgjuar, prmend nj 'Euangelii in Albanese' (Ungjill n shqip)(3). sht krejtsisht e mundshme q ta ket pasur fjaln pr Mesharin e Buzukut dhe se ka shnuar titullin origjinal t veprs.

    Kopja e vetme e ardhur deri n ditt tona e Mesharit t Buzukut u zbulua rastsisht m 1740 n bibliotekn e Kolegjit t Propaganda Fides prej Gjon Nikoll Kazazit (1702-1752) nga Gjakova kur, si Argjipeshkv i Shkupit, ishte pr vizit n Rom. Ai e cilsoi kt zbulim si "nj meshar t lasht shqiptar t rrgjuar nga koha". Kazazi bri nj kopje fragmentesh t tekstit e ia drgoi Gjergj Guxets (Giorgio Guzzetta, 1682-1756), themelues i Seminarit shqiptar n Palermo. Dihet se n fund t shekullit t tetmbdhjet libri ka br pjes n koleksionin e pasur
    t kardinalit Stefan Borxhia, q m von prfundoi n Bibliotekn e Vatikanit(4). Pas shum vitesh harrimi, Meshari u nxor n drit nga Monsinjor Pal Skiroi (Paolo Schir, 1866-1941),

    __________________________________________________ _________________

    1 Transkriptim fonetik nga Ressuli 1958, f. 379.

    2 kr. Zamputi 1988.

    3 kr. Shuteriqi 1977, f. 58.

    4 Ai tani sht kataloguar nn Ed. Prop. IV. 244.
    __________________________________________________ _________________


    peshkop e dijetar arbresh nga Sicilia, i cili e fotokopjoi tekstin m 1909-1910 dhe prgatiti nj transliterim e transkriptim t tij. Pr fat t keq, studimi i gjer i Skiroit pr Mesharin sht botuar vetm pjesrisht(5). M 1929 u bn tri kopje t tjera pr studiuesin franeskan Justin Rrota (1889-1964), i cili botoi fragmente t Mesharit nj vit m pas n shtypshkronjn franeskane n Shkodr(6). Pr her t par botimi i plot u mor prsipr m 1958 nga Namik Ressuli (1908-1985), prfshir nj fotokopje e nj transkriptim(7). Dhjet vjet m von, gjuhtari Eqrem abej (1908-1980) bri botimin e tij kritik n dy vllime n Tiran(8). Vllimi i par i Mesharit t abejt prmban nj studim hyrs me nj transliterim t t gjith tekstit; vllimi i dyt prmban nj faksimile t origjinalit dhe nj transkriptim fonetik, i cili prbn nj ndihm t madhe pr t kuptuar drejtshkrimin e Buzukut, q sht shpesh me gabime.

    Meshari n fillim prbhej prej 110 fletsh ose 220 faqesh, nga t cilat kan mbetur 94 flet ose 188 faqe. Libri prmban jo vetm nj meshar (lutje e rite pr gjith vitin), por edhe shum fragmente t prkthyera nga librat e lutjeve, psallmet dhe litanit katolike. Pr kt arsye, pjesa m e madhe e veprs prbhet nga prkthime prej Dhjats s Vjetr e t Re, fakt ky q lehtson mjaft interpretimin e tekstit, i cili nuk u sht shmangur gabimeve t shtypit apo kaprcimeve. T 188 faqet e tekstit prfshijn 154,000 fjal me nj fjalor t prgjithshm prej rreth 1500 leksemash(9).

    Meshari u botua n stilin gjysmgotik t Italis s veriut me shkronja latine, prfshir edhe pes shkronja me prejardhje cirilike pr tingujt q nuk gjenden n latinishte apo italishte. Pr kt arsye shtypshkronja e Buzukut duhet t ket pasur kontakt me serbo-kroatishten, n veanti me karakteret e shkrimit bukvica t prdorur n Bosnj. Stili i shkronjave i ngjan atij t prdorur n Venedik m 1523 dhe 1537, ku kishin qen botuar edhe meshart n cirilik pr katolikt e Bosnjs. Mario Roku (Mario Roques, 1875-1961) vren n studimin e tij pr tekstet e lashta n gjuhn shqipe(10) se Buzuku u ishte borxhli sllavve katolik t Bosnjs, Dalmacis dhe Serbis jo vetm pr shkronjat cirilike e pr tipografin venedikase, por ndoshta edhe pr vet iden q t'u jepte bashkvendsve nj meshar n gjuhn e tyre. Roku, gjithashtu, bn krahasime t prmbajtjes me nj meshar boshnjak t botuar m 1512, dhe n veanti disa elemente franeskane q na japin elesa t tjer t trthort pr t njohur autorin dhe veprn e tij.

    Gjuha e Buzukut, sikundr u tha m sipr, paraqet tipare t gegrishtes veriperndimore nga viset e bregut perndimor t liqenit t Shkodrs, ndonse n t takohen edhe elemente t dialekteve t tjera. Kjo na shpie n prfundim q Buzuku sht prpjekur t prdor nj gjuh m gjersisht t kuptueshme se dialekti i tij vends ose, q mund t jet edhe m e vrtet, se ai ka lindur dhe sht rritur jasht Shqipris. Jo vetm q gjuhs s Buzukut i mungon krejtsisht ai ndikim i fort nga turqishtja i shqipes s mvonshme, por ajo edhe prmban shum tipare uditrisht arkaike t padokumentuara ndryshe, t cilat deri tani, fal kompleksitetit t sistemit shkrimor t prdorur prej tij, jan hetuar vese pjesrisht. Pr historiant e gjuhs Buzuku sht

    __________________________________________________ _________________


    5 kr. Schir & Petrotta 1932.

    6 kr. Rrota 1930.

    7 kr. Ressuli 1958.

    8 kr. abej (red.) 1968.

    9 Pr leksikun e Buzukut, kr. K. Ashta, 1964-1966.

    10 kr. Roques 1932b.
    __________________________________________________ _________________


    minier t dhnash. Gjon Buzuku nuk ishte nj krijues i mirfillt i letrsis. Meshari i tij, me prjashtim t pas-shnimit, sht thjesht nj konglomerat prkthimesh nga tekste fetare n gjuhn latine. Por si autor i librit t par n shqip, mund t thuhet se sht ai q e lindi shqipen letrare. Stili i rrjedhshm i tij ka br q disa studiues t hamendsojn pr ekzistencn e njfar tradite letrare n Shqiprin veriore t asaj kohe, por deri m sot nuk sht zbuluar ndonj vepr m e hershme.

  12. #12
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.2 Lek Matrnga dhe Doktrina e Krishter (1592)



    Lek Matrnga (Luca Matranga, 1567-1619) ka qen nj klerik ortodoks i bashksis arbreshe t Sicilis. Ai ka lindur ose n Horn e Arbreshvet (ital. Piana degli Albanesi, q n at koh quhej Piana dei Greci) n jug t Palermos ose n Monreale, pinjoll i nj familjeje arbreshe q kishte emigruar n Sicili, ndoshta nga Peloponezi, rreth viteve 1532-1533. Data e sakt e lindjes nuk dihet(11). Pr pes vjet, ka t ngjar nga 1582 deri m 1587, ai studioi n Kolegjin Grek t Shn Athanasit n Rom, q kishte qen themeluar m 1577, dhe pastaj u kthye n Sicilin e tij t lindjes. sht prmendur n 'Kronikn e t gjith studentve t Kolegjit Grek q nga themelimi e deri m 1640', ku shkurt thuhet: "Lek Matrnga nga Monreale e Sicilis, me kombsi shqiptare, student i rndomt, studioi kulturn e lasht greke e latine, pastaj u largua pr arsye smundjeje, pasi kishte kaluar pes vjet n kt kolegj".

    Nga nj dshmi pagzimi msojm se Matrnga u mor me detyra pastorale midis arbreshve t Hors s Arbreshvet n dhjetor 1601. Dshmia thot: "Un, Don Lek Matrnga, famullitar n kt kish t Shn Gjergjit, pagzova nj foshnj mashkull m tridhjet t nntorit t kaluar, birin e Antoni dhe Venera Zalapit, dhe emri iu vu Andrea. Kumbar ishte Franesko i t nderuarve Josep dhe Beatrie Guzeta, kurse kumbare ishte Domenika, e bija e t nderuarve Josep e Beatrie Guzeta, e shoqja e Joan Muzaks nga kjo krahin e Pians(12)." Pr jetn e Matrngs nuk dihet gj tjetr. Vdiq si kryeprift m 6 maj 1619.

    Lek Matrnga ka mbetur si autor i nj vepre t titulluar E mbsuame e krshter(13), Rom 1592 (Doktrina e Krishter), nj katekizm prej njzetetet faqesh i prkthyer nga nj vepr latinisht e priftit jezuit spanjoll Jakob Ledesma (1516-1575). Kopja n dorshkrim e prkthimit, q ka ardhur deri n ditt tona n tri variante t ndryshme(14), i pari nga t cilat sht me sa duket me shkrimin e vet Matrngs, sht kataloguar nn Codex Barberini Latini 3454 n Bibliotekn e Vatikanit. Nga data e shnuar n variantin e par, msojm se Matrnga e ka prfunduar prkthimin e tij m 20 mars 1592 n Piana dei Greci. Varianti i botuar, nga i cili ka shptuar vetm nj kopje, u shtyp n Rom nga Gulielm Faoti (Guglielmo Facciotto) 'me lejen

    __________________________________________________ _________________

    11 La Piana 1912, f. 4, jep vitin 1560, por sot kjo dat merret si tepr e hershme. Shuteriqi 1987, f. 97, ditlindjen e vendos n vitet 1571-1572.

    12 Arkivi i Katedrales n Horn e Arbreshve. Regjistri i pagzimeve, vll. 3, nr. 835, flet 85.

    13 kr. La Piana 1912, Rrota 1939, Sciambra 1964, dhe F. Sulejmani 1979.

    14 kr. Riza 1962, 1965b. Nj variant tjetr i dorshkrimit, i zbuluar nga Skiroi m 1909 dhe i prdorur nga La Piana m 1912, me sa duket sht zhdukur.
    __________________________________________________ _________________


    e eprorve' dhe u zbulua nga Mario Roku (Mario Roques)(15). Ai sht mbshtetur n njrin prej varianteve t dorshkrimit t redaktuar keq dhe prmban shum gabime. Titulli i plot i botimit sht:

    "Embsuame e chraesterae. Baeaera per tae Vrtaenae Atae Ladesmae sciochiaeriet Iesusit. E prierrae laetireiet mbae gluchae tae arbaeresciae paer Lecae Matraengnae. Imbsuam i Cullegit Graec tae Romaesae. Dottrina Christiana. Composta dal Reuerendo P. Dottor Ledesma della Compagnia di Gies. Tradotta di lingua Italiana nell'Albanese per Luca Matranga alumno del Collegio Greco in Roma"

    (Doktrina e krishter. Br nga i urti At Ledesma i Shoqats s Jesuit. Prkthyer nga italishtja n gjuhn arbreshe nga Lek Matrnga, student i Kolegjit Grek t Roms.)

    Vepra e Matrngs prmban nj hyrje n italishte, nj vjersh me tet vargje q prbn llojin e par t vargut t shkruar n shqip, si dhe vet katekizmn, e cila sht nj udhzim fetar pr doktrinat kishtare n formn e pyetje-prgjigjeve. N hyrje, duke ia kushtuar veprn kardinalit Ludovico II de Torres, argjipeshkv i Monreales, Matrnga shpjegon se prkthimi ishte br pr t'u prdorur nga arbresht q nuk e kuptonin variantin italisht t katekizms n qarkullim, duke theksuar se ai do t'u vlente "qindra familjeve n Kalabri e n Pulje" me prejardhje shqiptare.

    Ndonse e shkurtr n krahasim me vepra t tjera t letrsis s hershme shqiptare, vetm me 28 faqe, Doktrina e Krishter e Matrngs sht me rndsi historike e letrare jo vetm si botimi i dyt m i vjetr i letrsis shqiptare, por edhe si vepra e par nga nj arbresh dhe e para vepr e shkruar n toskrishte. T gjith autort e tjer t hershm shqiptar, Gjon Buzuku, Pjetr Budi, Frang Bardhi dhe Pjetr Bogdani, kan shkruar n dialektin e tyre t gegrishtes. Me sa duket, Matrnga n Sicilin e vendlindjes nuk do ta ket njohur Mesharin e Buzukut t botuar tridhjeteshtat vjet m par. Ai nuk u ndikua fare nga drejtshkrimi i ktij t fundit. U mjaftua me shkronjat e alfabetit latin, ndrkoh q shkrimtart shqiptar verior n Ballkan prdornin ve tyre edhe disa shkronja cirilike. Matrnga prdori ae pr zanoren e pazshme q tani shkruhet , italishten sc(i) pr sh dhe ishte i pari q prdori th pr frikativen dentale. Shqipja e tij(16) ka nj ngjyrim t fort me leksik t greqishtes, jo vetm sepse greqishtja ishte gjuha e kishs ortodokse, por edhe sepse pikrisht nga Greqia kishin ikur arbresht e Sicilis gjashtdhjet vjet m par. N at eksod duhet t ken marr pjes gjyshrit e tij, n mos edhe prindrit. Ky shtresim nga leksiku i greqishtes n dialektet arbreshe ka ardhur duke u dobsuar ashtu si ka ndodhur me leksikun turqisht n shqipen e Ballkanit, i cili pak nga pak ka dal jasht prdorimit.

    Vepra e Matrngs prmban nj leksik t prgjithshm prej 450
    fjalsh. Vjersha e par q i takoi t botohet n gjuhn shqipe, prbhet nga tet vargje n njmbdhjetrroksh me rim t kmbyer. Ajo prmban nj ide prekse dhe titullohet thjesht 'Canzona spirituale' (Kng e prshpirtshme):

    "Cghthaeue u thaers cx d ndaeglisae,
    Tae mrae tae chraexte bra e gra,
    Mbae filaet tae tinaezt tae xchi mxae,
    S sxtae gnerj nx cciae mctae sca,


    __________________________________________________ _________________
    15 kr. Roques 1932b, f. 19.

    16 kr. Ashta 1957, 1965.
    __________________________________________________ _________________


    Elm cx e cuitn s ca tae vdsae,
    E mentae bxcae mbae taenaeznae i ca,
    S chrxti ndae parrisit i baen pisae,
    E baen paer bijr tae tij e paer vaela."



    (Gjithve u thrres, kush do ndljes,
    T mir t krshtee burra e graa,
    Mb fjalt t tinzot t shihi mesh,
    Se s'isht njeri nesh q mkat s'kaa;
    E lum kush e kujton se kaa t vdes,
    E ment bashk mb tnzon i kaa;
    Se Krishti nd parrajsit i bn pjes,
    E bn pr bir t ti e pr vllaa.)

  13. #13
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.3 Veprat e Pjetr Budit (1618-1621)



    Dy breza pas Gjon Buzukut vjen figura e dyt m e madhe e letrsis s hershme brenda Shqipris. Pjetr Budi(17) (1566-1622), autor i katr veprave fetare n gjuhn shqipe, lindi n fshatin Gur i Bardh n krahinn e Matit. Po t rrinte n vendlindje nuk do t kishte marr shkollimin e nevojshm t rregullt, prandaj vajti e msoi pr prift n t ashtuquajturin Kolegj Ilirian t Loretos (Collegium Illyricum i Zonjs Son t Lurias), n jug t Ankons n Itali, ku do t studionin shum shqiptar e dalmat me emr. N moshn njzetenjvjeare u dorzua prift katolik dhe u drgua menjher n Maqedoni e Kosov, n at koh pjes t krahins kishtare t Serbis nn juridiksionin e Argjipeshkvit t Tivarit (Antivari), ku dhe shrbeu n famulli t ndryshme n dymbdhjet vitet e para. M 1610 prmendet si 'kapelan i kristianizmit n Shkup', kurse m 1617 si kapelan n Prokuple n Serbin jugore.

    Nj vit m par, mu n Prokuple, ishte mbajtur nj mbledhje e lvizjeve t ndryshme kombtare kryengritse pr t organizuar nj msymje t madhe kundr turqve. N Kosov, Budi erdhi n kontakt me katolik franeskan nga Bosnja, kontakte q n vitet e mvonshme dhan frytet e veta, sepse ndihmuan q t rritej mbshtetja pr qndresn shqiptare kundr Ports.
    M 1599 Budi u emrua famullitar i prgjithshm (vicario generale) i Serbis, post q e mbajti pr shtatmbdhjet vjet. Si prfaqsues i kishs katolike n Ballkanin e pushtuar nga turqit, ai jetoi dhe punoi n nj atmosfer politike pa dyshim t nder. Pozita e tij kishtare ishte nga shum an vetm nj mbules pr aspiratat e tij politike.

    Pjetr Budi digjej nga dshira e zjarrt pr ta par popullin e vet t lir nga zgjedha turke dhe punoi pa pushim pr arritjen e ktij qllimi. Dihet se n kt periudh ai ka pasur kontakte me figura q u dgjohej fjala si Franesko Antonio Bertui (Francesco Antonio Bertucci) dhe me kryengrits shqiptar q luftonin pr t prmbysur sundimin osman. Por Budi nuk ishte kurrsesi nacionalist mendjengusht. Me sa mund t gjykohet, veprimtaria e tij, ather e m von, synonte nj kryengritje t prgjithshme t t gjith popujve t Ballkanit, prfshir edhe bashkatdhetart mysliman. M 1616 Pjetr Budi vajti n Rom ku qndroi deri 1618 pr t mbikqyrur botimin e veprave t veta. Nga marsi 1618 e deri aty nga shtatori 1619 ai vajti pr nj pelegrinazh

    __________________________________________________ _________________
    17 kr. Zamputi 1965a, 1985, Domi 1966, 1967, Lacaj 1966, Riza 1979, Svane 1985b, 1985c, 1986b, 1986c, 1986d, 1986e etj., dhe Ismajli 1986.
    __________________________________________________ _________________


    tetmbdhjetmujor n Santiago de Kompostela n Spanj. I kthyer n Rom n vjeshtn e vitit 1619, ai u prpoq t trhiqte vmendjen e kuris romake kundrejt gjendjes s mjerueshme t t krishterve shqiptar dhe t siguronte mbshtetje pr qndres t armatosur. M 20 korrik 1621 u b peshkop i Saps dhe Sards (Episcopus Sapatensis et Sardensis), d.m.th. i krahins s Zadrims, dhe u kthye n Shqipri nj vit m pas. Puna e tij atje qe m fort e natyrs politike se fetare. Nj nga synimet e tij ishte q klerikt e huaj t zvendsoheshin me shqiptar vends, veprimtari kjo q nuk duhet t ket qen pritur mir nga disa epror t tij n Itali. N dhjetor 1622, pak dit para Krishtlindjeve, Pjetr Budi u mbyt duke kaluar Lumin Drin. sht hamendsuar t ket qen viktim e ndonj komploti pr ta zhdukur, ndonse dshmit pr kt nuk jan t sigurta(18).
    Mjaft nga t dhnat biografike q kemi pr kt autor vijn nga nj letr e datuar 15 shtator 1621, t ciln Budi ia drejtonte kardinal Goxadinit (Gozzadini) n Rom, e n t ciln ai parashtron planet dhe strategjin pr nj kryengritje n Ballkan. N kt letr ai theksonte edhe:

    "... gjat shtatmbdhjet vjetve, me aq sa munda, nuk i kam rreshtur kurr prpjekjet pr t ndihmuar e lehtsuar ata popuj, prfshir edhe priftrinjt, me modele fetare, duke shkruar vazhdimisht libra fetar n gjuhn e tyre, si n at t Serbis edhe n at t Shqipris, ashtu si jan par n mbar ato vende n ditt tona."

    Kjo do t na jepte t kuptonim se gjat viteve t shrbimit n Kosov e Maqedoni, Budi i ka kushtuar energjit e veta hartimit dhe prkthimit t veprave fetare tashm t humbura. Prndryshe, si mund t shpjegohej botimi i katr veprave n gjuhn shqipe me gjithsej nj mij faqe brenda pes vjetsh?
    Vepra e par e Budit sht Dottrina Christiana ose Doktrina e Krshten, nj prkthim i katekizmit t Shn Robert Belarminit (Roberto Bellarmino, 1542-1621). U botua n Rom m 1618 dhe ruhet nj kopje origjinale n Bibliotekn e Vatikanit (R.I. VI. 449). Kryefaqja e titullit prmban kto t dhna:

    "Dottrina Christiana. Composta per ordine della fel.me. Di Papa Clemente VIII. Dal. R. P. Roberto Bellarmino Sacerdote della Compagnia di Giesv. Adesso Cardinale di Santa Chiesa del Titolo di S. Maria in Via. Tradotta in lingua albanese. Dal Rever. Don Pietro Bvdi da Pietra Biancha. In Roma, Per Bartolomeo Zannetti. 1618. Con Licenza de' Superiori."

    (Doktrina e Krishter, e hartuar pr nder t kujtimit dritplot t Papa Klementit VIII nga Robert Belarmini, prift i Shoqris s Jezusit, tani kardinal i kishs s shenjt Santa Maria in Via. Prkthyer n gjuhn shqipe nga Reverend Don Pjetr Budi nga Guri i Bardh. N Rom, nga Bartolomeu Zaneti 1618. Me lejen e eprorve.)

    E shnuar me dor n fund t faqes sht "Autor dono dedit Bibliothecae Vaticanae. 29 Januari 1622" (Autori ia dha [kt kopje] si dhurat Biblioteks s Vatikanit. 29 Janar 1622). Shn Robert Belarmini nga Montepulano ishte kardinal dhe jezuit, i kanonizuar dhe deklaruar doktor i kishs m 1930, Doktrina Kristiane mjaft e prhapur e t cilit, ashtu si veprat e tij t tjera, e kishte dshmuar si teolog t zotin n konflikt me protestantizmin. E ashtuquajtura Doktrina Kristiane 'e vogl' e tij, nj vepr q Kundrreforma e rekomandonte posarisht pr prdorim misionar, kishte qen botuar s pari m 1597 dhe m pas qe prkthyer n nj numr

    __________________________________________________ _________________
    18 kr. Zamputi 1958, 1985.
    __________________________________________________ _________________


    gjuhsh, prfshir gjuhn angleze, uellse, arabe (1613) dhe greke (1616). Prkthimi shqip i Doktrins Kristiane prej Pjetr Budit prbhet nga 169 faqe.
    Doktrina Kristiane n gjuhn shqipe u rishtyp nga Kongregacioni i Propaganda Fides n Rom. Pr kt duhet t ket pasur nj numr relativisht t madh kopjesh nga botimet e viteve 1636, 1664 dhe 1868. Dihet se m 1759 n depot e Propaganda Fides kishte ende gjithsej 960 kopje t librit(19).
    Me interes m t madh letrar se katekizmi vet jan pesdhjet e tri faqe me vjersha fetare shqip, rreth 3000 vargje, shtojc pr Doktrinn e Krshten. Kto vargje prbjn poezin m t hershme n dialektin geg. Mjaft nga kto vargje qen prkthyer nga latinishtja ose italishtja, por nj pjes jan origjinale.

    Botimi i dyt i Budit prmban tri veprat e tij t tjera. Ballina mban titullin:

    "Ritvale Romanvm et Specvlvm Confessionis. In Epyroticam linguam a Petro Bvdi Episcopo Sapatense & Sardanense translata. Sanctissimi Domini Nostri Gregorii XV liberalitate typis data. Romae, apud Haeredem Bartholomaei Zannetti. 1621. Svperiorvm permissv."

    (Ritual romak dhe Pasqyr rrfimi. Prkthyer n gjuhn epirote (shqipe) nga Pjetr Budi, peshkop i Saps dhe Sards. Dhn pr shtyp me bujarin e zotit ton m t prndershm Grigor XV. Rom. Bartolomeu Zaneti 1621. Me lejen e eprorve.)

    Po n dorshkrim n fund t faqes sht "Autor dono dedit Bibliothecae Vaticanae. 29 Januari 1622" (Autori ia dha [kt kopje] si dhurat Biblioteks s Vatikanit. 29 Janar 1622). Kjo vepr ende ruhet n Vatikan (Barberini VI. 56).
    Ky botim prmban: 1) Rituale Romanum ose Rituali Roman, nj prmbledhje prej 319 faqe lutjesh dhe kungatash me komente n gjuhn shqipe; 2) nj vepr e shkurtr me titull Kush thot Mesh keto kafsh i duhet me shrbyem, 16 faqe shpjegime meshash, dhe; 3) Speculum Confessionis ose Pasqyra e t'rrfyemit, nj prkthim 401 faqesh ose, m sakt, nj prshtatje e Specchio di Confessione t Emerio de Bonis, i cilsuar nga Budi si "nj lloj bashkbisedimi shpirtror fetar shum i dobishm pr ata q nuk kuptojn gjuh tjetr prve gjuhs amtare shqipe."

    Si Rituali Roman ashtu edhe Pasqyra e t Rrfyemit kan shtojc n vargje n gjuhn shqipe. Gjuha e prdorur nga Budi n veprat e tij sht nj form arkaike e gegrishtes q ruan disa tipare fonetike interesante(20). Eqrem abej (1908-1980) ka vrejtur se Budi sht munduar m fort t ndjek nj far norme letrare se t shkruaj thjesht n dialektin vends t tij, gj q prsri mund t merret si tregues i ekzistencs s nj far tradite letrare n Shqiprin veriore. Alfabeti i prdorur prej tij sht i ngjashm me at t paraardhsit, Gjon Buzukut, ndonse Budi n asnj vend nuk e z n goj Buzukun.
    N shikim t par Pjetr Budi mund t merret si prkthyes dhe botues tekstesh fetare nga latinishtja dhe italishtja. N t vrtet rndsia e tij si shkrimtar i prozs e kaprcen kt cak. Parathniet e ndryshme, letrat baritore, shtojcat dhe passhnimet e vna prej tij e q arrijn n mbi njqind faqe proz origjinale n shqip, zbulojn nj stil dhe talent t konsiderueshm. Krahasuar me Gjon Buzukun para tij e me Pjetr Bogdanin nj shekull m pas, gjuha e tij sht

    __________________________________________________ _________________

    19 kr. Archivo storico della S. Congregazione 'de Propaganda Fide', SC Stamperia 2, f. 246.

    1986.

    20 Pr gjuhn e Budit kr. Cipo 1952, abej 1966, Svane 1980, 1982, dhe Ismajli
    __________________________________________________ _________________


    m e mirfillt, m e gjall e idiomatike. Pr shembull, pr shum terma t huaj q prdor, ai prpiqet t jap sinonimet me origjin nga shqipja. Edhe pse jo aq i holl e i thell sa Bogdani me leksikun e tij m t madh, Budi mbetet shkrimtari m i vetvetishm e m prodhimtar i periudhs. Pjetr Budi sht gjithashtu shkrimtari i par n Shqipri q iu prkushtua poezis. Veprat e tij prfshijn rreth 3300 vargje fetare, thuajse t gjitha n strofa katr vargje me rim
    t kmbyer. Kjo poezi, nntmbdhjet poema gjithsej, prfshin si prkthime poetike ashtu edhe poezi origjinale nga Budi vet, si edhe t paktn nj e ndoshta edhe dy vjersha(21) nga nj Pal Hasi ose Pali prej Hasit. Pjesa m e madhe e ksaj poezie sht tetrrokshe, q sht dhe norm n poezin popullore shqiptare. Edhe pse poezis fetare t Budit nuk i mungon stili, meqense prmbajtjen e ka imitim t poezis moraliste italiane e latine t kohs, ajo nuk sht mjaft origjinale. Atij i plqejn m shum temat biblike, panegjirikt dhe motivet universale si, fjala vjen, ai i pashmangshmris s vdekjes. As rimat e tij nuk jan gjithmon elegante, gj q vjen pa dyshim pjesrisht edhe nga leksiku i tij i kufizuar, q sht llogaritur deri n 2453 fjal(22)
    .
    N parathnien e tij pr Doktrinn e Krshten, Budi thot: "M par hodha (d.m.th. kopjova) n gjuhn ton dy kapituj t Dits s Gjyqit t fundit, t shkruar nga shum i prndershmi e i devotshmi prifti Pal i Hasit." Kjo Dit e Gjyqit ishte nj prshtatje mjeshtrore n gjuhn shqipe, sipas ritmit t saj tetrroksh, himnit t njohur latinisht t mesjets Dies irae, dies illa t murgut franeskan Thoma nga elano (Thomas a Celano, rreth 1200-1255):

    "Dies irae, dies illa
    Solvet saeclum in favilla,
    Teste David cum sibylla.

    Quantus tremor est futurus
    Quando judex est venturus,
    Cuncta stricte discussurus.

    Tuba mirum spargens sonum
    Per sepulcra regionum
    Coget omnes ante thronum..."

    "Ajo dit me mnii
    Qi t vinj nd e von
    Kt shekull t zii
    Ta dieg e ta prvlonj,

    Si Profeta ban dshmii
    Me sibiln, po thon,
    I madh gjyyq e mnii

    T vinj pr mkate ton.
    Saa dridhm e cokllim
    T jeen prgjithan,


    __________________________________________________ _________________

    21 kr. Riza 1979, f. 120.

    22 kr. Ashta 1966.
    __________________________________________________ _________________


    E n qiellshit shkeptim
    Nd'ajrit e madhe gjam...
    (23)"

    Trheqse n poezin e Pjetr Budit e t Pal Hasit jan ndjenja e sinqert dhe shqetsimi i iltr njerzor pr vuajtjet e nj bote t mbrapsht. Nj vjersh tjetr q prcjell bukur kt dhembshuri sht ajo mbi vdekjen dhe madhshtin e njeriut. Ajo nis kshtu:

    "O i paafati njerii,
    Gjith nd t keq harruom,
    I dhani nd madhshtii,
    Nd mkat pshtiell e ngatruom;

    Ndo plak jee, ndo j rii,
    Prse s'shtie t kuituom,
    I vobeg ndo zotnii,
    N ceije iee kriiiuom?

    Balte e dheu c zii,
    E io ari c kulluom,
    As engjiishi c tii,
    Ndo guri c paamuom;

    Kaha t vien n dore tyy,
    Mb t madh me u levduom,
    Nd sqime e nd madhshtii,
    Tinzot me kundrshtuom?

    Lavdin tand t levduom,
    Ti pa vene ree vet,
    Ame cote idhnuom,
    Kuur leve mb kt jet,

    Aty s'prune begatii,
    As vistaar t levduom,
    As urt a diekqii,
    As gur t paamuom;

    Aty s'prune madhshtii,
    As dinje me ligjruom,
    As vertyt as trimnii,
    As vetiu me ndimuom;

    Aty s'prune zotnii,
    Kual t bukur as t peit,
    As dinje gjak e gjeni,
    As t mirt as t keqt;



    __________________________________________________ _________________
    23 Tekstet shqip ktu jan t transkriptuar.
    __________________________________________________ _________________


    Po leve gjith mndryem,
    Ame n cote idhnuom,
    Tue qaam mallnjyem,
    Me nj zaa t helmuom
    (24)..."

  14. #14
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.4 Frang Bardhi dhe fjalori i tij latinisht-shqip (1635)



    Frang Bardhi (1606-1643) sht i katrti n radhn e shkrimtarve t hershm shqiptar me emr. Ai sht autor i fjalorit t par shqiptar, t botuar n Rom m 30 maj 1635, q njherazi prbn n gjuhn shqipe veprn e par pa brendi fetare t drejtprdrejt. Frang Bardhi, i njohur edhe si Frano Bardhi apo Frangu i Bardh, kurse n latinishte si Franciscus Blancus apo Blanchus, lindi n Nnshat ose Kallmet (n veri t Lezhs) n krahinn e Zadrims t Shqipris veriore n nj familje me tradita n drgimin e djemve t saj pr peshkop kishe apo pr ushtar a npuns t Republiks s Venedikut. Ungji i tij qe peshkop i Saps e i Sards. Bardhi u drgua n Itali ku studioi pr teologji, ashtu si Pjetr Budi, n Kolegjin Ilirian t Loretos, afr Ankons, e m von n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom. M 30 mars 1636, pa dyshim nn ndikimin e familjes, ai u emrua peshkop i Saps e i Sards, duke zvendsuar t ungjin, i cili u b kryepeshkop i Tivarit (Antivari). Para nisjes pr n Shqipri m 8 prill t atij viti, ai mori 'imprimatur'-in e domosdoshm pr botimin e dyt t Doktrins s Krshten t Budit, q mban emrin e tij:

    "Nos Franciscus Blancus Dei, & Apostolicae Sedis gratiae electus Episcopus Sappatensis, & Sardanensis... vidimus ac studiose considerauimus versionem Doctrinae christianae in Epiroticum idioma olim impressam ac publicatam..."

    (Ne Frang Bardhi, n emr t Zotit e t Selis Apostolike, i zgjedhur peshkop i Saps dhe i Sards... kemi par dhe shqyrtuar me imtsi variantin e Doktrins s Krishter n gjuhn epirote t shtypur e t botuar dikur...)

    Q nga viti 1637, Bardhi vazhdoi t'i drgoj nga Shqipria Kongregacionit t Propaganda Fides raporte(25) italisht e latinisht, q prmbanin nj minier t tr t dhnash pr dioqezn e tij, pr ngjarjet politike, zakonet shqiptare dhe pr strukturn e vendin q zinte kisha. Nntmbdhjet nga kto letra dhe raporte ruhen n arkivin e Propaganda Fides. M 1641, dy vjet para vdekjes, dihet se ka ardhur n Rom pr t dorzuar nj raport me dorn e vet. Pas nj jete t shkurtr por t dendur si shkrimtar e si figur kishtare, Frang Bardhi vdiq m 9 qershor 1643 n moshn tridhjeteshtatvjeare.

    Viti i fundit n Kolegjin e Propaganda Fides qe ai kur Frang Bardhi njzetnntvjear botoi fjalorin 238-faqesh latinisht-shqip, pr t cilin ka mbetur n histori(26). Kjo vepr q mban

    __________________________________________________ _________________

    24 Transkriptimi i prshtatur nga Ismajli 1986, f. 64-67.

    25 kr. Zamputi 1956, 1963b/1965b.

    26 Gjenden dy botime t fjalorit, duke prfshir t dy kopjet fotostatike t origjinalit: Roques 1932a, dhe Sedaj 1983. Pr studime t mtejshme kr. K. Kamsi 1956, Ashta 1962, 1971-74, Geci 1965, Daka 1983, dhe Demiraj 1986.
    __________________________________________________ _________________


    titullin Dictionarium latino-epiroticum, una cum nonnullis usitatioribus loquendi formulis, Rom 1635 (Fjalor latinisht-epirotisht me disa shprehje t prditshme), prmban 5640 zra latinisht t prkthyer shqip, plus nj shtojc me pjes t ligjrats, proverba dhe dialog. N parathnien e tij shqip t titulluar "Gith atyne tarbenesceve ghi ta marrene mee zghiedhune e mee zan", Bardhi shpjegon synimet e tij:

    "Tve passune dite, e perdite (te dascunite e mij mbassi hina nde College) cuituem me ghisc zoppe Libre chesce me ndimuem mbe gna ane ghiuhene tane, ghi po bdarete, e po bastastardhohete saa maa pare te v; e maa fort me ndimuem gith e atyne ghi iane ndurdhenite tine zot, e te Scintesse Kisce Cattoliche, e sdijne ghiuhene Latine, paa te ssijet as cusc smune scerbegne si duhete, paa te madh error, e fai, hesaapete, zaconete, e Ceremoniate e Scintesse Kiscesse Romesse. Me ndy io pach mire me marre, e me nchethyem nghiuhet ze Letine mbe ghiuhet Tarbenesce gna Ditionaar, ghi tietre sascte vecesse gna Libre, ghi kaa nde uetehe saa fiale, e saa emena iane, e gingene nde chete piesse Seculi: possi cuur me than, te Nienezet, e te Stasseuet, & Vienauet, e te Maleuet, e te Fuscavet, e te saa tiera cafsceue, ghi gindene ndene kielt, ende mbi kielt, possi cuur te tine zot, te Engiet, e te Scintenet &c. I silli Libre me pelghiei, e mu duch se chiste me u chiene per ndoogna ndime, ndoonesse te pache..."

    (Pasi vrava mendjen pr ca koh (t dashurit e mij, pasi hyra n kolegj) se me 'lloj libri do t mundja nga njra an t ndihmoja gjuhn ton q prher e m tepr po bdaret e po bastardhohet dhe, nga ana tjetr, t ndihmoja t gjith ata q jan n shrbim t Zotit e t Kishs s Shenjt Katolike e q nuk e dijn gjuhn latine, pa t ciln askush nuk mund t'u shrbej ideve, zakoneve dhe ceremonive t Kishs s Shenjt t Roms ashtu sikundr duhet, pa br gabime t mdha, mendova se do t ishte ide e mir t hartoja e t prktheja nj fjalor nga gjuha latine n gjuhn shqipe, q nuk sht tjetr vese nj libr me fjal dhe emra t ndeshur n kt pjes t bots. Pra, emra njerzish, kafshsh, ujrash, malesh, fushash dhe gjra t tjera q gjenden n qiell e n tok, si dhe zoti, engjjt dhe shenjtort etj.. Ky libr m plqen mua dhe shpresoj se do t'u ndihmoj sadopak t tjerve.)

    Si shihet, dy synimet e ktij fjalori ishin t shptonin gjuhn shqipe nga 'bastardhimi' e t ndihmonin klerin shqiptar t msonte latinishten. Synimi i par mund t vshtrohet n kuadrin e atij ndikimi t fort q turqishtja po ushtronte mbi gjuhn shqipe n shekullin e shtatmbdhjet. Si do t monte nj prift katolik shprehjen 'Allah, Allah!', q Bardhi e jep si shprehje admirimi? Synimi i dyt del qart n letrat dhe raportet e Bardhit drguar Roms, n t cilat ai ankohet pr nivelin e klerit shqiptar. N shekullin e shtatmbdhjet, kisha katolike n Shqiprin veriore ishte n gjendje shthurjeje t shpejt. Shumica e peshkopatave qen t paplotsuara me klerik, ndrkaq shum prej tyre qen pa shkoll. Pjesa m e madhe e shrbyesve shqiptar n kisha me sa duket kishin njohuri t cekta pr doktrinn e kishs, kurse shum syresh, pr t mos mbetur prapa kolegve ortodoks, qen t martuar. Synimi i Bardhit ishte t'i ndihmonte pr t msuar latinishten si pr t ngritur nivelin ashtu edhe pr t kaprcyer nevojn pr nj kler t huaj shpesh pa emr t mir brenda ktij vendi, kler ky q, nga ana e vet, e dinte pak ose aspak gjuhn shqipe. N nj rast raportohej me keqardhje se grave shqiptare u duhej t rrfeheshin nprmjet prkthyesit. N njrin nga raportet e tij, t datuar 8 shkurt 1637, Bardhi shton se kishte prkthyer vepra t tjera kishtare(27) n gjuhn shqipe, ka dshmon se

    __________________________________________________ _________________

    27 Professione della fede (Dshmia e fes) dhe Ordine del Sinodo posto nel pontif. Romano (Rendi i sinodit t vendosur n pontifikatin roman). kr. Shuteriqi 1976, f. 73.
    __________________________________________________ _________________


    fjalori latinisht-shqip nuk qe e vetmja vepr e tij n shqipe. Nuk dihet nse kto prkthime t tjera u botuan e u vun ndonjher n qarkullim.
    Fjalori i Bardhit sht vepra e par n leksikografin shqiptare dhe deri diku vepra m e rndsishme ndr njzet e dy fjalort shqip q do t botoheshin m pas deri m 1850. Me sa duket, ka pasur qarkullim t mir. M 1759 n depon e Propaganda Fides n Rom(28) gjendeshin rreth 360 kopje t ktij libri. Dictionarium latino-epiroticum nuk sht as punim sistematik e as
    i hartuar n nj mnyr t leht pr nevojat praktike t prdoruesit, por si vepr e par e ktij lloji, autorit mund t'i falen mangsit. Bardhi nuk e ka t vshtir t jap n shqipe terma konkret, por gjuha e tij shpesh ngec e nuk ecn kur ndodhet para konceptesh m abstrakte: materia "aste gna cafsce, seayet te tierate bahene (nj gj nga e cila bhen gjrat e tjera)", substantia "aste gna caffsce ghi mbaa giaal nierine (nj gj q mban gjall njeriun)", patria "dheu cu aste leem nierye (dheu ku sht lindur njeriu)".
    Me jo m pak interes se vet fjalori sht shtojca prej tridhjet e tri faqesh, e ndar n shtat krer (1. emra dhe numror, 2. tituj familjar, 3. qytete dhe kshtjella, 4. ndajfolje, 5. parafjal, 6. pasthirrma, 7. proverba, fjal t urta, dialog dhe prshndetje). Nj pjes e mir e shtojcs sht katrgjuhshe (latinisht, italisht, shqip dhe turqisht).

    Duke renditur fjalorin e tij t shqipes sipas pjesve t ligjrats, Bardhi na jep skeletin e nj gramatike t shqipes. T 113 proverbat dhe fjalt e urta q ai prfshin n fjalor, e para prmbledhje e till, si dhe dialogt q vijn m pas, jan me rndsi parsore si pr historiant e gjuhs ashtu edhe pr folkloristt.
    N frymn e shekullit t shtatmbdhjet, para korpusit t fjalorit jan vn katr vjersha t shkurtra panegjirike latinisht, t shkruara nga bashkstudentt e Bardhit n Kolegj: Stefan Gaspari (Stephanus Gasparus) nga Durrsi, Franesk Azopardi (Franciscus Azzopardus) nga Malta dhe Mateu Dudesi (Matthaeus Dudesius) nga Dalmacia; vjershat lvdojn veprn e Bardhit dhe e krahasojn me Ovidin dhe Homerin.

    Bardhi ka botuar gjithashtu nj traktat shtatdhjet e gjasht faqesh latinisht pr Sknderbeun, t titulluar Georgius Castriottus Epirensis vulgo Scanderbegh, Epirotarum Princeps fortissimus ac invictissimus suis et Patriae restitutus, Venedik 1636, (Gjergj Kastrioti i Epirit, i quajtur prgjithsisht Sknderbe, vet Princi i fuqishm e i pathyeshm i Epirit, i kthehet popullit dhe vendit t tij), n t cilin ai hedh posht mtimin e peshkopit boshnjak Tomeus Marnavitius se heroi kombtar shqiptar ishte me prejardhje boshnjake. Ajo sht nj vepr erudite dhe me ndjenj atdhetare, e ngjashme me polemikat q bhen dhe mohen edhe sot n Ballkan.

    Ndihmesa e Frang Bardhit pr vet letrsin shqiptare, parathnia e tij gjasht faqesh pr fjalorin e par shqiptar, sht modeste. Por duke u nisur nga mungesa e vazhdueshme e shkrimit shqip n gjysmn e par t shekullit t shtatmbdhjet, vepra e tij nuk sht pa rndsi t madhe. Si humanist me prkushtim t fort pr prparimin e popullit t vet dhe si dijetar me horizont t gjer kulturor, ai z nj vend ky n zhvillimin e kulturs s hershme shqiptare.

  15. #15
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.5 Pjetr Bogdani dhe Cuneus prophetarum (1685)



    Pjetr Bogdani (rreth 1630-1689), i njohur n italishte si Pietro Bogdano, sht shkrimtari i fundit dhe dukshm m origjinali i letrsis s hershme n Shqipri, autor i Cuneus
    __________________________________________________ _________________

    28 kr. Archivo storico della S. Congregazione 'de Propaganda Fide', SC Stamperia 2, f. 257.
    __________________________________________________ _________________


    prophetarum (eta e profetve), vepra e par e rndsishme n proz e shkruar drejtprdrejt shqip (d.m.th. jo prkthim)(29). Lindur n Gur t Hasit afr Prizrenit rreth vitit 1630(30), Bogdani u edukua me traditat e kishs katolike, s cils i kushtoi gjith energjit e veta. I ungji Ndre Bogdani (Andrea Bogdani, rreth 1600-1683) ishte argjipeshkv i Shkupit dhe autor i nj gramatike latinisht- shqip, tani e humbur. Pr Bogdanin thuhet se shkollimin e par e ka marr nga franeskant n iprovac t Bullgaris veriperndimore dhe pastaj ndoqi studimet n Kolegjin Ilirian t Loretos afr Ankons, sikundr edhe paraardhsit e tij Pjetr Budi dhe Frang Bardhi. Nga 1651 deri m 1654 ndoqi studimet n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom, ku u diplomua doktor n filozofi e teologji. M 1656 u emrua Peshkop i Shkodrs, post q e mbajti pr njzet e nj vjet, dhe u caktua administrator i Kryedioqezs s Tivarit deri m 1671. Gjat viteve t turbullta t lufts turko-austriake, 1664-1669, u fsheh n fshatrat Barbullush e Rjoll t Shkodrs.

    Edhe sot e ksaj dite emrin e tij e mban nj shpell ku qe strehuar athere. M 1677 pasoi t ungjin si kryepeshkop i Shkupit dhe administrator i Mbretris s Serbis. Me zellin fetar dhe zjarrin atdhetar n zemr ai mbeti n konflikt me autoritetet turke dhe, n atmosfern e lufts e t rrmujs q mbretronte, u detyrua t ik n Raguz (Dubrovnik), nga ku vazhdoi rrugn pr n Venedik dhe Padov, me dorshkrimet me vete. N Padov u prit me przemrsi nga kardinal Gregorio Barbarigo (1622-1697), t cilit i kishte shrbyer n Rom. Kardinali Barbarigo, peshkop i Padovs, ishte ngarkuar pr t ndjekur shtjet kishtare t Lindjes dhe kishte interes t madh pr kulturn e Orientit, prfshir Shqiprin. Ai kishte ngritur edhe nj shtypshkronj n Padov, Tipografia del Seminario(31), q shrbente pr nevojat e gjuhve orientale dhe kishte matrica pr gjuht hebraike, arabe e armene. Kshtu q Bogdani, n punt me vler historike q po ndrmerrte, do t ndihmohej nga Barbarigo me dshirn e mir, gatishmrin dhe aftsit e tij.

    Pasi i vuri punt n vij pr botimin e Cuneus prophetarum, Bogdani u kthye n Ballkan n mars 1686 dhe i kaloi vitet e tjera duke mbshtetur qndresn kundr ushtrive t Perandoris Osmane, sidomos n Kosov. Ai organizoi bashkimin e nj force prej 6000 ushtarsh shqiptar me ushtrin austriake q kishte mbrritur n Prishtin dhe e shoqroi n marrjen e Prizrenit. Por atje, ai dhe pjesa m e madhe e ushtris s tij u ndeshn me nj kundrshtar tjetr po aq t tmerrshm, me smundjen e murtajs. Bogdani u kthye n Prishtin, por smundja e vuri posht prfundimisht m 6 dhjetor 1689. I nipi, Gjergji, bnte t ditur m 1698 se eshtrat e t ungjit ishin shvarrosur m pas nga ushtart turq e tartar dhe u ishin hedhur qenve n mes t sheshit n Prishtin. Kshtu prfundoi nj nga figurat m t mdha t kulturs s hershme shqiptare, shkrimtari i prmendur shpesh si babai i prozs shqiptare.

    Cuneus prophetarum, traktati i tij i gjer mbi teologjin, u botua shqip e italisht pikrisht n Padov m 1685, me ndihmn e kardinalit Barbarigo. Bogdani e kishte prfunduar variantin shqip dhjet vjet m par, por nuk i qe dhn leja e botimit nga Propaganda Fide, e

    __________________________________________________ _________________

    29 Studimet m t plota pr Bogdanin deri m sot jan kryer nga Sciambra 1965 dhe Rugova 1982. Shih edhe Weigand 1927, Zamputi 1954, 1963a, V. Kamsi 1962, Riza 1965a, Redzepagiƒ 1966, Xholi 1986a/1986b, Marlekaj 1989, Shuteriqi 1989, Marquet 1989, 1991, Kostallari (red.) 1991, Plasari 1994b, Fortino 1995, dhe Sh. Osmani 1996.

    30 Disa autor plqejn ta datojn vitin e lindjes 1625, por megjithat viti 1630 ka m shum t ngjar.

    31 kr. Bellini 1938.
    __________________________________________________ _________________


    cila urdhroi q dorshkrimi paraprakisht t prkthehej(32), pa dyshim pr t lehtsuar punn e censorit. Titulli i plot i variantit t botuar sht:

    "Cvnevs prophetarvm de Christo salvatore mvndi et eivs evangelica veritate, italice et epirotice contexta, et in duas partes diuisa a Petro Bogdano Macedone, Sacr. Congr. de Prop. Fide alvmno, Philosophiae & Sacrae Theologiae Doctore, olim Episcopo Scodrensi & Administratore Antibarensi, nunc vero Archiepiscopo Scvporvm ac totivs regni Serviae Administratore"

    (eta e profetve t Krishtit, shptimtar i bots dhe i fjals s tij t vrtet, botuar n gjuht italiane e epirote dhe ndar n dy pjes nga Pjetr Bogdani i Maqedonis, student i Kongregacionit t Shenjt t Propaganda Fides, doktor n filozofi e teologji t shenjt, ish-peshkop i Shkodrs dhe administrator i Tivarit, kurse tani kryepeshkop i Shkupit dhe Administrator i mbar Mbretris s Serbis).

    Cuneus prophetarum u shtyp me alfabetin latin sikundr prdorej n botimet italisht, duke shtuar po ato shkronja cirilike q patn prdorur Pjetr Budi e Frang Bardhi, veprat e t cilve duket se Bogdani i ka njohur. Dihet se gjat studimeve n Kolegjin e Propaganda Fides, Bogdani ka krkuar libra shqip nga shtypshkronja e kolegjit: "pes kopje t Doktrins s Krishter dhe pes fjalor shqip", me siguri vepra t Budit e t Bardhit. N nj raport drguar Propaganda Fides m 1665, ai gjithashtu prmend nj 'Evangelii in Albanese' (Ungjij n shqip)(33), pr t cilt kishte dgjuar, dhe ka t ngjar t jet Meshari i Buzukut i vitit 1555.

    Cuneus prophetarum u botua n dy shtylla prkrah njra-tjetrs n do faqe, njra shqip e tjetra italisht, n dy vllime, secili prej tyre kishte katr pjes (scala). Vllimi i par, i cili n fillim ka disa prkushtime e panegjirika t shkruara latinisht, shqip, serbisht dhe italisht, dhe prfshin dy vjersha shqip tetvargshe, njra nga kushriri i tij Luk Bogdani (Luca Bogdani) dhe tjetra nga Luk Suma (Luca Summa), trajton kryesisht tema nga Dhjata e Vjetr: i) Si e krijoi Zoti njeriun, ii) Profett dhe rrfimet e tyre pr ardhjen e Mesis, iii) Jeta e profetve dhe profecit e tyre, iv) Jeta e dhjet Sibilave. Vllimi i dyt, i titulluar De vita Jesu Christi salvatoris mundi (Mbi jetn e Jezu Krishtit, shptimtarit t bots), i kushtohet kryesisht Dhjats s Re: i) Jeta e Jezu Krishtit, ii) Mrekullit e Jezu Krishtit, iii) Vuajtjet dhe vdekja e Jezu Krishtit, iv) Ringjallja dhe ardhja e dyt e Krishtit. Kjo pjes prfshin nj prkthim nga Libri i Danielit, 9, 24-26, n tet gjuh: latine, greke, armene, siriake, hebraike, arabe, italiane dhe shqipe, dhe pasohet nga nj krye mbi jetn e Antikrishtit, me tregues italisht dhe shqip dhe me nj shtojc trifaqesh mbi Antichit della Casa Bogdana (Lashtsia e Shtpis s Bogdanve).

    Kjo vepr u rishtyp dy her nn titullin "L'infallibile verit della cattolica fede", Venedik 1691 dhe 1702 (E vrteta e pagabueshme e besimit katolik)(34).

    Cuneus prophetarum merret si kryevepra e letrsis s hershme shqiptare dhe sht e para vepr me tipare t plota letrare e artistike n gjuhn shqipe. Ajo prfshin nj gam t gjer: filozofi, teologji, shkenc (me trajtime n gjeografi, astronomi, fizik e histori). Ndrsa me poezin dhe prozn letrare t saj prek shtje t estetiks e t teoris s letrsis. Ajo sht nj

    __________________________________________________ _________________

    32 "Compositio de qua fit mentio, translatetur" (Shkrimi pr t ciln sht fjala, le t prkthehet). kr. Zamputi 1954, V. Kamsi 1962, Riza 1965a, Rugova 1982, f. 46.

    33 kr. Shuteriqi 1977, f. 58.

    34 Cuneus prophetarum gjendet edhe n rishtypje q i sht br n ditt tona, kr. Bogdani 1977 dhe 1989.
    __________________________________________________ _________________


    vepr humaniste e Epoks Baroke e ndikuar nga traditat filozofike t Platonit, Aristotelit, Shn Agustinit dhe Shn Thoma Akuinit. Qllimi filozofik themelor i Bogdanit sht njohja e Zotit, zbrthimi dhe shpjegimi i problemeve t qenies, ka ai e kryen me armt e arsyes e t mendjes. Edhe pse talenti i Bogdanit bie m shum n sy n proz, poezis s tij t thjesht fetare nuk i mungon eleganca. Trungun e poezis s tij e prbjn vjershat pr dhjet Sibilat (e Kums, e Libis, e Delfit, e Persis, e Eritres, e Samosit, e Kumanit, e Helespontit, e Frigjis, e Tivolit), vjersha q prshkohen nga prirja e shija baroke pr tema fetare dhe aludime klasike. Ja, pr shembull, Sibila e Persis:

    "Kumbon zani malsh e keletth nd shkretti,
    Xihariq me dhan'e u e t drejt,
    Shekullit me el, e fajevet pr mengji,
    Pagzimn predikon mb ket jet,
    Kuj do me shelbuem pa rren e sherregji,
    Nd parrijsit vendt gjanj si do vet,
    Tue trusun' kryet asaj bishe,
    Mir tu bam, e shpesh tu vot n'kishe."


    Nga t gjith shkrimtart e tjer t hershm shqiptar Bogdanin e dallon shqipja e tij e veant. Ai kishte nj interesim t vetdijshm pr fjalt e vjetra t harruara si dhe nj leksik shum t pasur, t cilin e prdori me mjeshtri pr t shprehur nocione t reja abstrakte. Bogdani filozofon mbi skolasticizmin dhe teologjin me siguri dhe zhdrvjelltsi, ndrkoh q paraardhsi Frang Bardhi, pesdhjet vjet para tij, kishte hasur vshtirsi t dukshme pr t shprehur nocione abstrakte t do lloji. N veprn e Bogdanit ndeshemi pr her t par me at q mund t quhet gjuh letrare. Ksisoj, ai e meriton t mbaj cilsimin e babait t prozs shqipe.

  16. #16
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.6 Veprat dytsore t shekullit t shtatmbdhjet



    Vepra t tjera t letrave shqiptare jan t pakta e t rralla, larg njra-tjetrs, si palma q shfaqen aty-ktu n horizontin e nj shkrettire letrare. Asnjra syresh nuk ka ndonj vler t veant letrare, edhe pse, n kt periudh, fardo shkrimi n gjuhn shqipe mund t marr rndsi kulturore, gjuhsore e historike.
    Pr qenien e nj numri veprash n gjuhn shqipe n shekullin e shtatmbdhjet dihet vetm ngaq prmenden ose prej autorve t tyre ose nga studiues t mvonshm. M sipr zum n goj, pr shembull, dy prkthimet fetare q Frang Bardhi njofton se i ka br dhe gramatikn latinisht-shqip t Ndre Bogdanit, ungji i Pjetr Bogdanit.

    Nj prkthim tjetr fetar n shqipe ishte ai i Neofit Rodinos (Neofito Rodin, 1576-1659), misionar qipriot. Rodinoja ka kaluar disa vjet n ngulimet arbreshe n Italin jugore, prfshir Munxifs (ital. Mezzoiuso) n Sicili dhe Barill (ital. Barile) n Potenz. Nga 1628 deri m 1643 ai jetoi dhe punoi n krahinn e Himars n Shqiprin jugore. Bashk me studentin e tij Dhimitr Delvina (Demetrio Dervino), prift shqiptar, ai prktheu shqip nj Doktrin t Krishter pr prdorim fetar. Origjinali ndoshta ka qen ai i Jakob Ledesms(35), i prkthyer m

    __________________________________________________ _________________

    35 kr. Shuteriqi 1976, f. 74.
    __________________________________________________ _________________


    par nga Lek Matrnga. N letrn drguar Propaganda Fides m 28 gusht 1637, Rodinoja shkruante:

    "Tra alcuni scolari mei che tengo, vi un sacerdote detto Demetrio, il quale possede elegantissimamente la lingua albanese per esser della nation, et catholico vero; perci mi sono posto a tradur la dottrina christiana, quella che contenuta in soli duoi fogli, in questa lingua, la qual spero in Iesu Christo sar di utilit apreso loro. Con altra occasione, e spero presto, la mander, perch ancora non finita, pregando a Vostra Signoria Illustrissima la proponga alla Sagra Congregatione, acci dii ordine che si stampi."

    (Ndr studentt e tjer q kam sht nj prift me emrin Dhimitr, q e di gjuhn shqipe n mnyr shum t zhdrvjellt, meqense sht i atij kombi dhe katolik i vrtet; pr kt arsye, i hyra prkthimit t Doktrins s Krishter, q jepet n kt gjuh vetm n dy vllime e q besoj n Jezu Krishtin se do t'u vlej atyre. Do t'ua drgoj m von, shpresoj s shpejti, meq ende nuk e kam prfunduar, me lutje Shklqesive Tuaja q t'ia propozoni Kongregacionit t Shenjt n mnyr q t japin urdhrin pr ta botuar.)(36)

    Por Kongregacioni i Shenjt i Propaganda Fides, si zakonisht, nuk ishte fort i interesuar pr t pasur vepra fetare n gjuhn shqipe, iu prgjigj vetm se Doktrina e Krishter ishte prkthyer e botuar tashm shqip, duke e pasur fjaln sigurisht pr botimin e dyt t prkthimit t Pjetr Budit, dhe se nuk ishte nevoja t'i hynte mundimit pr ta prkthyer prsri. Kshtu vepra e Neofit Rodinos mbeti n dorshkrim dhe humbi. Sikundr kemi vrejtur m sipr, mjaft nga t dhnat tona pr Shqiprin n kt periudh dalin prej letrave dhe raporteve drguar Propaganda Fides nga misionar dhe kishtar vends q shrbenin n Ballkan. Kto raporte shpesh prfshinin jo vetm shtje t lidhura me kishn, por edhe t dhna t rndsishme pr zhvillimet politike, si dhe pr historin, gjeografin dhe zakonet e popullsis fisnore vendse.

    N njrin nga kto raporte, me datn 14 shkurt 1633 dhe me titullin 'Trajtes e shkurtr pr kombin shqiptar e, n veanti pr banort e malsis s Dukagjinit', hasim nj list me tridhjet e dy fjal shqip(37), pr t cilat autori i saj Pjetr Mazreku (Pietro Maserecco, vd. 1634), nga Prizreni, kryepeshkop i Tivarit, orvatet t jap etimologji dhe shpjegime. Shum prej tyre t kujtojn imagjinatn naive t Shn Isidorit t Seviljes njmij vjet para tij. Pjetr Mazrekut mund t'i njihet ksisoj merita e babait t studimeve etimologjike shqiptare.

    N vitin 1638 u botua n shqipe nj vjersh e Zhan Zhak Bushar-it (Jean Jacques Bouchard, 1606-1641?) n nj libr me titull Monumentum romanum, Nicolao Claudio Fabricio Perescio, senatori Aquensi doctrinae virtutisque causa factum, Rom 1638, q prmbante tipa vjershash n shum gjuh asokohe ekzotike si, fjala vjen, gjuht hindu dhe japoneze, kushtuar Nikola Klod Fabri de Peires (Nicolas Claude Fabri de Peiresc), mecenat frng i arteve dhe shkencave nga Aix-en-Provence dhe mik i filozofit Pier Gasendi (Pierre Gassendi, 1592-1655) dhe i astronomit Galileo Galilei (1564-1642). Autori arbresh i vjershs n shqip, Daniel Korteze (Daniel Cortese), pati lindur n Ungr (ital. Lungro) n Kalabri m 1617 dhe pati ndjekur studimet n Kolegjin Grek t Shn Athanasit n Rom nga viti 1631 deri m 1639, ashtu si dhe Lek Matrnga nj shekull para tij. Vjersha e tij me gjasht vargje 'Carmen albaniense sev epiroticvm' (Kng shqiptare apo epirote) sht nj panegjirik e

    __________________________________________________ _________________

    36 kr. Karalevskij 1912, f. 196.

    37 kr. Roques 1932a, Zamputi 1964a, 1964b, L. Marlekaj 1995.
    __________________________________________________ _________________


    thjesht e pa ndonj merit t vrtet letrare a gjuhsore(38).

    "Scerbese himiri hiscte na ringraziome
    At ce ben mir ghidhue cusctii hisct
    Zoti NICOLO ce beri mir ghidhue
    Asctu vete iemi baiture na te
    Ringraiziome at edhue na me
    Gliucha dhen"


    (sht shrbim i mir. Falnderojm
    Ata q t gjithve u bjn t mira. Kshtu ishte
    Zoti Nikolla, i cili t gjithve u bnte mir.
    Prandaj vet jemi t shtrnguar
    T'i falenderojm edhe ne
    N gjuhn ton.)

    Duke gjykuar nga drejtshkrimi, ka t ngjar q Daniel Korteze t jet njohur me veprat e Gjon Buzukut, Pjetr Budit dhe Frang Bardhit, ndonse jo doemos edhe me ato t Lek Matrngs. Vjersha e tij e vogl prbn dokumentin e tret m t vjetr n dialektin tosk (pas Ungjillit t Pashkve dhe Matrngs) dhe t parin dokument nga Kalabria.

    Nj tjetr Doktrin e Krishter, q ndoshta mbetet pr t'u zbuluar, sht ajo e Bernardit t Kuintianos (Bernardus a Quintiano apo Quinzano) ose t Verons. sht nj prkthim n gjuhn shqipe i s ashtuquajturs Doktrin e Krishter 'e vogl' e Shn Robert Belarminit (1542-1621), e prkthyer gjithashtu nga Pjetr Budi m 1618. Bernardi(39) ishte nj prift franeskan dhe misionar q shrbeu n Shqipri nga viti 1636 deri m 1649, ku thuhet se e msoi mir gjuhn. Doktrina e tij e Krishter u botua vrtet n Venedik m 1675. Pjetr Bogdani e njihte kt vepr dhe n nj letr drguar Propaganda Fides nga Shkodra m 3 janar 1676 njoftonte:

    "Gjat kohs q kalova n Venedik vern e shkuar sigurova dhe me shpenzimet e mia rishtypa Doktrinn e Krishter t vogl n gjuhn shqipe e n italishte t prkthyer me saktsi nga Reverendi At Bernardi i Verons, dhe meq i mora t gjitha kopjet me vete pr t'ua shprndar klerikve anemban Shqipris, e gjykova t nevojshme t'i drgoj nj kopje Kongregacionit t Shenjt nqoftse ata dshirojn ta ribotojn n Propaganda Fide pr t'u dhn mundsi brezave t ardhshm, ngaq sht mjaft e frytshme.(40)"

    Nj vepr tjetr q me siguri do t ishte me interes pr leksikograft, sht nj Dictionarium epiroticum, nj fjalor shqip i hartuar para vitit 1678 nga nj Leo i itadels (Leo da Cittadella), nj misionar italian q shrbeu n dioqezn e Shkodrs m 1671. Vdiq m 1678. Si e ku, mbetet e panjohur.

    __________________________________________________ _________________

    38 kr. Shuteriqi 1958, 1973, f. 72-73.

    39 kr. Roques 1936b, f. 33-34, Shuteriqi 1976, f. 79.

    40 kr. Arkivi i Propaganda Fides, S. R. C. Albania II, f. 137. Nse Doktrina e Krishter e Bernardit t Kuintianos ruhet ende n bibliotekn e Propaganda Fides, kjo sht e vshtir t thuhet, prderisa ende nuk ka kurrfar katalogu t hollsishm t materialeve t ktij arkivi historik q mund t ken vlera albanologjike. kr. Kowalsky & Metzler 1983.
    __________________________________________________ _________________


    Arkivi i Propaganda Fides prmban gjithashtu nj letr t shkruar shqip, me datn 30 mars 1689(41). Ajo u drejtohet autoriteteve kishtare nga pleqsia e Gashit n Shqiprin verilindore, pr t'u trhequr vmendjen lidhur me gjendjen e tyre, sidomos pr faktin se pr katr vjet me radh kishin pritur t'u vinin priftrinjt e premtuar nga Kongregacioni i Shenjt. Arsyeja e prfshirjes s tekstit shqip t letrs, t hartuar pr ta s bashku me variantin italisht nga famullitari dalmat i Pultit Xhorxhio Toli (Giorgio Tolich), ishte pa dyshim q t theksonin vshtirsit gjuhsore me t cilat po ballafaqohej kisha n Shqipri. Kuptimplot sht fakti se Tolii prdor drejtshkrimin e Budit dhe Bogdanit, tregues ky se veprat e ktyre dy shkrimtarve njiheshin prej tij.

    Nj vepr e shnuar e leksikografis shqiptare, e hartuar para vitit 1694, sht fjalori shqip-italisht, italisht-shqip(42) i murgut sicilian Nilo Katalano (Nilo Catalano, 1637-1694). Katalano ka lindur afr Mesins n Sicili dhe ka shrbyer si misionar n krahinn e Himars n bregdetin e Shqipris jugore, ashtu si dhe bashkatdhetari i tij Neofit Rodino. U emrua kryepeshkop i Durrsit dhe famullitar apostolik i Himars m 1693 dhe vdiq nj vit m pas m
    3 qershor. Dihet gjithashtu se u ka dhn msim t gjuhs shqipe arbreshve t Munxifsit (ital. Mezzoiuso). Dorshkrimi i veprs s tij Vocabolario albanese-italiano et italiano-albanese (Fjalor shqip-italisht dhe italisht-shqip) u b i ditur nga Xhuzepe Krispi (Giuseppe Crispi, 1781-1859)(43) se ndodhej n Bibliotekn e Seminarit Shqiptar n Palermo m 1831. M von ai ra n duart e studiuesit dhe shkrimtarit arbresh Xhuzepe Skir plaku (Giuseppe Schir senior, 1865-1927)(44), i cili thot se fjalori sht n dialektin verior geg (q nuk flitet as n Sicili e as n Himar) dhe shpreh pikpamjen se pr kt arsye ai mund t jet nj kompilim i fjalorit t Frang Bardhit dhe i veprave t Pjetr Budit e t Pjetr Bogdanit(45). Fjalori shoqrohet me shnime gramatikore pr gjuhn shqipe dhe me dy faqe me shkrim grek. Ai prmbante n fillim edhe nj prmbledhje kngsh popullore arbreshe t shkruara me alfabetin grek, prfshir 'Kngn e Pal Golemit', q Skiroi e botoi m 1923(46). Nse kto kng jan ende n kt dorshkrim, ato do t prbnin prmbledhjen m t vjetr t kngve popullore arbreshe, duke ia kaluar me mbi dyzet vjet m hert prmbledhjes q mendohet se e ka br Nikoll Filja (Nicolo Figlia, 1682?-1769).

  17. #17
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    4.7 Prfundime



    T pes shkrimtart kryesor shqiptar t shekujve t gjashtmbdhjet dhe

    __________________________________________________ _________________
    41 kr. Bartl & Camaj 1967.

    42 kr. Roques 1932b, f. 35-36, Dh. Shuteriqi 1976, f. 88, 1995, Kastrati 1980, f. 4-6.

    43 kr. Crispi 1831.

    44 Shuteriqi 1976, f. 88, njofton se ky dorshkrim ndodhet sot n Bibliotekn Mbretrore t Kopenhags. Por Gangale 1973 nuk e prmend fare n katalogun e tij t Koleksionit Shqiptar (Albansk Samling) t shnuar atje.

    45 kr. G. Schir 1917-1918.

    46 kr. G. Schir 1923, f. 22-25.
    __________________________________________________ _________________


    shtatmbdhjet: Gjon Buzuku, Lek Matrnga, Pjetr Budi, Frang Bardhi dhe Pjetr Bogdani, formojn brthamn e letrsis s hershme shqiptare. Ata i dhan ksaj letrsie frymmarrjen e par t talentit krijues dhe farn e imt t zhdrvjelltsis dhe nivelit artistik. S bashku me nj radh autorsh dytsor q u prmendn m sipr si dhe pa dyshim me t tjer q u kan humbur analeve t historis s letrsis, ata solln n jet nj letrsi q u zhvillua vrullshm, por q do t mbytej n djep, si t thuash, nga shtrngesat e rrjedhs s historis shqiptare. Ato q mund t kishin qen rrnj t forta t nj letrsie kombtare dinamike, si ato q u rritn n rajonet m fatlume t Evrops n shekullin e shtatmbdhjet, u kputn dhunshm nga pushtimi turk dhe, si pasoj, nga dobsimi dhe rnia e mbrojtsit disi kontradiktor t Shqipris, kishs katolike.

    Pushtimi turk dhe kolonizimi i vendit, q kishte filluar q m 1385, e ndau Shqiprin n tri sfera kulture, t gjitha n thelb t pavarura nga njra-tjetra: kultura kozmopolite e Orientit islamik q prdorte n fillim turqishten, persishten dhe arabishten si mjete shprehjeje, trashgimia e zgjatur bizantine e Ortodoksis greke n Shqiprin jugore dhe kultura n zgjim e arbreshve n Italin e jugut, t ushqyer nga nj klim shoqrore, politike, ekonomike m e favorshme si edhe nga trualli intelektual i qytetrimit italian. Me pushtimin osman t Ballkanit, letrsia e hershme shqiptare menjher rrudhet e rrgjohet dhe me aq mbyllet prfundimisht kreu i par i shquar i historis s ksaj letrsie. Deri para se t vinte lvizja e Rilindjes Kombtare, n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet, letrsia n Shqipri nuk do t mund t rifitonte at karakter jetsor q kishte pasur n shekujt e gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet. Letrsis kombtare do t'i duhej prsri t fillonte nga e para.

  18. #18
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    5. SHKLQIMI I ORIENTIT.
    LETRSIA MYSLIMANE E SHEKULLIT XVIII DHE FILLIMIT T SHEKULLIT XIX





    5.1 Kushtet historike dhe kulturore



    M 28 qershor 1389 turqit mundn koalicionin e forcave ballkanike nn udhheqjen serbe n Fush-Kosov, dhe u bn zotr t Ballkanit. M 1393 turqit kishin pushtuar Shkodrn, ndonse venedikasit do ta rimerrnin pas pak kohe bashk me kshtjelln madhshtore t saj. Pushtimi i Shqipris vazhdoi edhe n vitet e par t shekullit t pesmbdhjet. Kshtjella malore e Krujs u mor m 1415, kurse qytetet po aq strategjike t Vlors, Beratit dhe Kanins
    n Shqiprin e jugut ran m 1417. Deri m 1431 turqit e kishin prfshir Shqiprin jugore brenda Perandoris Osmane dhe kishin ngritur administratn e 'sanxhakut' me kryeqytet Gjirokastrn, t pushtuar m 1419. Shqipria feudale e veriut mbeti n dor t fiseve autonome, ndonse tani nn suzerenitetin e Sulltanit.

    Pushtimi turk nuk u prit pa kundrshtime nga ana e shqiptarve, sidomos n kohn e Gjergj Kastriotit, t njohur me emrin Sknderbej (1405-1468), princ dhe tani hero kombtar. I drguar nga i ati si peng te Sulltan Murati II (sundoi 1421-1451), djaloshi Kastriot u kthye n fen islame dhe mori shkollim mysliman n Edrene (Adrianopol). Turqit e quajtn Iskander dhe i dhan titullin bej, nga edhe vjen emri Sknderbej. M 1443 Sknderbeu prfitoi nga shpartallimi i turqve n Nish nga ana e komandantit hungarez Janosh Huniadi (rreth 1385-1456) dhe braktisi ushtrin osmane, u kthye n Shqipri dhe riprqafoi kristianizmin. Arritja e madhe e par e tij qe bashkimi i fiseve feudale t prara t Shqipris veriore n Lidhjen e Lezhs m 1444. Me an t nj dredhie ai mori kshtjelln e Krujs dhe u shpall kryekomandant i nj ushtrie shqiptare, e cila, ndonse e pavarur, as mund t krahasohej me fuqin kolosale ushtarake t turqve. M 1453 vet Konstantinopoja ra n duart e forcave t Sulltan Mehmetit II Ngadhnjimtarit (sundoi 1451-1481), duke i dhn fund ksisoj Perandoris Romake Bizantine njmijvjeare t Lindjes. Por Shqipria, ndonse e braktisur n fatin e saj, nuk do t dorzohej leht.

    N vitet m pas, Sknderbeu zmbrapsi me sukses trembdhjet sulme osmane, prfshir edhe tre rrethimet e mdha t kshtjells s Krujs, t udhhequra nga vet sulltant (Muradi II m 1450 dhe Mehmeti II m 1466 dhe 1467). Pr qndresn ndaj turqve ai gzoi adhurimin e madh t bots kristiane dhe iu dha titulli 'Atleta Christi' nga papa Kalisti III (sundoi 1455-1458). Qndresa shqiptare u mposht vetm pas vdekjes s Sknderbeut m 17 janar 1468 n Lezh. M
    1478 kshtjella e Krujs u mor prfundimisht nga forcat turke, m 1479 ra Shkodra dhe, m n fund, m 1501 ra Durrsi. Me fundin e shekullit t gjashtmbdhjet Perandoria Osmane ishte ngritur n zenitin e saj politik dhe Shqipria do t nnshtrohej krejt gjat katr shekujve t kolonizimit turk, i cili ia ndrroi rrnjsisht faqen vendit.

    Studiuesit e sotm shqiptar kan prirjen t'i vshtrojn pasojat e ktyre shekujve t sundimit turk si trsisht negative, me hordhi barbare aziatike q shkatrrojn dhe plakisin nj vend q, prndryshe do t kishte lulzuar n djepin e qytetrimit evropian. Kjo pikpamje mjaft e njanshme vjen e prcaktohet n nj shkall t madhe nga prvoja e lvizjes kombtare shqiptare n fundin e shekullit t nntmbdhjet, kur Perandoria Osmane qe n nj periudh kalbzimi t thell. Edhe pse pushtimi turk i Shqipris u solli vuajtje t pafundshme banorve t ktij vendi, ai solli edhe nj kultur t re e t prpunuar, e cila m von do t bhej pjes prbrse e identitetit shqiptar.

    Islami, si nj f e re, kishte ar midis veriut katolik dhe jugut ortodoks t Shqipris dhe, me kalimin e kohs, u b besimi sundues i vendit. Ndonse gjat dhjetvjearve t par t sundimit turk ndr vet shqiptart kishte pak mysliman, deri n fillim t shekullit t shtatmbdhjet llogaritet se pesdhjet prqind e popullsis s Shqipris veriore ishin kthyer n fen islame(1.) Katolicizmi romak dhe ortodoksizmi grek e serb n Shqipri kishin qen, n fund t fundit, mjete transmetimi kulturash t huaja, t vna n lvizje nga gjuht e huaja. Ato ishin fe n t cilat shqiptart, n krahasim me fqinjt serb, bullgar e grek, kishin qen konvertuar vetm n mnyr t siprfaqshme. Kthimi masiv i popullsis shqiptare n fen islame bhet edhe m i kuptueshm po t kemi parasysh taksat e rnda (hara) q iu vun rajave, banorve kristian t Perandoris.

    Hasan Kaleshi (1922-1976)(2) ka shprehur nj mendim binds kur ka thn se pushtimi turk i Ballkanit e pati t paktn nj rrjedhoj pozitive - i shptoi shqiptart nga asimilimi etnik prej sllavve, ashtu si sikundr vrshimi sllav n Ballkan n shekullin e gjasht i pati dhn fund procesit t romanizimit q kishte krcnuar me asimilim paraardhsit jo-latinishtfols t shqiptarve nj mij vjet m par. Ndonse t panjohur nga turqit si pakic etnike (popullsia e Perandoris Osmane ndahej sipas fes e jo sipas kombsis), shqiptart ia doln mban t mbijetonin si popull dhe, n thelb, t zgjeronin zonat e ngulimeve t tyre nn sundimin turk. Shkodra dhe qendrat e tjera qytetse prgjat bregdetit shqiptar u bn pr t parn her qytete t vrteta shqiptare dhe me popullsi shqiptare.

    Perandoria Turke, me organizimin e saj qendror dhe bazn pushtetore t prqendruar n Stamboll, e la Shqiprin n nj amulli kulturore e politike, si kishte qen q n fillim, ndrsa kultura turke osmane, q do t arrinte kulmin gjat Epoks s Tulipanit n shekullin e tetmbdhjet, deprtoi thell n mbar vendin. Qytete jugore e qendrore t Shqipris si Berati dhe Elbasani me kalat, xhamit dhe medreset e ndrtuara rishtas, u bn qendra krahinore t dijes orientale dhe prjetuan vrtet njfar rilindje kulturore nn Islamin, ashtu si dhe Shkodra e Gjakova n veri. Poet, artist dhe dijetar shtits filluan t gzojn prkrahjen e qeveritarve dhe pashallarve vends ashtu si ndodhte n mbar Azin e Vogl.

    Sikundr autort e par t Shqipris kristiane kishin shkruar latinisht apo greqisht, ashtu edhe shkrimtart e par nga Shqipria myslimane prdorn mjetet letrare t Perandoris Osmane: turqishten(3) dhe persishten, bile shum prej tyre me sukses t dukshm.

  19. #19
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    5.2 Shkrimtart me prejardhje shqiptare q shkruan turqisht.



    Nj nga m origjinalt ndr poett e hershm t Perandoris Osmane ishte Mesihi i Prishtins(4) (rreth 1470-1512) i njohur n turqisht si Pritineli Mesihi. Mendohet se ka qen

    __________________________________________________ _________________

    1 Pr islamizimin e Shqipris, kr. Arnold 1896, Rossi 1942, Stadtmller 1955,
    Skendi 1956b, dhe Bartl 1968.

    2 kr. Kaleshi 1975.

    3 Pr historin e letrsis turke n Shqipri, kr. Karateke 1995.

    4 kr. Gibb 1902, vll. 2, f. 226-256, Bombaci 1969, f. 330-333, Morina 1987, dhe Kaleshi 1991, f. 22-24.
    __________________________________________________ _________________


    shqiptar nga Prishtina, edhe pse duhet t ket banuar n Stamboll q n mosh t njom e m pas. Mesihi nuk qe vetm nj poet jashtzakonisht i talentuar, por edhe nj mjeshtr me talent pr kaligrafi, dhe pati postin e sekretarit t Kadim Ali Pashs gjat sundimit t Bajazidit II (sundoi 1481-1512). Nj ehr o—lani (djal qyteti) qefli, sikundr e cilson biografi Ashik elebi, Mesihin mund ta gjeje m leht npr parqe e bahe dfrimi me miqt dhe dylbert e tij sesa n pun. Ndonse mnyra hedonistike e jetess do t'ia ket penguar prparimin n karier, ai krijoi at q mund t quhet si ndr m t mirat poezi osmane t kohs s vet. M e prmendura sht Murabba'-i bahar(5) (Od pr pranvern) e cila, pas botimit n prkthim latinisht m 1774 nga orientalisti Sr Uilliam Xhounz (Sir William Jones, 1746-1794), do t bhej poezia m e njohur turke n Evrop pr nj koh t gjat. Ajo fillon kshtu:

    "Dinle blbl kissasin kim geldi eyy~m-i bah~r
    Kurdi her bir b~—da heng~me heng~m-i bah~r

    Oldi sm efs, ~n ana ezh~r-i b~d~m-i bah~r
    'Ays, ns, et kim geer kalmaz bu eyy~m-i bah~r"


    (Dgjo bilbilin, ditt e pranvers kan ardhur,
    Stina e pranvers i ka gjallruar tr kopshtet,

    Lulet e bajames lshojn rreze t argjendta,
    Pi dhe bj qef, se ditt e pranvers t ikn e t ln.)

    M origjinale se 'Od pr pranvern' sht poezia e Mesihis ehr-engz (Tmerri i qytetit), q pas pak kohe do t bhej model i nj gjinie letrare t re n poezin osmane. N 186 kupletet e tij ai i kndon bukuris dhe nurit t dyzet e gjasht djelmoshave t Edrenes (Adrianopojs). sht kjo nj kryevepr e poezis turke t fillimit t shekullit t gjashtmbdhjet q, me lojn e fjalve dhe humorin thers, sjell nj far lehtsimi e shlodhjeje n mes t atij vrshimi t prgjithshm t poezis intelektualiste mistike. Mesihi pranon me humor se vjersha e tij sht mkatare, por edhe se ka besim q Zoti do ta fal: "Zemra ime bredharake sht br aq shum copash, saq secila ka vajtur te njra prej atyre bukurive."

    Nj shkrimtar tjetr i shekullit t gjashtmbdhjet me prejardhje shqiptare ishte Jahja bej Dukagjini(6) (vd. 1575), i njohur n turqisht si Dukagin-zde Yahy bey ose Talicali Yahy. Pinjoll i nj fisi dukagjinas q banonte n alpet e zhveshura shqiptare n veri t lumit Drin, ai vet doli nga krahina e Plevls, tani n veri t Malit t Zi, dhe u drgua n rini pr t shrbyer si jenier. Ndryshe nga shum t rinj shqiptar t shkolluar n shrbim t Perandoris Osmane, nuk e kishte ln n harres prejardhjen e tij shqiptare. N njrn nga vjershat e tij thot:


    "Arnavud asli olub-dur aslim
    Qili—iyla dirilr heb neslim
    Nola ol .t~'ife-i šr-efken
    Qilsa š~hin gibi .tašliqda vat.an
    Arnavud as. li olanda bu hner
    Aa bezer ki ola .tašda gher"


    __________________________________________________ _________________
    5 kr. Rossi 1954.

    6 kr. Gibb 1904, vll. 3, f. 116-132, Bombaci 1969, f. 345-346, dhe Kaleshi 1991,
    f. 19-22.
    __________________________________________________ _________________


    (Raca shqiptare sht raca ime, Mbar populli im mban shpatn pran, Ata trima si petrita nuk e kan pr gj T ngren shtpit mes shkmbinjve, Kjo sht dhunti e racs shqiptare, Ata njerz jan gur t muar mes shkmbinjsh.)

    Jahja beu ishte ushtar trim e njkohsisht shkrimtar i guximshm. Ai nuk kishte frik t'i dilte kundr opinionit publik ose t'ua prishte qejfin npunsve t oborrit me vargun e tij shpesh me frym polemike. Nj her, i akuzuar nga Veziri i Madh pse kishte guxuar t shkruante nj elegji pr vdekjen e princ Mustafait, i cili qe ekzekutuar n Konj nga i ati, sulltan Sulejman Madhshtori (sundoi 1520-1566) m 1533, Jahja beu iu prgjigj me zgjuarsi: "Ne e dnojm me Padishahun, por e vajtojm me popullin". E prapseprap, meq kishte br shum armiq, e pa m t arsyeshme t trhiqej n ifligun e tij afr Zvornikut n Bosnj, ku, plak i moshuar n t tetdhjetat e me divanin e tij n dor pr ta prfunduar, vdiq m 1575 [983 A.H.]. Nga pes mesnev t tij m e njohura sht Shh u ged (Mbreti dhe lypsi), pr t ciln na thot se e ka mbaruar brenda jo m shum se nj jave. Kjo poem e muar shum, e shkruar me vargje t rregullta, idealizon dashurin e pastr pr nj djalosh nga Stambolli me bukuri t rrall (i dhn si mbret meq mbretron mbi zemrn e tij) nga dashnori i tij i prunjur (i dhn si lyps pr shkak t lutjeve plot dshir e mall). Ai ishte edhe autori i nj divani gazelesh t prmendur m sipr, q prgjithsisht mendohet se jan m pak origjinale. Nj tjetr poet turk me emr ishte i vllai i Jahja beut, Ahmed bej Dukagjini, i njohur n turqisht si Dukagin-zde Ahmed bey.


    Me prejardhje shqiptare duket se kan qen t paktn tre prozator turq t vjetr. Ata jan Ajazi (Ays), autor i fillimit t shekullit t gjashtmbdhjet, i cili ka hartuar nj kronik t mbetur pa u botuar; Veziri i Madh Lutfi Pasha (vd. 1564), autor i nj traktati pr detyrat e shtetit; dhe Koi Beu nga Kora, kshilltar i Sulltan Muradit IV (sundoi 1623-1640), traktati politik i t cilit pr problemet shqetsuese t Perandoris dhe rrugt pr mnjanimin e tyre e bri orientalistin e madh austriak Baron fon Hamer-Purgshtal (Baron von Hammer-Purgstall7 1774-1856) ta quante 'Monteskj Osman'.

    Gjat pes shekujve t bashkimit t dhunshm me Perandorin Osmane, Shqipria do t nxirrte shum burra t tjer t mdhenj, ndikimi i t cilve mbi kulturn turke kurrsesi nuk qe ansor. Ndr ta ka qen teologu dhe dijetari Hoxha Hasan Tahsin (1812-1881), i pari rektor i Universitetit t Stambollit; leksikografi dhe enciklopedisti Sami bej Frashri (1850-1904), i njohur n turqisht si Shemsedin Sami (emseddin Sami); poeti mbarislamik Mehmet Akif (1873-1936) nga Peja, autor i himnit kombtar turk t vitit 1921; dhe Riza Tevfik (1868-1949), nj nga filozoft m t mdhenj turq t kohs.

    Ndrkaq, pr fat t mir, n shekullin e tetmbdhjet, energjit krijuese t shqiptarve osman filluan t rrjedhin edhe n drejtim t zhvillimit t gjuhs s tyre kombtare.

  20. #20
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    5.3 Letrsia e bejtexhinjve



    Kalimi nga turqishtja, persishtja dhe arabishtja te shqipja si mjet i shprehjes letrare

    __________________________________________________ _______________
    7 kr. Hammer-Purgstall 1836-1838.
    __________________________________________________ _______________


    prfundoi n nj shembull t asaj q njihet si letrsi Alhamiado, term spanjisht (aljamiado) ky q shnon nj letrsi vendse t shkruar me shkronja arabe e t ndikuar fuqishm nga kultura islame. Letrsit Alhamiado lindn kryesisht n Spanj dhe Portugali gjat periudhs maore si dhe n Bosnj e n Shqipri gjat sundimit turk. Orvatjet e para n fillim t shekullit t tetmbdhjet nga shkrimtar shqiptar t formuar n nj kultur islamike pr t'u shprehur jo n gjuht e Orientit, por n gjuhn e vet vendse, ishin aq vendimtare dhe t rndsishme sa edhe 'kish qen kalimi nga latinishtja n shqipe pr krijimin e letrsis s hershme shqiptare (n shekullin e gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet).

    Letrsia e bejtexhinjve(8), sikundr quhet kjo periudh e shkrimeve shqiptare, prbhet kryesisht nga poezi n shkrim arab. Tashm sistemi i shkrimit arab u ishte prshtatur nevojave t turqishtes osmane(9) dhe po merrte trajt pr t'iu prshtatur sistemit fonetik m t prpunuar t shqipes, ose m sakt, dialekteve t shqipes n fjal. Doli po aq i paknaqshm pr shqipen sa edhe pr turqishten pati dal. Por oriental nuk qe vetm shkrimi. Gjuha e bejtexhinjve ishte nj shqipe aq shum e ngarkuar me fjal turqishte, arabishte e persishte, saq shqiptart sot e kan shum t vshtir ta lexojn pa fjalor. Pr m tepr ka t ngjar q lexuesit e turqishtes klasike
    q nuk din shqip, t'i kuptojn m shum e m mir ato tekste sesa lexuesit e shqipes q nuk din ndonj gjuh orientale. Shtresimi i fjalorit t huaj q deprtoi n gjuhn shqipe t ksaj periudhe u prdor, s pari, pr t shprehur tiparet e nj feje t re dhe t nj kulture t re, t cilat n fillim qen krejt t panjohura e t huaja pr shqiptart. S dyti, po me aq rndsi t paktn
    pr krijimtarin poetike, prdorimi i fjalorit tradicional arabisht dhe persisht lehtsoi shum vargun me rim dhe metrik klasike, si kishte ndodhur me poezin turke osmane.

    Poezia e bejtexhinjve u ndikua fort nga modelet letrare turke, persiane e arabe, q ishin n mod aso kohe n Stamboll e n Lindje t Mesme. N shqipe do t haset shumica e zhanreve dhe formave zotruese n vargun turk e persian. N vjersha t veanta apo n divane(10) gjejm: murabba', vjersh n strofa katrvargjesh; ilahi (arab. ilh), himne fetare; kaside (arab. qasde), ode m t gjata panegjirike t plqyera m fort nga arabt; dhe gazele (arab. ghazal), vjersha m t shkurtra, shpesh lirika dashurie, t plqyera m fort ndr turqit e persiant. Sistemi metrik qe kryesisht silabik ndonse pati aty ktu orvatje pr t futur metrat sasior(11). Prmbajtja qe shpesh fetare, ose intime meditative ose haptazi didaktike-moralizuese, pr prhapjen e besimit. Karakteri kryesisht meditativ i ksaj poezie e merrte frymzimin nga rrymat e Islamit: nga spiritualiteti autoritar Sunit deri te sferat e thella mistike t Sufizmit Shiit e m pas, deri te meditimet m liberale, ndonse po aq mistike, t panteizmit bektashian. Kemi edhe poezi laike: lirika dashurie, vjersha kushtuar natyrs dhe poezi historike e filozofike n t cilat ndeshemi me meditime her-her ironike mbi t prpjetat e t tatpjetat e qenies n nj bot q sht ekzotike si pr vet lexuesin e sotm shqiptar po ashtu edhe pr at perndimor.

    __________________________________________________ _______________

    8 Bejtexhi: term pr poet popullor n traditn myslimane, nga turqishtja beyit, d.m.th. kuplet. Terma t tjera pr kta rapsod shtits ishin ashik, dhe n turqisht saz airleri
    'poet muzikor'. Pr burime t prgjithshme mbi kt letrsi, kr. Kaleshi 1956, 1958, 1966-67, 1975, 1991, Myderrizi 1955c, 1959, 1965, Shuteriqi 1976, Salihu 1987, dhe Pirraku 1988.

    9 Turqishtja shkruhej me alfabet arab deri m 1928.

    10 Divani sht nj prmbledhje poezish orientale me nj renditje t veant. Zakonisht nis me nj lutje Allahut, vazhdon me vargje pr dashurin dhe knaqsit toksore ose pr shtje t fes e t filozofis, dhe mbyllet me ode panegjirike pr Sulltanin ose sundimtart e padront vendor.

    11 kr. Rossi 1946, f. 243.
    __________________________________________________ _______________

    Letrsia e bejtexhinjve ka mbetur n dorshkrime, q tani kan humbur ose, n rastin m t mir, nuk ka qen e mundur t gjenden deri m sot. Nj numr i pakt kopjesh t vona t dorshkrimeve (pr fat t keq, jo origjinalet) ruhen n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran, por pjesa m e madhe e materialeve n dorshkrim t ardhura deri n ditt tona ndodhen ende n duar privatsh, sidomos n ish-Jugosllavi. Nga dorshkrimet e ruajtura sht botuar fare pak. Pr kt arsye, shkrimet e bejtexhinjve prbjn nj nga kapitujt m pak t njohur t letrsis shqiptare.

    Vjersha m e vjetr shqiptare n shkrim arab sht nj lutje humoristike pr kafen, q mban datn 1725 [1137 A.H.], dhe sht shkruar nga nj i quajtur Mui Zade, djali i Muit, pr t cilin dihet se ka qen plak kur e ka shkruar. Refreni i saj, Imzot, mos na ler pa kahve, pa dyshim q u prek telat e zemrs shum terjaqinve t kafes. E zbuluar n nj dorshkrim nga Kora q tani ruhet n Tiran, kjo vjersh prbhet nga shtatmbdhjet strofa katrshe me rim AAAB. sht krijimi letrar m i vjetr n dialektin tosk e i shkruar brenda n Shqipri, q njihet deri m sot.

    Poeti i par i madh ndr bejtexhinjt sht Nezim Frakulla(12) (rreth 1680-1760), i njohur edhe me emrat Nezim Berati apo Nezim Ibrahimi. Ai ka lindur n fshatin Frakull afr Fierit dhe jetoi nj pjes t madhe t jets n Berat, qendr e lulzuar e kulturs islame t kohs. Nezimi kreu studime n Stamboll, ku edhe shkroi pr her t par poezi n turqishte, persishte dhe ndoshta arabishte, ndr to dy divane. Aty nga viti 1731 u kthye n Berat, ku dihet se hyri n nj rivalitet letrar me vjershtor t tjer t kohs, sidomos me Mulla Aliun, myftiun e Beratit. Midis viteve 1731 e 1735 ai krijoi nj divan dhe poezi t llojeve t tjera n shqipe, si dhe nj fjalor shqip-turqisht n vargje. Divanin origjinal nuk e kemi t plot, por nga ai kemi kopje t rreth 110 vjershave. Disa nga vargjet e tij jan kompozuar, dhe npr shekuj disa kng kan ardhur goj m goj deri n ditt tona. Nezim Frakulla e thot vet se ishte i pari q shkroi nj divan n gjuhn shqipe:

    "Divan kush pat foltur shqip? Ajan e bri Nezimi,
    Bejan kush pat foltur shqip? Insan e bri Nezimi.

    Ky lisan qe br harab
    N gussa me shum hixhab Shahid mjaft sht ky kitab Handan e bri Nezimi.
    "

    Me poezit e Nezim Frakulls u njoh albanologu gjerman Johan Georg fon Han (Johann Georg von Hahn, 1811-1869), i cili botoi tet vjersha(13) t tij m 1854. Emri i Nezim Frakulls u prfshi edhe n antologjin e par me vler t letrsis shqiptare(14) m 1941, redaktuar nga Namik Ressuli (1908-1985) etj., i cili i kishte t vetat gjashtdhjet e dy flet dorshkrimi t divanit.
    N divanin e Frakulls prfshihen vargje me nj gam t gjer, nga panegjirikt pr

    __________________________________________________ _________________

    12 kr. Rossi 1946 dhe Myderrizi 1954.

    13 kr. Hahn 1854, vll. 2, f. 142-146.

    14 Shkrimtart shqiptar. Pjesa I (1462-1878). Botim i Ministris s'Arsimit. Mbledh e punue nn kujdesin e Ernest Koliqit, nga Namik Ressuli. Tiran 1941, f. 107-109.
    __________________________________________________ _________________

    pashallart vendor dhe fushatat ushtarake deri te odet pr miq e zotrinj padron, vjersha pr ndarjen dhe mallin pr miqt e dylbert, prshkrime t natyrs n pranver, vargje fetare e, sidomos, lirika dashurie. Figurat e gazeleve t fundit, disa prej t cilave i kushtohen t nipit, jan ato t poezis arabe, persiane e turke me shum nga temat, metaforat dhe aludimet e tyre: dashuria si smundje q e bn poetin t lngoj, dylberi shpirtkazm me vshtrimin q ta bn zemrn plag, ose shrbtori me nj bukuri q e bn t zotin t'i prunjet n gjunj.

    "M ke rop e t kam xhan. Shpirti im ashtu m rrush;
    No m vra no m ban derman, Merr e sgjith cin t dush.
    Qaj e qaj e po plcas,
    Se mu ka mrzit dynjaja, Ne vetvetn dua t'a vras, T shtpoj nga svdaja.
    Mbi gjith' kto hall q kemi Dylberat' me goj' s'na flasin; Na qolet' e tyn jemi,
    Makar le t'na vrasin."


    Nezim Frakulla pati mbshtetjen dhe mbrojtjen e Sulejman pash Elbasanit dhe Ismail pash Velabishtit, ky i fundit edhe vet poet. Diku aty pas vitit 1747, pasi qe kthyer n Stamboll pr t krkuar pun, e drguan n Hotin t Besarabis (sot n Ukrain), ka t ngjar n internim. Atje ai hartoi disa kaside, njra prej t cilave i kndon fermanit q i jepte leje pr t'u kthyer n atdhe, kurse nj tjetr e hartoi gjat rrugs pr n Berat duke kaluar nga Shkupi dhe Elbasani. Pr mbrritjen n kt t fundit, ku edhe vargjet e tij do t vazhdonin t kishin popullaritet pr shum koh m pas, Frakulla thrret:

    "N Elbasan hym me gzim
    Posi sheqer o Nezim."


    Pr shkak t ndonj intrige me karakter politik ose t polemikave letrare, shpesh t acaruara, ku mori pjes, Nezimi e ndjeu veten keq dhe iku nga Berati pr t jetuar disa vjet n Elbasan. Me sa duket, pas kthimit tjetr n Berat, ka qen i burgosur. Sidoqoft, n mosh t thyer, vdiq nga kolera n burg, n Stamboll m 1760 [1173 A.H.].
    Nezimi e quante veten jo vetm si t parin poet q shkruante n gjuhn shqipe, por edhe mbahej si Sadiu dhe Hafizi i kohs s tij. Kasidet e tij n shqipe, thot ai, krahasohen me ato t Urfiut n persishte dhe Nefiut n turqishte. Pr shum specialist krahasime t tilla jan t tepruara. Ndrkoh q Nezim Frakulla ishte pa dyshim njeri me iniciativ e talent, vargu i tij kurrsesi nuk arrin nivelin e prsosmris letrare t klasikve persian; nga ana tjetr, as przierja e rnd e shqipes, turqishtes dhe persishtes q ai prdori, nuk e ngriti deri n at shkall sa t'u afrohej atyre. Ndihmesa e tij qe se hodhi themelet pr nj tradit t re letrare n Shqipri, tradit q do t zgjaste dy shekuj me radh.

Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 14:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 11:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 14:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 14:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •