Arben LLALLA

M 14 deri 22 nntor t vitit 1908 n qytetin e Manastirit u mbajt Kongresi i gjuhs shqipe. Ky Kongres ka zn nj vend t veant n historin e kombit shqiptar dhe n veanti n historin e shqiptarve t Maqedoni. Rruga e gjuhs shqipe pr t ardhur deri n alfabetit e saj t njsuar ka qen e vshtir. Lufta kundr gjuhs shqipe ka qen e ashpr. Ky sulm ishte frontal dhe n t gjitha nivelet dhe drejtimet. Fanatik fetar ortodoks dhe mysliman injoronin gjuhn shqipe, filluan t ndryshonin emrat e fshatrave ku banonin shqiptart. Osmant i quanin shqiptart t “pa fe” dhe t “paudh”, priftrinjt grek e quanin gjuhn shqipe “gjuh barbare”.

Ligj kundr gjuhs shqipe
Nj ligj kundr gjuhs dhe kulturs shqipe ka lshuar sulltani i Perandoris osmane m 31.maj.1779, Abdul Hamiti II, ku prcaktohej sakt marrja n mbrojtje nga ana e turqve e kulturs dhe gjuhs greke, dhe se duhej luftuar gjuha shqipe. Ky dokument sht nxjerr nga arkivat greke dhe sht botuar n gazetn “Thessaloniki” (14.korrik.1999). Pr shekuj me radh turqit qllimisht dhe sistematikisht kishin prar popullsin shqiptare n grupe rivalsh, armiqsive fetare dhe zvendsimin e gjuhs amtare shqipe me gjuh t huaja. Ndonse trashgimia e panumrt e poemave, baladave, prrallave dhe fjalve t urta ishin prcjell gojarisht brez pas brezi, qeveria turke i kishte ndaluar rreptsisht botimet n gjuhn shqipe. Kshtu q shqiptart shkolloheshin n shkollat fetare q ishin n gjuhn turke, greke, sllave, italiane, gjermane. Dhe ata q shkolloheshin nuk e dinin mir gjuhn shqipen. Fmijt mysliman duhet t shkonin n shkolln e xhamis, ku msonin turqisht, fmijt e krishter duhet t msonin greqisht. Kshtu, n ato pak shkolla fillore n Shqipri, asnjra nuk prdorte gjuhn shqipe. Propagandist t djallzuar prpiqeshin t shkombtarizonin brezat e ardhshme t rinis shqiptare.Gjuha shqipe prdorej zakonisht n jetn e prditshme, prandaj arriti t prcillej nga brezi n brez.
N shekullin XIX interesimi i njerzve pr gjuhn shqipe u rrit shum dhe brenda pak vitesh u botuan katr gramatika t mira shqipe. Njra u botua n Firence nga Jeronin De Rada. Tjetra ishte gramatika e gjuhs shqipe n greqisht, e botuar m 1882 nga Kostandin Kristoforidhi. E treta ishte gramatika e Sami Frashrit, e botuar n Bukuresht m 1886, n shqip. Kurse m 1887, Pashko Vasa nga Shkodra botoi n Londr nj gramatik shqipe n gjuhn frnge. Vrshimi i letrsis kombtare shqipe n vend sigurisht q inatosi qeverin turke dhe Kishn Ortodokse greke. Patriarku ortodoks grek lshoi nj mallkim mbi letrsin shqipe dhe krcnoi me shkishrim t gjith ata besimtar q do t guxonin t msonin dhe lexonin n gjuhn shqipe. Sulltani urdhroi t gjitha postat doganore q t mos lejohej asnj libr n gjuhn shqipe t futej n Shqipri. Dy armiqt historik kundr njri-tjetrit, tani po bashkpunonin me zell pr prndjekjen dhe burgosjen e gjithkujt q kapej me libra t gjuhs shqipe. Qeveritart turq me dhun dhe prifti e hoxha me propagand demagogjike u prpoqn t pranin popullin shqiptar dhe ta linin n errsir. Kshtu kleri mysliman proturk n rrug fetare, ndalonte besimtart mysliman t ndiqnin shkollat shqipe bashk me t krishtert, me pretekstin absurd se “prishin besn”. Nga ana tjetr, priftrinj e dhespot grek thonin se vetm greqishtja sht gjuha e perndis, kurse shqipja sht gjuh “shejtani” dhe, n kt mnyr, prpiqeshin t ndalonin prhapjen e gjuhs shqipe n shkolla, xhami, kisha e kudo.

Atdhetart dhe persekutimet
Por kundr ktyre forcave armike t gjuhs shqipe dhe interesave kombtare, t turqve dhe grekve, u ngritn atdhetart shqiptar. Ata u vun n krye t masave popullore dhe i dhan hov lvizjes pr gjuhn dhe shkolln shqipe. Prijsit e Rilindjes Kombtare e kishin kuptuar mir se rruga drejt pavarsis shkonte drejt arsimit dhe shkolls shqipe. Hartimi i librave dhe elja e shkolls shqipe u b problemi m i ngushm. Qllimi ishte zgjimi i ndrgjegjies kombtare dhe pr t rritur vullnetin pr t luftuar pr pavarsin pastaj. Vala antishqiptare ishte shtuar edhe m shum rreth fqinjve tan mbas formimit dhe programit t “Lidhjes s Prizrenit”. Lidhja kishte si qllim kryesor eljen e shkolls shqipe, por me shkatrrimin e Lidhjes, puna e pionierve t par t arsimit shqiptar u b dhe m i vshtir. N Shkodr qytetart mund t msonin n shkollat e klerit katolik, t cilat n sy t qeveritarve turq, paraqiteshin si shkolla fetare. Msuesit shqiptar u bn pararoja e nacionalizmit shqiptar, ather qeveria turke mori frik dhe, pa u mbshtetur n asnj ligj, mori masa t rrepta duke persekutuar arsimtart shqiptar.
N Shqiprin e jugut prhapja e arsimit shqiptar kombtar u pengua edhe nga influenca shkatrruese e propagands greke. Pothuajse t gjith ata q eln shkolla shqipe n jug ishin t fes ortodokse. Qeveria greke me an t Patriakans s Stambollit, “Fanarit” kishin siguruar t drejtn t hapte shkolla pr kristiant. Pr t’iu msuar ortodoksve t Shqipris vetm gjuhn greke. Qeveria greke, me ann t shoqatave arsimore t ndryshme, eli me qindra shkolla greke n Shqiprin Jugore, pr t futur ndjenjn greke n brezat e padjallzuar shqiptar. Shqiptart e krishter q nuk iu pruln politiks s Greqis, u mallkuan dhe u luftuan me do mjet. Mbas shum botimesh, fjalorsh, t cilt, shkollat myslimane kur bnin msim n shqip i shkruanin me shkronja arabe, shkollat ortodokse greke prdornin n shqip shkronja greke. Dhe atdhetart klerik katolik dshironin q gjuha shqipe t shkruhej me shkronja latine.

Drejt alfabetit

Gjat zhvillimit t letrsis shqipe u hartuan disa alfabete t ndryshme. Nj nga m t fundit ishte ai i krijuar n Stamboll. Megjithat, mendimi i prgjithshm ishte se shkronjat jolatine nuk ishin aspak t pranueshme pr prodhimin e letrsis shqipe
dhe gjuhs kombtare shqipe. Pr kt arsye, shoqria aktive dhe idealiste “Bashkimi” n Manastir, thirri Kongresin e Par t Prgjithshm pr diskutimin e nj alfabeti t njsuar. Nj alfabet i njsuar do t ishte fillimi i letrsis mbarshqiptare. M 14 nntor t 1908-s, n Manastir u mblodh “Kongresi i Manastirit” ose “Kongresi i Alfabetit”. N kt Kongres ishin t pranishm 150 delegat, t ardhur nga t gjitha ant e Shqipris, si dhe nga komunitetet shqiptare n Rumani, Itali, Greqi, Turqi, Egjipt, Amerik etj. Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit’hat Frashri, i biri i Abdyl Frashrit. Mit’hat Frashri ishte n at koh redaktor i dy revistave, q botoheshin n Selanik, “Liria” dhe “Dituria”. Sekretare e komisionit u zgjodh Parashqevi Qiriazi, msuese e shkolls s vashave n Kor. Nnkryetar u zgjodh Grigori Cilka, nga Kora, si dhe 11 antar t tjer. N at Kongres merrnin pjes shqiptar t fes myslimane, katolik, ortodoks, protestant, t bashkuar si vllezr, pr nj qllim t madh kombtar. Kumtesa e mbajtur nga prifti katolik Gjergj Fishta, preku t gjith pjesmarrsit. Krkesa e nacionalistve shqiptar ishte q gjuha jon shqipe t mos shkruhej as me shkronja arabe, as me shkronja greke, por me alfabetin latin, gj q nnkupton mosnnshtrimin qoft ndaj turqve, qoft ndaj grekve. Kongresi vendosi me vot unanime t len mnjan alfabetin e Stambollit, dhe ta shkruanin gjuhn shqipe vetm me alfabetin latin me 36 shkronja. Gjithashtu, u vendos q pas dy vjetsh t mbahej nj Kongres i dyt n Janin, pr t shqyrtuar problemet drejtshkrimore e letrare, si dhe pr t br prpjekje pr shkrirjen e dialekteve geg dhe tosk n nj gjuh t njsuar shqipe. Duke qen se para Kongresit t Manastirit, gjuha shqipe ishte shkruar me shkronja arabe, greke, sllave, apo prshtatjet e tyre, vendosmria e delegatve pr t’i kthyer syt nga perndimi ishte haptazi nj shpallje kulturore e pavarsis, q nuk kaloi pa u vn re as nga qeveria turke e as nga kisha ortodokse greke dhe aleati i tyre sllav.
N Manastir u hap dhe shtypshkronja, e cila financohej nga nj grup tregtarsh atdhetar mysliman shqiptar. Shtypshkronja e Manastirit shpejt u b e njohur n t gjith Shqipris si shprndarse e librave dhe gazetave n gjuhn shqipe. N kt punishte ishin t punsuar 17 veta, t cilt punonin me nj makin t re elektrike, q vihej n lvizje me dor, pr t shtypur gazetn e prjavshme “Bashkimi i Kombit” si dhe abetaret shqipe dhe tekstet shkollore. shtja e gjuhs shqipe shpesh bhej shkas shprthimin e dhuns s fanatikve q sulmonin pa mshir prparimin e gjuhs shqipe.

Qeveria turke dhe kisha greke
M 1909-n, qeveria turke, n bashkpunim me kishn greke dhe sllavt, mbylli t gjitha shkollat shqipe, dhe dha urdhr t prer t shuhen n zjarr t gjuha librat, dokumentet dhe letrsia shqipe. Gjendja politike n vend n at koh ishte kritike pr t marr flak nga asti n ast. Pr atdhetart shqiptar u b m se nuk do t’i realizonin dot kurr qllimet e tyre t larta pa hapur m par shkollat shqipe pr formimin e rinis. Deri n at koh rinia shqiptare kishte qen objekt i propagands s huaj n shkollat e hapura nga qeveria turke dhe nga kisha greke, q t dyja kundrshtar fanatik t, gjuhs shqipe dhe t do ndjenj atdhetare. Megjithat, gjat puns pr krijimin e sistemit t tyre shkollor, atdhetart shqiptar u ndeshn me tri probleme t mdha, pengesa nga autoritetet turke dhe greke, mungesa e t hollave dhe mungesa e msuesve t kualifikuar. Shuma t vogla, por t dobishme t hollash ishin mbledhur aty-ktu brenda vendit, kurse ato m t mdha kishin ardhur nga shoqrit dhe klubet shqiptare n vendet e tjera. Mirpo kishte fare pak msues t kualifikuar t gjuhs shqipe.

Kongresi i 1909-s
Pr t’i br ball ksaj sfide arsimore, Klubi i Selanikut thirri nj tjetr Kongres n Elbasan, n zemr t Shqipris, nga data 20 deri 27 gusht t 1909-s. N kt Kongres tetditor, q kishte synim zhvillimin e lvizjes arsimore anemban vendit, erdhn delegat nga 28 shoqri e klube shqiptare. N Kongres u vendos q t themelohet “Shkolla Normale n Elbasan”, nj shkoll gjashtvjeare pr prgatitjen e msuesve t rinj. Njerz t msuar n universitetet e huaja europiane u gjetn dhe u caktuan pr t formuar stafin pedagogjik. Klubi i Manastirit u caktua si qendra pr krijimin e nj Federate t Klubeve Shqiptare n Shqipri dhe n kurbet. Qllimi i Klubeve ishte prhapja e gjuhs dhe arsimit shqip, pa u przier me politik. Klubi korar “Prparimi” u caktua si qendra financiare, q do t adimistronte ndihmat dhe shtimin e shkollave t dits dhe t nats. Prgjegjsia kryesore dhe prokupimi i madh ishte mbajtja e Shkolls Normale t Elbasanit. Kongresi i Elbasanit nxiti t gjith shqiptart t futnin gjuhn shqipe n shkollat e huaja, t prhapura anemban Shqipris. M 18 nntor 1909 u b thirrja haptazi, “Pr mbajtjen e Shkolls Normale t Elbasanit duhen, para, para e m shum para”. Nuk sht e vshtir t prfytyrohet niveli i ult i jetess s njerzve, q u bhej nj propozim i till! Mirpo, me ose pa mjetet e prshtatshme, Shkolla Normale Elbasanit vazhdoi t prgatiste pioniert e arsimit pr Shqiprin q po rilindte. Drejtori i par i Normales ishte Luigj Gurakuqi, q vite m von kjo shkoll u pagzua me kt emr. Shkolla Normale u hap m dhjetor t 1909-s, me 143 nxns. Shprthimi i shqiptarizmit i kaloi t gjitha parashikimet e armiqve t gjuhs shqipe.

Gazeta, revista dhe arrestime
N at koh doln n drit rreth 90 gazeta dhe revista shqipe, q botoheshin n Shqipri dhe n kolonit shqiptare jasht vendit. Xhonturqit t friksuar nga ky shprthim i shpejt i arsimit shqip, reaguan ashpr, duke ndaluar shoqrit, shkollat dhe botimet n shqip. N Vlor atdhetart arrestoheshin dhe internoheshin, shkolla e Vlors u mbyll, kurse drejtori i saj Loni Nai u largua nga Shqipria, nga frika e vrasjes. N Gjirokastr pionieri i arsimit shqip kombtar, Koto Hoxhi, u internua n kshtjelln e Bosforit. Pandeli Sotiri, themelues i s pars shkoll shqipe n Kor, u internua n Selanik. Xhonturqit i kishin vn detyr vetes pr t rrjepur t gjall t gjith shqiptart q punonin pr prhapjen e gjuhs shqipe. Dalja n pah e gjuhs shqipe, me shkronja latine, provokoi myslimant injorant e konservator. Ata protestuan se shqipja, ashtu si turqishtja, duhen shkruar vetm me shkronja arabe dhe se preferenca e atdhetarve shqiptar pr shkronja latine perndimore ishte nj prmim pr fen myslimane. Njrs t paditur dhe injorant formuan me mbshtetjen edhe t qeveris s xhonturqve n Stamboll shoqrin “Mahfeli” me synimin pr prarjen e shqiptarve dhe frenimin e arsimit n shqip. N fund t vitit 1909, qeveria turke ndaloi prdorimin e gjuhs shqipe me shkronja kombtare, n t gjitha shkollat anemban vendit. Gjithashtu, nxori nj dekret, sipas t cilit gjuha shqipe do t shkruhet vetm me shkronja arabe. Shoqria reaksionare “Mahfeti”, me mbshtetjen e qeveris turke, shtypi dhe shprndau abetaret e para me shkronja arabe. Pr kt arsye, n shkurt t 1910-s, u mbajt n Elbasan nj miting proteste, ku 7.000 njrs protestuan kundr prdorimit t shkronjave arabe pr gjuhn shqipe. Kshtu po at muaj protestat vazhduan n Kor, Berat, ku mbi 15.000 veta dogjn n qendr t qytetit abetaret shqiptare me shkronja arabe, t drguara nga Stambolli. Telegrame t shumta nga shoqrit shqiptare t Selanikut, Shkupit e Manastirit u shprehn n mbrojtje t alfabetit shqip.

Kongresi i dyt i Manastirit
N mars t 1910-s u thirr Kongresi i dyt i Manastirit. Aty u vendos q t vazhdoj prdorimi i alfabetit kombtar me shkronja latine dhe protestat kundr vendimit t padrejt t qeveris turke. Gazeta atdhetare “Shkreptina” e Kajros botoi nj memorandum t hartuar nga kryengritsit q luftonin n malet e Shqipris. N t theksohej se qllimi i tyre nuk ishte pr plakitur apo pr t vrar, por pr t luftuar pr lirin e edukimit n gjuhn shqipe dhe me alfabetin kombtar, lirin pr t hapur t gjitha shkollat shqipe t mbyllura nga qeveria turke dhe vnien n pun t shtypshkronjave, si dhe botimin e gazetave t ndaluara, lirimin e t burgosurve politik. Dhe prfundonte me mesazhin. “E gjith bota e qytetruar dhe veanrisht qeveria e Perandoris otomane le ta dij mir se t gjith shqiptart, geg e tosk, kristian dhe mysliman, nuk do ta pushojn luftn pr kto tri krkesa, derisa qeveria t na i garantoj ato me siguri”. Edhe n kt luft turke, greke dhe sllave, shkolla shqipe doli fitimtare. Me pak mjete dhe msues, por me dshirn n shpirt pr dituri shkollore shqiptare, midis pengimeve, sllave, greke dhe turke, shkolla shqipe fitoi nga veriu e deri n jug t Shqipris dhe prgatiti breza t rinj atdhedashs.

Nj zjarr i rrezikshm
Megjithse ky revolucion kulturor ishte prfytyruar si nj konfirmim jo i dhunshm, shpejt ai ishte kthyer n nj zjarr t rrezikshm. Q shqiptart trima si Isa Boletini dhe burri i zoti Ismail Bej Qemal Vlora, do t nxitonin hapat pr t shpallur pavarsin e Shqipris m 28 nntor t 1912 n Vlor. Mbas pak muajsh filloi Lufta Ballkanike dhe Manastiri e Shkupi, dy qytetet historikisht t banuara nga shumica popullsi shqiptare, u pushtuan nga serbt dhe kroatt. T gjitha dyqanet dhe librat shqip u dogjn dhe shumica e atdhetarve shqiptar u thern nga serbt, disa u burgosn. Popullata myslimane shqiptare u detyrua t braktiste qytetin e Shkupit dhe t Manastirit, ata familje ortodokse shqiptare q mbetn aty, me kalimin e viteve dhe me dhun u asimiluan duke humbur dinjitetin e tyre shqiptar.

Milosao