Intervist me Akademik Prof. Dr. Salvator Bushatin, Sekretar Shkencor i Akademis s Shkencave t Shqipris

Gjuha sht e t gjithve dhe pr t duhet t kontribuojn t gjith

Prof. Bushati, ndoqm me vmendje analizn vjetore t veprimtaris s Akademis s Shkencave t Shqipris/ASHSH pr vitin q lam pas dhe tju them t drejtn jam i entuziazmuar pr raportimet tuaja interesante dhe me kontribute n procesin e krkim-zhvillimit e t fushave prparsore t vendit n prgjithsi; pr t cilat do t duhej koh ti prfshija n nj intervist t vetme. Ajo q do t desha t di nga ju si Sekretar Shkencor i ASHSH sht se si e vlersoni veprimtarin e saj n lidhje me gjuhn shqipe?

Akademia e Shkencave e Shqipris/ASHSH - problematikat dhe veprimtarit n lidhje me gjuhs shqipe e konsideron si nj nga fushat prioritare ku duhet punuar n mnyr t pandrprer pr ruajtjen e pasurimin e vlerave t saj, pastrimin e prditsimin e vazhdueshm t gjuhs son amtare. ASHSH n bashkpunim me Akademin e Shkencave dhe Arteve t Kosovs/ASHAK, q prej vitesh ka ngritur Kshillin Ndrakademik t Gjuhs Shqipe/KNGJSH dhe drejtohet nga dy Bashkkryetar (respektivisht nga ASHSH dhe ASHAK). Vitin e kaluar (si sht br e ditur edhe n media), u realizua nj rifreskim n prbrje dhe n strukturn organizative t tij, duke e plotsuar at me antar t rinj, pr nj gjithprfshirje sa m dinjitoze me specialist m n z t gjuhs shqipe, nga institucionet shkencore. Kto jan: Qendra e Studimeve Albanologjike, universitetet n Shqipri, Kosov e Diaspor (Maqedoni e Itali). Gjithashtu, u krijua edhe nj Kryesi e Kshillit Nderakademik t Gjuhs Shqipe, e cila (bazuar n nj rregullore t saj) do t koordinoj m mir punn e KNGJSH me institucionet krkimore-shkencore, institucionet e politikbrjes, medias e m gjr, n mnyr q produktet e saj shkencore e aplikative t arrijn t bhen t prekshme e t prdorshme, si pron e gjith shoqris shqip-folse.

Prof. Bushati, cilat do t jen veprimtarit e ASHSH pr gjuhn shqipe gjat vitit 2012?

Akademia e Shkencave e Shqipris, ka br prgatitjet pr zhvillimin mbledhjes s par pr vitin 2012, e cila, sht mjaft trheqse dhe besoj se zhvillimi i saj do t shnoj dukshm nj fillim t mbar n drejtim t punve, q prputhen me prioritetet dhe planifikimet, q kan pr kt qllim edhe institucionet e specializuara n fush t gjuhs shqipe. N muajin Mars sht planifikuar n Tiran zhvillimi i takimit t KNGJSH, i cili do t shpalos programin e tij q parashikon aktivitete me ritme m t shpejta krahasuar me nj ngadalsim q u vu re disa viteve m par pr kt problematik. Nga ana tjetr, theksoj se n t ardhmen do t punohet pr nj bashkpunim dhe harmonizim shum m t mir t t gjith aktorve q trajtojn kt problematike n shkall vendi e m gjer.
Problematikat e gjuhs nuk duhet t jen objekt, q t mbeten mbyllur brenda vetm KNGJSH e institucioneve t specializuara. Gjuha sht e t gjithve dhe pr t duhet t kontribuojn t gjith, ta msojn e pasurojn t gjith n veprimtarin e tyre t prditshme. Interesi pr gjuhn sht te popullata n trsi. N fund t fundit, nga zhvillimi i historis njerzore kemi msuar se sapo njerzit t sigurojn mjetet pr t jetuar, ata mund t bashkjetojn, e kjo bhet e mundur vetm fal gjuhs. Duam dhe duhet, q njerzit ta prjetojn gjuhn n mnyr m entuziazmuese. Njerzit e duan gjuhn e tyre, dialektet e tyre t komunikimit, u intereson etimologjia e fjalve apo origjina e emrit t qytetit t tyre, kuptimi i emrit t fmijs s tyre; disa kan dshira t luajn n ndonj loj rebus/quiz t gjuhs, etj.......

Profesor, far mund t na thoni pr kt problem?

Po ja, prshmbull, para disa ditsh ishte dita e Shn Valentinit, pr t ciln, si pr do fest u shkrua e u fol n mediat e shkruara e televizive, dhe them se u b mir. Shoqria sht e ndjeshme ndaj festave, por pa br ndonj gabim t madh, do t pyesja q sa e din se far shnon, pas nj jave data e 21 shkurtit? Ajo dit sht Dita Ndrkombtare e Gjuhs Amtare. sht prkujtimi vjetor i vlerave q mbart shumllojshmria e gjuhs amtare dhe gjuhsis.

Kjo dit sht shpallur nga UNESCO-ja m 1999 n prkujtim t 21 shkurtit t vitit 1952, kur disa student t Palestins u vran gjat manifestimeve t tyre n prpjekje pr tu njohur nga shteti palestinez gjuha etnike Bangla. Dat tjetr, gjithashtu q lidhet me kt problem sht edhe 26 shtatori, Dita Europiane e Gjuhve. Kuptimi q merr kjo dat sht m i madh se vet emri. sht prkujtimi vjetor i gjuhve q fliten n Europ, inisiativ kjo e Kshillit t Europs m 2001 (q u ndrmorr nga Bashkimi Europian dhe Kshilli i Europs), ku morn pjes prfaqsues nga rreth 45 vende europiane. Katr vite m pas, n SHBA, Kshilli Amerikan i Msuesis dhe Gjuhve t Huaja organizoi Vitin e Gjuhve t Huaja Afrikane bazuar mbi Msimdhnien e Gjuhve t Huaja. M 2006 Akademia Afrikane e Gjuhve caktoi Vitin e Gjuhve Afrikane t Bashkimit Afrikan. M pas, nj nga m t mdhat prej ktyre aktiviteteve ishte Viti Ndrkombtar i Gjuhve, 2008.

Athere, sa nga data q ju prmenda sht n dijeni shoqria jon? Dhe nse po, far bjm ne pr ti prkujtuar ato? Shum msues gjuhe n t gjith botn i prkujtojn kto ngjarje t shnuara. Megjithat, jan nj numr i vogl krahasuar me milionat q jan n dijeni t ekzistencs s Shn Valentinit. E po kshtu edhe ne n Shqipri, nuk jemi kaq t sensibilizuar pr kt problem madhor...

Duhet br dika konkrete q vshtrimi i publikut t orjentohet drejt ndrgjegjsimit pr ruajtjen e vlerave n gjuh kundrejt indiferencs q jo pak vihet re tek ne.

Ndoshta, madje, pa e ekzagjeruar, do t thoja q edhe nj muze apo galeri pr gjuhn nuk do t ishte kurr i teprt pr tu planifikuar. Ne nuk kemi asnj vend ku njerzit mund t njihen me historin e gjuhs e t shikojn se si ka evoluar ajo. Nuk kemi asnj hapsir ku mund t ekspozohet historia e plot e gjuhs, si funksionon gjuha shqipe e si ka evoluar, dialektologjia e gjuhs shqipe e veorit dhe pozicioni i saj ndr gjuht e bots, me vlera t mdha kombtare, e pse jo m tej, n shumllojshmrin gjuhsore n bot. sht e nevojshme q t njihen brezat si kan shkruar e recituar, knduar e vallzuar pr bukurin e gjuhs shqipe. Nuk duhet harruar se sot njihet q jan t rrezikuara rreth 3000 gjuh e q n do dy jav n bot nj gjuh vdes!

far duhet t bjm m pas?

Me sa di, ende edhe n shum vende nuk ka nj tipologji t ndrhyrjes dhe t praktiks m t mir pr ti prshtatur ato q tashm jan t vlefshme n disa fusha t gjyhsis t tilla si psh, msimdhnia e gjuhs dhe patologjia e ligjrats. T paktn kto shtje njihen dhe krkimi vazhdon. Edhe te ne, KNGJSH i konsideron n punn e tij. sht prgjegjsi e jona, hendeku q ekziston ndrmjet ndrgjegjes akademike n lidhje me kto shtje dhe asaj t publikut. dokush q punon n fushn e ruajtjes t vlerave n prgjithsi e po kshtu edhe n at t gjuhs, do tju tregoj se krijimi i lidhjes midis ktyre dy pjesve sht nj siprmarje e vshtir. Ky sht sektori ku sipas meje duhet t fokusohet vmendja jon. Kshtu psh, lvizja ekologjike sht konsideruar si nj e tr gjat ktij shekulli n prpjekjet pr ta sjell botn n gjendjen aktuale t ndrgjegjsimit rreth rreziqeve me t cilat prballet bota bimore dhe shtazore.

Duke patur parasysh periudhn kohore, arritjet gjuhsore t prfituara nprmjet rritjes s ndrgjegjsimit kan qen mjaft me vlera, fal prpjekjeve t institucioneve e individve. Nj progres i madh sht br n lidhje m tre kriteret, n se mund ti quajm kshtu, q duhen prmbushur pr t patur parasysh n ruajtjen dhe progresin e gjuhs.

S pari, duhet t ket nj interes vertikal, nga posht lart, q do t thot q vet bashksia gjuhsore duhet t dshiroj ekzistencn, dhe madje t shndetshme t gjuhs q flet. Ka mjaft t dhna se si sjellja karshi ktij fakti mund t menaxhohet mir dhe energjit mund t kanalizohen pr t siguruar q kjo t ndodh. sht po aq e vrtet q ne kemi msuar nga gabimet tona prsa i takon ksaj shtjeje. Kjo, referuar ecuris s ruajtjes dhe pasurimit t gjuhs shqipe, sidomos n dekadat e fundit.
S dyti, duhet t ket nj interes vertikal edhe nga lart posht: qeverit lokale dhe qndrore duhet t jen n harmoni me filozofin e rivitalizimit t gjuhs dhe t mbshtesin realizimin e punve q kryhen n kt kuadr. Ky drejtim lart-posht prfshin gjithashtu edhe mbshtetje q duhen krkuar nga organizata politike ndrkombtare, q kan n misionin e tyre t tilla veprimtari, si UNESCO dhe Kshilli i Europs.

Megjithat, asnjra nga kto lvizje vertikale nuk sht e mjaftueshme pa kriterin e tret - parat, sepse, dihet q zbatimi i politikave ka koston e tij, e sidomos pr periudha afat-shkurtra.

Nga ana tjetr, duhet t theksoj, q ne nuk na kan munguar e nuk na mungojn burimet njerzore t specializuara n fushn e gjuhsis, t cilat zhvillojn veprimtarin e tyre si brenda ashtu dhe jasht vendit. Numri i kapaciteteve n kt fush sht shum i madh dhe ata jan t njohur nga komuniteti pr kontributin e tyre n fushn e gjuhsis.

Profesor, Ju lutem cili sht opinioni juaj n lidhje me ndrgjegjsimin pr problematikat e gjuhs ?

N t vrtet jam optimist dhe jo nihilist, por shum pak njerz jan t ndrgjegjshm pr ekzistencn dhe rndsin e problemit, krahasuar me nevojat aktuale dhe ndjeshmrin e shtjes. Kjo, pasi gjuha duhet vlersuar si nj nga pasurit m me vler aplikative, shkencore e t trashgimis kulturore mbarkombtare e m gjer, n multi gjuht e bots. Une e dashuroj gjuhn shqipe dhe prpiqem ta prdor at n t gjith dimensionet e saj. Madje, edhe n komunikime t lira prdor me dshir edhe dialektet, pasurit dhe vlerat e muara t gjuhs son.

N lidhje me ndrgjegjsimin publik, prgjigjja e pyetjes s msiprme sht - se ka shum njerz t cilt duhet t ndrgjegjsohen/binden q shtja e gjuhs sht nj problem madhor. Duhet m tepr pun se thjesht punt rutin n kt fush. Psh mund tu japim publikut t gjer n nivele t ndryshme, leksione dhe t shkruajm libra, por pr t mos qn naiv: edhe sikur nj prej ktyre librave t shitej, do t bhej fjal prshembull vetm pr njmij kopje, prandaj, ka nevoj pr strategji t tjera me an t t cilave t arrihet masa e gjer e njerzve.

Do t veoja katr mnyra kryesore pr ta angazhuar publikun n kt shtje: median, artet, internetin dhe programet shkollore. Mendoj se t katrta kto mnyra kan nevoj pr nj prpjekje sitematike n procesin e ndrgjegjsimit t publikut pr ekologjin gjuhsore n t njjtin nivel me shtje t tjera.

Progres sht br prsa i takon prdorimit t medias n mbshtetje t ksaj shtjeje. M ka br prshtypje interesi i disa sektorve t saj n lidhje me kt. Disa artikuj jan publikuar n disa revista e gazeta, por tu them t drejtn, kan qen t fokusuara n debatet e hapura pr standartin e gjuhs ndrmjet gjuhtarve e jo pr sensibilizimin e popullsis (pr prdorimin e saj n t folurin e prditshm, shkrimet, reklamat etj). N

Nuk do t analizoja marrdhniet me TV shum personalisht. Ka arsye pse drejtuesit e televizioneve nuk plqejn programe mbi gjuhn. Nj e till sht se gjuha sht tepr abstrakte dhe komplekse. E thn me humor (por q si thot populli gjysma e tij sht e vrtet), ndodh q edhe ndonj vendim-marrsi t departamentit t programacionit ti kujtohet koha kur msonte gramatikn n shkoll edhe vuajtjet q duhet t kalonte pr msimin e saj.

Mund t themi se ky problem e ka domethnien e vet n detyrat q ne duhet ti vm vehtes n prmirsimin e pedagogjis s t msuarit t gjuhs shqipe. Ata tremben gjithashtu t merren me kt tematik dhe prgjithsimi i tems nuk i prshtatet krkesave televizive ashtu si komedia, apo shtjet e dits. Ata i tremben edhe faktit q qasja akademike mund t shkaktoj nj kolaps te t menduarit e njerzve. Un kt problem e shoh pak ndryshe. Nse prmbajtja e programit sht e goditur, ather cilsia sht e sigurt. Ather, edhe drejtuesi do ta trajtonte kt shtje me prparsi dhe knaqsi si dika t mir.

Nga ana tjetr, nse duam nj mjet q prcjell mesazh te t gjith njerzit n mnyr mjaft t drejtprdrejt dhe angazhuese, at e gjejm te arti. Duhet br maksimumi pr ta shfrytzuar kt mundsi. Nse duam q situata t shikohet ashtu si sht, artistt mund t na ndihmojn m shum se kushdo tjetr. Vazhdimisht hasemi me njerz q na ndihmojn n kt shtje si shkrimtart, poett e aktort. Nse duam t trheqim vmendjen karshi dallimit midis medias dhe artit, mund t prmendim Ezra Pound-in teksa thot: Letrsia sht lajmi q mbetet lajm.

Thnia q un preferoj m shum sht nga B. Disraeli n parathnien e novels s tij, Coningsby: ...romani, pr nga tiparet q mbart ka m tepr mundsi t ndikoj te opinioni....

Rruga q shtrihet prpara nesh sht nprmjet artit, n kuptimin e gjer t saj duke prfshir gjithka q mund t ndijohet: vizuale, verbale, shije, dgjim. do gj q ne mund ta quajm artistike. Prsri, ktu kemi nj hendek tjetr. Ne si akademik nuk kemi shfrytzuar sa duhet fushn e artit, dhe artistt (n kuptimin e gjer t fjals) nga ana e tyre nuk kan shprehur interesimin sa duhet pr ne. Sipas meje, kjo sht nj pik tjetr ku ne duhet t shpenzojm energjit tona krijuese. Nga bota e artit t shprehurit (drama, poezia romanet, novelat) mund t presim rezultate m pozitive.

Besoj se arti sht nj burim i pashtershm q mund t eksplorohet dhe q na ndihmon t bjm at ka mund t bhet. Kemi nevoj pr artistt q t arrijm t finalizojm kt iniciativ n dy fushza kryesore, ku dhe impakti mund t jet m i madh, shtpia dhe shkolla.

Si t arrijm t ndrgjegjsojm masn e njerzve pr ekzistencn e ksaj krize n shtpi? Njoh vetm dy mnyra pr ta br kt; interneti dhe arti. Interneti ka shum informacione, por nuk sht i pasuruar e prditsuar per t prballuar krkesat. Dhe, si i till mbetet ende nj burim tani pr tani jo kryesor n qllimin ton. Arti hyn npr shtpit tona n do form, qoft prmes radios apo televizorit, CD, DVD, lojrave elektronike, kalendarit, zbukurimeve n mur, pikturave, romaneve, kartolinave, mesazheve (poema n form mesazhesh qarkullojn shum midis t rinjve sot). Ka mjaft mnyra pr tu eksploruar. Nj shembull mjaft intrigues kam hasur n nj kalendar t titulluar Pse t studiojm gjuht? (Why study languages?) - t Qndrs pr Gjuht dhe Gjuhsin t Universitetit t Southampton-it...

Po shkolla, Profesor, drejtime duhet t ket n kuadr t ksaj problematike?

Ka nevoj s pari, pr msues shum t mir gjuhe t cilt, t nxisin dashurin pr shkrimin dhe t folurit e saj korrekt te nxnsi, ta bjn at sa m trheqse. Nevojitet gjithashtu, q t rritet serioziteti i testeve t nxnsve. Ka prpjekje t ktij lloji, por ka ende shum pr t br lidhur me cilsin e msimdhnies, disiplinimin mbi krkesn e llogaris, luftn kundr notave fiktive, korrupsionin, etj. Fmijt tan prgjithsisht shkruajn me gabime. Kt e sheh duke filluar q n mesazhet e telefonis celulare, etj. Ata jan t bombarduar nga gabime elementare gjuhsore t medias vizive si dhe asaj t shkruar dhe msojn nj gjuh shum t deformuar... Ky sht nj dm i madh pr individin dhe shoqrin ton.

Drejtshkrimi dhe t folurit korrekt i gjuhs shqipe duhet t trajtohet fuqishm npr programet msimore dhe t diskutohet n klas. Kjo duhet t jet e detyrueshme. Jo m kot gjuha shqipe sht futur edhe n shkolln e mesme. Respektimi i gjuhs shqipe duhet t jet tem q trajtohet kudo dhe kurdoher n shkolla. T ket edhe dit t veanta, shfaqje apo panaire, apo dika t till. Projektet artistike vijn mjaft n ndihm ktu. Kam par psh punime artistike nga fmij t moshave t ndryshme t drejtuara nga msues t biologjis q prshkruanin zhdukjen e jets s egr. Ishte n faqen e par t gazets lokale. Pse t mos kemi edhe ne ekspozita t tilla mbi gjuhn shqipe?

T gjith msuesit duhet ta bjn kt gj duke ju ofruar nxnsve t tyre materiale dhe shembuj konkret. Sa prej nesh kan shkruar mbi shumllojshmrin gjuhsore pr fmij? Roli i fmijve karshi do eko-linguisti sht i qart. Ata jan prindrit e brezit t ardhshm. Kshtu, realiteti socio-gjuhsor i transmetimit n breza varet s pari prej tyre - fmijve. Ata mund t entuziazmohen rreth gjuhs s tyre amtare dhe shumllojshmris s saj, ose t jen t shtrnguar n entuziazmin e tyre. Mbetet q t jemi optimist rreth skenarit pr prdorimin korrekt t gjuhs.

S fundi, krkohet q prdorimi i gjuhs n median e shkruar dhe vizive si dhe n institucione t tjera publike, ti nnshtrohet kritereve t detyrueshme, q jan produkt shkencor i institucioneve t specializuara t gjuhs. Nga kjo nj rndsi t dors s par merr kualifikimi i stafeve prkatse.

Intervistoi: Albert ZHOLI