Close
Faqja 0 prej 2 FillimFillim 12 FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 25
  1. #1
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787

    Gjuha Shqipe - Dokumente t shkruara dhe libra

    "Meshari" i Gjon Buzukut


    Eqrem abej, n
    "Meshari" i Gjon Buzukut (1555),
    Instituti i historis e i gjuhsis,
    Tiran, 1968



    "Ky m i pari monument i literaturs shqiptare q dihet gjer m sot, pat rn n m se tre shekuj e gjysm t harress e q prshkuar npr peripeti t shumllojshme, gjersa u zbulua perfundimisht e u b prona e bots shkencore.
    Peshkopi i Arbreshvet t Siqelis Imzot Pal Skiri, gjurmues e studiues i teksteve t vjetra t shqipes (1866-1941), q n vitet e para t ktij shekulli iu vu gjurmimit t ksaj vepre n Biblioteken Vatikane. Krkimevet q u bn atje u detyrohet q m 1909 u gjet kjo mnfund n'at qendr studimesh."


    Pasthnia e Mesharit


    U Donih Gjoni, biri hi Bdek(1) Buzukut, tue u kujtuom(2) shum her se gluha jonh nuk kish gjaa t endigluom(3) ensh shkruomit shenjt(4), ensh dashunit(5) sh bots sanh(6) desha dhe u fdigunh(7) pr saa mujtah meh zdritun pak mendet e atyneh qi t'eh endiglonjinh(8).
    E u'maa duoth enbaronj veprn teme. Endh vjett MDLIV njhzet dit endh mara zuna enfiill e enbarova endeh vjett MDLV, endh kallnduor V dit(9). E seh pr fat nh kesh kun enbh endonj vend fjyem(10) u duoh tuk t jeth fajth, aih qi th jet maa hi ditshin seh u' atah fajh u lus tah tajtojnh(11) end e mir.
    Prseh nuk uditem seh n paa fjyem, kjo tueh klenh maa e para vepr e fort e fshtirh pr th vepruom mbh gluht tanh(12). Prseh ata qi shtamponjijnh, kishinh t madheh fdig e aq nuk mund e qllonjin(13), se fajh t mos banjin prseh prher ndajh tah nuk mundh jeshh u' tueh enbajtunh njh klishh enbh dyy ant mh duhee mer shrbyem(14).
    E tash enfalh gjithveh e lutni Zotn ende pr mua.




    *) Ky fragment sht marr nga pasthnia e veprs s Buzukut. N dallim nga tri dokumentt e para t shkruara n gjuhn shqipe, q ishin fjal, fjali e fragmente t shkputura, vepra e Buzukut sht libri i par i shkruar n gjuhn shqipe q njohim deri sot. Autori gjakovar, Gjon Kazazi, q e zbuloi i pari m 1740, kishte kopjuar nj cop rituali e ia drgoi n shenj nderimi themeluesit t Seminarit Arbresh t Palermos. M von, peshkopi arbresh i Sicilis, Pal Skiroi (1866-1941), e rizbuloi m 1909 dhe nxori nj fotokopje t t gjith tekstit, bri nj studim pr t, por nuk arriti ta botonte.
    Nj botim shkencor t plot t veprs, t shoqruar me nj studim pr gjuhn e Buzukut, e bri gjuhtari yn i njohur Eqrem abej (1968).

    1) Bdek - Benedekt
    2) tue kujtuom - duke kujtuar, duke sjell n mend
    3) t endigluom - q dgjohet (kuptohet)
    4) ensh shkruomit shenjt - prej shkrimit t shenjt, prej librave fetar
    5) ensh dashunit - prej dashuris
    6) bots sanh - gjindjes, popullit ton
    7) me u fdigunh - mundur, lodhur
    8) N kta rreshta bie n sy jo vetm qllimi patriotik, por edhe
    thjeshtsia e sinqeriteti me t cilt u drejtohet Buzuku lexuesve.
    9) Duke u bazuar n kto data (autori shkruan me numra romak), sht pranuar nga t gjith se vepra sht botuar m 1555, megjithse autori thot "Tani un dua ta prfundoj veprn time... e nisa me 20 mars 1554 dhe e mbarova me 5 janar 1555".
    10) fjyem - gabuar
    11) tah trajtonjh - ta ndreq, ta rregulloj
    Edhe nj her dukt thjeshtsia e autorit kur u krkon ndjes lexuesve pr ndonj gabim q mund t ket shptuar, dhe u lutet q ku t jet, ta ndreqin.
    12) Nga ky pohim i autorit kuptohet se ai nuk njeh ndonj vepr
    tjetr t shkruar n gjuhn shqipe, prandaj sht i ndrojtur
    e nuk ka fort besim n punn e tij.
    13) nuk mund e qllonjin - nuk mund ta qllonin pa gabime, nuk
    mund t mos e bnin pa gabime
    14) Me kt autori do t shfajsohet para lexuesit pr gabimet q
    mund t ket vepra: se "ata qi shtamponjin kishn t madhe
    fedig" dhe ai s'mund t'u qndronte gjithmon pran, sepse
    mbante nj "klish" (kish) dhe i duhej t shrbente n t dy
    ant.
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  

  2. #2
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Nn pluhurin e arkivave t Europs dhe sidomos t atyre t Vatikanit mund t gjnden edhe shum dokumente t tjera, ndoshta m t plot e m domethnes.



    M i vjetri ndr kto tri dokumente sht "Formula e pagezimit".
    Ajo i prket vitit 1462. Esht nj fjali e shkurtr n mes t nj shkrimi latinisht.
    Kryepeshkopi i Durrsit, Pal Engjlli, mik e bashkpuntor i Sknderbeut (1417-1469), gjat nj vizite n dioqezn e tij gjeti shum t meta e mangsi n punt e ushtrimit t fes. pr t'i shmangur ato ai lshoi nj qarkore n gjuhen latine. Kjo qarkore sht lshuar nga nj kish n Mat dhe mban datn 8 nntor 1462. Me an t saj, ndrmjet t tjerash, ai jepte leje q, n ato koh luftrash kur prinderit nuk kishin mundesi t'i drgonin fmijt n kish t'i pagzonin vet n shtpi, duke thn shqip n ket ceremoni
    " Formuln e pagzimit" q sht : "Un t pagzonj pr'emen't Atit e t'birit e t'shpirtit shenjt".
    Formula sht shkruar n dialektin e veriut me shkronja latine.
    Gjuha e teksit dhe vlerat e prdorimit n shqip t disa shkronjave latine kan nj afri shum t madhe me veprn e Buzukut, c'ka te ben te mendosh se shkrimi i shqipes duhet te kete pasur nje tradite me te vjeter, ku jane mbeshtetur te dy; edhe shkruesi i kesaj formule, edhe Buzuku.
    Dokumenti u zbuluar me 1915 nga historiani rumun Nikola Jorga ne nje nga bibliotekat e Milanos, Itali.

  3. #3
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Me t njjtin alfabet latin sht shkruar n shekullin e XV edhe dokumenti i dyte i gjuhs shqipe. Fjalorthi i Arnold fon Harfit, i vitit 1497.
    Udhtari gjerman Arnold Fon Harf (1417-1505) ne vitin 1496, u nis nga kelni, pr t br nj vizit n tokat e shenjta, ne Palestine, udhtim q e kreu pr tre vjet. Ne vitin 1497 ai kaloi n bregdetin e Shqipris dhe konkretisht n Ulqin, Durres e Sazan. Gjate ketij udhetimi per te komunikuar sadopak me njerzit, ai shnoi 26 fjale shqipe, 8 shprehje e numrat 1 deri 10 dhe 100 e 1000 t shoqruar me prkthim ne gjermanisht. Jan fjal t zakonshme si: uj,ver,buk, mish etj., q iu deshen udhtarit n jetn e tij t prditshme sa qndroi ne Shqipri.
    Me prshtypjet e udhtimit Harfi la n gjermanisht nje doreshkrim, i cili u botua me 1860, pas tre shekujsh e gjysm. Ktu gjendet edhe ky Fjalorth i vogl i gjuhs shqipe, i cili prbn dokumentin e dyt t shqipes s shkruar.
    Udhtari, prvec lists s fjalve, shprehjeve e numroreve, ka ln edhe disa shnime n ato vende t bregdetit shqiptar ku kaloi. Ndr t tjera ai shkruan se " Ulqini sht nj qytet shqiptar i bukur e i vogl." Pr Shkodrn megjithse kaloi npr t, ngaq udhtimi Ulqin-Durres, e bri me det, thot "se sht nj qytet i madh i sapo pushtuar nga osmant." Ishullin e Sazanit e prshkruan " si nje liman t mir deti, ku ka shume anije, ne krahun e majt t t cilit ndodhet nje fshat i madh me 2000 vatra, i quajtur Vlor" etj.

  4. #4
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Perikopeja e Ungjillit t Pashks ( fundi i sh.XV-fillimi sh.XVI). Esht dokumenti i tret i shqipes s shkruar. Ai i perket fundit t shekullit XV ose fillimit t shekullit XVI. Ky dokument prbhet nga 2 pjes t vogla bible n gjuhn shqipe q u gjetn n nj dorshkrim greqisht t shekullit t XIV, me t cilin ato nuk kan asnj lidhje. Ato jan n dialektin e Jugut, t shkruara me alfabetin grek. Kto fakte tregojn se gjuha shqipe n at koh duhet t ket qen shkruar jo vetm n Shqiprine e Veriut, por edhe n Shqiprine e Jugut.

  5. #5
    .:.ClaSSy.:. Maska e GoDDeSS
    Antarsuar
    27-12-2002
    Vendndodhja
    Detroit, MI
    Mosha
    34
    Postime
    690
    Te kam thene un qe ke per tu bere nje autor!! Je mjeshter per punerat e shkrimeve ;-)
    And all I can taste is this moment
    And all I can breathe is your life

  6. #6
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Gjon Buzuku
    (1555)

    Meshari - Parathenie

    Biografi e autorit




    Gjon Buzuku sht autori i par i njohur deri m sot i letrsis shqiptare.
    Per autorin, nga ishte, ku punoi, mbi 'baza arriti ta shkruante e ta botonte librin e vet, jan pyetje q ende nuk kan gjetur nj prgjigje t plot. Ndonj gj t pakt q dim pr jetn e autorit, pr vshtirsin q hasi, pr punn, qllimin dhe kohn kur e shkroi ose e botoi veprn e vet, e msojm vetm nga parathnia e librit dhe gjuha e tekstit.

    "u Doni Gjoni, i biri i Bdek Buzuku"

    Gjon Buzuku ishte nj prift katolik i Malsis s Mbishkodrs,mendohet t ket qn nga Kraja.

    Ku u gjet e kush e gjeti, ku ndodhet sot vepra origjinale?


    Q nga botimi e deri me 1740, gadi dy shekuj, "Meshari" ishte nj vepr e humbur, nj vepr e panjohur.
    M 1740 at e zbuloi ne Bibliotekn e Propaganda Fides, afr Roms , Gjon Nikolle Kazazi nga Gjakova, q ishte arqipeshkv i Shkupit. Gjithe gzim pr ktue gjetje, ai njoftoi Gjergj Guxetn n Palermo t cilit i drgoi nj faqe.
    Libri mendohet tue jet shtypur n Venedik me alfabetin latin, duke shtuar disa shenja cirilike pr tingujt n shqip.
    Ky zbulim bri buj t madhe, sepse sht libri i par n gjuhn shqipe. Ky zbulim mbeti ne heshtje pr m tepr se nj shekull, deri m 1909, kur e rizbuloi arbreshi Pal Skiroi, n Bibliotekn e Vatikanit n Rom, ku gjendet edhe sot.

    M 1932 libri u fotokopjua n tri kopje, njra nga t cilat gjendet ne Bibliotekn Kombtare Shqiptare ne Tirane.
    Me 1968, gjuhtari i shquar shqiptar Eqerem Cabej, botoi studimin shkencor te veprs s Buzukut t shoqruar me studimin pr gjuhn dhe meritat e autorit.
    Ashtu si sht sot, ka 188 faqe, i mungojn 16 faqet e para, por edhe disa t tjera n mes. Kshtu q, duke mos pasur as kopertin, as faqen e par, nuk dim as titullin e tij t vrtet dhe as vendin e botimit etj. Esht kjo fatkeqsi apo fatmirsi, s'mund ta themi dot. Ndoshta po ta kishte kopertinn ose faqen e par, libri mund t ishte zhdukur, sepse, me sa duket, ka qn ne listn e atyre librave q kan qen ndaluar.Kshtu q jan zhdukur nga qarkullimi t gjitha kopjet e tij dhe mbeti vetem kjo q sht e gjymtuar.Kjo ndoshta, sht arsyeja q ajo sot gjendet vetm n dy kopje, t fshehura e t harruara q i ka shptuar syrit t inkuizicionit. Kopja q gjendet me sa duket ka qn prdorur shum. Ve fletve t grisura, n shum faqe anash ka shnime e emra priftrinjsh q, me sa duket, e kan pasur npr duar.


    Historia e shkrimit te vepres


    Veprat n gjuhn shqipe gjat shekujve t par t pushtimit osman jan t pakta.
    M e vjetra prej tyre q ka mbrrite deri n ditt tona, sht "Meshari" i Gjon Buzukut (1555).
    Vepren e filloi m 20 mars 1554 dhe e mbaroi me 5 janar 1555. Esht kjo koha q punoi pr shqiprimin, ose pr botimin e saj, nuk del e qart.
    Me veprn e Buzukut kemi nj vazhdimsi t kulturs shqiptare edhe n kushtet e vshtira t pushtimit osman, kultur q n humanistt u prfaqsua me vepra kryesisht n gjuhn latine, q ishte gjuha e kulturs e kohs dhe q u pasurua m von me veprat e Budit, Bardhit, Bogdanit etj. n gjuhn shqipe.


    Studime e botime mbi vepren


    "Meshari i Gjon Buzukut" (1555) , Tiran 1968.

    Ky eshte botimi i plot i vepres se Gjon Buzukut, i transliteruar dhe i transkriptuar nga Eqerem Cabej, i cili ka shkruar studimin hyres.
    Namik Resuli, "Il Messale di giovanni Buzuku, Vaticano - 1958, eshte po ashtu botimi i plot dhe me transkriptim.


    Permbajtja e vepres




    Libri ka 188 faqe, i mungojn 16 faqet e para, por edhe disa t tjera n mes. Kshtu q, duke mos pasur as kopertin, as faqen e par, nuk dim as titullin e tij t vrtet dhe as vendin e botimit etj
    Permban Librin e Orve dhe Librin e Meshs, prandaj dhe sht quajtur "Meshar"
    Esht shkruar n shqipen e asaj kohe. Gjuha e veprs sht ajo e dialektit t Shqipris Veriore e Perndimore.Pr disa tinguj t shqipes si: q, gj, th, dh, z, x, etj; q nuk i prkasin gjuhes latine, autori prdor pes shkronja q kan prngjasim me disa shkronja t alfabetit cirilik. Kt alfabet do ta prdorin edhe autor pas tij, me ndonj ndryshim t vogl.
    Prmbajtja e veprs dshmon pr prdorimin e shqipes n shrbesat fetare. Kryesisht ka pjese liturgjike, pjes q lexohen e rilexohen vetm prej klerikve n shrbesat kishtare, prkthim i nj libri latinisht i shkruar me alfabetin latin.
    Pr ilustrim po sjellim nj pjese nga kjo vepr:
    "... Nd vjett 1554 njzet dit nd mars zuna nfill, e mbarova nd vjett 1555, nd kallnduor 5 dit. E se pr fat n kesh kun mb ndonj vend fjyem, u duo tuk t jet fajt, aj qi t jet ma i ditshim se u, ata faj e lus ta trajtojn nd e mir...Prse nuk uditem se n paa fjyem, kjo tue klen ma e para vepr e fort e fshtir pr t vepruom nd gluht tan..."

    (... Ne vitin 1554 njzet dit t marsit e fillova dhe e mbarova n vitin 1555, n dhjetor 5 dit. E n se, pr fat, do t kem gabuar kund m ndonj vend, un dua, ku t jet gabimi, ai q t jet m i ditur se un, at gabim e lus ta ndreq. Sepse nuk uditem n paa gabuar, duke qen kjo vepr e par e fort e vshtir pr t'u punuar n gjuhn ton).

    Ne kohn e protestantizmit n Europ - krkesa kryesore e kesaj lvizje ishte q shrbesat kishtare t bhen n gjuhen amtare.

    I ndikuar nga idet e ksaj lvizje, Buzuku pr t'u krijuar mundsi besimtarve katolik shqiptar t merrnin drejprdrejt n gjuhen amtare shkrimin e shenjt.
    Puna e tij nuk shrbente vetm pr degjimin e kuptimin e prmbajtjeve te disa ceremonive fetare por edhe piknisje pr shkrimin e gjuhs. Me veprn e tij ai mundohet t afirmonte individualitetin shqiptar. Vepra e Buzukut nuk ka vetm merit letrare, por edhe nj hap i guximshm kulturor, q bn pjes n luftn e popullit shqiptar pr lirim e prparim.
    Ai shkruan n pasthenie:

    "..u Doni Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shum her se gjuha jon nuk kish gjo t t ndigluom ( q t jet dgjuar) ns shkruomit shenjt, nse dashunit ns bots, san, desha me u dedigun prsa mujta me ditun, me zbritun ( me ndriue) pak mendet e atyne q ndiglonjin..".

    T ndriojm mendjet e njerzve, pra ky ka qen edhe njri nga qllimet pr t cilin e shqiproi dhe botoi Buzuku vepren e tij. Madje Buzuku ecn edhe m prpara.
    N "Meshar" gjendet edhe kjo lutje q nuk gjendet ne asnje meshar t bots:

    "Gjith popullsin e krishten ndr Arbanit ata n'mortajet largo, ty t lusm. O Zot. Te Arbria, pra aty i rreh zemra Buzukut."

    Vepra sht dshmi e nj tradite t mparshme shkrimi t shqipes kishtare, tradit q rrebeshet e kohrave t vshtira q kaloi Shqipria e kan marr me vete. Gjuha e veprs e ka bazn n t folmen e Shqipris Verilindore.

  7. #7
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Dialektet e Gjuhes Shqipe

    Gjuha shqipe sot flitet ne Republikn e Shqipris, n Kosov, Dibr e Madhe, Hot e Grud etj., si dhe n amri (Greqi). Shqip flitet n Diaspor (kudo n bot ku jetojn shqiptar). Nj shqipe t vjetr flasin ende arbresht e Greqis dhe t Italis.
    Gjuha shqipe ndahet n dy Dialekte: n Dialektin e veriut (gegrishten) dhe n Dialektin e Jugut (toskrishten).
    Si kufi natyror ndrmjet ktyre dy dialekteve merret prafrsisht lumi Shkumbin. n krahinat q ndodhen n t djetht t Shkumbinit flitet dialekti i Veriut (ktu prfshihen edhe t folmet e Kosovs, t Dibrs s Madhe, t Hotit, t Gruds etj.). N krahinat q ndodhen n t majt t Shkumbinit, flitet dialekti i Jugut (n kt dialekt prfshihet edhe amrishtja, edhe t folmet e arbreshve t Greqis e Italis).
    Dialektet e shqipes jan mjaft t afrta me njri-tjetrin, ndryshimet jan t tilla q nj shqiptar i veriut nuk e pengojn t merret vesh me nj shqiptar t jugut t Shqipris.
    M shum ndryshime vrehen n fonetik e n leksisk, m pak n morfologji e shum n sintaks.
    Ndryshimet kryesore ndrmjet dy dialekteve t shqipes jan:


    Dialekti i Veriut

    Dialekti i Jugut


    Ndryshime ka edhe brenda prbrenda nj dialekti, ndrmjet t folmeve t krahinave t ndryshme. P.sh., e folmja e qyteteve t Gjirokstrs ndryshon nga e folmja e qytetetit t Kors; ose e folmja e qytetit te Elbasanit ndryshon nga e folmja e qytetit t Shkodrs.



    (a hundore)
    Bj, L, NNA



    bnj, l, nna




    --------------------------------------------------------------------------------


    (e hundore)
    zmr, dhn, vnd


    zemr, dhn, vnd





    --------------------------------------------------------------------------------



    - e patheksuar n shum pozicione:
    an, buk, urdhno, kpuc

    ruajtja e -s sidomos kur sht n rrnj t fjals: an, buk, urdhro, kpuc





    --------------------------------------------------------------------------------




    syni, gjuni, bani

    r - (rotazioni)
    syri, gjuri, bri





    --------------------------------------------------------------------------------



    ruan bashktinglloret e zshme n fund t fjalve: zog, hedh, u dogj

    i shurdhon bashtinglloret e zshme n fund t fjalve: zok, heth, u doq





    --------------------------------------------------------------------------------



    ue,
    ftue, duer, punue,
    u,
    ftu, dur, punu
    ua
    ftua, duar, punuar






    --------------------------------------------------------------------------------



    vo
    vorr, votr
    va-
    varr, vatr




    --------------------------------------------------------------------------------



    haset m shpesh e pakryera me mbaresat:
    -she, jshe etj.
    (une) lidhshe,
    (ti) lidhshe,
    (ai) lidhte

    (ne) lidhshim
    (ju) lidhshit
    (ata, ato) lidhshin
    ------------
    (une) punojshe
    (ti) punojshe,
    (ai) punonte

    (ne) punojshim
    (ju) punojshit
    (ata, ato) punojshin

    haset m shpesh e pakryera me mbaresat:
    -nja, nj etj.
    (une) lidhshe,
    (ti) lidhshe,
    (ai) lidhte

    (ne) lidhshim
    (ju) lidhshit
    (ata, ato) lidhshin
    ---------------
    (une) punonja
    (ti) punonje,
    (ai) punonte

    (ne) punojnim
    (ju) punonit
    (ata, ato) punonin





    --------------------------------------------------------------------------------



    format e pjesores dalin pa mbaresa:

    lidh
    punue
    la
    marr


    format e pjesores dalin nga mbaresat:
    -ua, -r() dhe -:
    lidhur
    punuar
    lar
    marr






    --------------------------------------------------------------------------------



    ka paskajoren me -me:
    du me punu,
    u nis me ba



    nuk ka paskajoren me
    dua t punoj
    n vend t ksaj prdor lidhoren ose paskajoren me pr t:
    dua t punoj,
    u nis pr t br ose u nis t bnte




    --------------------------------------------------------------------------------

  8. #8
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    "Pjeter Bogdani letra dhe dokumente" nga arkivi i Kongregats "de Propaganda Fide" si dhe nga Arkivat Sekrete t Vatikanit,

    t studiueses Odette Marquet,

    Botuar nga Shtpia Botuese "At Gjergj Fishta",
    Shkodr 1997.


    Biblioteka "Mendimi Shqiptar"


    Kt prmbledhje letrash t Pjetr Bogdanit, autorja me origjin franceze, mike e popullit shqiptar, njkohsisht misionare katolike n Shqipri, ia kushton popullit shqiptar, kudo ku gjendet, "Gjakut t shprishur e t shprndar", t gjith atyre, q kushtet e jets i detyruan t marrin rrugn e mrgimit pr t ruajtur identitetin e vet, t gjith atyre, t cilt mbetn n atdhe dhe atje qndrojn pr t shptuar vendin e tyre t krcnuar edhe sot. Ata jan trashgimtar t denj t Bogdanit, i cili ia dhuroi jetn popullit t vet.

    Paraqitja e autorit:

    Pjetr Bogdani z nj vend t dors s par n letrsin e vjetr shqipe, n saj t botimit t librit t tij "Cuneus Prophetarum de Christo Salvatore Mundi...", q doli nga shtypi pr her t par n vitin 1685 n Padov. Dy botimet e tjera do t vijn njri pas tjetrit n vitin 1691 dhe tjetri m 1702. Interesi i zgjuar nga kjo vepr sht n radh t par teologjik sepse bhet fjal pr jetn e Jezu Krishtit, por edhe shkencor. Pran t dhnave biblike gjenden edhe disa interpretime shkencore mbi dukurit e natyrs, t bazuara n astronomi.

    Rndsia gjuhsore e ktij libri origjinal, t shkruar n gjuhn shqipe dhe italiane, ka zgjuar interes tek studiuesit shqiptar dhe t huaj. sht botimi i fundit dhe m interesant midis botimeve t lashta n gjuhen autoktone arbnore q kemi qysh nga Gjon Buzuku, Lek Matranga, Frang Bardhi, Pjetr Budi. Ideja q t mblidhet letrkmbimi i Pjetr Bogdanit mu duk interesante, jo vetm pr ta njohur personalitetin dhe rolin q paTi n kohn e tij, por edhe pr ta sjell n drit dshmimin e mueshm t letrave t tija, q pasqyrojn njren nga periudhat m dramatike t historis shqiptare. sht vertet periudha e kalimit t nj pjese t madhe t popullsis shqiptare n nj kultur tjetr, n nj religjion tjetr. Kjo popullsi shpeshher s'pati tjetr zgjedhje, prve se ta mohoj vehten pr t mbijetuar. Kto gjurmime e plotsojn botimin e "Relacioneve" kishtare m t njohura t ktij autori, t cilat i pasqyrojn ngjarjet e epoks.

    K botim i prket para s gjithasht letrkmbimit t Pjetr Bogdanit me Kongregatn e Shenjt t Propagands Fide. Ky institut fetar u themelua n fillim t shekullit XVII (1622) nga Papa Grguri XV, ndersa Kolegji i saj nga Papa Urbani VIII (1627), me qllim q t shpallet Ungjilli tek t gjith popujt dhe t'i ndihmoj t krishtert e rn nn sundimin otoman apo herezi t tjera. Kto letra na mundsojn t'i ndriojm dhe t'i plotsojm disa pika t bibliografis s Bogdanit t mbetura deri tani t paqarta.

    Pas studimeve teologjike t shklqyeshme n Rom, Bogdani ende i ri u zgjodh ipeshkv i ipeshkvis s Shkodrs (Scodrens), q ishte ipeshkvia m e lasht e Shqipris. Pastaj zvendsoi ungjin e tij Andrea Bogdanin n krye t Arqipeshkvis s Shkupit dhe Prizrenit. Kta funksione kishtare ia mundsuan atij t hyj n kontakt me personalitete t famshme fetare, ndr t cilt me kardinalin Barbarigo, pishtar i nj doktrine dritdhnse dhe ekumenike t Kishs, t hapur ndaj kulturave t popujve t Lindjes. N saj t tij do t botohet edhe libri i Bogdanit.

    Udhtimet dhe qndrimet q bri n qytetet si Rom, Padov, Venedik, pastaj lvizjet e vazhdueshme n Dalmaci, Shqipri dhe Servi, gjith kjo, n saj t lidhjes s thell q kishte me msuesit e tij dhe me Kishn, gjegjsisht eprort e "Propaganda Fide", pasurojn letrkmbimin e Bogdanit dhe na e bjn t njohur m mir historin e turbullt dhe tragjike t popullatave ballkanike n epokn e pushtimit otoman.

    Kush sht Pjetr Bogdani?

    Me prejardhje nga Kosova, pikrisht nga Guri i Hasit, fshat i vendosur jo larg nga Prizreni n kufi me Shqiprin e sotme. N at koh kjo krahin ishte e prfshir n t ashtuquajturen Servi. Ai vjen nga nj familje shqiptare q ka ruajtur religjionin e vet burimor katolik megjith islamizimin politiko-fetar t dhunshm. Gjejm personalitete t famshme tek paraardhsit e tij: Pjetr Mazrreku, Primat i par i Servis, kyeipeshkv i Tivarit (1630) dhe Andrea Bogdani, Kryeipeshkv i Ohrit (1652) dhe i Shkupit (1655).

    Datlindja e tij mund t caktohet midis viteve 1620 dhe 1628. Jan kto dy datat ekstreme q rezultojn nga konsultimi i dokumenteve t ndryshme.

    Hulumtimet mbi origjinn e familjes s tij shpien autorin ta konsideroj si e fisnikruar nga mbreti serb Stefan i Madh, pr cilsit e bujaris dhe t besnikris. Por emri i tij mund t vij nga toponimi "Bojdan" i prdorur n Shqipri, sikur mendojn disa shkenctar...

    Rraskapitja e madhe pr shkak t shendetit dhe situats s vshtir e shtrngoi Andrea Bogdanin t'u drejtohet autoriteteve kishtare pr t dhn dorheqjen nga funksionet e tij n dobi t t nipit, q do ta marr administrimin e dioqezs s Shkupit n vitin 1677. Pjetr Bogdani shkroi nj letr apologjike mbi jetn e Andreas, me rastin e varrimit t tij n vitin 1684, duke i theksuar ndjenjat e tij patriotike, karizmen profetike, shpirtin e fes dhe t lutjes n mes t turbullimeve t mdha dhe persekutimeve t vazhdueshme. Shenja misterioze t shoqruara me mrekullira do t shfaqen pas vdekjes s Andrea Bodganit n qytezen e Janjeves ku ishte varrosur brenda Kishs. Banort e feve t ndryshme pan n kto mrekullira dshmin e shklqyer t shenjtris s tij.

    Rrethanat historike dhe fetare

    Perandoria Osmane sundon n Ballkan tash prej dyqind vjetsh; kishte vendosur nj pushtet t fort pr t'i qeverisur t nnshtruarit. Sillte me vehte nj f t re dhe impononte tatime t larta pr familjet e krishtera, sidomos, ato katolike. Ajo me veprimin e saj ai arriti q fen katolike ta lshojn nj numr i madh shqiptarsh edhe pse ky lshim s'pati kurr themele vertet t rrnjosura. N kohn kur Bogdani i shkruajti letrat dhe veprat e tij, sht duke u zhvilluar Lufta Turko-Venedikase e Kandis (1644-1669). Kjo ngjarje shnon etapn e par t jets s tij, ndersa gjat viteve t fundit t jets do t bashkohet me trupat e Aleancs s Shenjt kundr turqve (1683-1689). Ai gjendet pran gjeneralit Pikolomini, i cili vdiq nga murtaja para se t'i marr sakramentet e fundit nga dora e arqipeshkvit t pranishm n ball t lufts pr t'i nxitur e dhn kurajo ushtarve.

    Kisha kujdeset me vemendje pr besimtart q jetojn n kto krahina in partibus infidelium. Ajo sjell nj ndihm zemrgjr sa materiale aq edhe shpirtrore, si dshmojn shum letra t Bogdanit, pr t'i mbajtur kto popullata aq t sprovuara n fen e tyre dhe t'i pengoj q t mos e mohojn at pr arsye financiare. Pr fat t keq largsia nuk e lejon gjithmon ta vlersoj gjendjen me saktsi. Megjithat Bogdani do ta lvdoj prher sinqeritetin, zemrgjersin dhe gadishmrin e Kishs pr ta ndihmuar dhe njkohsisht do ta moj krkesen e saj pr ta ditur t verteten.

    Institucionet e ndryshme kulturore-fetare u krijuan pr t'i plotsuar nevojat e popujve q vuajn nn zgjedhn otomane. N saj t t ungjit Andrea, Pjetri mundi t regjistrohet n Kolegjin e Loretos, q drejtohej nga Jezuitt pr t'i formuar priftrinjt dhe udhheqsit e kombeve ballkanike: Bullgaris, Dalmacis, Hungaris, Servis dhe Shqipris. Ky kolegj, bashk me at t "Propagands Fide" prbjn dy qendrat kryesore t formimit fetar e kulturor q do t'i japin Bogdanit mundsin t fitoj nj pjekuri humane e intelektuale t shkalls s lart. N kt mes do ta farkoj personalitetin e tij n saj t edukatorve t aft jezuit, feja e tij do t bhet e patundur dhe do t'i jap mundsi pastaj q me pun t palodhshme ta prballoj jetn e rnd nga prndjekjet e njpasnjshme dhe shtypjet e tmerrshme.

    T mposhtet errsira e padijes, t ndriohen njerzit me an t dituris: i till sht ideali fisnik q frymzon Bogdani n letrn e par q kam gjetur dhe q daton n vitin 1647.... T edukohen bashkatdhetart, t punohet pr kthimin e tyre n gjirin e Kishs Katolike, q t lind mes tyre "Nj Skanderbeg i ri", t tilla jan deshirat e Bogdanit n vitin 1658....Me an t dituris Bogdani dshiron t nxis nj vetdijsim q do t oj n udh t lirimit. Ai tejkalon suazn fetare dhe merr parasysh nj plan shum m t gjr, m njerzor dhe m patriotik....

    M 1656 Bogdanit i besohet detyra e Ipeshkvis s Shkodrs si dhe administrimi i Kryeipeshkvis s Tivarit, detyr kjo nga m t vshtirat. E themeluar n shekullin IV, Ipeshkvia e Shkodrs i sht dhn Venedikut nga Balsha II. N vitin 1679 ra n duart e turqve: fshatrat u plakitn dhe popullsia iku ndr male. T krishtert e nnshtruar prball haraeve t rnda, nuk kishin tjetr zgjedhje prve se ta mohonin fen e tyre.

    N letrat e para Bogdani duket tashma shum i lidhur me vendin e vet. Ai tregon shum kujdes pr t'i informuar eprort mbi ngjarjet q ndodhin atje. E mbron me sukses t shklqyeshm doktoratn n teologji morale dhe krkon t drgohet misionar n Gashi, t Ipeshkvis s Pultit.

    Dshira e zjarrt pr ta arsimuar popullatn pr t ciln kishte prgjegjsi, e detyroi t krkonte libra q nuk ezkistonin n vendin e tij dhe q ishin botuar nga "Propaganda Fide". Ndr ta gjendeshin disa vepra gjuhsore dhe fetare n gjuh t ndryshme.

    Bogdani zhvillon nj aktivitet t fuqishm n fushn e ungjillzimit t popullsis q nn shtypjen ekonomike dhe rrezikun e jets ka qen e detyruar t kaloj n islam. Bogdani me veprimtarin e tij do t'i kontribuoj kthimit t tyre n f t t parve. Bogdani s'mund t mos ket ndjer pr lott e ktyre njerzve q kan mbetur "t dobt dhe t brisht n f" nga prania e religjioneve dhe sekteve t ndryshme n mesin e tyre. Dhe jo vetm kaq, ai bhet zdhns i priftrinjve t tyre, t cilt ballafaqoheshin me gjendje t tmerrshme gjat ushtrimit t detyrs, por edhe i t gjith burrave dhe grave q vuanin dhe q kishin zgjedhur t mbeteshin besnik n fen e krishter.

    Largsia dhe rrethanat n t cilat jetojn kta t krishter e kan br t pamundur q t'i vizitoj ndonj prift pr disa vite me radh. Prpos ksaj, angarit dhe tatimet q duhet t paguajn, i kan br dy her skllevr dhe i kan ln t pafuqishm n fen e tyre.....

    Kujdesi q pati n shkrimin e librit t tij n gjuhn shqipe, interesi q tregoi prher pr hapjen e shkollave, e bjn t radhitet si nj paraardhs i Rilindjes...

    Sapo u emrua n ipeshkvin e Shkodrs, do t ndeshet n vshtirsi t shumta, burgosje e persekutime, me qllim q t pengohet zelli i tij i madh apostolik dhe t eliminohet ndikimi i tij. T shumta jan letrat q flasin pr ikje t panumrta q t'u shmanget persekutimeve t turqve.

    Bredhja ka qen fati i tij. Nuk pati nj vend ku mund t vendosej: do t gjej strehim n Tivar, Budv, Kotor, Split, Padov ose Venedik...

    I vetdijshm pr pergjegjsin e tij ndaj misionit, bn q t jet gjithnj e m shum i gatshm pr t'i zbatuar detyrat kishtare n nj klim t persekutimeve dhe n rrezik t prhershm pr t'i ndihmuar popullsit e krcnuara dhe pr t'u dhn mbshtetje katolikve q e dshmonin fen e tyre n mnyr heroike, edhe pse gjendeshin n ngushtic.

    Drgimi i misionarve dhe i msuesve q t shmanget "mbytja shpirtrore e popullats", ky sht qllimi i vazhdueshm i Bogdanit. I prokupuar ta msoj doktrinn katolike dhe t'i paraqes problemet e shtruara nga martesat e prziera dhe nga laramant, ai i prgatit pyetjet e ndryshme t cilat do t parashtrohen m von n Koncilin e Par Shqiptar n fillim t shekullit vijues. Shpirti i tij ekumenik del qart n qndrimin e tij tolerant ndaj murgjve ortodoks serb t Manastirit t Vranins.

    Bogdani dshiron priftrinj t kombi t vet, por i pret mir edhe misionart italian, t cilt japin jetn e tyre me zemrgjersi n mes malsorve t mjer dhe kujdeset edhe pr mirvajtjen e tyre.

    I veshur si fshatar bredh rrugve dhe gjen strehim n shpella ku shkruan nn dritn e nj qiriu...Bogdani del si mbrojts i popullit t tij t drrmuar nn peshn e tatimeve t mbledhura nga Sulltani dhe t harait q ua merr Patriarkana. Ky popull q u b raja dhe "paria" si mund t'i mbante klerikt e vet? Ndihmat pr priftrinjt dhe shqetsimi pr sjelljet dhe formimi i tyre, do t jen shqetsimet kryesore q paraqiten n nj numr t madh letrash.

    Vitet q kaloi n Itali, Rom, Padov, Venedik bn q t rritet dashuria pr vendlindjen. Me gjith prndjekjet q e pritnin dhe vshtirsit e shumllojshme, Bogdani tregoi prher dshir dhe kmbngulje pr t'u kthyer n vendin e tij dhe pr t punuar pr t mirn e t gjithve.

    Lidhjet e tij me Kishen Universale nprmjet eprorvet jan t forta, t sinqerta dhe aq t ngushta sa edhe t respektueshme. N marrdhniet e tij vrehet nj kujdes i madh pr t drguar informata mbi gjendjen e Ipeshkvis, t klerikve dhe t popullsats s mjer. Letrat e tij shprehin mirnjohje t madhe dhe t sinqert pr t gjith bamirsit q vijn nga Kongregata e Shenjt. Ky letrkmbim u vshtirsua nga censura otomane dhe pritja e Ambasadorve q i sillnin letrat. Gjith kjo do t krkoj shum durim dhe do t'i shkaktoj shum vuajtje Pjetr Bogdanit. Mirpo, besimi i tij ndaj Kishs, t cilin e ka treguar gjat jets s tij n marrdhniet besnike me Propaganden Fide, do t vazhdoj ta ndaj me priftrinj e tij: "...Stiano dunque perci sicuri che la Sacra Congregrazione quello che una volta promette irrefragabile et osserva infallibilmente.."

    Ai sht njeri i terrenit q shkon m kal duke rrezikuar jeten e vet npr malet e ashpra dhe t larta t Shqipris s Veriut duke pajtuar me rreptsin e vendit, klimn e vshtir dhe pengesat e shumta q armiqt i vinin n rrugn e tij. Gjith kt e bn pr t'u sjell ngushllime shpirtrore njerzve t mjer q jetonin n kto vende ose kishin gjetur streh atje.

    ashuria e tij pr Krishtin, shpirti i tij luftarak "pr t'i fituar shpirtrat Perndis", ndezin zemrgjersin e tij dhe shtyjn ta dshiroj martirizimin. Qysh m 1663 ai shkruan se sht i gatshm ta derdh edhe gjakun e vet. N vitin 1665 kur sht ipeshkv i Shkodrs dhe administrator i Tivarit, vazhdon ta tret jeten e tij "Usque ad profusionem sanguinis". Letrat e fundit prshkruajn nj prsekutim t tmerrshm nga otomant t udhhequr nga Jeghen pasha Aziatiku. Ato dshmojn qndresn e Bogdanit dhe t besimtarve t tij t ikur n "malet kryengritse" kurr t nnshtruara, duke mos pasur tjetr prvese "bor pr dyshek", por t frymzuar nga nj forc e brendshme.

    Mynxyrat e murtajs e detyrojn t ik n Prizren, torturat e priftrinjve dhe sidomos ndaj t nipit e bjn t vuaj shum. Ai lshon nj britm t dhimshme: "Salva nos perimus" / Na shpto, zhdukemi. Ashtu nnshkruhet letra e tij e parafundit duke sjell n mend me kto fjal librin e tij. N letrn e fundit, pasi jan hakmarr turqit, i lidhur ngusht me mundimet e Msuesit t dashur, i drguar lakuriq npr rrugt e Prizrenit, dhe i shptuar pr mrekulli nga vdekja, do t nnshkruaj "Cuneus prophetarum" duke e vulosur kshtu jetn e tij me nj vepr dhe nj itenerar t pavdekshm.

    Do t mbaroj pas ca muajsh nga epidemia e murtajs m 5 dhjetor 1689 n Prishtin. Niprit e tij Gjoni e Gjergji do ta shpallin vdekjen e tij dhe do t na njoftojn me ngjarjet q do t vijn pas dhe urdhrin e Sulltanit: kufoma e Bogdanit zhvarroset n mnyr mizore dhe u hidhet qenve n sheshin e tregut.


    Shnim: pr t njohur m mir Pjetr Bogdanin dhe rrethanat e jets s tij shihni:

    Bogdano Pietro, L'Infallibile verit della Cattolica Fede..., In Venetia, per Girolamo Albrizzi In MDCXCI.

    Gjini Gaspar, Ipeshkvia Shkup- Prizren npr shekuj, Drita Zagreb 1986.

    Jacov Marco, Le Missioni Cattoliche nei Balcani durante la Guerra di Candia 1645.1669, Citt del Vaticano 1992.

    Marlekaj Luigi, Pietro Bogdani e l'Albania del suo tempo, Palo del Colle, Bari 1989.

    Sedaj Engjll, Pjetr Bogdani, eta e Profetve, Rilindja, Prishtin 1990.

    Bogdani Pjetr, eta e Profetve, Drita, Prizren 1997.

    -Archivio Segreto Vaticano

    -Archivio storico "de Propaganda Fide"

  9. #9
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    GJUHA SHQIPE PR T HUAJT DHE SHQIPTART JASHT ATDHEUT



    - Libri i ri "Gjuha shqipe pr t huajt dhe shqiptart jasht atdheut", botim i Shtpis botuese "TOENA", sht shkruar nga dy gjuhtar me prvoj t gjat: prof. dr. Gjovalin Shkurtaj, pedagog n Fakultetin e Historis dhe t Filologjis dhe as. prof. dr. Enver Hysa, punonjs shkencor n Institutin e Gjuhsis e t Letrsis. Kjo vepr e shumpritur nga lexuesit plotson nj munges t ndieshme dhe i prgjigjet n koh nj nevoje t shum njerzve q dshirojn ta msojn gjuhn shqipe si gjuh t huaj, ose q e kan shqipen gjuh amtare, por nuk i kan mundsit pr ta nxn at me programe t rregullta shkollore, si sht rasti i arbreshve dhe i shqiptarve jasht atdheut, tashm aq t shumt kudo n Evrop e m gjer n t gjith Botn.

    - Hapja e Shqipris ndaj bots ka br q t shtohen shum lvizjet dhe shtegtimet e t huajve drejt Shqipris s vogl, por edhe aq trheqse e t bukur, po edhe t Shqiptarve drejt viseve t ndryshme n krkim t puns e t nj jetese m t mir. Pr kt rrethan, kto vitet e fundit, kontaktet e shqiptarve me botn dhe t t huajve me shqiptart jan shtuar s teprmi dhe, pr pasoj, edhe numri i dashamirve t gjuhs shqipe e t kulturs shqiptare sdht rritur shum. Deri von gjuhn shqipe e dinte vetm ndonj albanolog i huaj dhe rrall e tek ndonj nga diplomatt e akredituar n vendin ton, kurse sot nuk sht m nj udi q e din shum mir gjuhn shqipe edhe shum njerz t fushave t tregtis, t politiks, t sekteve fetare e t shoqatave t ndryshme q kan selin n Shqipri ose q, sidoqoft, ua do puna t merren me Shqiprin dhe shtjen shqiptare. Gjithashtu, n shum universitete t bots ka edhe katedra a lektorate t gjuhs shqipe e t letrsis shqiptare, ku gjuha shqipe dhe letrsia e shkruar n kt gjuh msohen nga nj sasi prher e m e madhe studentsh. T gjithve, kudo q t gjenden, ky libr i ri pr msimin e gjuhs shqipe do t' u vij n ndihm, si pr kurset me msues, ashtu edhe atyre q duan ta msojn shqipen n mnyr vetiake (autodidakte) pa msues. Po, ky libr do t' u shrbej edhe shum shqiptarve e arbreshve kudo n Evrop e m gjer, t cilt, n pamundsi pr t pasur shkolla e shkollim ne gjuhn amtare, me ann e tij, krahas gjuhve t vendeve ku gjenden, si kujtim t paharruar nga vendlindja, do t gjejn te "Gjuha shqipe pr t huajt dhe shqiptart jasht atdheut" nj mjet shum t vyer e t prshtatshm pr t mos e bjerr gjuhn e tyre, pr ta nxn mir gjuhn e t parve t tyre dhe pr ta mbajtur t pashuar ndjenjn e shqiptaris n zemrat e tyre, qoft edhe pse larg atdheut e gjirive t tyre q aq shum i duan dhe i dshirojn. Shqipja n bot, si pr mrgimtart arbresh t mom, ashtu edhe pr mrgimtart m t rinj shqiptar, mbetet kudo e kurdoher "gjuh e zemrs" prball gjuhve t vendit ku ndodhen, t cilat, sidoqoft, i prdorin si "gjuh buke".

    - Libri nis me nj parathnie e me nj hyrje n pes gjuh: shqip, anglisht, gjermanisht, frngjisht dhe italisht dhe prmban tri korpuse kryesore: nj sasi msimesh hyrse, ku jepen njohuri fillestare pr shqiptimin dhe bisedimin n gjuhn shqipe si dhe pr shkrimin e shqipes, pastaj vijn 30 msime rreth gramatiks, t pajisura me tekste, pyetje pr ushtrime t foluri si dhe me rregulla t thjeshta e me ushtrime t mjaftueshme pr zbatimin praktik t tyre e pr zotrimin e t folurit e t shkruarit mir t shqipes.Ushtrimet gramatikore jan grshetuar natyrshm edhe me pjes t lehta leximi, vjersha, fjal t urta, gjegjza, fabula dhe pjes proze t zgjedhur sipas temave prkatse t lnds q prmbahet n secilin msim. Nj pjes t rndsishme prbjn n libr edhe pasqyrat gramatikore kushtuar lakimit t emrave, mbiemrave e premrave si dhe zgjedhimit t foljeve kryesore. T gjitha fjalt e prdorura n libr jan renditur n fund n formn e nj fjalori t prkthyera n katr gjuh: anglisht, gjermanisht, frngjisht dhe italisht.

    - Libri mbyllet me nj sasi tekstesh t zgjedhura pr lexim nga rreth 60 autor shqiptar dhe arbresh, si dhe me nj fashikull me pamje t ndryshme nga Shqipria.

    - Me nj prmbajtje t till dhe, sidomos, m prgatitjen e kujdeshme e parashtrimin metodik t lnds pr secilin msim, libri "Gjuha shqipe pr t huajt dhe shqiptart jasht atdheut" do t jet nj libr shum i dobishm dhe i krkuar.

  10. #10
    yells `aziz! light!` Maska e AsgjSikurDielli
    Antarsuar
    12-09-2002
    Vendndodhja
    the black light
    Postime
    1,787
    Dorshkrimi shqip i Teodor Shkodranit nga viti 1210

    dr. Musa Ahmeti



    Dorshkrimi i Teodor Shkodranit nga viti 1210, i tri n gjuhn shqipe, shtyen kufijt kohor pr 345 vite m hert se sa Mesharii Buzukut,q sht i vitit 1555.- Botimi i tr dorshkrimit, si libr i veant, do t bhet s shpejti nga revista Ekskluzive. Dorshkrimi sht transkriptuar, transliteruar dhe shoqrohet me nj koment dhe analiz shkencore nga autori i ktij shkrimi.



    I gjith dorshkrimi sht autograf, i shkruar nga nj dor. Ndrsa n fund fare, n f. 208, autori sht firmosur vet me emrin: Teodor Shkodrani, duke shnuar: Me ndihmn dhe dshirn e fort t lumturit Zot, e prfundova n vitin 1210, ditn e 9 t marsit.



    Mee nihemmen zze dessirnnee e phorte t Lummnummitt ZOT e mbaronjj nVitte MCCX dittn ee IX t Mmarxxitee.


    THEODOR SSCODRAANNITTEE



    Asnj gjuh e bots nuk njihet q nga fillimet e saj. Nga kjo arsye historia e do gjuhe qoft... detyrohet t filloj nga nj epok e caktuar... Historin e nj gjuhe mund ta nisim q nga koha q ajo gjuh sht shkruar. Vetm kur sht shkruar, nj gjuh ka marr fizionomin e saj t veant, ka zn nj vend t caktuar n historin e kulturs s njerzimit... Pa shkrime pra nuk kemi histori t nj gjuhe. Pr do gjuh historia e saj nis kur nis kjo gjuh t shkruhet. [abej]

    Studimet dhe hulumtimet shkencore npr arkiva e biblioteka t ndryshme, jan shum t rndsishme ngase na mundsojn njohjen dhe pasurimin me t dhna t reja pr albanologjin dhe historin kombtare n prgjithsi. Deri para pak kohsh sht folur e shkruar, por gjithnj deri tashti n form t supozimeve, se duhet t ket libra, dorshkrime ose dokumente t shkruara n gjuhn shqipe, t cilat jan m t hershme se sa Formula e pagzimit nga viti 1462 apo nga libri i par i shtypur n gjuhn shqipe, Meshari i Buzukut nga viti 1555.
    Duke u nisur nga ide t tilla, por edhe nga pohimi i Eqrem abejt se: N nndorin e vitit 1940 N. Borgia m kumtoi n Grotaferata pran Roms se kishte zbuluar n Arkivin e Vatikanit nj dokument n gjuhn shqipe m t vjetr se Buzuku. Fshehtsin e zbulimit t tij ky dijetar e mori me vete n varr. Gjurmime t mtejme npr arkivat e Vatikanit e t Propagands mund t na sjellin ndonj t papritur n zbulim dokumentesh m t mome t shqipes. (Studime gjuhsore, vllimi VI, f. 12, referenca nr. 29, Prishtin, 1988)


    Paralelisht kemi konsultuar edhe burime t ndryshme nga Biblioteka Apostolike e Vatikanit, duke shfrytzuar Kodekse dhe dorshkrime t tjera q kishin t bnin me shqiptart dhe Shqiprin


    Ne, sikur edhe shum studiues t tjer, ju vum krkimeve n Arkivin Sekret t Vatikanit pr t gjetur ndonj gjurm t ktij dokumenti apo dorshkrimi. Konsultimi me koleg specialist me prvoj nga Arkivi i Vatikanit, por edhe studiues eminent botror, q bjn studime n Vatikan, ishte i dobishm, ngase kursyem shum koh dhe eliminuam disa nga fondet arkivore, duke qen pothuajse t sigurt se aty nuk mund t ndodhej nj dokument apo dorshkrim pr t cilin bn fjal Nilo Borgia, e pas tij edhe Zef Skiroi. Fondet t cilat duhej t studioheshin, prap ishin t shumta dhe tepr voluminoze. Paralelisht kemi konsultuar edhe burime t ndryshme nga Biblioteka Apostolike e Vatikanit, duke shfrytzuar Kodekse dhe dorshkrime t tjera q kishin t bnin me shqiptart dhe Shqiprin.
    Si dihet Arkivi i Vatikanit e ka zanafilln e tij nga Mesjeta e hershme. Pr publikun dhe studiuesit laik ai u hap vetm pas vitit 1882. Ktu ruhen dokumente, dorshkrime dhe libra nga m t ndryshmet, q kan t bjn me relegjionin dhe kishn; por edhe me momente t tjera t jets laike, politike, shkencore, etj. Funksionimi i ktij Arkivi sht rregulluar n vitin 1927 me rregulloren: Regolamento dellArchivio Vaticano del 1927. Konsultimi dhe shfrytzimi i dokumenteve, por edhe i literaturs tjetr q ruhet n kt Arkiv, sht prcaktuar nga Papati dhe zbatohet me prpikmri duke mos br asnj lloj lshimi. Pr momentin mund t konsultohet lnda burimore arkivore deri n periudhn e Benediktit t XV, viti l914; ndrsa pr at n vazhdim, por edhe pr disa fonde t veanta, pos lejeve speciale, nj pjes e mir e Arkivit t Vatikanit sht ende sekrete.

    M n fund, n vitin 1998, kemi pasur fatin t kishim n dor nj vllim t lidhur me kopertina t forta druri, nga viti 1210, titulli i t cilit n regestat e Vatikanit nuk ishte i shnuar komplet dhe n formn origjinale. Shfletimi i kujdesshm, q n faqen e par, ishte shenj se teksti nuk ishte n gjuhn latine, greke, sllave apo ndonj gjuh tjetr, por ishte i tri n gjuhn shqipe.
    Vllimi i tri sht n pergamen, gj e zakonshme pr kohn kur ishte shkruar. I ka 208 flet, pra 208 faqe, sepse n pergamen shkruhet vetm n njern an. Paginimi [numrimi] i faqeve sht vetm recto. Dimensionet jan: 28 x 39.5 cm. Komplet vllimi sht i ruajtur shum bukur, nuk ka dmtime, pos q n disa vende ka filluar t fshihet ngjyra dhe kjo n flett 188, 189 dhe 192. I gjith dorshkrimi sht i shkruar me grafema (shkronja) latine dhe i tri n gjuhn shqipe, n dialektin e veriut, i cili si i vjetr q sht paraqet mjaft vshtrisi pr tu lexuar.
    N fillim, por edhe n disa vende brenda dorshkrimit, ka iniciale t cilat jan shum t bukura. Tri nga ato jan t praruara me flori. Inicialet tjera jan me ngjyr t kuqe, pjesa drrmuese, ndrsa dy jan me ngjyr blu t hapur. N dorshkrim ka edhe tri miniatura, kryesisht t punuara nga floriri, t cilat paraqesin momente biblike.
    I gjith dorshkrimi sht autograf, i shkruar nga nj dor. Ndrsa n fund fare, n f. 208, autori sht firmosur vet me emrin: Teodor Shkodrani, duke shnuar: Me ndihmn dhe dshirn e fort t lumturit Zot, e prfundova n vitin 1210, ditn e 9 t marsit.

    (Mee nihemmen zze dessirnnee e phorte t Lummnummitt ZOT e mbaronjj nVitte MCCX dittn ee IX t Mmarxxitee.


    THEODOR SSCODRAANNITTEE)




    Pas nj pune disavjeare, kemi arritur t bjm transkriptimin dhe transliterimin e dorshkrimit


    Dorshkrimi ndahet n tre kapituj, n f. 1r 97r mbi teologjin; f. 98r 146r mbi filozofin dhe 147r 208r mbi historin. Secili nga kapitujt mund t jet edhe libr n vete. Duke mos mohuar vlern dhe rndsin e dy kapitujve t par, kapitulli i tret ka trhequr m shum vmendjen ton ngase pos t dhnave me interes t veant, autori citon edhe vepra t tjera q ka konsultuar dhe m shum se nj her, mbshtetet n kronikat shqiptare t qyteteve t ndryshme.
    Pas nj pune disavjeare, kemi arritur t bjm transkriptimin dhe transliterimin e dorshkrimit. Ishte nj pun shum e mundimshme kjo, ngase ne nuk kishim tekste [dokumente apo dorshkrime] t ngjashme nga kjo koh apo koh m e afrt, pr t konsultuar e krahasuar grafemat, fjalt, fjalit dhe strukturn e prgjithshme gramatikore. Jemi t vetdijshm se mund t ket lshime, por mbetet q specialistt e fushave prkatse, pas studimeve t tyre, t nxjerrin prfundime t drejta dhe shkencore.


    Dorshkrimi i Teodor Shkodranit, e shtyn edhe pr 74 vjet m hert jo vetm prmendjen e gjuhs por edhe e dshmon se shqipja ishte shkruar; ndrsa kur bhet fjal pr dokument t shkruar q sht m i hershm se Meshari i Buzukut pr 345 vjet


    Pos rndsis s jashtzakonshme q ka dorshkrimi, pr at se tregon nj vazhdimsi t pandrprer t shkrimit t gjuhs shqipe, ngase sipas dshmive q kemi, pr her t par bhet fjal pr gjuhn shqipe n vitin 1284 (jo 1285 si sht menduar deri me tashti) n nj dokument t Arkivit t Dubrovnikut /Raguzs/ nga 14 korriku i vitit 1284, ku thuhet: Dgjova nj z q thrriste n mal n gjuhn shqipe (Et audiui unam uocem clamantem in monte in lingua albanesesca). Po sjellim faksimilin e origjinalit i cili botohet pr hert t par si i till.
    Dshmin e dyt e kemi nga nj autor anonim, q sipas t gjitha gjasve ishte prift i urdhrit domenikan, i cili n vitin 1308, gjat udhtimit npr Ballkan, kur prshkruan Shqiprin dhe shqiptart, ndr t tjera shkruan: ktu shqiptart e lartprmendur kan nj gjuh t dallueshme prej latinve, grekve e sllavve, kshtuq nuk merren vesh fare me popujt tjer [Habent enim Albani prefati linguam distanctam a latinis, grecis et slavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus].
    Dshmia e tret sht ajo e Guljelm Adamit, i cili n vitin 1332, me porosi t paps Gjon XXII, shkroi traktatin Directorium ad passagium faciendum, duke i br kshtu edhe nj relacion Filipit t VI-t Valua, mbretit t Francs, me titull: "DIRECTORIUM AD PASSAGIUM FACIENDUM (UDHZIM PR T KRYER KALIMIN E DETIT), ku jep t dhna pr Shqiprin dhe shqiptart. Ktu gjejm edhe fjalin e famshme q e bri t njohur n histori: Dhe megjithse shqiptart kan nj gjuh krejt tjetr dhe t ndryshme nga latint, ata kan shkronjat latine n prdorim dhe n t gjith librat e tyre.
    Pra, nse e shikojm kronologjikisht, q nga viti 1284, kur pr her t par prmendet gjuha shqipe, dorshkrimi i Teodor Shkodranit, e shtyn edhe pr 74 vjet m hert jo vetm prmendjen e gjuhs, por edhe e dshmon se shqipja ishte shkruar; ndrsa kur bhet fjal pr dokument t shkruar, si sht Formula e Pagzimit nga viti 1462, ky dorshkrim sht m i hershm pr 252 vjet, kurse m i hershm se Meshari i Buzukut pr 345 vjet.

    Lajmi pr zbulimin e ktij dorshkrimi nga viti 1210 sht mirpritur n rrethet shkencore e intelektuale jo vetm shqiptare. Interesim t veant ka zgjuar fakti se i gjith dorshkrimi, prej 208 fletsh, sht shkruar i tri n gjuhn shqipe. Ka pasur koleg studiues q kan shtruar pyetjen: pse u shkrua n gjuhn shqipe? Cilat jan arsyet q e shtyen autorin, Teodor Shkodranin, t shkruante shqip n kt koh, kur gjuh kulture ishin greqishtja ose latinishtja? Pse shkrim n gjuhn shqipe, kur edhe t gjitha shrbimet fetare bheshin n gjuht greke ose latine?
    Debate t tilla jan me shum interes, ngase hapin mundsi pr tu thelluar m shum, pr t njohur e studiuar prditshmrin e popullit shqiptar n mesjet. Si duket, harrohet se n perndim t Shqipris, ishin kroatt, ata t cilt gjith shrbesat fetare i bnin n gjuhn kroate, pra n gjuhn e popullit, ishin po kroatt, por edhe sllavt, t cilt kishin t shkruara n gjuhn e tyre dorshkrime e dokumente. Si dshmi sht Baanska ploa, nj monument vrtet madhshtor i shkruar me alfabet glagolik n gjuhn kroate... etj. etj. Pra, pse t mos kishin edhe shqiptart dorshkrime dhe dokumente n gjuhn shqipe.

    sht krejt normale q, duke shikuar fqinjt q shkruanin n gjuhn e popullit, q edhe intelektualt shqiptar t shkruanin n gjuhn e popullit t vet, nse nuk kishin shkruar m hert se fqinjt, gj q nuk prjashtohet si mundsi, ngase: po ti hedhim nj vshtrim historis s gjuhs shqipe, dy gjra t kundrta na bijn n sy n kt lm: me nj an gjuh e dshmuar me shkrim mjaft von, e n ann tjetr nj popull i lasht, autokton n kto vise t Ballkanit q nga koht e mugta t historis. Aq m par kur dihet se n ket periudh kemi lindjen dhe zhvillimin e qyteteve vendse, si forca dominuese politike, p.sh. Shteti i Arbrit, por edhe ngritjen e nj shtrese intelektualsh, t cilt lan gjurm t thella me studimet dhe veprat e tyre n gjuh t ndryshme, jo vetm n Shqipri, por edhe n shtete t tjera mesjetare evropiane.

    Rndsi t veant ka edhe fakti se autor i ktij shkrimi sht nj shqiptar nga Shkodra, mjaft i njohur n rrethet shkencore-kulturore t kohs, jo vetm n Shqipri, por edhe n Bizant, Rom, Raguz, etj. Autori, Teodor Shkodrani, n fund t dorshkrimit t tij na ka ln t dhna shum t muara pr veten e tij, pr origjinn dhe pr prgatitjen profesionale. (Ne nuk e kemi prdorur termin libr, por dorshkrim, nga shkaku q t mos shkaktojm huti; ngase koncepti libr n vitin 1210 dallon nga ai q kemi ne sot pr librin, kur dihet se shtypshkronja ende nuk ishte shpikur n at koh. Pra menduam q termi dorshkrim do t ishte m i afrt, kur dihet se t gjitha kto libra apo dorshkrime, ishin t pakta n numr dhe ruheshin kryesisht npr vende t veanta si: kisha, manastire, kuvende e, n raste t veanta, edhe n bibliotekat private t ndonjrit prej fisnikve vendas.) T shtojm q pos ktij dorshkrimi n gjuhn shqipe, n Arkivin Sekret t Vatikanit dhe n Bibliotekn Apostolike t Vatikanit, t po ktij autori ruhen me dhjetra dorshkrime n gjuht greke dhe latine, t cilat nuk jan botuar deri m sot. Tematika e ktyre dorshkrimeve sht e ndryshme, por dominon ajo teologjike dhe historike. Ka edhe disa prkthime dhe redaktime t veprave t autorve antik.
    Dorshkrimi i Teodor Shkodranit sht prgatitur pr botim, sht transkriptuar, transliteruar dhe shoqrohet me nj koment dhe analiz shkencore. Botimi i tr dorshkrimit, si libr i veant, do t bhet s shpejti nga revista Ekskluzive.

    Diiturat pr ilustrime:
    1. Ilustrimi 1.jpg - Miniatur e praruar n flori, e ngjashme me at t dorshkrimit t Teodor Shkodranit. Origjinali ruhet n ASV. Vat. Lat. 3747, fol. 17v. Botohet pr her t par.
    2. Ilustrimi 2.jpg - Dokument origjinal n pergamen nga viti 1274. Ndr t tjer edhe vulat e dy princrve shqiptar: Engjllorve dhe Dukagjinasve. Origjinali ruhet n ASV. A.A.ARM. I-XVIII, nr. 2187. Botohet pr her t par.
    3. Ilsutrimi 3.jpg - Faksimil i dokument nga Arkivi Shtetror i Dubrovnikut, 14. korrik 1284, ku prmendet gjuha shqipe. Origjinali ruhet n: Diversa Cancelaria, 1284-1286, vol. 2, f. 111r. Si faksimil botohet pr her t par.

  11. #11
    Programues Softueresh Maska e edspace
    Antarsuar
    04-04-2002
    Vendndodhja
    Filadelfia, SHBA
    Mosha
    38
    Postime
    2,573

    Bibliografia e gjuhes shqipe nga Shqiptaret dhe te huajt.

    Albanesische Studien. (Albanian studies.)
    Gustav Meyer. In: Sitzungsberichte der philosophisch-Historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften (Proceedings of the Philosophical-Historical Section of the Imperial Academy of Sciences). Vienna: C. Sohn, 1883-97; vol. 104, p. 257-362; vol. 107, p. 259-338; vol. 125, p. 1-93; vol. 132, p. 1-127; vol. 134, p. 1-106; and vol. 136, p. 1-114.
    These are highly specialized professional philological papers presented by the author at the conferences of the Academy of Sciences in Vienna. The 19th-century German philologist, Gustav Meyer, is amongst the founders of Albanological studies, and his work remains a valuable source. In this extensive study he provides information on noun plural formations, numerals, the basic treatment of Albanian comparative phonology, an edited version of Kavalliotis' Greek-South Romanian-Albanian dictionary and some useful dialect texts. In his essay 'ber Sprache und Literatur der Albanesen' (On the language and literature of the Albanians) in chapter three of his Essays und Studien zur Sprachgeschichte und Volkskunde (Essays and studies on philosophy and ethnology) (Berlin: R. Oppenheim, 1885, p. 49-50), Meyer demonstrates that Albanian derives from ancient Illyrian, an independent member of the Indo-German language family. Although it escaped Romanization, the distinct influence of Latin is evident in its vocabulary and grammar. Slavic words remain in all dialects from the time of Serb and Bulgar domination. Except for a brief period under Skanderbeg, the Albanians lived for two thousand years under foreign rule in their own country or abroad, and their different dialects have borrowed from Turkish, Greek or Italian. The author depicts the Albanians as a nation of warriors, who spent half a lifetime as mercenaries abroad and failed to produce a literature. Only the Italian Albanians, descendants from 15th-century settlers, exhibited a literary inclination. What literature there was consisted mainly of the transcription of folk songs and ballads depicting heroic and erotic themes. He disputes Lord Byron's depiction in 'Childe Harold' of Albanian warriors as noble, loyal and trustworthy. The lack of a common alphabet and written language has hindered the development of national unity: Meyer favoured, for standard usage, the adoption of the Latin alphabet with diacritical signs for distinct Albanian sounds, pioneered by Kristoforidhi of Elbasan. See also Meyer's Etymologisches Wrterbuch der albanesischen Sprache (Etymological dictionary of the Albanian language) (Strassburg, Germany [Strasbourg, France]: K. J. Trbner, 1891. 526p.).

    Albanesische Texte mit Glossar. (Albanian texts with glossary.)
    Holger Pedersen. Leipzig, Germany: S. Hirzel, 1895. 207p.
    Pedersen's analysis (in German) of the southernmost Tosk dialect, on the Greek-Albanian border, has long been an important reference for Western scholars of the early factual knowledge of spoken Albanian. For translations of the texts (also in German), see Pederson's Zur albaneisichen Volkskunde (Albanian ethnography) (Copenhagen: S. Michaelsens Nachf. [E. Mller], 1898. 125p.).

    Albanian.
    Eric Pratt Hamp. In: Indo-European numerals. Edited by Jadranka Gvozdanovic. Berlin; New York: Mouton de Gruyter, 1992, p. 835-921. (Trends in Linguistics: Studies and Monographs, no. 57).
    This chapter comprises a part of the culmination of forty years of research on Albanian historical linguistics with many insights on the language as a whole. Hamp (born 1920) explains that Albanian numerals are more like nouns than verbs or adjectives. He lists fifteen Geg dialect varieties, for which he has recorded numerals, and twenty-seven Tosk, noting that this is not a complete listing.

    Albanian.
    Eric Pratt Hamp. In: Linguistics in Western Europe. Edited by Thomas Albert Sebeck. The Hague: Mouton, 1972, p. 1,626-92. bibliog. (Current Trends in Linguistics, vol. 9).
    Hamp, of the University of Chicago, discusses the study of the Albanian language and Albanology, within and outside Albania. There is reference to the many sources where one may find the origins of foreign loanwords from Latin, Greek, Germanic, Slavic, Iranian, Hungarian, Romanian and Turkish (about which he comments that very little has been written) languages. He posits 'an old underlying expression (nj) glhshqipe meaning "a language of (clear) pronounciation/enunciation" ' (p. 1,663). Hamp provides an extensive bibliography.

    Albanian and Messapic.
    Eric Pratt Hamp. In: Studies presented to Joshua Whatmough on his sixtieth birthday. Edited by Ernst Pulgram. The Hague: Mouton, 1957, p. 73-89.
    Compares the Albanian and Messapic languages, Messapic being the language of an Illyrian tribe who inhabited southern Italy (Apulia and Calabria) in ancient times. Hamp concludes that 'there can be no doubt that Messapic and Illyrian are sister languages' (p. 74) and takes his stand firmly on 'the specific kinship of Albanian and Illyro-Messapic' (p. 89).

    The Albanian language and a pronunciation guide.
    Henry Davis. Albanian Life, issue no. 56, no. 1 (Winter/Spring 1994), p. 18-20.
    Provides a brief outline of the language and its history and a simple explanation of pronunciation and use of the definite and indefinite article.

    Albanisch. (Albanian.)
    Norbert Jokl. In: Die Erforschung der indogermanischen Sprachen (Geschichte der indogermanischen Sprachwissenschaft seit ihrer Begrndung durch Franz Bopp) (The exploration of Indo-Germanic languages [the history of Indo-Germanic philology since its establishment by Franz Bopp]). Edited by W. Streitberg. Strassburg, Germany [Strasbourg, France]: Karl J. Trbner, 1917, vol. 3, p. 109-54.
    Jokl's scholarly study covers the origins and written records of the language, the provenance of the Albanians, Balkan relations, dialects, etymology, historical phonology, morphology and syntax. For details of Jokl's other writings, see the obituary published by C. Tagliavini in Indogermanisches Jahrbuch (vol. 28 [1949], p. 296-301).



    Armenian and Albanian.
    Frederik Kortlandt. In: La place de l'armnien dans les langues indo-europennes (The place of Armenian in Indo-European languages). Edited by Maurice Leroy, Francine Mawet. Louvain, Belgium: Aedibus Peeters, 1986, p. 38-47. bibliog. (Royal Belgian Academy, Classe des Lettres, vol. 3).
    Supplements Gustav Meyer's work of the 19th century which had previously been the only relevant source. Kortlandt reconsiders his own earlier thesis of the development of Albanian and Armenian from contiguous Indo-European dialects, constituting a link between Balto-Slavic on the one hand and Greek on the other, in response to M. E. Huld's Basic Albanian etymologies (Columbus, Ohio: Slavica Publishers, 1984. 213p.), with which he has some disagreements.

    Bref aperu des emprunts turcs l'albanais. (A brief outline of Turkish loanwords in Albanian.)
    Anton Krajni. Studia Albanica, vol. 3, no. 2 (1966), p.85-96.
    This study (in French) is concerned with words in the Albanian language which have been borrowed from Turkish.

    Clause structure and v-movement in the languages of the Balkans.
    Maria Luisa Rivero. Natural Language and Linguistic Theory, vol. 12, no. 1 (1994), p. 63-120.
    Demonstrates in considerable detail shared clause structures between the Albanian, Bulgarian, Modern Greek and Romanian languages.


    The coding of linguistic ideology in Arvanitika (Albanian) language shift: congruent and contradictory discourse.
    Lukas D. Tsitsipis. Anthropological Linguistics, vol. 37, no. 4 (Winter 1995), p. 541-77. bibliog.
    Tsitsipis, of the Aristotle University in Thessalonika, discusses Arvantika, a dialect of Tosk Albanian spoken in Greece, now undergoing attrition in favour of Greek, and the sociocultural and political context of language shift. Tsitsipis lists five other articles of his own on related subjects.

    Drejtshkrimi i gjuhs shqipe. (Orthography of the Albanian language.)
    Edited by Androkli Kostallari, Mahir Domi, Eqrem abej, Emil Lafe. Tirana: Academy of Sciences, 1973. 323p.
    This volume (in Albanian) contains the full decisions of the Congress of Orthography held in Tirana in November 1972, which agreed on the standardization of the Albanian language in both Albania and Yugoslavia. It covers the correct spelling of words (including Albanicized foreign words), grammatical rules (including a valuable section on the correct use of the prepositional particle), the use of capital letters, syllabification and the writing of dates. There is a complete index of the words cited as examples in the text.


    Evidentiality in the Balkans: Bulgarian, Macedonian and Albanian.
    Victor A. Friedman. In: The linguistic coding of epistemology. Edited by Johanna Nicols, Wallace Chafe. Norwood, New Jersey: Ablex, 1986, p. 168-87. (Advances in Discourse Processes Series, vol. 20).
    Friedman uses Roman Jakobson's definition of 'evidential' as a tentative label for a verbal category which indicates the source of the information on which the speaker's statement is based, as well as the speaker's attitude to the information. In discussing the Albanian 'admirative mood', the author explains that it may be used not only to express surprise, but also irony, doubt or reportedness (p. 180); Albanian has a rule of sequence of tenses for ordinary reported speech very much like that of English.


    A few remarks relative to the origin of the name Tiran, Tirane, Albania's capital.
    S. Sophie Juka. East European Quarterly, vol. 20, no. 1 (March 1986), p. 99-106.
    Refutes the popular explanation that Tirana takes its name from Teheran, put forward, the author tells us, in most recent encyclopaedias, by Jules Alexandre Thodore Degrand (q.v.), French consul in Shkodra at the turn of the 20th century, and by Mary Edith Durham. Research into older documents apparently disproves the theory and replaces it with others.


    The history of the Albanian alphabet: a case of complex cultural and political development.
    Stavro Skendi. Sdost-Forschungen, vol. 19 (1960), p. 263-84.
    Examines the considerably handicapped development of the Albanian alphabet, paying particular attention to the Congress of Monastir (1908), and its intimate connections with the movement for national independence (1830-1912). Skendi outlines the inhibiting effect of the Turkish prohibition of teaching in Albanian in schools until 1912. He concludes that 'the history of the Albanian alphabet is in essence the history of the Albanian people' (p. 284), an important aspect of Albanian cultural revival.


    Hydronymica Albanica: a survey of river names in Albania.
    Robert Elsie. Zeitshrift fr Balkanologie, vol. 30, no. 1 (1994), p. 1-46. bibliog.
    Elsie cites the German linguist, Franz Bopp (1791-1867), as the first to recognize the Indo-European roots of the Albanian language, commenting that it 'has been something of nightmare for diachronic linguists and Indo-Europeanists' (p. 1). Since hydronyms (names of bodies of water) are particularly resistant to change they therefore provide the most reliable evidence of linguistic history, enhanced, by 'invading tribes [who] always had the presence of mind to inquire about the name of a river before slaughtering the indigenous inhabitants on its banks'. Elsie gives an alphabetical list of 282 river names in Albania, with locations and village toponyms where relevant, in order to facilitate 'a more objective consideration of their significance' (p. 2) and finds that thirty per cent of the names seem primarily related to Albanian roots or lexemes and twenty six per cent to Slavic. The map section of his bibliography contains thirteen items.


    Linguistisch-kulturhistorische Untersuchungen aus dem Bereiche des albanischen. (Studies in Albanian linguistic and cultural history.)
    Norbert Jokl. Berlin; Leipzig, Germany: W. de Gruyter, 1923. 366p. (Untersuchungen zur indogermanischen Sprach- und Kulturwissenschaft, 8).
    Includes extensive but dispersed discussion of historical phonology and morphology. Jokl demonstrates how Albanian cultural history is reflected in the language.




    Nominalisierung und verbale Einbettung in Varietten des Albanischen: eine Untersuchung zur Geschichte der albanischen Schriftsprache am Beispiel erweiterter Verbalprdikate auf areallinguistischem Hintergrund. (Nominalization and verbal embedding in varieties of Albanian: an inquiry into the history of the Albanian literary language exemplified by extended verbal predicates in the background context of area linguistics.)
    Armin Hetzer. Berlin; Wiesbaden, Germany: Harrassowitz Verlag, 1995. 297p. bibliog. (Osteuropa-Institut der Freien Universitt Berlin Balkanologische verffentlichungen, vol. 28).
    A clear, well documented reference work (in German). Hetzer first describes the south European linguistic area, emphasizing its continuity from the south Slavic- to the Greek-language region. He uses the approach of generative grammar, with excellent illustrative examples, diagrams, tabulations and extensive bibliography.


    Peripheral Latinity in Albanian.
    Michael R. Dilts. Romance Philology, vol. 31, no. 2 (Nov. 1977), p. 283-98.
    This article, by an Albanologist of the Universities of California and Harvard, reviews the influence of Latin upon Albanian, and estimates that there are some 600 Albanian words of Romance origin.

    The politics of language in socialist Albania.
    Arshi Pipa. Boulder, Colorado: Columbia University Press, New York, 1989. 283p. bibliog. (East European Monographs, no. 271).
    Spurred by Croatian demands for the recognition of their language and the lively debates surrounding these, Pipa studies the parallels with his native dialect (Geg) and what he claims to be its subordination to Tosk in the Unified Literary Albanian (ULA). Pipa explores many theories on the origins of the languages, their structural differences, and uses substantial evidence to show that Geg is the richer language in a wide variety of areas. There is a table and explanation of the composition of the Politburo of the Party of Labour of Albania, showing eighty-four Tosk-speaking members to fifteen Geg-speaking at seven congresses. There are also sections on the Toskicization of the Geg lexicon and phraseology. Similar theories are discussed in connection with both Stalin and N. Y. Marr concerning the racial character of Western linguistics, which is seen as serving the cause of Western imperialism. Pipa concludes that ULA is 'a Stalin-Marr compound, of the type of gjysmnjeri ''half-man" and gjysmkal "half-horse", the two halves put together resulting in a centaur'. Other maps. diagrams and tables further elucidate the arguments
    . See also Peter Prifti's 'A commentary on Prof. Pipa's critique of Unified Literary Albanian' (Albanica, no. 3-4 [Winter 1992], p. 153-64).


    Proto-Albanian and the problem of the ethnogenesis of the Albanian nation.
    Krzysztof Tomasz Witczak. Bulletin de la Socit Polonaise de Linguistique, vol. 50 (1994), p. 21-26. bibliog.
    Witczak's novel thesis is that Albanians are the descendants of the Bessan population and that their language is a continuation of Bessan, spoken by a Paleo-Balkanic tribe whose ancient language was the only one (except Greek and Balkanic Latin), documented by written sources, to have survived the Slav invasion in the 6th century.


    Selection among alternates in language standardization: the case of Albanian.
    Janet L. Byron. The Hague: Mouton, 1976. 158p. 8 maps. bibliog.
    Discusses the social, historical and linguistic criteria which have determined the standardization of languages, with particular attention to the process of standardization of Albanian from 1944 onwards. The author attributes the predominance of the southern Tosk dialect in standardized Albanian to the fact that the majority of the 'lite'that is, the leaders of the Party of Labour of Albaniacame from the south. However, she admits that 'not every feature of Tosk has been standardized; (there are) cases where Tosk was deliberately by-passed, largely on grounds of clarity' (p. 143). See also Byron's 'Language planning in Albania and in Albanian-speaking Yugoslavia' (Word, vol. 30, no. 102 [1979], p. 15-44).


    Studime gjuhsore. (Linguistic studies.)
    Eqrem abej. Prishtina, Yugoslavia: Rilindja, 1975-77. 6 vols.
    This collection of linguistic writings (in Albanian) comprises studies on: the etymology of the Albanian language (vols. I and 2); the history of the language (vols. 3 and 4); folklore and literature (vol. 5); and Gjon Buzuku, the 16th-century author of the first known Albanian book, and his language (vol. 6).

    Der trkische Einfluss auf das Albanische. (Turkish influence on the Albanian language.)
    Norbert Boretzky. Weisbaden, Germany: Otto Harrassowitz, 1975. 2 vols. (Albanische Forschungen, nos. 11 and 12).
    Boretzky's important work (in German) provides in volume one a complete linguistic analysis (phonology and morphology) of Turkisms in Albanian. Volume two contains dictionaries of Turkisms in five Albanian dialects (from Drenica, Presheva, Zadrima, Dibra and amria) and an index of Balkan Turkish dialect words.


    Why Albanian-Greeks are not Albanians: language shift in Attica and Biotia.
    P. Trudgill, G. A. Tzavaras. In: Language. ethnicity and intergroup relations. Edited by Howard Giles. London; New York; San Francisco: Academic Press, 1977, p. 172-84.
    Claiming that a simple equation of ethnic and language group membership is far from adequate, the authors discuss the bilingual situation currently obtaining in the Attica and Biotia areas of Greece. Under discussion is a rural population of around 140,000 in a number of villages whose fluency in Greek has ensured their assimilation into Greek culture. With the use of tables, it is clearly shown that it is only those aged over sixty years who wish to retain the use of Arvanftika (the Albanian dialect close to Tosk spoken in southern Albania). Youngr people perceive its use as backward, old-fashioned and unsophisticated. For more on this subtle persecution and assimilation, see Kostas Kazazis' 'Greek and Arvanitika in Corinthia' (Balkanistics, no. 3 [1976], p. 42-51).
    Edi

  12. #12
    Programues Softueresh Maska e edspace
    Antarsuar
    04-04-2002
    Vendndodhja
    Filadelfia, SHBA
    Mosha
    38
    Postime
    2,573

    Kurset dhe Gramatike

    Albanian grammar.
    Martin Camaj, translated from the German by Leonard Fox. Wiesbaden, Germany: Otto Harrassowitz, 1984. 337p.
    Although this grammar is essential for anyone wishing to master the Geg or Arbresh dialects of the Albanian language, the complicated arrangement of the material hinders study. For those interested in the standardized form of the language as it exists in both Albania and Yugoslavia, this volume is less useful. It covers phonology, the parts of speech and syntax, and has exercises, including poetry and prose texts, and a glossary.

    Colloquial Albanian.
    Isa Zymberi. London: Routledge, 1995. 359p.
    This handy-sized paperback textbook, first published in 1991, evolved from Zymberi's three years of teaching Albanian (the literary variant used in Kosova) at the School of Slavonic and East European Studies, University of London. It is designed to be used either with or without a teacher, and consists of twenty-four units giving everyday situations along with reading passages and dialogues, with a progressive basic grammar. There are grammatical charts and exercises, and a two-way vocabulary of about 2,000 words. An accompanying cassette is also available.

    Gjuha letrare shqipe. (The literary Albanian language.)
    Compiled by Androkli Kostallari, Emil Lafe, Mio Samara. Tirana: Shtpia Botuese e Librit Shkollor, 1989. 2 vols.
    Volume one consists of a course of fifty-two lessons with text, grammar and exercises followed by a vocabulary of about 3,500 words translated into English, French and Spanish. Volume two comprises selections of Albanian literature and grammatical tables. Despite the ideological bias, also portrayed in many of its coloured illustrations, this is a useful text for the newcomer to the Albanian language, and is accompanied by cassette tapes of the recorded lessons.


    Gramatik historike e gjuhs shqipe. (Historical grammar of the Albanian language.)
    Shaban Demiraj. Tirana: 8 Nntori, 1985. 1,166p.
    This study of the historical evolution of the Albanian language is in Albanian, but has a 117-page summary of the contents in English. Among the questions covered, from the historical aspect, are the grammatical categories of gender, number, case and form, as well as the moods, voices and tenses of verbs.

    A handbook of Albanian.
    Thoma Kacori. Sofia: Kliment Ohridski University of Sofia, 1979. 292p.
    A useful course (in English) in the standard Albanian language intended for foreign students of Albanian at the Kliment Ohridski University of Sofia. The course is composed of thirty-three lessons, followed by forty-seven pages of Albanian texts, fifty-six pages of grammatical tables, and an Albanian-English vocabulary of some 3,000 words.

    Kndime anglisht-shqip, or Albanian-English reader.
    Margaret Masson Hasluck. Cambridge, England: Cambridge University Press, 1932. 145p.
    This reader, compiled by the ethnologist Margaret Hasluck (1885-1948), is intended for both English-speaking students of Albanian and Albanian-speaking students of English. It presents an outline of Albanian and English grammar, followed by both Albanian and English versions of sixteen Albanian folk-tales. There are Albanian-English and English-Albanian vocabularies.



    Learn Albanian: Msoni Shqip.
    ezar Kurti. Brooklyn, New York: Legas Books, PO Box 040328, Brooklyn, New York 11204, 1996. 200p.
    Professor Kurti, once Chairman of Tirana University's Russian Department, was dismissed in 1976 for political crimes and sent to work in a copper mine. His book contains forty lessons, whose texts cover contemporary and historical situations, with grammar and vocabulary systematically introduced. Despite some minor errors (e.g. 'orn nnt . . . ten o'clock' [p. 30] and 'the most favorite place' [p. 93]), this is a very accessible learning tool for the beginner in Albanian.


    Pimsleur's speak and read essential Albanian (compact course).
    Ludmila Buxhelli. Pimsleur International Inc., 1994. Cassette tapes.
    This set of five cassettes (ten lessons) is more than worth its rather hefty price, whether for someone preparing for a brief trip to Albania, or engaged in a serious study of the country and its language. This is a self-instructional course that really instructs in carefully planned, beautifully spoken, highly natural conversations, prompting the student to participate. There is a brief accompanying vocabulary, but students are encouraged to write out their own text.


    Spoken Albanian.
    Leonard Newmark, Ismail Haznedari, Philip Hubbard, Peter Prifti. Ithaca, New York: Spoken Language Services, 1997. new ed. 522p.
    The updated text which integrates conversation with grammar, is divided into twenty-four units with a vocabulary of some 3,500 words, at the end of the book, and is accompanied by six newly-recorded cassette tapes. A beginner using the book will be able to construct fairly complex sentences (e.g. 'under these circumstances, the majority of the people was opposed to cooperation with the Italians') by the end of the course!


    Standard Albanian: a reference grammar for students.
    Leonard Newmark, Philip Hubbard, Peter R. Prifti. Stanford, California: Stanford University Press, 1982. 347p.
    Still the best and most comprehensive grammar available in English on the standardized Albanian language. After providing an outline of Albania, its people, and its language, dialects and phonology, the authors cover in detail: verbs and verbal phrases; nouns and nominal phrases; adjectives and adjectival phrases; adverbs and adverbials; gradation, comparison and qualification; numbers and numerical expressions; pronouns and other pro-forms; prepositions and prepositionals; conjunctions and clauses; particles; and interjections and interjectional phrases. For a possibly more comprehensive Albanian grammar (in German), see Albanische Grammatik by Oda Buchholz, Wilfried Fiedler (Leipzig, East Germany: VEB Verlag Enzyklopdie, 1987. 580p.).
    Edi

  13. #13
    Programues Softueresh Maska e edspace
    Antarsuar
    04-04-2002
    Vendndodhja
    Filadelfia, SHBA
    Mosha
    38
    Postime
    2,573

    Fjalor dhe Shprehje

    Albanian: Albanian-English English-Albanian dictionary.
    Ilo Stefanllari. New York: Hippocrene Books, 1996. 416p.
    A handy pocket-sized Albanian-English, English-Albanian dictionary giving 9,000 entries with simple pronunciation and basic grammatical information, geographical names and idiomatic expressions.


    Albanian-English dictionary.
    Gasper Kii. Washington, DC: Gasper Kii, PO Box 1855, 1978. 2nd ed. 448p.
    An Albanian-English dictionary containing some 30,000 words. There is an introduction on Albanian pronunciation, together with appendixes of Albanian abbreviations and geographical names. See also Kii's English-Albanian dictionary (Washington, DC: Gasper Kii, PO Box 1855. 627p.).

    Albanian-English dictionary.
    Leonard Newmark. Oxford: Oxford University Press, [forthcoming]. 1,056p.
    The largest and most comprehensive illustrated bilingual dictionary of Albania, with over 75,000 entries covering idioms and scientific definitions, including those for hundreds of terms for birds, fish and grasses. The more complicated words are fully explained in their Albanian contexts. A comprehensive pronunciation guide is provided. The dictionary is suitable for students, scholars and professional translators.

    Dizionano fraseologico degli albanesi d'Italia e di Grecia: testo originale nella parlata albanese. (Dictionary of Albanian phrases in Italy and Greece: original text in colloquial Albanian.)
    Antonio Bellusci. Cosenza, Italy: Centro Ricerche Socio-Culturali Giorgio Castriota Skanderbeg, 1989. 261 p. map.
    Bellusci spent a decade collecting proverbs from Albanian communities living in Greece, Italy, Kosova, Turkey and Albania itself. The proverbs (in Albanian) are arranged alphabetically with translations into Italian, some into English and a few into French. There is a short prologue in English, and statistics are provided which show the size of 50 Albanian communities in Italy and over 600 in Greece.


    An English-Albanian dictionary.
    Stuart Edward Mann. Cambridge, England: Cambridge University Press, 1957. 434p.
    Mann (1905-86) was, until his retirement in 1972, Reader in Czech and Albanian language and literature at the School of Slavonic and East European Studies, University of London. Compiled before the standardization of the Albanian language, this dictionary is, as its author says in his preface, 'cast in a central Geg mould'. It contains some 30,000 words and some 10,000 English phrases.


    An English-Albanian vocabulary.
    David M. Young. Romney Marsh, England: Bay Foreign Language Books, 1990. 62p.
    This vocabulary, listed alphabetically by part of speech, is a useful tool for students and instructors in vocabulary building and exercise planning, despite a few inconsistencies in its inclusion of irregularities.


    Fjalor i Arbreshvet t'Italis: dizionario degli Albanesi d'Italia. (Dictionary of the Arbresh of Italy.)
    Emanuele Giordano. Bari, Italy: Edizioni Paolini, 1963. 592p. bibliog.
    A comprehensive Arbresh-Italian dictionary containing some 15,000 words, with an introduction in Italian by the author. It includes a list of writers of Italo-Albanian literature and a table showing the numbers and locations of Arbresh speakers in Italy.

    Fjalor i gjuhs s sotme shqipe. (Dictionary of the present-day Albanian language.)
    Edited by a commission headed by Androkli Kostallari. Tirana: Academy of Sciences, 1980. 2,273p.
    An authoritative dictionary of the Albanian language, containing some 41,000 words and incorporating the decisions of the 1972 Orthographical Congress.

    Fjalor i gjuhs shqipe. (Dictionary of the Albanian language.)
    Compiled by a commission headed by Kostaq Cipo. Tirana: Institute of Sciences, 1954. 644p.
    This was the first explanatory dictionary of the Albanian language to be published. It contains some 25,000 words, and although compiled before the Orthographical Congress in 1972, it is still of value in that it provides the scientific names of plants and animals, contains archaic words which are encountered in older works, and includes many dialect words which are omitted from the later dictionaries of the standardized language.


    Fjalor i terminologjis tekniko-shkencore. (Dictionary of technico-scientific terminology.)
    Edited by L. Dodbiba. Tirana: State University of Tirana, 1963-64. 11 vols. bibliog.
    A three-way (Albanian-French-Russian) dictionary of scientific and technical terms. Successive volumes cover botany, mathematics and mechanical theory, electrotechnology, chemistry and geology.


    Fjalor shqip-anglisht. (Albanian-English dictionary.)
    Ramazan Hysa. New York: Hippocrene, 1993. 510p.
    A paperback republication of the dictionary by Hysa and Ilo Duro published in Tirana by 8 Nntori in 1981, containing approximately 20,000 words with concise definitions, along with many idiomatic uses. An index provides a table of fifty-two irregular verbs. Although the dictionary is apparently for the use of English-speaking students, all introductory and explanatory notes are given in Albanian.

    An historical Albanian-English dictionary.
    Stuart Edward Mann. London: Longmans, Green, 1948. 601p.
    This excellent dictionary contains some 45,000 words with, in many cases, a note of the sources from which they are drawn, or the districts in which the author himself encountered them. Examples are given of every word's usage. There is a brief introduction on the Albanian language.


    Lexikon ts albaniks glosss. (Dictionary of the Albanian language.)
    Konstandin Kristoforidhi. Athens: Sakellarou, 1904. 502p.
    The value of this incomplete work of Kristoforidhi (1827-95) is that it gives a compilation of Geg and Tosk dialect forms with precise origins.
    Edi

  14. #14
    King of the Kings
    Antarsuar
    19-01-2007
    Vendndodhja
    Kline
    Postime
    17
    shum thnxx

  15. #15
    Me intereson a mundet te gjihet Fjalorthi i Arnold fon Harfit, i vitit 1497. A egziston ne form elektronike ky Fjalorth.
    Me se shumti me intereson si jan shqiptuar fjalet ne ate kohe. Gjegjsisht me se shumti me interson dialekti dhe fjalori i asaj kohe ne Ulqin.

  16. #16
    bravo ju lumte
    Omnia mutantur, nos et mutamur in illis.

  17. #17
    I Diplomuar Maska e Fani
    Antarsuar
    13-11-2007
    Vendndodhja
    Anonim
    Mosha
    30
    Postime
    12
    bravo njeres jeni te papam

  18. #18
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    06-01-2008
    Vendndodhja
    junik
    Postime
    42
    ku esht mesari?

  19. #19

    Pyetje per gjuhen e librave qe vijojne:

    Po bashkengjis pjese nga fq. 76 e librit bibliografik qe vijon
    -------------------- Bibliografi botim 1866 -------------------------
    A Typographical Gazetteer
    By Henry Cotton
    Published by Clarendon Press, 1866
    Original from Harvard University
    Digitized Mar 31, 2006
    376 pages

    ---------------------------------------------------------------------
    Kjo bibliografi eshte ne www ne adresen:
    http://books.google.com/books?q=Sime...G=Search+Books

    **********************************
    Pyetje:
    Ne cilen gjuhe eshte shkruar "Illyrian Missal" botuar ne vitin 1483,
    per te cilin flitet ne faqen-76 bashkengjitur ?
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  

  20. #20

    Alfabeti Glagolitic

    ( vazhdon postimi i mesiperm )

    . . . nje kerkim i shpejte ne www dhe mesova se
    "Glagolitic" eshte thjesht emrtimi i nje alfabeti qe u perdor
    (ne kohen kur filloi shtypi i librave), krahas alfabeteve
    Latin, Gothic, Greek dhe Hebrew. Po aty pashe edhe rregullen
    (po e bashkengjis) e leximit te ketij alfabeti, per Ilirisht-folesit.
    ( kerkoj falje ne se perseris )
    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


    Librat e postimit te meparshem pasoheshin edhe nga sa vijon:

    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

    Borg. illir. 4 (Borgiano illirico), middle of 14th century, missal,
    Borg. illir. 5, middle of 14th century, breviary, part I,
    Borg. illir. 6, 14th century (third quarter), breviary, part II,
    Borg. illir. 8, 1435, missal,
    Borg. illir. 9, 1445,
    Borg. illir. 10, 1485, breviary,
    Borg. illir. 11, Confessional, Antonino Pierozzi,
    Borg. illir. 19, 20, 21, breviary, 1561,
    Borg. illir. 22, breviary, 19th century,
    Borg. illir. 23, I-III,
    Cap. S. Pietro D215, 15th century.
    .........
    glagolitic books kept in the Vatican Library
    two of 11 (Missale Romanum) from 1483.
    ..............
    Glagolitic Bible is mentioned by the Italian scholar
    Giovanni Batista Palatino (book 1545). . .
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  

Faqja 0 prej 2 FillimFillim 12 FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Gjuha Shqipe - Kisha dhe Kleri Katolik
    Nga toni77_toni n forumin Komuniteti katolik
    Prgjigje: 14
    Postimi i Fundit: 02-10-2011, 14:48
  2. Dshtimi i gjuhs standarde shqipe te gegt!
    Nga Davius n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 460
    Postimi i Fundit: 31-01-2010, 20:27
  3. Armiqt e gjuhs shqipe dhe triumfi i saj
    Nga brooklyn2007 n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 24-11-2008, 11:35
  4. A vihet ne diskutim Sovraniteti Kombit?
    Nga Dito n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 12
    Postimi i Fundit: 06-10-2006, 20:17
  5. Armiqte e Gjuhes Shqipe?
    Nga Tastiera n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 10-10-2005, 10:57

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •