Teologu Justin, njeriu i gjuhs

PROF. DR. TOMOR OSMANI



Justin Rrota, personalitet dhe dijetar i shquar i kulturs shqiptare. Ky personalitet i letrave shqipe, lindi n Shkodr, m 17 shkurt 1889, 120 vjet m par. Qe nj studiues dhe lvrues i shquar i gjuhs dhe i studimeve shqiptare. Veprimtaria e tij shkencore rrok nj periudh gati gjysmshekullore, duke kryer detyrn si klerik, si nj shkenctar i mirfillt dhe msues i gjuhs amtare. Rrota jetoi i vetmuar pr m shum se 20 vjet, duke pritur vdekjen, i rraskapitur dhe i smur n nj Kuvend t qytetit t Shkodrs, derisa ndrroi jet, m 20 dhjetor 1964, n moshn 75-vjeare



Nga jeta...

Justin Rrota, ky personalitet i letrave shqipe, lindi n Shkodr, m 17 shkurt 1889, 120 vjet m par. Qe nj studiues dhe lvrues i shquar i gjuhs dhe i studimeve shqiptare. Veprimtaria e tij shkencore rrok nj periudh gati gjysmshekullore, duke kryer detyrn si klerik, si nj shkenctar i mirfillt dhe msues i gjuhs amtare. Rrota jetoi i vetmuar pr m shum se 20 vjet, duke pritur vdekjen, i rraskapitur dhe i smur n nj Kuvend t qytetit t Shkodrs, derisa ndrroi jet, m 20 dhjetor 1964, n moshn 75-vjeare. Pjesa m aktive e jets s Rrots qe e mbushur me veprimtari studimore dhe botuese, por duke mos i par t gjitha dorshkrimet e botuara sa qe gjall, si ishte vepra madhore Gjuha e shkrueme.

Justin Rrota msimet e para i kreu n Shkodr, ndrsa t lartn pr teologji e ndoqi n Villach (Korincie) t Austris. N moshn 22-vjeare shugurohet prift, duke shrbyer fillimisht si famullitar n Plan t Dukagjinit.

Justin Rrota kishte nj kultur filologjike klasike dhe moderne. Njihte disa gjuh, si italishten, frngjishten, gjermanishten, sllavishten, por edhe disa gjuh t vdekura, si greqishten e vjetr dhe latinishten.

Hierarkia kishtare franeskane, duke par zgjuarsin e Rrots e emroi profesor n Troshan dhe pas vitit 1921 n gjimnazin Illyricum n Shkodr. Por kleriku-profesor u shqua edhe si msimdhns i aft, studiues i paepur duke botuar artikuj dhe studime shkencore me pseudonimet Iris, Patr Ndou dhe Viator. Fillimisht shkrimet e para Rrota i botoi n revistat Zani i Shna Ndout dhe Hylli i Drits, t cilat u prkasin disiplinave t gjuhsis dhe t letrsis. sht ndr botuesit e par t teksteve pr shkollat e mesme.

N vitin 1940, Instituti i Studimeve Shqiptare n Tiran e zgjedh antar t tij n cilsin e lvruesit t gjuhs. N periudhn e mvonshme, veprimtaria shkencore e Justin Rrots bie, rrjedhoj e ardhjes n pushtet t regjimit komunist dhe t smundjes s rnd q e shqetsonte prej vitesh. Pas vitit 1990, me prmbysjen e regjimit n fuqi, puna e tij vlersohet, duke i dhn titullin Msues i Popullit (1994) me kt motivacion: Msues i devotshm e plot pasion. Ka punuar me prkushtim, duke dhn nj kontribut t shquar si gjuhtar dhe studiues. Nj vit m von, n 1995 mori titullin tjetr Punonjs i shquar i shkencs dhe i tekniks. Edhe Universiteti i Shkodrs Luigj Gurakuaqi e nderoi me titullin Profesor nderi (1994).



Veprimtaria shkencore dhe botuese



Ajo prfshin disa fusha dijesh, por kryesisht nga fusha e gjuhsis dhe e letrsis. Justin Rrota sht gjithashtu edhe hartues i disa teksteve msimore. Nj vmendje t posame autori i ka kushtuar studimit t gjuhs s Gjon Buzukut dhe autorve t tjer t vjetr. Ai qe i pari q solli n Shqipri fotokopjen e librit t par shqip Mesharit t Gjon Buzukut, 80 vjet m par, 20 vjet pas rizbulimit nga Pal Skiroi dhe do t duheshin edhe 40 vjet t tjera pr t br transkriptimin e tij nga prof. Eqrem abej dhe pr ta botuar n 1968. sht pikrisht ky studiues, Eqrem abej, q do ta vlersonte Rrotn pr kontributin e tij q ka dhn pr afirmimin e ksaj vepre, Sipas autorit, Rrota ka ndihmuar shum ndr ne n prhapjen dhe n njohjen e ktij monumenti gjuhsor.

Ky interesim i Justin Rrots, q n at koh ishte 40 vje do t shoqrohet me botimin e studimit Monumenti ma i vjetr i gjuhs shqipe D. Gjon Buzuku 1555, copa t zgjedhuna e t komentueme pr shkolla t mesme (Shkodr, 1930) t ciln e ribotoi me pak ndryshime nga i pari, m 1938. Ndonse si vllim nuk sht i madh, por Rrota gjeti vend pr t ngritur mjaft probleme t rndsishme rreth autorit t Mesharit dhe veprs, t cilat disa prej tyre, edhe sot nuk kan gjetur zgjidhje t knaqshme dhe t pranueshme. Ksaj teme q Rrota e kishte pr zemr i rikthehet edhe pas disa vitesh, duke botuar shkrimin Hulumtime dhe shnjime mbi Gjon Buzukun (BSHSH e Tiran, 1956, nr.3) dhe duke ngritur prsri probleme t diskutueshme, por duke i mshuar prsri asaj ideje t shprehur 20 vjet m par se hartuesi i Mesharit ka qen prift katolik shqiptar, nj geg autentik. Pr Justin Rrotn Gjon Buzuku qe nj malsor i Krajs, lokalitet i perndimit t liqenit t Shkodrs, duke hedhur kshtu posht versionet e tjera pr veprn dhe autorin e saj.

Rrota, prmes nj shkrimi t botuar n revistn Nntori (1955) e informon lexuesin pr punn q bri pr fotografimin pr her t par t veprs s par t gjuhs shqipe Meshari, duke sjell n Shqipri tri kopje, t cilat u shrbyen studiuesve n punn e tyre pr veprn e Gjon Buzukut. Nj vit para vdekjes, n BUSHT (1963, nr.2) botoi nj shkrim t shkurtr me titull Pasthirmat buzukjane hinje dhe pjesza tosknishte tuke. I hershm ka qen interesimi pr jetn dhe veprn e autorve t vjetr. N vllimin Shkrimtart shqiptar, 1941 ai trajtoi ktu q nga dokumentet e para, duke vazhduar me Buzukun, Budin, Bardhin, Bogdanin, Kuvendin e Arbnit etj.

Studimi tjetr q u botua si vllim m vete, iu kushtua autorit t par t letrsis arbreshe me titull Shkrimtari ma i vjetri i italo-shqiptarvet, D. Luka Matrnga (1592), Shkodr, 1931, t ciln e ribotoi 8 vjet m von. Ndoqi at metod, si veproi me Buzukun dhe veprn e tij, duke e shoqruar me tekste dhe komente me shkrim. Studimet e Justin Rrots pr autort e vjetr dhe veprn e tyre e n veanti pr Gjon Buzukun, ruajn n disa drejtime edhe sot vlerat e tyre e duhet t merren n konsiderat.



Pr historin e alfabetit t gjuhs shqipe

Nj problem tjetr q e ka prekur dhe studiuar Justin Rrota ka qen ai i historis s alfabetit t gjuhs shqipe. Nj pun t till e nisi duke botuar disa shkrime me kt objekt n revistn Hylli i Drits nga viti 1931-1936 dhe duke i prmbledhur n nj vllim m vete, n 1936 me titullin Pr historin e alfabetit t gjuhs shqipe. Kontributi i Justin Rrots n kt fush ka qen i rndsishm dhe me vler duke hyr n historin e alfabetit t gjuhs shqipe si autori i par q botoi nj histori t till. Qen faktor subjektiv dhe objektiv q e nxitn pr nj vepr t till. Shkodra dhe patriott e ktij qyteti ishin shquar n prpjekjet e tyre pr zgjidhjen e ktij problemi q nga gjysma e dyt e shek. XIX deri n Kongresin e Manastirit (1908). Kjo bri q nga 32 delegatt me t drejt vote q morn pjes n Kongresin e Manastirit, 5 qen nga Shkodra dhe secili prej tyre e n veanti Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda e Hil Mosi u shquan pr kontribute t veanta n Kongres, duke u zgjedhur n forume t rndsishme t ktij tubimi. Dhe kt tradit, edhe sot, do ta vazhdojn studiuesit shkodran, duke botuar studime dhe monografi me kt tem.

Justin Rrota nisi t shkruaj pr kt tem, pr tiu prgjigjur dshirs dhe interesit q kan pasur shqiptart e pr ta zgjidhur shtjen e alfabetit t njsuar t gjuhs shqipe. Autori e kishte fituar autoritetin e duhur si studiues, prandaj edhe interesimi nuk qe i vogl, saq edhe sot konsiderohet si nj vepr me vler shkencore. Ajo rrokte pes shekuj, 22 autor dhe shoqri. Kjo nuk ishte nj pun e leht, mbasi do t merresh me sistemin grafik t tyre, shkronj pr shkronj, t veoje vlerat, dobsit dhe ndikimin.

Nj pune t till mund ta bnte nj studiues me nj prgatitje t shndosht filologjike. Studimi i Rrots nuk qe i gjat, por ai vuri piketa t qarta pr mjaft probleme t diskutueshme t historis s alfabetit t shqipes.

Objekti i studimit ishte i qart. Autori do ta fillonte punn me dokumentet e para t shkrimit shqip dhe do ta vazhdonte deri me zgjidhjen prfundimtare t ktij problemi n Kongresin e Manastirit, n 1908. Ai ishte shkenctar, prandaj shtronte edhe probleme. Pr Rrotn dokumenti i par i shkrimit shqip ishte Perikopeja e Ungjillit t Pashks, nj tez e diskutueshme, pasi ka pasur nj renditje tjetr n studimet e mvonshme. M e pranueshme pr ne sht nj renditje e till e dokumenteve t para: 1. Formula e pagzimit (1462) 2. Fraza e mallkimit (1483) 3. Perikopeja e Ungjillit t Pashks (shek. XV-XVI) 4. Fjalori i von Harffit (1497).

Pastaj autori n rend kronologjik vazhdoi t trajtonte autor dhe shoqri q jan marr me kt problem. Ndonse kan kaluar disa dekada nga botimi i ktij studimi, ndihmesa ishte me vler se diti me objektivitet dhe saktsi shkencore t paraqes punn e br n kt fush, duke hapur nj rrug q do t vazhdonin studiues t tjer.



Mendime pr gjuhn e prbashkt shqipe



Q nga Rilindja e ktej, por n mnyr t veant shoqrin shqiptare e ka shqetsuar zgjidhja e gjuhs s prbashkt, mbasi disa shtje t kulturs shqiptare po merrnin zgjidhje. Shum personalitete n shtypin e kohs dhan mendime, duke e propozuar edhe rrugn e zgjidhjes. Por ky problem u diskutua me nj seriozitet t veant n Komisin Letrare Shqipe, t mbledhur n Shkodr gjat viteve 1916-1918. Ajo e pranoi t folmen e Elbasanit si mbshtetje kryesore pr gjuhn e prbashkt, pasi ajo do t shrbente edhe si ur n mes t gegrishtes e toskrishtes. Por kjo shtje nuk u konsiderua plotsisht e zgjidhur nga disa intelektual. Pr kt arsye, n shtypin e kohs filluan t botoheshin shum shkrime me kt tematik. Pak m shum se dhjet vjet nga KLSH J. Rrota botoi artikullin Rreth problemit t gjuhs letrare. sht nj artikull me vler jo thjesht se ngre nj problem t rndsishm t mpreht pr at koh dhe m von, por njkohsisht tregoi prgatitje filologjike t Justin Rrots. Autori q n fillim vlersoi qndrimin e popullit shqiptar dhe t gjuhs shqipe q nuk arriti t asimilohej, por ruajti me fanatizm at q trashgoi nga t part tan gjuhn shqipe. Autori u ndal edhe n nj shtje tjetr, n futjen n leksikun e gjuhs shqipe t fjalve t huaja, duke shpjeguar faktort q ndikuan. Por prgatitja e tij bri q ai ti dalloj ndrkombtarizmat nga fjalt e huaja. Gjithashtu ai vrente n at koh, disa ia kishin frikn lvrimit t gjuhs, ndonse ai trhiqte vmendjen se deri n at koh nuk ishte prdorur nj gjuh e prbashkt, por nj gjuh dialektore sipas krahins q i prkiste shkrimtari. Prandaj ai kshillonte q shqipen nuk do ta shkruajm mbar e mbrapsht, t latueme e t palatueme. Gjithnj i mshon ides se duhet t pranohej nj gjuh e prbashkt letrare. Rrota nuk ishte lokalist. Ai do q m t mirn e ndonj krahine ta pranojm pr gjuh t prbashkt. Dhe kjo arrihet vetm tue lshue p shoqi-shoqit, por duke ruajtur dialektin. Nj shtje tjetr q ngre Rrota lidhur me gjuhn e prbashkt ishte qndrimi ndaj gjuhs s autorve t vjetr. Ndonse e njihte mir gjuhn e veprs s tyre dhe vlerat, nuk pranonte q disa trajta t tyre t prgjithsoheshin, pasi ai i konsideronte arkaike. Pr autorin gjuha zhvillohet dhe prparon. Si baz e gjuhs s prbashkt pranonte t folmen e Elbasanit, e cila ishte n qendr t Shqipris. Pr Rrotn, zgjidhja e gjuhs s prbashkt kishte lidhje me zhvillimin kulturor t nj populli e kshtu edhe pr shqipen. Autori nuk pranonte zgjidhjen e ktij problemi nga nj grup njerzish q mund t ngren nj komision apo akademi meq, trajtimi i gjuhs letrare nuk duhet t jet nji gja prdhuni. Ky problem, sipas autorit, do t vij vedit dhe secili do t shkoj tue pranue n shkrim t vet njato mnyr t qortueme, t prdorueme prej ma t zellshmve.



* * *

Justin Rrota u mor edhe me probleme t morfologjis, t sintakss dhe t sintakss historike, ku n mnyr t veant u prqendrua te ablativi (rrjedhorja) n studimin Analyzimi i rasavet temni te zhvillimi historik i tynvet (1931). Me interes sht edhe shkrimi i Rrots Mbi refleksin e vlern fonike t disa tingujve t latinishtes n shqipe (1965). Nj vepr me vler jo vetm n fushn e teksteve shkollore, por edhe t sintakss n prgjithsi ka qen Sintaksi i shqipes i botuar n 1942 dhe i ribotuar, n 1943.

Ky ishte nj tekst i ngritur si nga ana shkencore, ashtu edhe metodike dhe q dallohej nga paraardhsit pr nivelin e ngritur, gj q bri ti qndroj kohs pr disa vjet. Kjo vepr e e radhit Justin Rrotn n nj ndr sintaktologt m t mir t vendit ton pr periudhn kur shkroi. Por vepra m e rndsishme e Rrots q e la n dorshkrim titullohet Gjuha e shkrueme ose vrejtje gramatikore, e cila pr shum koh qndroi n arkivat e Institutit t Gjuhsis dhe i Letrsis, por q pa dritn e botimit n vitin 2006 nga Akademia e Shkencave e Shqipris dhe Biblioteka franeskane At Gjergj Fishta, Shkodr, 612 faqe. Ajo prmban kto pjes: Brumi i shqipes (Leksikologjia), Tingujt i shqipes (Fonologjia), Trajtat e shqipes (Morfologjia), Fjalia e shqipes (Sintaks), T prbrit e fjalve (Etimologji), Lvruesit e shqipes (Albanologjia). sht pr tu prshndetur Biblioteka franeskane At Gjegj Fishta q deri tashti ka ribotuar pothuajse t gjitha veprat e Justin Rrots, botime t cilat n mjaft raste kan qen t rralla.



* * *

Justin Rrota sot e ksaj dite mbetet nj nga personalitetet dhe prfaqsuesit e shquar t gjuhsis dhe t kulturs shqiptare, kryesisht t gjysms s par t shekullit XX, duke na ln nj trashgimi t pasur botuese




16/02/2009


standart