Lamtumira e arkeologes s par shqiptare


--------------------------------

Moikom Zeqo


N datn 10 gusht 2005 u prcoll n banesn e prjetshme, nj dijetare e shquar e Shqipris, Aleksandra Mano. Mund t thuhet se vdiq n nj vetmi, q sht br kaq familjare por dhe paradoksale pr tr racn e intelektualve, q kan ln emr t pashlyeshm n tempullin e shkencs. Funerali sht nj koncentrim i kujtess pr t gjith, befas mandata e vdekjes qe nj goditje apo rrufe n kujtes, pr t gjith ata q e kishin njohur. E prcollm, trupi i saj n varr u b epiqendra e nj vmendjeje t thekshme, plot dritsim nga brenda. Mbylli syt prgjithmon nj nga femrat m t rralla, m t ditura, m fisnike dhe m me dinjitet, q ka pasur ndonjher Shqipria. Un q e kam njohur prej vitesh, kur punoja n arkeologji Aleksandra Manon, kam shum kujtime, por nj ngul n fyt m krijon vshtirsi pr t'i artikuluar idet, apo fjalt, pikrisht ato shprehje q do t mund t prafronin sadopak, zbeht dhe thjesht n mnyr analogjike, t vrtetn e jets dhe t veprs s saj shkencore. Aleksandra Mano pati fatin e uditshm, krejtsisht t rrall dhe ekskluziv n jet, q t bhej arkeologia e par shqiptare. Askush para saj, asnj femr, sado e guximshme dhe ambicioze, sado sfiduese dhe vetkrkuese nuk kishte hyr n botn e madhe, t jashtzakonshme dhe t pafund t arkeologjis. Duke qen e para, Aleksandra solli kshtu nj kuptim t ri pr femrn shqiptare n prgjithsi. Duke qen e para, ajo shpalosi kuptimshmrin e lart t shmblltyrs. Ajo nuk qe vetm e para, por arriti dhe nj nivel sipror dhe u b tashm nj emr historik dhe i patjetrsueshm n kalendarin tempor t arkeologjis


***
Aleksandra Mano lindi n 1924 n Postnam t Leskovikut.
N rinin e saj, sidomos kur ishte nxnse n Normalen e Elbasanit, kishte nj shpirt t hapur pr idet prparimtare dhe atdhetare. N vitin 1942 ajo qe nj nga femrat e para q rrmbeu armn dhe u rreshtua n etn e ermeniks dhe n batalionin me t njjtin emr. Aleksandra sht burgosur dy her nga fashistt italian dhe nazistt gjerman. Ka duruar torturat dhe privacionet. Tr familja e saj dha kontribut pa kursyer asgj n Luftn Antifashiste Nacionallirimtare. I ati i saj Pandeli Mano dhe njra nga motrat, u internuan n kampin fashist t Porto Romanos n Durrs. Kam n duart e mia disa fotografi t vitit 1943, ku ajo sht nj partizane e re, e bukur, e hijshme dhe ballndritur, me arm n duar, me nj vshtrim t menduar t syve. Padyshim q ajo ka pasur shum shpresa rilindase, ajo dashuroi si askush diturin si nj koncept naimian i zhvillimit.


***
N 1955 ajo kreu studimet e larta n Fakultetin Histori - Gjeografi dhe menjher nisi punn si punonjse shkencore n Institutin e Shkencave n Sektorin e Arkeologjis.
Ajo punoi me pasion dhe prkushtim, mori pjes n ekspeditat e para krkimore arkeologjike, duke u thelluar n punn studimore pr kualifikimin e saj profesional. Aleksandra Mano u specializua sidomos me njohjen e qeramiks antike (ilire, greke dhe romake). Ajo u lartsua dhe zuri nj pozit qendrore n arkeologjin e re shqiptare. Ajo drejtoi nj numr t madh ekspeditash arkeologjike, por nuk do t harrohet dhe si udhheqse e mjaft dizertantve pr kualifikimin pasuniversitar.
Ajo ka drejtuar grmime substanciale n qendra t rndsishme n rrafsh kombtar si: n Apoloni, Durrs, Dimal, Babunj, Maliq, por edhe n Fier, Lushnj, Vlor. Gjeografia e grmimeve t saj i ka zbulimet nga brenda, nga nntoka. Ajo shkroi nj numr punimesh shkencore me nivel t lart brenda dhe jasht vendit, ka marr pjes aktive n kuvende dhe simpoziume arkeologjike me rndsi t veant n shkall kombtare dhe ndrkombtare.


***
Ajo ka kryer me prgjegjsi t thell detyra drejtuese, si Prgjegjse e Sektorit t Arkeologjis, pran Institutit t Historis n 1975, kurse n vitin 1976 qe drejtorja e par e Qendrs s Krkimeve Arkeologjike deri sa doli n pension. Ka qen antare e Kshillit Shkencor t Institutit t Historis, e redaksis s revists "Iliria", etj. N 1980 merr titullin "Bashkpuntore e Vjetr Shkencore", n 1993, fiton gradn "Doktor", n 1996 titullin "Profesor".


***
Sjell ndrmend bibliografin e shkrimeve t Aleksandrs.
Studimi i saj i par i madh qe pr shenjat simbolike mbi drahmet prej argjendi t Dyrakionit dhe t Apolonis, botuar n vitet '50 t shekullit XX. Pr her t par, nj studim i till me nj informacion t habitshm, fliste pr krijimtarin monetare t lashtsis n Shqipri n kto dy qendra, dhe sidomos hollsisht pr miniaturat figurative t monedhave, t shenjave simbolike, t lidhura me kultet mitologjike, pr shenjat simbolike t lidhura me shtetart, prytant, veprimtarit ekonomike, etj.
Kaq e madhe sht pasuria e ksaj simbolike, sa mund ta kuptosh se miniatura pasuron mrekullisht botn, duke mbushur plotsisht boshllqet q kan kronikat. Akoma dhe sot ky studim i Aleksandrs nuk e ka humbur freskin, duke qen nj pik e prhershme reference. Nj tjetr studim i saj i botuar n vitin 1965, bazohej n krahasueshmrin dhe klasifikimin e qeramiks masive t qytetit t Apolonis. Apolonia u b poli magnetik i jets, i puns i pasionit dhe bots shkencore t Aleksandra Manos. Pas dekanit t arkeologjis shqiptare Hasan Ceks, ajo mund t quhet arkeologia kryesore e Apolonis, n gjysmn e dyt t shekullit XX. Shpeshher kam qen n grmimet e saj n Apoloni, sidomos gjat zbulimit t teatrit antik. Prkushtimi i Aleksandrs qe preks, prkujdesja e saj e paprsritshme, modestia e saj e pazakont. N nj nga gjetjet, q qe shtati i nj femre prej mermeri t skalitur veshur me himation, mungonte koka e statujs. Pr nj trill apo pr nj rastsi jo aq t rastsishme, Aleksandra Mano shkoi mbrapa statujs s ksaj femre t mermert dhe aty ku ishte qafa e kputur e statujs, vuri qafn e saj dhe kshtu fotografi i ekspedits i bri nj fotografi t paharrueshme. Kur e shoh tani kt fotografi, padyshim q tronditem, por edhe habitem, krijohet iluzioni q statuja e lasht e shekullit IV para Krishtit, e kishte vrtet kokn e gjall t Aleksandra Manos, kokn e dyt, pra t gjetur pas 24 shekujsh. Kjo metafor sht njkohsisht dhe sinteza e jets dhe shkencs s Aleksandra Manos.


***
Kryevepra e saj shkencore sht monografia pr krkimet arkeologjike n Apoloni, n nekropol. Kjo monografi ndodhet n boca, sht n procesin e botimit. Ditt e fundit t jets, Aleksandra Mano e ndjeu nj ankth. Ajo pyeste shpesh nse do t botohej dhe do ta shihte vall ende gjall kt libr t jets s saj. Pr fat t keq, libri do t dal nga shtypi, por kjo dalje bhet pas mbylljes nn dhe t trupit t saj, por n asnj mnyr t shpirtit. Shpirti i Aleksandrs do t mbijetoj dhe do t kujtohet, sepse sht nj motiv tashm i patjetrsueshm edhe i arkeologjis shqiptare. Prgjithsisht studimet e saj jan akribike dhe t sakta. sht pr t'u habitur se sa vizionarisht t qarta, pa asnj lloj kompleksi, jan studimet e saj pr kolonizimin helen n epokn arkaike n bregun detar t Shqipris, apo ideja e sinkretizmit t kulturave vendase dhe t ardhura, brenda koines s qytetrimit antik n Shqipri. Nj jet e tr nuk mund t mbyllet, as t harrohet kshtu papritur. Aleksandra qe nj njeri i mrekullueshm. Kurr nuk kam pr ta harruar personalitetin e saj t qashtr, sjelljen dhe atributet e saj njerzore. Sbashku me burrin e saj, gjithashtu arkeolog i shquar Burhan Dautaj, Aleksandra Mano qe nj Mentor i arkeologve t rinj t Shqipris. Puna dhe vepra e saj do t dritsojn prher. Amen!

gsh