Materiali i botuar m posht sht prgatitur nga kujtimet e gjeneralit italian Emilio Bertotti, i cili ka qen komandant i Trupave Speciale n Shqipri dhe i ka botuar ato n librin e tij Ekspedita jon n Shqipri, ku ai u referohet edhe disa kolegve t tij t ushtrive t tjera q asokohe kan luftuar n territorin shqiptar.

Lufta e Par Botrore, e cila preku dhe Shqiprin, sht br objekt i hulmtimeve nga shum historian dhe studiues t huaj, t cilt duke shfrytzuar kujtimet e botuara nga ish-ushtarakt q kan qen n Shqipri, si dhe dokumentacionet e pasura q jan ruajtur npr arkivat e Italis, Austro- Hungaris, Prags, Beogradit e disa shteteve t tjera evropiane t cilat u prfshin n vorbulln e asaj lufte, her pas here kan botuar libra t cilt kan ngjallur interesa nga lexuesit e shumt.

Golgota shqiptare

Duke par se ushtria serbe e kral Pjetrit u mund prfundimisht n fushn e lufts nga ana e austriakve, si rrugzgjidhja e vetme pr t shptuar t gjall pjesn e mbetur t asaj ushtrie u pa kalimi npr territorin shqiptar pr t dal n detin Adriatik e m pas pr tu rikthyer n Beograd. Trheqja e Ushtris serbe npr Shqipri, konsiderohet si nj nga ngjarjet m tragjike t Lufts s Par Botrore, apo si njihet ndryshe nga studiuesit e shumt q jan marr me at periudh si Lufta e Madhe. Aty nga fillimi i tetorit 1915, pasi Ushtria serbe u sulmua n pjesn veriore t saj nga forcat austro-gjermane dhe n lindje nga bullgart, t cilt kishin si synim q t pengonin bashkimin e forcat franko-angleze q ishin dislokuar n Luginn e Vardarit, ushtria serbe u detyrua q t sprapsej drejt Perndimit ku kishte mbshtetjen e malazezve. Pas ktij vendimi nga Nishi ku ishte dislokuar, filloi trheqja e gjith ushtris dhe n ball t kolons s gjat prej 70 mij forcash, ata kishin vn robrit austro- hungarez, t cilt i kishin zn rob gjat luftimeve q kishin zhvilluar n fazn e pare t lufts. Sipas burimeve t ndryshme arkivore italiane, udhtimi i asaj kolone t gjat t forcave serbe npr malet dhe grxhet me bor t Shqipris s Veriut, ishte nj ferr I vrtet pr Ushtrin serbe, t cilt detyroheshin t marshonin dit e nat pa pushim pr t shptuar nga hakmarrja e kundrshtarve t tyre q po i ndiqnin nga veriu dhe lindja e Serbis. Gjat atij marshimi rraskapits nga kushtet e vshtira t motit, n radht e Ushtris serbe, e cila gjithashtu ishte dhe e paushqyer, pati humbje t mdha prej epidemis s tifos q preku nj pjes e madhe t ushtris, duke br q tI shptojn atij kalvari vetm 27 mij prej tyre. Lidhur me kt ka shkruar n kujtimet e tija dhe ish-oficeri ekosllavak, Rudolf Prohaska, n nj libr q e ka botuar n Prag n vitin 1928. N kujtimet e tij, Prohaska shkruan: Gjat atyre dy muajve, trheqja e robrve ek s bashku me masn e robrve austro-hungarez n krye t Ushtris serbe, ishte nj prvoj e tmerrshme pr ne. Asokohe ne ecnim e marshonim t rraskapitur npr at ngric dhe acar, ku nga asti n ast mund t gjenim vdekjen nga t papriturat e asaj rruge n shkrepa malesh t mbuluara me dbor. Shumica e ushtarve ishin t lehtsuar disi nga pajimet personale q mbanin mbi shpin, sepse gjat rrugs n afrsi t fshatrave ata i kishin shkmbyer rrobat e batanijet me mish gjengji dhe patate me banort e rrall t atyre zonave ku kaluam. Pas prshkrimeve t hollsishme t atij marshimi, ish-oficeri ekosllavak Prohaska I zn rob nga forca e Ushtris serbe, n librin e tij flet dhe pr shqiptart. N mes t tjerash ai shprehet: T pajisur me nj instikt t paepur pr lirin, por t privuar nga sensi i disiplins, n rebelime t prgjakshme e t vazhdueshme me autoritetet e veta, t paprgatitur pr do shkndij t pranimit t shtetit dhe t ndar n klane (fise) prjetsisht rivalizuese me njritjetrin, ata preferonin m mir t merreshin vesh me robrit austro-hungarez, sesa me serbt q i shihnin n mnyr armiqsore. N fund t atij kapitulli ku Prohaska flet mbi vuajtjet dhe torturat q psuan ushtart serb n at marshim rraskapits q bn n territorin shqiptar, ai shprehet: Jo t gjith ushtart serb i rezistonin mundimeve mbi shtigjet me bor t atyre maleve t larta. Kush binte i raskapitur, vdiste pa pasur mundsi q ti jepej asnj ndihm. Gjat atij marshimi serbt hodhn n lumin Drin t gjitha ato paisje q i pengonin pr t ecur, si kamion, topa e deri dhe automobilin e Mbretit t tyre Pjetrit.

Okupimi i Shqipris

Lidhur me vorbulln e Lufts s Par Botrore ku u prfshi dhe territori shqiptar, autori gjerman Helmut Shvanke shkruan: Prej fronteve m t vogla t Lufts s Madhe (sht fjala pr Luftn e Par Botrore) si ato palestineze, kaukaziane, mesopotamike, dardaneleve, frontet e ndryshme koloniale dhe ai pr zotrimin e Kanalit t Suezit, fronti shqiptar ishte ai q zgjati m tepr, i shtyr deri n prfundim t konfliktit botror, edhe pse sigurisht njri prej m pak t prgjakshmeve. Por ka qen nj front me aspekte tepr dramatike, nse llogaritet prvese Ushtris serbe, lufta detare, n siprfaqe e nn det pr kontrollin e kanalit t Otrantos. Fronti shqiptar ishte edhe strategjikisht i rndsishm pr kufizimin e presioneve aneksioniste t vendeve kufitare dhe sepse kishte hyr n pengesn ballkanike t Antants. E br e pavarur nj vit para shprthimit t Lufts s Par Botrore, Shqipria u kthye prsri pr t qn gjat konfliktit nj vend i okupuar, ashtu si kishte qen n shekuj nga pushtimet e romake dhe bizantine. N at luft t madhe ajo u okupua n dy t tretat e territorit t saj, prej austro-hungarezve dhe n pjesn tjetr n Jug prej italianve e francezve. Bombardimi i Durrsit, i cili ndodhi m 6 dhjetor 1915 nga anijet e flots austro-hungareze, kishte shtyr Esad Pashn, i cili n at koh kishte pasur Princ Vidin, pr tu trhequr n Tiran. Duke lvizur nga liqeni i Ohrit, bullgart deprtuan ndrkaq npr Shqiprin qendrore dhe pushtuan qytetet e Beratit, Fierit dhe Kavajs. N nntor t atij viti komanda supreme gjermane kishte trhequr nga fronti shqiptar pothuaj trsisht trupat e saja. Nga kjo gj u gjendn t lir austro-hungarezt, t cilt vendosn pr t pushtuar Malin e Zi dhe Shqiprin. Nga ana e gjermanve kjo gj u pa si nj zgjidhje e pakshillueshme dhe e diskutueshme pr aleatt e tyre austriak, pr arsye se shikohej e pamundur furnizimi i ushtris n rajonet pa rrug q kishin ato vnde dhe ku armiqsit n mes popullsive ishin evidente. N kt kontekst
ai veprim do tu krkonte nj shprpjestim t madh ushtarak. Pr pushtimin e Malit t Zi, austro-hungarezt prdorn n fakt m tepr trupa se n Serbi, gj e cila ishte e barabart me 20 % t popullsis vendase. Pasi kishin pushtuar n fillim t janarit 1916 Lovqenin, austro-hungarezt e paten rrugn t lir pr t marshuar n drejtim t Shkodrs dhe Shqipris Veriore, shkruan autori gjerman Helmut Shanke n librin e tij.

Austro-hungarezt n Vjos

Nisur nga situata q po precipitonte n at koh n Shqipri, trupat italiane duke prfituar prej vshtirsive t trupave austrohungareze, nisn mbrojtjen e Durrsit me brigadn Savona , Batalionin 159 territorial dhe disa bateri artilerie. Por megjith angazhimin e gjith ktyre forcave, n shkurtin e vitit 1916 trupat italiane u thyen nga sulmet e katr brigadave austro-hungareze. Nga fundi i shkurtit qyteti i Durrsit ishte zbrazur plotsisht nga trupat italiane t cilat u imbarkuan npr anije, por pa mundur q t merrnin me vete instalimet e artileris t cilat mbetn trsisht t paprekura n dorn e ushtris austro-hungareze. Pas rnies s Durrsit, aty nga prilli i vitit 1916, trupat austro-hungareze prparuan deri n brigjet e lumit t Vjoss, i cili shnonte dhe vijn kufizuese t frontit me italiant. Objektivat e ekspedits italiane n Shqipri, mbetn pothuaj t kufizuara n zotrimin e pjess jugore dhe n lindje me armatn franko-angleze t komanduar nga gjenerali francez Serrail, q vepronte n Selanik. Me gjith neutralitetin e Athins q u prish vetm m 29 gusht 1917, athere kur Greqia u fut n luft duke dal n krah t Antants, Armata e Lindjes u rrit me 220 mij francez, 120 mij anglez, 80 mij serb, 20 mij italian (nn komandn e gjeneral Petitit) dhe 16 mij rus. Lidhja me franko-anglezt e bri t nevojshm nj operacion italian i cili oi n zbrazjen dhe evakuimin e territoreve shqiptare t okupuara n Jug prej Greqis q n vitin 1914 dhe t aneksuara n mars 1916. M 28 qershor t vitit 1916 repartet italiane shtin n dor rajonin e Himars dhe aty nga fillimi i shtatorit dhe qndrat e Tepelens, Gjirokastrs, Delvins dhe Sarands. Pak koh m von ato hyn n kontakte dhe me pararojat franceze n rajonin e Kors. N territoret shqiptare t pushtuara, italiant dhe austro-hungarezt bn mos pr t fituar simpatin dhe bashkpunimin ushtarak me popullsin vndase dhe nga kjo italiant arritn t vendosnin s bashku dy batalione trupash lokale, kundr batalioneve t ndryshme t rekrutuara n veri nga kundrshtart e tyre.

Konflikti italo-austro-hungarez

Nisur prej konflikteve t brendshme q kishin prfshir Greqin prej dhunimeve t sovranitetit territorial nga ana e francezve dhe anglezve, kishin br q n qershorin e vitit 1917 t provokohej dorheqja e Mbretit Konstandin, i cili u zvendsua nga i biri Aleksandri. N at koh aty nga data 29 e atij muaji, Greqia hyri n luft prkrah Antants dhe territori i saj u b baza e veprimeve ushtarake n Ballkan. Pasi u b mobilizimi i prgjithshm, nga tre divizione q ishin n fillim t vitit 1918, n at koh numri i tyre arriti n nnt. Po at pranver sulmet e francezve n territorin e liqenit t Ohrit, bn q t thyhej plogshtia e frontit shqiptar duke i detyruar q t zbrapsen forcat e Koorporats XIX austro hungareze, sistemi mbrojts i s cils hyri n kriz n muajin korrik t po atij viti si pasoj e ndrhyrjes s Korparmats XVI italiane. Si rezultat i ksaj, pasi humbn zinxhirin kodrinor t Mallakastrs n verilindje t Vlors, austro-hungarezt u detyruan t trhiqen n vijn e frontit pr rreth tridhjet kilometra. M 2 tetor t vitit 1918, Koorparmata XVI italiane e prbr nga disa brigada kmbsorie dhe regjimente artilerie, nisi sulmin kundr austro-hungarezve t cilt e kufizuan rezistencn e tyre n mbrojtje t trheqjes. Trupat austro-hungareze t komanduara nga gjenerali Karl von Pflanzer- Baltin, prej pusive q kishin ndeshur n rajonin e Mirdits, kishin ln n dorn e rebelve shqiptar rreth 1200 pushk, dhe 10 mij korona austriake ari. Duke prfituar nga humbjet e mdha t ushtris austrohungareze, trupat italiane hyn n qytetin e Elbasanit m 8 tetor t vitit 1918 dhe n datn 14 t atij muaji ata u futn n Durrs dhe nj dit m von n Tiran. Pas rnies s Tirans, m 31 tetor trupat italiane hyn dhe n qytetin e Shkodrs i cili kaloi i gjithi nn administrimin ndrkombtar.

Thyerja e italianve m 1920

Fundi i Lufts s Par Botrore apo si njihet ndryshe nga studiuesit e huaj si Lufta e Madhe, rindezi vatrat anarkoide n brendi t Shqipris dhe shpresat aneksioniste n vendet fqinje, t cilat doln t gjitha fitimtare nga ajo luft. Riatdhesimi I kontingjenteve t shnuara t Trupave Speciale italiane dhe transferimi i disa reparteve n Mal t Zi e Dalmacin Jugore, n fillimin e vitit 1919 e dobsuan seriozisht pozicionin ushtarak italian n Shqipri, i cili nuk u prmirsua dot as me ardhjen e gjasht batalioneve alpine q u drguan apostafat nga Italia. Nga kjo gj prfituan bandat e shumta t kusarve q plakisnin npr krahina, pasi ishin armatosur mire me plakn e mbetur nga lufta. Nga sulmet q po iu bheshin n at koh trupave italiane n Shqipri, gj e cila pr gjeneralin italian Piacentini do t thoshte fillimi i nj preludi pr nj revolucion t mundshm nga ana e shqiptarve, e detyroi at q n majine 1920-s, t kthente n Itali garnizonet ushtarake q ishin shprndar np qytetet kryesore t Shqipris. Pasi n fillim t atij viti francezt kishin ikur nga Shkodra dhe Kora, n Shqipri mbeti vetm garnizoni italian i Vlors i reduktuar n 1800 forca t cilt n qershorin e atij viti u sulmuan nga 6000 forca shqiptare. N fillim italiant mundn q tu bjn ball sulmeve shqiptare, por m pas ata u thyen dhe u trhoqn nga Vlora. I vetmi q mbeti n at koh n duart e italianve ishte ishulli I Sazanit.