E drejta ndrkombtare e lufts
Nocioni i lufts-luftrat e drejta dhe t padrejta

E drejta ndrkombtare e lufts sht pjes e s drejts ndrkombtare publike,q prmban rregulla juridike zakonore dhe kontraktuese me t cilat rregullohen marrdheniet midis subjekteve ndrkombtare ne kohe lufte dhe ne lidhje me luftn.*
Lufta manifestohej si mjet i sovranitetit t shtetit,dhe si mjet per realizimin e qllimeve kombtare*,vazhdim i politks po me mjete te dhuns,luftrat qlirimtare t cilat ju prmbahen rregullave ndrkombatre dhe mnyrave te luftimit jan lufta te drejta kurse ato te cilat kane pretendime pushtuese dhe nuk ju permbahen ketyre rregullave po ushtroin dhun gjenocid dhe forma te ndryshme t raprezaljeve jan luftra te padrejta.
Ligji i Hags prcakton t drejtat dhe detyrat e palve ndrluftuese gjat kryerjes se operacioneve dhe kufizon mjetet per te demtuar armikun ai ka nje fushe me t gjer zbatimi se ligji i Gjenevs,objekti i tij kryesor sht zbutja e fatkeqsive t lufts dhe dhuna e panevoishme pr arritjen e qellimit te lufts-dobsimin e kundrshtarit.Kapitulli i par i ligjit t lufts u shkrua ne Shn Petersburg me 1868 shkak ishte shpikja e nje tipi plumbi i cili shprthente me te ndeshur objektin,u ndalua jo vetem ky lloi plumbi po edhe qdo plumb me pesh mbi 400 gram qe sht shprthyes apo me lende plasese apo ndezese.Qytet apo lokalitet e hapura dhe te pambrojtura nuk duhej te sulmohen,po ashtu ne Hag u ndalua leshimi i predhave nga ballonet perdorimi i gazit asifikues,dhe plumbave qe hapen ose shtrihen me lehtsi ne trupin e njeriut(plumba dum-dum).Me 1925 u ndalua luft bakteriologjike,nga 160 smundjet ngjitse specialistet kane zgjedhur lloie te veqnta duke i ber ato me vdekje prurese, kane prodhuar viruset e tyre ne sasi te mdha,keshtu qe ato munde te hedhen ne territorin armik dhe te shkaktoin epidemic te ndryshme.Vetem gjysm kg. botulizmi toksin teorikisht eshte i mjaftueshem per te shkatrruar popullisn e globit,lufta kimike dhe biologjike jane ndaluar me ligj nga protokolet e Gjeneves.Aty nga fundi i lufts se dyt botrore,popujt e globit papritur u prballen me nje arme akoma me te tmerrshme,me bombn brthamore,u perdor ky lloi i tyre ne Hiroshima dhe Nagaskai,shkaktuan vdekjen e mbi 120 mije njerzve,rreziku sht br gjithnje e m i madh me zbulimin e predhave termo-berthamore mjafton vetem nje pr te shkatrruar nje qytet te madh.Perdorimi i sai nuk sht ndaluar nga Konventat qe prbejn te drejten ndrkombtare (ekziston vetem nje raste ne literaturen ligjore,i Shimodas ku nje gjykat japoneze konkludoi se hedhja e bombave berthamore ne Nagaski e Hiroshima kishte qn e jashte ligjeshme).Opinonet ndahn ne qshtjen e doktrins ligjore.N munges te teksteve jemi te detyruar tu drejtohem parimeve te prgjitheshme t se drejts.Ketu lipset te behet nje dalllim midis armve strategjike,bombave me force t tmrrshme dhe armeve taktike si prshmebull predhat e topit.Nse marrim ne shqyrtim bombat brthamore te fuqise se larte munde te shohim se ato ndryshoin jo vetem ne shkall por edhe n natyren e shkatrrimit nga predhat tradicionale,pr faktin se ato nuk kan pasoia mekanike por edhe termike radioaktive deri te pasoiat gjenetike,po ashtu armet konvencionale,armet djegse,napalmin dhe flakhedhesit,bombat plastike predhat e kalibrit te vogel me shpejtsi te madhe,armet tinzare si bombat me plasje te vonuar minat toksore dhe surpriz,Nje konfernc u thirr 1980 nn kujdesin e Kombeve te Bashkuara ku u miratua Konveneta mi ndalimin e disa armve konvencionale te cilat munde te cilsohen si tepr dmtuese,nenet baz prmbain edhe tre protkole,protokoli i pare ndalon prdorimin e predhave qe pas plasjes krijoi copza kurse protokoli 2 denon perdorimin e minave surpriz(jashte zonave ushtarake) ndrsa protokoli tre kufizon perdorimin e armeve djegese(kunder civileve apo objektivave ushtarake qe jane afer civileve).




Rregullat themelore t s drejts ndrkombtare n konfliktet armatosura
1. Personat jasht luftimit dhe ata q nuk marrin pjes drejtperdrejt n luftime gzoin t drejten e respktimit t jets dhe trsis morale e fizike t tyre.N qdo rrethan ata duhet t mbrohen dhe t trajtohen n mnyr njerzore pa dallim.
2. Ndalohet vrasja ose dnimi i nj armiku q dorzohet ose sht jasht luftimit.
3. Te plagosurit dhe t semurt duhet t mblidhen dhe pr ta duhet t kujdeset pala n konflikt q i ka nn pushtetin e sai.Mbrojtja prfshin edhe personelin,pajisjet dhe objektet mjeksore,si dhe mjetet mjeksore t transportit.Emblema e kryqit t kuq ose gjysmhns s kuqe sht shenja e ksai mbrojtje dhe duhet te respktohet
4. Lufttart e zn rob dhe civilt nn autoritetin e nj pale kundrshtare gzoin t drejtn e respektimit t jets,dinjitetit,t drejtave dhe bindjeve vetjake t tyre.Ata duhet t mbrohen ndaj t gjitha veprimeve t dhuns dhe raprezalejve.Ata duhet te ken te drejtn e korrospodencs me familjet e tyre dhe te prfitimit t ndihms.
5. do njeri gzon t drejtn e prfitimi nga garancit gjygjsore.Askush nuk duhet te shpallet pgjegjes pr nje veprim q nuk e ka kryer.Askush nuk duhet t`i nnshtrohet tortures fizike ose mendore,ndshkimit trupor apo trajtimit t egr ose poshtrues.
6. Palt n nj konflikt dhe pjestaret e forcave t armatosura t tyre nuk kan mundsi t pakufizuara n zgjedhjene metodave dhe te mjeteve te lufts.Ndalohet prdorimi i armeve ose metodave te lufts t nj natyre q shkakton humbje t panevoishme ose vujatje te tepruara.
7. Palt n nj konflikt,n qdo koh duhet t bjn dallimin midis popullsis civile dhe lufttareve me qellim q t ruajn popullsin dhe pasurin civile.As popullsia civile as personat civil nuk duhet t behen objekt sulmi.Sulmet duhet t drejtohen vetm kundr objektivave ushtarak.







Mbrojtja e t plagosureve,t smureve dhe anijembyturve
Konventat e Gjenevs pr prmisimin e kushteve t t plagosurve,t smureve dhe te anije mbyturve t forcave t armatosura ne det



Perkufizimi i personave t mbrojtur-Termat "t plagosur" dhe "t smur" kan kuptimin e personave ushtarak ose civil q kan nevoj pr kujdes mjeksor dhe qe nuk kryejn m ndojn veprim luftarak armiqsor.Termi"anije mbytur"ka kuptimin e personave ushtarak ose civil n nj situat te rrezikshme n det ose n ujra t tjera n vijim te ndonje fatkeqsie q u ka ndodhur dhe qe nuk kryejn me veprim luftarake.
T gjih t plagosurit,t smuret dhe anijembyturit,te kujte do pale,duhet te respektohen dhe te mbrohen,gjithashtu familjet kan te drejt pr t njohur fatin e te afrmve te tyre qofte ata t plagosur apo te vdekur.Palet ne konflikt duhej te protokollojn t gjitha hollsit q mund t ndihmoin n indentifikimin e t plagosureve,t smureve dhe te vdekurve qe kan rn n duart e tyre.Fuqia nga e cila varen ose kombesia numri i regjimentit,mbiemri dhe emri,data e lindjes,data dhe vendi i zenjes rob dhe natyra e masave te marra ne lidhje me individet ne fjal,etj.Ky informacion duhet paraqitur Zyres se Informacionit t parashikuar ne Konvent numer III pr te ja prcjell pales kundrshtare,veqanarisht nprmjet Agjensis Qendrore te krkimit te Komitetit Ndrkomtar t Kryqit t Kuq.
Mjetet mjeksore t transportit
Transport mjeksor do te thot trasnportim nga Toka ,uji dhe ajri i t plagosurve,t smureve dhe anije mbyturve,personelit mjeksor dhe fetar,transporti mjeksor nga uji kryhet ose me anije spitalore apo me mjete tjera lundruese,kto anije nuk lejohet te sulmohen apo t zihen rob dhe te tilla munde te jen:anijet ushtarake spitalore te palve ne konflikt,anije te perdorura nga kryqi i kuq apo gjysm hena e kuqe,anie te nje shteti asnjjes.Transporti mjeksor nga ajri kryhet ne zona te pakontrollura nga nj pal kundrshtare si i till ai mun te urdhrohej te zbret ne tok,nga palet ne dyluftim.
Emblemat dhe sinjalet
Shenja e kryqit te kuq ose gjysem hns se kuqe duhet te mbahen mbi flamujt.ndrtesat,objektet dhe formacionet e levizshme t pajisjeve mjeksore,mbi mjete e transportit,si dhe me shiritat krahut,emblemat dalluese munde te ekspozohen ne njsit mjeksore dhe nga personeli mjeksor.Ne luftn detare ,anijet dhe mjetet e lundrimit duhet te ken siperfaqe te jashtme te bardha te ken nje apo me shum kryqe te kuqe.
Lufttart e zn rob-trajtimi i tyre
do pjestar i forcave te armatosura t nje pale n konflikt eshte lufttar dhe qdo luftetar i zn rob nga pala kundrshtare eshte rob lufte.Grat dhe femijet nn moshen 15 vjeq qe bhen rober lufte duhet te trajtohen me respekt te posaqem dhe te mbrohen kunder qdo forme sulmi te pamoralshem.Robrit e lufts mund te transferohen vetem t nje fuqi q sht pale n Konvent dhe pasi qe fuqia ndaluese te jet e bindur qe fuqia ne fjal deshiron dhe sht ne gjendje te zbatoi Konventn.Robrit po ashtu kane te drejt te zgjedhin perfaqsuesin e tyre,dhe ata duhej ti nnshtrohen ligjeve,rregullave dhe urdherave ne fuqi n forcat e armatosura t fuqis ndaluese.Konventa shpall q riatdhesimi te ndodh pa vones per robrit pas pushimit t luftimve.


Administrata e pushtimit
Transferimet individuale ose masive me force,si dhe dbimet te prsonave t mbrojtur nga territori i pushtuar pr ne territoin e Fuqis Pushtuese ose ate t ndonje vendi tjeter te pushtuar apo jo,ndalohet pavarsisht nga motive I tyre.Vetem personat mbi 18 vjeqe munde te detyrohen te punoin dhe kjo pun duhet te kryhet vetem mbrenda territorit te pushtuar ne prputhje me legjislacionin ne fuqi.Ushqimiuqia pushtuese sht e detyruar t siguroi ushqim dhe sherbim mjeksor,po ashtu u lejohej perfaqsuesit te fes tu japin ndihm shpirtrore antareve te bashksive t tyre.Fuqia pushtuese nuk lejohej q t shkatrroi pasurin e patunshme ose vetjake qe u prket ne mnyre individuale apo kolektive personave privat apo shtetit,ose autoriteve tjera publike.Shoqatat e njohura Kombtare t Kryqit t kuq apo Gjysm hns se kuqe duhet te jen te afte t realizoin veprimatrit e tyre ne prputhje me Konveneten e Gjeneves,fuqia pushtuese nuk duhej te krkoi ndryshime ne personelin ose strukturen e ktyre shoqatave.
Proqedura gjygjsore duhet t jet e rregullt,i akuzuari te informohet pavones per provat e vepres qe pretendohej qe ka kryer,e cila duhet te ken ber shkeleje n kohen e kryrjes;asnje detyrim pr t siguruar pranimin e fajit;vendimi te shpallej ne prani te akuzuaritdhe ne parim publikisht.I akuzuari nuk lejohet t ndeshkohej me shum se nj her pr t njejtn vepr,e drejta e mbrojtjes njihet dhe garantohet.



LITERATURA e konsultuar
1. *Zenjullah Gruda,E Drejta Nderkombtare Publike,Prishtin,2005
2. Komiteti Nderkombetar I Kryqit te Kuq,Rregullat Themelore Te Konventave te Gjeneves dhe Protokoleve te tyre shtes
3. Jean Picitet,Zhvillimi dhe parimet e s drejtes Ndrkombtare Humanitare
4. Werner Wajdebfeld,Wolfgand Weseles,EVROPA