Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 14
  1. #1
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875

    Trashgimia Kulturore Shqiptare.

    Kultura Tradicionale n Shqipri


    N Shqipri njihen dy grupime t mdha etnografike, t konsoliduar q nga mesi i shek.XVIII, q jan: Gegria n veri t lumit Shkumbin dhe Toskria n jug t tij. Gegria prbhej nga Gegria e mirfillt, Dukagjini apo Leknia, Malsia dhe Fushat Bregdetare t Veriut, kurse n Toskri bnin pjes: Toskria e mirfillt, Myzeqeja, Labria e amria. Natyrisht, prbrenda ktyre krahinave etnografike ekzistonin edhe ndarje t tjera m t vogla.

    Mnyra e jetess n fshat Doke e zakone

    Vendbanimet n Shqipri, qysh n mesjet, kishin arritur nj stabilitet dhe kishin kufij t prcaktuar mir, q ndanin nj fshat nga t tjert. Kufijt shnoheshin me gur t mdhenj t ngulur n tok, me grumbuj plisash, me rrjedhn e prrenjve e t lumenjve, me shenja n trungjet e drurve, atje ku kishte pyll, etj. Lvizja e ktyre shenjave konsiderohej nj faj shum i rnd. do fshatar i njihte mir kufijt e fshatit t vet dhe mund ti tregonte me lehtsi, duke prmendur toponimet prkatse.

    Prbrenda kufijve t fshatit, prfshiheshin trojet e banesave e prqark tyre oborret e kopshtijet, pastaj vinin arat ose tokat e punuara dhe m tej kullotat dhe pjesa e malit a e pyllit, q i prkiste fshatit. Kjo ndarje e territoreve t fshatit, n shum zona t Shqipris, ruhej ende mjaft mir deri n vitet e Lufts s Par Botrore, sidomos atje ku mbizotronte fshatarsia e lir. Pron plotsisht private, mbi t ciln fshatari dispononte krejtsisht, ishin trojet e banesave dhe kopshtijet, kurse tokat e mbjella ishin n disponim t tij, deri sa ishin nen kultur. Pasi mblidhej prodhimi bujqsor, tokat liroheshin dhe kushdo mund t lshonte bagtin pr ti kullotur, t tjera toka q shfrytzoheshin s bashku, pra fshate, ishin toka djerr n vrri, kullotat e mali dhe sidomos, burimet ujore pr vaditjen e tokave t mbjella, q bhej sipas nj rradhe rreptsisht t caktuar pr do familje.
    Vendbanimet fshatare, n prgjithsi, i jan prshtatur klims dhe relievit ku jan vendosur. Fshatrat m t ulta jan ato t Fushave Bregdetare, kurse fshatrat m t larta arrijn deri n 1400 metra mbi nivelin e detit dhe ndodhen n rrethin e Kors e at t Kuksit. Banesat e nj fshati mund t ishin t grumbulluara ose t shprndara, madje n disa zona edhe shum t shprndara. Sidoqoft, fshati kishte nj qendr shoqrore, rreth s cils gravitonte aktiviteti i njerzve n kohn jasht puns dhe kjo mund t ishte nj shesh i vogl pran nj rrapi a nj lisi shekullor, dyqani i ndonj bakalli ose oborri i nj ndrtese kulti (kishe a xhamie). N gjysmn e dyt t shek.XX, n shumicn e fshatrave, fondi i banesave pothuaj u prtri, duke ndryshuar tipet e banesave tradicionale t mparshme. U bn edhe shum ndrtime social-kulturore, si shkolla e kopshte fmijsh, shtpi e vatra kulture, njsi tregtare, etj.

    Nga prllogaritjet e historianve ka dal se, n shek.XV, n Shqipri, mesatarja e shtpive pr do fshat, ishte 21; mesataren m t lart e kishte rrethi i Elbasanit, me 38 shtpi, i ndjekur nga rrethi i Kors, me 28 shtpi pr fshat. Deri n erekun e par t shek.XX, rreth 80% e popullsis punonte e jetonte n fshatra, shumica e t cilave kishin nga 20 shtpi afrsisht, dhe 3% e fshatrave kishin mbi 1000 banor. N 50-60 vitet e fundit, prqindja e popullsis fshatare ndaj popullsis s prgjithshme, ra ne 64%, megjithse qeveria e kohs synonte q fshati t mos braktisej. Pra, mund t pohojm, se pesha e kulturs fshatare ndaj asaj qytetare, sht ende e ndjeshme.

    Gjat shek.XX e sidomos pas Lufts s Par Botrore, mnyra e jetess n fshatin shqiptar psoi ndryshime t rndsishme. E megjithat, n jetn familjare, si edhe n jetn shoqrore, vazhduan t ruhen festa popullore me forma t ndryshme argtimi dhe n ndrgjegjen e njerzve u ruajtn shum pasuri shpirtrore, t manifestuara n folklorin gojor e muzikor t krahinave t ndryshme, sidomos n epikn legjendare e at historike, edhe pse hynin vazhdimisht shum ide e shije t reja, me an t mjeteve t reja t komunikimit masiv.

    N ambientin fshatar shqiptar, familja ka ende stabilitet t mir dhe kohezion t bazuar n jetn ekonomike t saj. Prsa i prket strukturs s saj, mund t thuhet se ajo tashm, sht thjeshtuar mjaft. N pjesn m t madhe t vendit, familja prbhet nga ifti i t martuarve me fmijt e tyre beqar. Vajzat e martuara jetojn n familjen e burrit. Djemt e martuar, pak koh pas martese, veohen nga familja e prindrve dhe jetojn m vete, por n shum raste, djali m i vogl mbetet n shtpin e prindrve dhe jeton me ta. Kshtu, mesatarja e frymve pr familje sht 5-6 vet, por ka fshatra, ku kjo mesatare sht m e ult. Megjithat, n kujtesn e njerzve t moshuar, ruhen raste familjesh t mdha, ku vllezrit e martuar e fmijt e tyre jetonin s bashku. N kto familje kishte detyrimisht nj rregull strikt n ndarjen e punve dhe t detyrave pr t gjith. Atje ruheshin m gjat edhe doke e zakone t dikurshme t jets familjare, praktika e rite pagane, etj.

    N ritet e besimet q kan t bjn me ciklin e jets, pra me lindjen, martesn e vdekjen, studjuesit q jan marr me to, kan mundur t hetojn edhe rite t lashta, t cilat, sado t zbehta, jetojn aty-ktu. Kto jan kryesisht rite pr t ndjell mbarsi pr familjen e iftuar e iftet e reja, q t shtohen e t ken sidomos trashgimtar meshkuj. Ndr zakonet e vdekjes, mund t shnojm se deri n Luftn e Dyt Botrore, n disa krahina ruhej vajtimi me ligje (kng mortore).

    \Mjaft rite e besime t tjera lidhen me data t caktuara t nj kalendari t vjetr popullor dhe sipas studjuesve, kan t bjn me kulte t hershme blegtorale e bujqsore. Bie fjala, Dita e vers apo 1 Marsi, shnohej nga nj pastrim i prgjithshm ritual i banesave dhe i oborreve dhe m n fund, jo vetm u vihej zjarri plehrave t mbledhura gjat ktij pastrimi, por n at zjarr hidheshin edhe vet fshesat e vjetra, pr t filluar stinn e re me fshesat e reja, pra sht fjala pr nj rit purifikator, Dikur, n fshatra, Dita e vers pritej me shum gzim, sidomos nga fmijt. Dita e Shn Gjergjit (23 Prill), ishte gjithashtu nje fest e shoqruar me rite e praktika zbavitse. Atmosfer gzimi e hareje n fshat krijonin edhe zjarret e mdhenj, q ndizeshin npr oborre e n kryqzime t rrugve m 22 Qershor, Ditn e Shn Gjonit. Rite shum interesante shoqronin dikur npr malsi festn e buzmit n natn e solsticit t dimrit.
    Shum festa t motmotit lidheshin me javn bujqsore e blegtorale, si ishin prfundimi korrjeve, qethja e dhnve, kthimi i barinjve nga kullotat verore, etj.

    Mite e besime popullore

    Nj aspekt me interes i kulturs popullore shqiptare kan qen padyshim, mitet, supersticionet e besimet fetare. Dihet historikisht, se feja e krishter filloi t prhapej ilegalisht n Iliri, q n shekullin e par t ers son. Ungjillzimin e saj e filloi Shn Pali dhe e prfunduan misionart latin. Kjo shpjegon faktin, se prse n gjuhn shqipe, terminologjia fetare e krishter sht e burimit latin, si n Veri e n Jug. Me prhapjen e myslimanizmit, e sidomos nga shek.XVII e ktej, lindn disa fenomene t veanta, si kriptokristianizmi n disa fshatra n rrethin e Elbasanit (n krahinn e Shpatit), q vazhdoi deri n Shpalljen e Pavarsis m 1912. Por n shek.XIX, edhe n disa zona t Shqipris Veriore (psh n Lur), kishte familje t prziera n pikpamje fetare: disa pjesrisht katolik e disa t tjer mysliman. Nga Lufta e Par Botrore ka ardhur duke u rritur edhe numri i atyre, q nuk i ndjekin rregullisht praktikat fetare. N kt kuadr historik, nuk sht e vshtir t kuptohet, se si u b e mundur q t ruhej deri n shekullin ton nj przierje e traditave t lashta pagane, me element t krishtrimit e t myslimanizmit.

    Ndr mitet m t lashta t ruajtura aty-ktu deri n fillim t shek.XX, ishte sigurisht kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e t vatrs (sepse vet dielli sht burim drite e ngrohtsie), si edhe me kultet bujqsore e blegtorale (sepse jeta e do gjallese n tok varet nga dielli). Ruhej gjithashtu, nderimi pr disa maja malesh, q adhuroheshin, si maja t diellit. Kshtu, n data t caktuara, bheshin pelegrinazhe n disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lums, uka e Tomorrit, kndravica, etj. N kto festa ndizeshin zjarre t mdhenj n pritje t lindjes s diellit dhe besohej se ata ia shtonin fuqin diellit. Le t kujtojm ktu, se mallkimi m i fort q ndeshim n epikn legjendare pr kundrshtarin e heroit, sht: Tu shkimt hisja e diellit.

    N shum vise shqiptare ka patur gjurm t nj kulti t gjarprit, veanrisht, pr gjarprin e bolls e shtpis q konsiderohej si nj hyjni mbrojtse. Kulti i gjarprit ka qen shum i njohur edhe tek Ilirt e lashtsis e sidomos tek dalmatt. N malsit tona, dikur mendohej se do shtpi e kishte gjarprin e vet mbrojts.

    N epikn legjendare flitet edhe pr figura t tjera mitologjike mbrojtse t njeriut, si ishin ort dhe zanat a shtojzovallet. Ora mund t merrte n mrojtje personin, familjen, por edhe gjith fisin. Zanat ishin gra t bukura, por edhe trime e lufttare. Besohej, se ato banonin n shpella mes pyjesh, pushonin n mrize, pran burimeve ose n maja malesh. Studjuesit e mitologjis mendojn, se zana ka lidhje me nj perndi ilire t pyjeve e t burimeve q, n interpretimin romak mori emrin Diana.

    Dragoi prfytyrohej si nj qenie e mbinatyrshme, me fuqi t jashtzakonshme. Bma e tij kryesore ishte t lironte ujrat, q i kishte zn kuedra. Besohej, se dragojt luftonin sidomos n koh furtunash t mdha, duke prdorur topuzat, heshtat, shigjetat, gurt me brima, por sidomos parmendat e zgjedhat. Ata mund t shkulnin edhe drur t mdhenj e gur t malit.
    Kuedra, prfytyrohej si nj qenie mitologjike, q mishronte forcat e verbra shkatrruese t natyrs. Thuhej, se ajo ishte si nj gjarpr i madh me 3, 7, 9 ose 12 koka, q mund t villnin zjarr. Zinte vend pran burimeve, ndalonte ujin dhe i linte njerzit t vuanin.
    Ka pasur padyshim edhe figura t tjera interesante n mitologjin shqiptare, q nuk mund t arrijm ti prmendim ktu, ashtu si ka patur edhe supersticione mbi magjit, syrin e keq, parashikimin e s ardhmes, etj.

    Arti fshatar e zejtarit artistike

    Zhvillimi i artit fshatar dhe i zejtarive artistike n tre-katr shekujt e fundit n Shqipri, ka qn i lidhur ngusht me kushtet historike e shoqrore t vendit, si ishin pushtimi i gjat osman me pasoja t rnda n plan fetar e kulturor, shtypja kombtare e shoqrore e ushtruar gjat ktij sundimi t huaj, etj. Kto kushte t vshtira penguan lulzimin e artit n shum fusha, si n arkitekturn monumentale, n skulptur, etj. dhe e ndrydhn pr nj koh artin vendas n sfera m t kufizuara si jan artet minore. N pamundsi pr t trajtuar t gjitha fushat e arteve t aplikuara popullore, m posht, po flasim shkurtimisht vetm pr disa prej tyre.

    N fshatin shqiptar, tradita e punimit dhe e zbukurimit t objekteve t vogla prej druri nga vet fshatart pr nevoja t jets s prditshme, aty-ktu, u ruajt e gjall edhe n gjysmn e par t shekkullit XX. Kshtu, barinjt zbukuronin krraba e kupac, furka, boshte, etj. Ndrsa t tjer, fshatar m t stervitur, punonin shkambe e karrige me forma tradicionale, si ishin ato t Dukagjinit, t Puks, t Mirdits, etj., apo djepa pr fmij, vegla muzikore e sidomos arka pr paj.
    N disa krahina t vendit, punimi i drurit kishte arritur t ngrihej n zejtari artistike.

    Nga shekujt XIII-XIX, kemi ekzemplar gdhndjesh n dru, q trheqin edhe sot admirimin ton, si interiore ndrtesash kulti, interiore banesash fshatare e qytetare, etj. Nj nga ekzemplart m t prkryer sht padyshim ikonostasi i kishs ortodokse t fshatit Leus t Prmetit, i punuar n fund t shekullit XVIII. Atje, sfondi vegjetal sht mbizotrues, por me degt e gjethet e shumta, ndrthuren edhe figura kafshsh reale e fantastike, zogj e simbole t ndryshme kristiane.

    Punime t shquara n dru gjenden edhe n interiore banesash, kryesisht tavane, dollap muri. kapak dritaresh, trapazane, n qytete si Gjirokastra, Berati, Elbasani, Shkodra, Prizreni, etj.
    Traditn e punimit t argjendit e gjejm n lulzim t plot n shekujt XVII-XVIII. Edhe sot, ruhen veanrisht n koleksione muzeale, objekte argjendi me mbishkrime t datuara e me prejardhje nga qendra t ndryshme qytetare t vendit, si Shkodra, Elbasani, Berati, Voskopoja, etj. Ato jan shum her t nj cilsise t lart artistike, qofshin kulti, si kryqe, potir, kapak ungjijsh, etj., qofshin objekte laike, si stoli trupi, pajisje shtpiake, etj.

    Mjeshtrat e talentuar argjendar t qyteteve, gjat shekujve XVIII-XIX, kan punuar pr t veshur me pafta argjendi nj numur shum t madh pushksh t gjata, koburesh, jatagansh, vezmesh, qe konsideroheshin si pajisje t nevojshme t do burri, nga t cilat, nj numur i mir ruhet ende npr muzet e vendit. Madje, ka shum prej tyre, q jan edhe t lara me ar.
    Midis t gjitha objekteve prej argjendi t ekzekutuara me teknika t ndryshme (me t rrahur, me t derdhur, etj), fines t veant paraqesin punimet me filigran, qe ishin m fort nj specialitet i mjeshtrve argjendar t qyteteve t veriut se sa i atyre t jugut.

    Grat fshatare n Shqipri, prej shekujsh jan marr me endjen e plhurave t ndryshme, q shrbenin qoft si pjes veshjeje, qoft si pajisje shtpiake (dyshek, peshqir, shtroje, mbulesa, piceta duarsh, msalla tryeze, etj).
    N Shqipri, plhurat e mndafshta jan punuar e prdorur m shum se n vende t tjera t Ballkanit, ndoshta sepse edhe klima e favorizonte rritjen e krimbit t mndafshit, meqense n disa zona ishte mjaft i prhapur mani i bardh.

    Tekstilet e leshta, t ekzekutuara me nj varg teknikash t ndryshme pune, prdoreshin gjersisht dhe ruanin shum karakteristika lokale, q i bnin punimet e nj krahine t dalloheshin nga ato t krahinave t tjera.
    T tjera pundore me interes, ishin thurjet e ndryshme me shtiza, ojat e dantelat e sidomos qendisjet e shumllojshme, q nga qendisjet e thjeshta fshatare deri tek qendisjet e mahnitshme e virtuoze, me fije mndafshi ose ari t mjeshtrave qendistar t disa qyteteve, dhe m hert, edhe pran manastireve t kohs. Midis punve t tyre, kemi edhe ekzemplar t rrall, si sht rasti i Epitafit t madh t Glavenics (pran Beratit), q mban datn 1373, si dhe t tjera qendisje laike e fetare me interes t veant.

    Kostumet tradicionale

    Veshjet popullore, jan pa dyshim nj nga manifestimet m t fuqishme t kulturs tradicionale. Ato jan trashguese e transmetuese t shum elementve, q vijn nga lashtsia dhe nga koha e mesme, por jan njkohsisht edhe shprehje e marrdhnieve kulturore me popuj t tjer gjat shekujve.
    Tipet kryesore t veshjeve popullore shqiptare pr burra jan: kostumi me fustanell, kostumi me kmish t gjat e dollam (cibun), sipr kostumi me tirq dhe ai me poture (pantallona t shkurtra deri te gjuri). Pra, n Shqipri, burrat kan mbajtur si veshjet n formn e nj fundi t gjer, ashtu edhe ato n form pantallonash, por t parat kan dal nga prdorimi m hert se t tjerat. Pjest m t zbukuruara ishin jelekt dhe xhamadant e kostumit festiv. Burrat shqiptar mbanin edhe stoli t ndryshme argjendi, si jastek gjoksi, sumbulla dekorative tek jelekt, unaza, pipa e kuti cigaresh, por mbi t gjitha, armt e brezit e t krahut, q ishin gjithnj t stolisura pasurisht.

    Pr gra, tipet kryesore t veshjeve, ishin: kostumi me xhublet (nj fund n form kmbane), kostumi m kmish t gjat e xhok shajaku sipr, kostumi me dy futa t vendosura mbi kmishn e gjat, njra prpara e tjetra prapa dhe kostumi me mbshtjellse (nj fund i hapur, i mbledhur tek beli me rrudha ose pala).
    N veshje, ngjyrat e zbukurimet ndryshonin simbas moshs. Pr t vegjlit e t rinjt, kostumi krahinor mund t ishte m i thjesht. Ndryshe nga popuj t tjer t Ballkanit, n Shqipri, vajza q kishte arritur moshn e martess, duhet t vishej thjesht e pa stoli, flokt ti mbulonte mir me nj shami dhe t mos vishte rrob t kuqe. Kostumi i martess ishte varianti m i pasur i veshjes s krahins, si pr nuset edhe pr dhndurt. Pr nuset, stolit metalike ishin t pamungueshme, madje, prdoreshin edhe me tepri, sepse ktu, me sa duket, kishte rendsi jo vetm funksioni i tyre estetik, por edhe funksioni magjik q u atribuohej. Pr nuset, rndsi t veant kishte zbukurimi i koks. Disa vjet pas martese, veshja fillonte t lehtsohej nga zbukurimet.

    T vdekurit i visheshin, sipas zakonit, ish rrobat m t mira. N veshjet popullore, shenjat e zis ishin t pakta, grat mund t vishnin praptas ndonj nga pjest m t zbukuruara t kostumit, psh. xhokn a prparjen.
    Studimet e deritanishme, kan treguar se pjest prbrese t veshjeve tradicionale, nuk kan t gjitha t njejtn mosh. Ka pjes, q t kujtojn veshjet mesjetare, me ndikime bizantine e orientale, t tjera q vijn si nj jehon e kohs antike, por ka edhe element, q mund t lidhen me kulturn ilire. Mund t prmendim kshtu analogjit e verejtura midis linjs popullore dhe dalmatiks ilire, apo midis kapuave, strukave (shalleve), opingave, etj. dhe elementeve respektiv, t prdorur nga ilirt. Fal ktyre elementeve t trashguar nga kultura ilire dhe ajo e arbrve t mesjets, gjat zhvillimit t tyre historik, veshjet popullore kan arritur t fitojn nj varg tiparesh origjinale, q marrin vlerat e nj treguesi etnik, i cili i dallon veshjet shqiptare nga ato t popujve t tjer.

    Prof.Dr.Andromaqi GJERGJI
    Etnologe
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 21:46
    "Carpe Diem"

  2. #2
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Arkeologjia


    Interesi pr vlerat arkeologjike t Shqipris nis qysh n shek. XIX kur studjues t gjeografis historike iu kushtuan lokalizimit dhe identifikimit t t dhnave
    nga burimet antike. Kshtu sht i pari q viziton Shqiprin francezi Pouqueville (F.C.H.L. Pouqueville, Voyage dans la Grce, comprenant la description ancienne et moderne de l'Epire, de l'Illyrie grecque etc. Paris 1820-21, v.5) Anglezi Martin Leake, nga shtitja q bri n Shqiprin e Jugut deri n Apoloni, botoi nj prshkrim t hollsishm t rnojave t objekteve arkeologjike q i ran n sy (W.M. Leake, Travels in northern Greece, London 1835, v. 4). M von arkeologu francez L. Heuzey vizitoi Shqiprin dhe n studimin e tij u ndal kryesisht mbi Durrsin e Apolonin (L.Heuzey. H. Daument, Le mission archologique de Macdoine, Paris 1876). N fillim t shek. XX vizitoi Apolonin dhe rrethinat e Vlors balkanologu C. Patsch. Ai sht i pari q zbuloi qytetin e Amantias dhe m pas botoi nj studim t hollsishm mbi antikitetet q pa n Bylis, Klos, Berat etj. (C. Patsch, Das Sandschak Berat in Albanien, Wien 1904). Gjat Lufts s par botrore erdhn n Shqipri arkeologt austriak C. Praschniker e A. Schober t cilt filluan krkimet nga veriu i Shqipris n drejtim t jugut dhe i kushtuan vmendje edhe monumenteve e qendrave arkeologjike ilire (C. Praschniker-A. Schober, Archologische Forschungen in Albanien und Montenegro, Wien 1919; C. Praschniker, Muzakia und Malakastra, Wien 1920).

    M 1924 nj mision arkeologjik francez, nn drejtimin e Leon Rey, fillon grmimet sistematike n Apoloni, t cilat vazhduan deri m 1938 dhe rezultatet u botuan n revistn Albania (L.Rey, Albanie, Revue d'archologie, Paris 1925-1939, n 6 vllime). Nj mision tjetr arkeologjik italian m 1926 filloi grmimet n qytetin antik t Foinikes dhe m von n Butrint. N fillim misioni u drejtua nga L. Ugolini e m pas nga Markoni e Mustili (L. Ugolini, Albania antica, Roma 1927-1942, 3 vll.); D. Mustili, La civilta preistorica dell'Albania, Roma 1940).

    Pas Lufts s dyt botrore deri m 1990 krkimet e studimet arkeologjike u bn nga arkeolog shqiptar. M 1948 u krijua n Tiran Muzeu Arkeologjik-Etnografik, m pas u krijua Sektori shkencor i krkimeve arkeologjike, nga i cili m 1976 u formua Qendra e Studimeve Arkeologjike dhe m 1991 Instituti i Arkeologjis. Gjat ktyre viteve ve muzeut qendror arkeologjik dhe pavionit arkeologjik n Muzeun Historik Kombtar, u ngritn edhe muze t profilit arkeologjik n Durrs, Apoloni, Butrint dhe Kor, t cilt ruajn objekte me vlera unikale.

    Vitet 1991-1999 prbjn nj etap t re pr arkeologjin shqiptare, at t bashkpunimit me arkeolog t huaj. Jan realizuar ose vazhdojn veprimtarin projekti shqiptaro-grek n Butrint, projekti shqiptaro-amerikan n Shpelln e Konispolit (Sarand) dhe n zonn Apoloni-Bylis, projekti shqiptaro-francez n Apoloni dhe n vendbanimin prehistorik t Sovjanit (Kor) dhe projekti shqiptaro-anglez n Butrint. Gjat vitit 2000 jan duke u hartuar edhe projekte t tjera pr krkime n Durrs, Bylis e qendra t tjera arkeologjike.
    Rezultatet e krkimeve, grmimeve e studimeve arkeologjike, mse njqindvjeare, t bra n Shqipri, mund t'i prmblidhnim n:

    N fushn e prehistoris

    Gjurmt m t hershme t banimit t territorit t Shqipris jan zbuluar n Xar (Sarand) dhe n Gajtan (Shkodr) t cilat i takojn epoks s paleolitit (rreth 100.000 vjet m par). Periudhs s paleolitit t von (30.000-10.000) vjet, i takojn nj numr m i madh vendbanimesh (Xar, Konispol, Shn Marin, Kryegjat, Rrz Dajti, Gajtan etj) t cilat mbulojn gjith territorin e Shqipris s sotme.

    Gjat epoks s neolitit (7000-3000 p.e.s) territori i vendit ton ka qen shum m i banuar, gj q e dshmojn me dhjetra vendbanime t zbuluara, t cilat kan qen ngritur n fusha pjellore, n taraca lumore dhe n shpella. Banesat e tyre ishin kasolle t thjeshta t lyera dhe t shtruara me balt. N Dunavec e Maliq jan zbuluar banesa t ngritura mbi hunj (palafite) t cilat krkonin nj teknik t lart t ndrtimit t banesave. Por n jetn e banorve neolitik vend qendror zinte bujqsia dhe blegtoria si edhe prgatitja e prodhimi i enve prej balte. Nga fundi i epoks neolitike mjeshtrat e punimit t poaris arrijn t prodhojn jo vetm en cilsore e me forma t shumllojshme, por edhe me vlera artistike.

    Vler t veant kan disa en t pikturuara t gjetura n Dunavec, Cakran e Maliq I t cilat jan t importuara nga kulturat e Diminit n Thesali (Greqi). Ato jan dshmit e para t kmbimit midis trevave t vendit ton me qytetrimet m t prparuara t Europs Jug-Lindore t epoks neolitike.

    N fillim t epoks s metaleve (mijvjeari i tret p.e.s.) n pjesn perndimore t Gadishullit Ballkanik ndodhn ndryshime t rndsishme si rezultat i dyndjes s popujve baritor, indoevropian, t ardhur nga lindja. Nj shfaqie e re ishte kulti i varrimit n tuma (Pazhok t Elbasanit, Bar t Kors, Piskov t Prmetit etj). Ky rit varrimi n tuma do t prdoret pa ndrprerje gjat tr epoks s bronzit dhe do t bhet karakteristik pr popullsin ilire t epoks s hekurit.

    Nga fundi i mijvjearit t dyt dhe gjat tr gjysms s par t mijvjearit t par p.e.s., ilirt fillojn dhe i vendosin vendbanimet e tyre n kodra t ngritura me pozicion dominues mbi zonn prreth, dhe gradualisht (i prforcojn) i rrethojn me mure t fuqishme (Gajtan-Shkodr, Tren-Kor, Kalivo-Sarand etj).

    N fushn e antikitetit

    Deri n shek. VII p.e.s. trevat e ndryshme ilire kishin prparuar pothuajse me t njjtin ritm. Midis tyre dalloheshin disa krahina t veanta si Fusha e Kors, Mati, Glasinaci (n Bosnj)etj, t cilat kishin arritur t krijonin nj kultur materiale me nivel m t lart se t tjerat. Prfshirja e Iliris n lvizjen e gjer ekonomike-shoqrore mesdhetare, bri q pas shek. VII p.e.s. t dalin n radh t par t zhvillimit trevat jugore ilire - Iliria e Jugut.

    Faktor parsor u bn marrdhniet e hershme me botn greke dhe veanrisht procesi i urbanizimit u prshpejtua me themelimin e kolonive greke n brigjet e Iliris. Kshtu kolonist t ardhur nga Korkyra m 627 p.e.s. themeluan Dyrrahun dhe m 588 p.e.s. themeluan Apolonin.
    Rreth gjysms s par t shek. VI themelohet dhe Oriku. T dhnat arkeologjike dshmojn se gjat shek. VI-V Dyrrahu e Apolonia kthehen n qytete t mirfillta, kurse gjat shek. IV ato njohn nj lulzim t prgjithshm q u shpreh me ndrtime monumentesh madhshtore.

    DYRRAHU ose Epidamni, qysh n shek. V p.e.s. kishte punishte t punimit t qeramiks, t metaleve, t plhurave e lkurs, kantier pr ndrtimin e anijeve etj. Dshmi e zhvillimit t tregtis jan monedhat prej bronzi e argjendi q pret Dyrrahu, kurse pr lulzimin urbanistik t shek. IV p.e.s dshmon mozaiku i nj dyshemeje me gur lumi, i ashtuquajturi Bukuroshja e Durrsit.
    N vitin 229 p.e.s. Dyrrahu kaloi n vartsi t Roms dhe m von u kthye n koloni romake. N shek. I-III t e.s. prjeton nj periudh lulzimi, u b qendr dhe porti kryesor i brigjeve t Adriatikut lindor. Ksaj kohe i takon ndrtimi i amfiteatrit, i termave, biblioteks, ujsjellsit etj.

    N shek. IV Dyrrahu bie ekonomikisht dhe trmeti i vitit 345 e.s. e rnon edhe m tej duke e br t kthehet n nj qendr t vogl tregtare. Pozita e tij gjeografike e bri Dyrrahun q gjat shek. V-VI e.s. ai t kthehet n nj nga qytetet e rndsishme t perandoris bizantine. N kohn e perandorit Anastas (me origjin nga Durrsi) u ndrtuan shum godina t reja, hipodromi dhe tre radh muresh rrethues shum t fuqishm.
    Qytet antik ndr m t mdhenjt n pellgun e Adriatikut dhe m i prmenduri ndr 30 qytetet e tjera me t njjtin emr t kohs antike. U ngrit mbi nj kodr (me dy maja t larta 101 e 103m mbi nivelin e detit) me nj pozicion q zotron tr zonn dhe nprmjet lugins s lumit Aqos (Vjos) lidhej me detin Adriatik. N shekujt e par t jets, Apolonia mbante lidhje t ngushta me Korinthin dhe Korkyrn dhe luante rolin e ndrmjetsit n tregtin e helenve me ilirt. N shek. V p.e.s. u b qendr e zhvilluar ekonomike me punishte t shumta zejtare, zgjeroi marrdhniet me botn ilire si edhe me Atikn e m von edhe me Magna Grecian (Italin e Jugut).

    Lulzimin m t madh qyteti e njohu n shek. IV-III p.e.s. N kt koh qyteti u shtri n t gjith faqen perndimore t kodrs dhe u rrethua me nj mur mbrojts 4km t gjat duke prfshir nj hapsir t qytetit prej 138ha. Apolonia u ndrtua sipas nj plani q mbshtetej n sistemin ortogonal t Hipodamit; prshkohej nga rrug t drejta, kryesore e dytsore, q kryqzoheshin me njera-tjetrn duke kufizuar lagje t veanta. Nga ndrtimet kryesore ve mureve rrethuese u ndrtua portiku i qendrs s qytetit (agoras), teatri, nj ezm monumentale, gjimnazi etj. Shtitorja e Apolonis shquhet pr planimetrin e zhvilluar dhe arkitekturn solide. Ajo sht me dy kalime dhe dy kate (70.2x10.50m). Muri i pasm q ka nj rol mbajts sht me 17 kamare obsidale, ku vendoseshin shtatoret, kolonada e brendshme dhe e jashtme e katit t par formohej nga kolona tetkndore. N shek. I-III t e.s. qyteti prjetoi nj periudh t dyt ndrtimesh intensive, si tempullin e Agonotetve, odeonin, bibliotekn dhe nj sr vilash t zbukuruara me mozaik. Apolonia n kohn e Augustit u shpall qytet i lir dhe i paprekshm dhe vazhdoi t mbetej nj qendr e rndsishme ekonomike e kulturore. Lulzoi arkitektura dhe deg t tjera t artit, e sidomos skulptura. Ndaj me t drejt Ciceroni e quajti "Magna urbs et gravis" (qytet i madh e hije rnd).
    N shek. III-IV qyteti humbet rndsin e dikurshme dhe n fillimet e mesjets Apolonia kthehet n nj qendr peshkopale.

    Marrdhniet e ndrsjellta t qyteteve koloni me interlandin ilir shpejtuan procesin e lindjes dhe zhvillimit t nj tog qytetesh ilire. Gjat shek. IV-II p.e.s. ngrihen qytete si Butrinti, Amantia, Bylisi, Foinike, Antigonea, Dimali, Lisi etj. Ato ishin vendosur mbi maja apo shpate kodrash, me horizont t gjer shikimi dhe t rrethuara me mure me konstruksione solide me blloqe gursh t skalitur me forma trapezoidale, poligonale e n nj faz m t zhvilluar me blloqe kuadratik. N shek. IV p.e.s. ato ishin kthyer n qendra zejtare e tregtare, kurse rreth mesit t shek. III p.e.s. qyteti ilir ishte formuar me tiparet themelore t nj qyteti antik. Hapsira e brendshme e qytetit ishte e organizuar sipas sistemit hipodamik ku agoraja n t ciln ishin vendosur godinat e karakterit politik e shoqror, kulturor e religjoz (prytaneioni, teatri, shtitorja, tempujt etj) formonin qendrn e qytetit t ndar nga pjesa tjetr. Disa shembuj t ktyre ndrtimeve n qytetet ilire e dshmojn m s miri nivelin urbanistik t tyre.

    BUTRINTI. T dhnat arkeologjike dshmojn se n shek. VII-VI p.e.s. Butrinti ishte nj qendr protourbane, kurse n shek. V p.e.s. arriti t marr tiparet e plota t nj qyteti. N fund t shek. IV fillim i shek. III p.e.s. u ndrtua agoraja e qytetit, nj portik (shtitore), nj tempull i vogl dhe teatri me 1500 vende i cili
    sht ruajtur i plot deri n ditt tona. Ai bashk me ndrtimet e tjera pran si tempullin e Asklepit, portikun, banjat etj, prbnin pjesn m t bukur t qytetit antik.
    N periudhn e von antike e mesjets s hershme Butrinti prjetoi nj periudh lulzimi. Ksaj kohe i takon ndrtimi i Baptisterit i cili sht monumenti m i rndsishm i periudhs paleokristiane. Salla e pagzimit n form rrethore me diametr 13.50m sht shtruar me mozaik shumngjyrsh, me motive nga bota shtazore e figura gjeometrike, t cilat kan vler t veant artistike. Salla prshkohet nga dy rradh kollonash granite mbi t cilat kan qen mbshtetur qemert e atia.

    ANTIGONEA. Qytet i themeluar n shek. III p.e.s. me nj mur 4000m t gjat, sht ndrtuar me nj sistem urbanistik t tipit hipodamik, me rrug t drejta e t kryqzuara q ndajn qytetin n insula me gjersi 200 kmb dhe n ndarje t tjera m t vogla.

    AMANTIA. Eshte e vendosur n faqen e nj kodre t lart dhe kishte t fortifikuar me nj mur t gjat 2200m, vetm akropolin. Emri i qytetit pr her t par prmendet n shek. IV p.e.s.. N shek. III p.e.s. qyteti fuqizohet ekonomikisht dhe arrin t pres monedhat e veta. Kt e dshmojn ndrtimi i tempullit t Afrdits, rrnojat e nj teatri dhe veanrisht ndrtimi i stadiumit, i cili sht ruajtur i plot deri n ditt tona. Stadiumi ka formn tipike t stadiumeve greke me dy kraht e gjata q kufizojn pistn me gjatsi 184.8m dhe gjersi 12.25m. Njri krah i shkallares i ndrtuar me blloqe gursh glqeror ka 17 rradh, kurse krahu tjetr ka 8 rradh.

    BYLISI. Nj nga qytetet m t mdha ilire u zhvillua n shek. IV p.e.s. si kryeqendr e fisit ilir t bylinve. Ai kishte nj siprfaqe prej 30ha t rrethuar me mur t mbrojtur nga 7 hyrje e 7 kulla. N shek. III p.e.s. qyteti u fuqizua ekonomikisht, koh kur ndrtohet agoraja (qendra e qytetit) prej 4ha, ku ngrihet teatri me rreth 9000 vende, stadiumi, gjimnazi etj. N shek. I e.s. Bylisi u kthye n koloni romake.
    N shek. IV t e.s. qyteti rrethohet me mure t fuqishme, dhe m pas n shek. V-VI u b nj qendr e rndsishme peshkopale. Pr kt flet zbulimi i gjasht bazilikave, dyshemet e t cilave jan shtruar me mozaik me motive paleokristiane t nj cilsie t lart.

    ALBANOPOLI. Qytet ilir, qendr e fisit t Albanve, q prmendet pr her t par n mesin e shek. II t e.s. nga Ptolemeu, i cili prcakton dhe kordinatat e shtrirjes s tij. Esht lokalizuar me rrnojat e qytetit ilir t Zgrdheshit (n afrsi t Krujs). Emri i qytetit dhe i fisit t albanve q krijuan at, u ruajt n mesjet e deri n ditt tona duke i dhn emrin gjith trevs ku shtriheshin Ilirt e Jugut - Albania.

    LISI. U formua si qytet nga fundi i shek. IV p.e.s. mbi bazn e nj vendbanimi protourban. N shek. III-II p.e.s. muret rrethuese e ndanin at n tre pjes, akropolin, qytetin e siprm dhe qytetin e poshtm q shtrihej buz lumit Drin. Muret e qytetit jan t ruajtur shum mir me 12 portat dhe kullat e shumta q i japin nj pamje madhshtore qytetit. Lisi n kohn e Cezarit merr t drejta dhe ofiqe municipale dhe luan nj rol aktiv n luftn civile midis Pompeut e Cezarit.

    SELCA E POSHTME.
    N kodrat e fshatit me t njjtin emr, jan zbuluar rrnojat e nj qyteti ilir t shek. IV-III p.e.s. N shek. III bhet qendr e krahins ilire t Dasaretis. N kt koh gdhenden n shkmb 4 varre monumental princror, me nj arkitektur t stilit jonik. N njrin varr sht gjetur nj inventar shum i pasur me arm, en bronzi e balte, zbukurime ari dhe nj paft metalike me sken mitologjike luftimi.

    N qytetet koloni, Dyrrah, Apoloni si edhe n qytetet e tjera t Iliris s Jugut si n Butrint, Amantia, Bylis, Antigone etj., krahas degve t ekonomis u zhvillua e lulzoi arti, i cili n fillim zhvillohet i lidhur me traditn e metropoleve (korinthase e korkyrase). Pas shek. V krahas vazhdimit t tradits, arti fiton veori lokale. Vlera t veanta artistike kan punimet n qeramik. N shek. IV-III p.e.s. punishtet e Apolonis e Dyrrahut prodhuan en me figura t kuqe me tema mitologjike dhe nga jeta e prditshme. Figurinat (terrakotat) e shumta me tema mitologjike e m pas edhe tema nga jeta e prditshme, dallojn pr plastikn e realizimin artistik. Krahas terrakotave t shumta jan edhe figurinat prej bronzi, mjaft prej t cilave prbjn vepra arti

    Gjat shek. I-II e.s. n skulptur prvetsohen tiparet e artit romak. Veanrisht n skulptur portreti ndjek realizmin tipik t kohs me nj frym t mbshtetur n traditn. Qendra kryesore sht Apolonia me portretet e magjistratve, t Filozofit, t Bilias etj. Portrete cilsore t shek. I-II e.s. kan dhn Dyrrahu, Butroti, Foinike etj. Relievi bhet skematik dhe lidhet me qllimet praktike t zbukurimit t altareve, sarkofagve, monumenteve arkitektonike etj.
    Mozaiku si gjini e pikturs monumentale dekorative n kohn antike (greko-romake) dhe at mesjetare t hershme njohu nj lulzim t dukshm, sidomos n shekujt e par t e.re. Duke prdorur gur kubik t zinj ose shumngjyrsh t vendosur n sfond t bardh u arrit t realizoheshin figura t ndryshme gjeometrike dhe skena nga mitologjia detare. Shquhet mozaiku polikrom zbuluar n Apoloni, q paraqet Luftn e amazonve.
    Mozaiku si vepr e artit lulzon edhe n shek. V-VI t e.s. realizuar n veprat e kultit paleobizantin, si n bazilika, kisha, pagzimore, trikonka etj. N dyshemet e ktyre monumenteve figurat e mozaikut jan t shprndara lirshm n siprfaqe dhe jan figura simetrike, kafsh n qetsi, pem, fruta, bisqe hardhije, shpend, peshq e motive t ndryshme ujore. N radhn e ktyre realizimeve cilsor sht mozaiku i Baptisterit t Butrintit, i trikonks s baziliks s Linit (Pogradec), mozaiku u baziliks s Arapajt (Durrs) i bazilikave t Bylisit e shum t tjera.
    N Shqipri sht ruajtur deri n ditt tona vetm nj mozaik parietal (i vendosur n mur), ai sht mozaiku i kapels s Durrsit, i ngritur brenda amfiteatrit t qytetit. Ai paraqet figura shnjtorsh dhe i prket periudhs s hershme bizantine.

    N fushn e mesjets s hershme

    The mosaic of the chapel inside the Durres Coloseum VI AC T dhna t mirfillta pr kulturn e hershme mesjetare vijn nga grmimet e para sistematike q u bn gjat viteve 60-70t, me zbulimin e varrezave t Komanit, t Buklit, t Shurdhahut, t Lezhs etj. Gradualisht grmimet u shtrin edhe n nj varg kshtjellash t antikitetit t von e mesjets s hershme si n Varosh (Stelush), Shurdhah (Sard), Lin, Pogradec, Berat, Kanin, Butrint etj. Nj pjes e kshtjellave jan vazhdim i qyteteve e qytezave t kohs antike, e nj pjes tjetr kala e kshtjella t ngritura n prshtatje me kushtet e reja historike.

    Gjat shekujve t mesjets s hershme shqiptare shek. VII-IX ka nj braktisje t qyteteve pr shkak t kthimit n ekonomin e mbyllur natyrore. Vetm Durrsi ku u kufizua pushteti bizantin e ruajti karakterin e mirfillt qytetar. Gjithashtu edhe Butrinti, n jug, mbeti qendr e rndsishme qytetare.
    Nj ringjallje e jets qytetare vihet re pas shek. IX kur fillon qarkullimi i monedhave bizantine. Ndr qytetet e ringjallura mbi truallin e qyteteve ilire, n kt periudh jan Berati, Kanina, Lezha, ndrtimet fortifikuese (muret, portet e kullat) t tyre jan ruajtur deri n ditt tona.

    Autor Prof.Myzafer Kokurti

    Literatura
    1. Ilirt dhe Iliria tek autort antik, Tiran 1995.
    2. Kuvendi i par i studimeve ilire, Tiran 1974.
    3. Les Illyriens, Tiran 1985.
    4. ILIRIA 1985, 2.
    5. ILIRIA 1986, 1.
    6. ARKEOLOGJIA, N. Ceka-M. Korkuti, Tiran 1998.
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura    
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 21:54
    "Carpe Diem"

  3. #3
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Besimet fetare

    Feja ka luajtur nje rol te dores se pare ne mbijetesen e kombit shqiptar ne po ate shkall si per disa popuj te tjere te lashte si armenet dhe hebrejte. Ishte krishterimi ai qe I dha nje identitet me te forte popullit shqiptar ne kohen e dyndjeve barbare dhe osmane duke u kthyer ne nje vend te shenjte ne kohen e Skenderbeut pasi e mbrojti krishterimin ne kohen(shek XV) kur papa dhe patriku kacafyteshin. Ishte feja Islame dhe bektashizmi qe I diferencoi shqipetaret kur politika sllavizuese dhe helenizuese e fqinjeve synonin asimilimin dhe perfitimin e territoreve shqipetare.Flaka morale e perbashket per klerin shqiptar te te gjithe besimeve ishte ajo e nje zelli apostolik te lashte gershetuar me nje ndjenje patriotike te zjarrte.
    DAMUS (Ty zote te lavderojme) qe vazhdon te jete kryelutje edhe sot pas me se 15 shekujsh
    Kostandini i Madh ne lufte kunder fiseve barbare urdhroi ngritjen e disa bazilikave madhshtore.Tipi i ktyre bazilikave kostandiane ishte me dysheme drejtkndshe dhe nuk prjashtohej shtrimi i siprfaqes s saj me mozaik. N ann e jashtme, ato kishin kolonada, ku sajohej hajati i kishs. Bazilika t ktij lloji jan hasur edhe n Shqipri, n Butrint, Bylis, Antigone, Tepe n Elbasan e ndoshta edhe gjetk.

    Strukturat kishtare n periudhn e antikitetit t von ishin t organizuara mbi bazn e provincave (Dardanis, Prevalit, Epirit t Ri dhe Epirit t Vjetr), duke patur n krye secila nj mitropolite prej nga vareshin peshkopatat . Deri ne shekullin e VIII kisha ne Iliri ishte direkt nen varesine Romes. Ky eshte shkaku qe terminologjia e kishes Shqiptare eshte latine( meshe, kungate, prift, shenjt, pagezim , peshkop, kryq, mallkim etj. Kjo per me teper tregon se arberit ishin ketu ne shekujt IV deri V kur u sanksionuan dukuri te tilla si gjuha e kishes etj. Pas ndarjes s perandoris ato u prfshin n zonen e Ilirikut lindor, varsia kishtare e t cilit ka lvizur midis Roms dhe Kostandinopojs. Duke filluar nga gjysma e par e shek. VIII (viti 731 pas vendimit te Leon Isaurit per ndarjen e dioqezave te lindjes nga ato te prendimit ) hapesira Ilire (tashme te njohur si vend I arberve) u nda ne zona qe vareshin Patrikana e Kostandinopojs dhe ne zona qe vareshin nga Roma. Mendohet qe Lumi I Matit te kete qene vije ndarje e Bizantit nga Roma. Ndarja e kishes (se lindjes nga ajo e perendimit) u thelluan nga procese historike dhe prezenca e galeve (para francezeve) (Karli I madh shek IX) dhe normandeve apo Anzhuineve duke sjelle perfundimisht ne vitin 1054 ndarjen zyrtare te plote. Gjate periudhes 731 deri 1054 dhe ne vazhdim, nga shqyrtimi I dokumentave arkivore te shumte ,verehen konkurrence ndermjet Romes dhe Konstandinopojes se kush te kete nen influence dioqezat e Ilirise/ Arberise duke arritur edhe ne beteja te pergjakeshme.

    Ardhja e bullgareve ne viset e Arberit e izoloi kete hapesire nga Patrikana por krishterimi u ruajt nga vendasit. Per me teper mbreti I bullgareve ,Borisi ne vitin 866 u pagezua me popullin e tij ne Kishen e Ballshit ne tokat e Arberit. Bullgaret nga pagane u bene te krishtere . Borisi pas kesaj duke kuptuar rendesine e fese ne trevat e pushtuara kerkoi te lidhej me papen e Romes per te kerkuar udhezime per nje administrim kishtar te sakte. Thuhet nga autore te ndryshem se Borisi duhej ti drejtohej Kostandinopolit .Por kur je pagezuar ne nje vend aq te lashte si Iliria / Arberia ku krishterimin e solli vete Pali eshte e natyreshme qe do ti drejtoheshe Romes si kryeqendra e pare zyrtare.

    Armiqesia e Kostandinopolit me mbreterit bullgareve vazhdon dhe arrijne kulmin ne 1018 kur Car Samueli u mund nga pernadori I Bizantit Vasili Il. Vasilli II riorganizoi peshkopaten e Ohrit duke vene ne krye peshkope greke si Theogilikati ne 1100 per te synuar ne perfshirjen e te gjithe Arberise apo edhe te Italise se jugut.

    Nderkohe Patrikana e Romes qe u vetequajt Papati (influence Franceze) vazhdoi deri ne vitet 1303 te intensifikoje luften per te fituar sa me shume dioqeza ne Dalmaci dhe Arberi me ane te Peshkopeve te Raguzes duke marre edhe disa masa ndaj disa prifterinjve (te Tivarit dhe Ulqinit viti 1167, te Tivarit 1303) qe predikonin me ritet e lindjes.Kjo behej edhe ne kuader te uniatizimit te kishes se krishtere.
    Zbarkimet e normandeve, I pari ne 1081 dhe I dyti ne 1105 si edhe kryqezata e pare 1095 filloi te lekundte Bizantin per unifikimin e kishes se krishtere. Pushtimi i Konstandinopojes me 1204 nga Kryqezata e 4 dhe mbajtjen e saj per 60 vjet nen sundimin francez solli edhe murgjit franceze benediktine ne Arberine e viteve 1230 duke u vendosur fillimisht ne Shirgj mbi Bune dhe me vone ne Durres dhe Shkoder pas viteteve 1250 nen mbrojtjen e Karlit Anzhu. Thuhet se po ne kete kohe u vendos edhe Urdheri Franceskaneve duke thelluar kthimin e arberve te krishtere tek qendra e vjeter, Roma. Keto zhvillime i perkrahte edhe principata e Arberit dhe me 1208 ka dokumente leterkembimi te Dhimitrit princit te Arberise me papa Inocentin III ku kerkohet nga papa ndihme per ushtrimin e besimit te krishtere.

    Nderkohe qe papa dhe patriku luftonin ne ballkan per hegjemoni dalin ne skene turqit osmane te cilet pushtuan Ohrin ne 1408, Tivarin (qender qe varej nga Roma) me 1571 dhe Kostandonopojen me 1453 duke sjelle nje rrenim apo nenshtrim te patrikanes. U arrit te lidhej nje traktat ndermjet Sulltan Mehmetit II dhe patrikut te ri te Patrikanes Gjergj Skalari ku u ra dakord qe mos te prisheshin kishat per tu bere xhami: martesa dhe funeralet te beheshin ne kishe dhe to mos prishej festa e pashkeve.

    Ne kete kohe i vetmi vend i krishtere i panenshtruar dhe qe nuk i paguante asgje Sultanit ishte Arberia. Gjergj Kastrioti-Skenderbeu , biri I princit te Krujes I mbiquajtur Mbrojtes dhe Atlet i Krishterimit theu per 25 vjet ushtrite osmane duke entuziasmuar boten e krishtere me bemat e tij dhe duke marre mirenjohjen e tere bashkesise kristiane kudo qe ndodhej . Skenderbeu dhe papa stabilizuan maredhenie te ngushta me me synime te qarta per mbrojtjen dhe lartesimin e kishes se shenjte. Kjo lidhje e ngushte me papen dhe perendimin i perputhej me idete qe kishte Skenderbeu dhe fisniket e tij per fatin e Mbreterise se Arberit ne ballkan dhe Evrope. Pas renies se Skenderbeut Sulltani ndermori nje fushate konvertimi ne myslimane ndaj arberve te krishtere duke perdorur paketen e privilegjeve dhe te detyrimeve dhe taksa te tilla si defshirmeja(takse gjaku) ku cdo familjari I merrej djali I vogel dhe nuk I kthehej kurre per tu perdorur si jenicer. Kjo takse shpesh I detyronte fshatra te tere te emigronin. Nje pjese u konvertuan duke nderruar vetem emrin dhe vazhdonin ritet e tyre te krishtera feshurazi Njihen raste qe dokumentohen edhe nga Frang Bardhi ne vitin 1637 kur brenda nje familje (vellezer apo burre dhe grua)jane me fe te ndryshme vetem per te shpetuar nga taksat apo per te perfituar privilegje.

    Gjurme ne qendresen fetare ndaj konvertimit ne fene islame ka lene Shpati i Elbasanit gje qe deshmohet ne afresket e pikturuara nga Onufri nga Neokastra (Elbasani) ne vitete 1556 ne kishen e Shen Kollit dhe ate te Shen Premtes. Ne kete klime myslimanizimi prifterinjte Shqiptare patriote si Archbishop of Durrs, Pal ngjlli, a close associate of Skanderbeg doli nevoje emergjente perdormi i gjuhes shqipe ne kishe as the Formula of Baptism of 1462 AD. It is a short sentence in Albanian Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit (I bless you in the name of the Father, the Son and the Holy Spirit), which is found in a circular (pamphlet) written in Latin.
    During a visit to Mat, Pal ngjelli noticed irregularities in the religious practice and following this he left some directions and recommendations with the Catholic priest, namely the aforementioned blessing, which could be used by parents in baptising their children in case they could not do it in church or there was no priest available. The formula is written in the Latin alphabet in the northern dialect of the ghegs (gegrisht).


    Duke perfituat nga kunder-refoma e papatit, me lejen e Selise se Shejte per te konsoliduar krishterimin ne 1555 botohet Missal by Gjon Buzuku which is the translation of the main parts of the catholic liturgy into Albanian; it contains the services of the main religious holidays of the year, comments from the book of prayers, parts from the Testament as well as parts from the ritual and catechism.
    The Missal by Gjon Buzuku is written in the northern dialect (gegrisht), in the Latin alphabet, and is provided with some special letters. The book has a relatively rich vocabulary and its orthography and grammatical forms seem to be established, which is indicative of an earlier tradition in the writing of the Albanian language.

    One Arbresh priest in Italy Lek Matrenga published in 1952 E mbesuame e krishter ("The Christian Faith"). It is a booklet of 28 pages, the translation of a catechism. The book is written in the southern dialect, in Latin alphabet, and is provided with some special letters representing the sounds of the Albanian language that are missing in Latin.
    Me vone Pjetr Budi perkthen Doktrina e Krishtere 1618 Pasqyra e te rrefyerit 1621 dhe Rituali Roman 1621
    Pasi perkrahu perdorimin e gjuhes shqipe ne kishe , Selia e shejte ne Rome ne 1634 vendosi qe franqeskanet te vendosen pergjithmone ne zonen e Shkodres Zadrimes dhe Lezhes per te frenuar myslimanizmin.

    Nderkohe Kisha ortodokse administruar nga patrikana autoqefale e Ohrit, qe kishte ne varesi edhe peshkopaten e Beratit, ishte e angazhuar ne mbledhjen e taksave per sulltanin dhe nga studimet shihet se patrikana ka qene nje sherbyese e zellshme ne kete drejtim.
    Osmanet vendosen parimin fetar si te vetmin qe dallonte kombesine dhe prandaj myslimanet i quanin turq dhe te krishteret greke. Ka shume te dhena qe edhe disa qarqe extremiste helene te patrikanes kishin kohe qe e zbatonin kete kete parim te pa fe duke kerkuar helenizimin e te gjithe te krishtereve . Kuptohet qe si reaksion i kesaj por edhe per zona influence Selia e shenjte solli shume dergata ne Arberi per te riperterire krishterimin me qender Romen. Por Roma nuk synoi ne asimilimin e arberit gje qe deshmohet edhe per perkrahjen e perdorimit te gjuhes shqipe gjate predikimeve. Ketu duhet kerkuar aresyeja e orientimit perendimor drejt Romes qofte e princ Dhimitrit me 1208 qofte e Skenderbeut ne mesin e shekullit XV.

    Mbledhja e Kuvendit te Arberit ose Koncili i Arberit ne Merqi te Zadrimes me 20 korrik 1703 nen kryesine e Tivarit dhe me bekimin e papa Klementit XI (qe ishte Shqiptar) mori vendime te rendesishme per konsolidimin e kishes katolike ne Shqiperi sic ishin ndalimi i fshehjes se perkatesise fetare ; ndalimi i predikimit fshehtas nga prifterinjte per keta besimtare kriptokristiane etj. Ne kete kuvend katoliket u shprehen hapur edhe kunder ortodokseve.
    Megjithese jezuitet erdhen me vone ne Shqiperi ata e rroken shpejt natyren dhe kulturen shqiptare. Bie ne sy revista e tyre patriotike leka . Kurse per Franceskanet dallohet Pater Gjergj Fishta I konsideruar si poet Kombetar Shqiptar dhe themelues I alfabetit te gjuhes shqipe ne Kongresit te Manastirit. Polemika apo konkurrenca mes jezuiteve dhe franceskaneve nuk arriten asnjehere ne krize te kishes katolike ne Shqipetare.per me teper ato kishin bashkuar gjithnje perpjekjete per te siguruar perkrahes ne fuqite e medha si Austria e cila kishte ndikuar prane portes se larte per te mbrojtur interesat e katolikeve dhe kishte financuar per kishen katolike shqiptare.

    Ne pasluften e pasigurt per fatet e Shqipeprise prej lakmise se fqinjeve nje delegacion I kryesuar nga ipeshkv katolik Bumci shkoi ne Versaje dhe perdoren influencen e tyre ne Seline e Shenjte per te garantuar se katoliket shqiptare nuk donin te jetonin te ndare nga shqiptaret e tjere muslimane duke pase parasysh copetimin e mundshem te pasluftes.
    Per t'iu pershtatur te gjithe besimtareve te vet Kisha katolike mori parasysh edhe kanunin e leke Dukagjinit dhe variante te tij dhe u mundua qe te mos I binte ndesh ketij kodit te nderit;, mikpritjes, fjales se dhene etj duke spjeguar keto elemente edhe me biblen.
    Kisha katolike shqiptare, ne dallim nga simotrat ne Evrope, karakterizohej nga nje pavaresi e komponenteve te saj per shkak te rolit te vecante qe luajten franceskanet dhe jezuitet . Kjo gje shkaktonte mospelqimin e dergatave nga Roma sepse nuk e kuptonin situaten ne vend.
    Eshte per tu theksuar se, ashtu si edhe ne shekullin e XV dhe XVI, ne dallim nga riti lindor, Kisha katolike nxiti perdorimin e gjuhes shqipe qe me 1861 ne seminarin e urdherit franceskan dhe u shqua per nje patriotizem ta pashoq. Ky ishte shkaku qe me 1933 ipeshkvit katolike do ti shkruanin bashkerisht Zogut Ne jemi ketu ne Shqiperi prej dy mije vjetesh; katolike atehere katolike edhe sot, shqipetare atehere shqipetare sot edhe gjithmone. Dy revistat katolike te viteve 30 Drita dhe Leka harmonizojne doktrinen fetare me kontekstin shqiptar dhe propagandojne tolerancen fetare dhe mundesine e bashkejeteses midis feve ;Psh solidaritet shoqeror kristian do te gjente mbeshtetjen e vet ne Shqiperi ne praktiken e beses dhe te fjales se dhene te tradites zakonore shqiptare

    Pushtimi Italian zgjoi perseri idene e vejeter te Vatikanit per uniatizimin e Kishes dhe pati edhe misionare dhe u organizuan mbledhje per kete ne kuader te luftes italo-greke. Kleri fetar i te te gjithe besimeve (musliman,katolik, bektashian dhe ortodoks) u perpoq te perfitonte sa me shume financime nga politika e fashisteve italaine dhe gjerman. Por kjo nuk I pengonte besimtaret te vazhdonin te shihnin nje pushtues qe duhet te ikte nje ore dhe me pare. Bektashinjte u hodhen totalisht kunder fashizmit italian dhe nazizmit gjerman.

    Me shkrirjen e patrikanes se Ohrit dhe kalimi i varesise se kishes ortodokse direkt nga Kostandinopoli, pas janarit te vitit 1767 (influencuar edhe nga rezultatet e lufterave ruso-turke) u vu re nje perpjekje fare e hapur per helenizimin e popujve te ballkanit duke shtuar numrin e shkollave greke dhe te qendrave te rendesishme fetare dhe didaktike si Voskopoja ku u hapen shkolla si Akademia e Re (nje institucion illuminist ne te cilen kontribuan greke, rumune-vllhe dhe shqiptare si Kavalioti )ne vitin 1744 apo shtypshkronja etj. Por patriotet fetare dhe njerez te ditur Shqiptare e shfrytezuan kete infrastrukture dhe kulture fetare per te prodhuar vepra per te ardhmen e kombit shqiptar sic ishte edhe fjalori tre gjuhesh i Kavaliotit i botuar ne Venedik me 1744. Keshtu Voskopoja u be nje qender iluminizmi , arti dhe atdhetarizme e . Po si devocion patriotik ne ndihme te kishes shqiptare erdhi edhe Ali Pashe Tepelena i cili ngarkoi mjekun e tij Vangjel Meksin te Perkthente Dhiaten e re per besimtaret shqiptare ne vitin 1819 deri 1827 per te vazhduar vone me perkthimet e Kristoforidhit te vitit 1872

    Pushtimi osman dhe prhapja e islamizmit e demtoi rende fene e krishtere katolike apo ortodokse. Me rritjen e ndrgjegjes kombtare n luftn kundr sundimit t huaj, nga shtresa e klerit vends doln disa figura t njohura si Pjetr Budi, Frang Bardhi, Pjetr Bogdani t cilt luajtn nj rol t rndsishm pr kulturn shqiptare. Gjat Rilindjes kombtare nga rradht e dy degve t Krishtera pati klerik q punuan pr interesat e vendit e t kulturs kombtare, si Papa Kristo Negovani, Ndoc Nikaj, Nikoll Kaorri etj.
    Ne fund te shekullit XIX dhe ne fillim te shekullit XX ,patriotet Shqipetare te mergimit, kryesisht ortodokse e kuptuan heret se per te kundeshtuar politiken dhe praktiken helenizuese te Greqise duhej nje Kishe Autoqefale Shqiptare. Tentativat e para per kete jane bere nga Nikolla Naco me orijgine nga ne Bukuresht por pa sukses.

    E drejta ligjore per autoqefali i lindi Kishs Ortodokse t Shqipris qysh m 28 Nntor 1912. Me shpalljen e pavarsis nga Turqia, Kisha Ortodokse e Shqipris nuk mund t mbrohej m juridikisht nga Patrikana, e cila ishte nn juridiksionin e shtetit turk. Kjo kishte ndodhur edhe me popullsit e tjera t Ballkanit q kishin qen t pushtuara nga Turqia. Kshtu, kishin shpallur autoqefalin Kisha Ortodokse Greke, Bullgare, Rumune dhe Serbe, e cila e kishte fituar kt t drejt q n shek.XIII.

    N Amerik kjo prpjekje filloi qysh n Maj te vitit 1907. Nj shkak q i dha shtys ktij problemi, ka qen nj ngjarje konkrete. M gusht t vitit 1907, vdiq nj djal i ri, n qytetin Hadson. Kur trupi i tij u shpu ne Kishen Ortodokse ku zakonisht kryenin shrbesat e tyre shqiptart ortodoks, prifti grek refuzoi ti kryente sherebesen e permortshme pasi djaloshi njihej si nacionalist shqiptar dhe ishte automatikisht i ckisheruar .
    Pr kte shkak, shqiptart krijuan nj shoqri fetare n Shtator 1907, me emrin Nderi Shqiptar dhe zgjodhn nj komision, q ai ta lidhte shoqrin e Usterit me emigrantt e Natikut, Marlboros, Bostonit, etj. Ky ishte hapi i par pr nj Kishe Ortodokse Shqiptare t pavarur n emigracionin e Ameriks.
    Meq shqiptart nuk kishin nj prift legal t dorezuar nga nj peshkop, vendosn q t thrrisnin nj prift nga Shqipria.
    Nga kandidatt fitoi F.Noli, i cili pas shume peripecish te stisura nga patrikana ,m Mars te vitit 1908, F.Noli u dorzua prift i ligjshm. Noli u shigurua prift nga tre peshkope nje rus , nje ukrainas dhe nje rumun.
    Kjo ngjarje u prit me gzim nga t gjith shqiptart kudo q ndodheshin dhe pati jehon t gjer n t gjith shtypin e kohs. Pr t shkroi gazeta Drita e Sofjes, t ciln e nxirrte Shahin Kolonja, Shpresa e Shqypnis, si dhe gazeta t tjera shqiptare t Misirit dhe t Ameriks.
    Fan Noli ne nje nga misionet e tij per nje kishe te pavarur shqiptareMeshn e par n gjuhn shqipe, F.Noli e dha m 22 Mars 1908.

    Pas kesaj ne Amerkike fillon ethshem ndertimi i Kishave ortodokse shqiptare kisha e Shn Kollit n Sauth Brixh, e cila perfundoi n vitin 1912.kisha e Shn Palit dhe e Shn Pjetrit n Filadelfia. Iniciativn e mori emigranti Stavri Seminaku nga Berati dhe prifti nga Rehova e Kolonjs at Naum Cerja. N vitin 1919 u ngrit kisha e Shn Mrise n Natik.
    Pr nevojat e Kishs s re shqiptare e t pavarur, F.Noli prktheu me radh nga viti 1908-1914, t gjith librat kishtare t domosdoshm Sherbesat e Javes s Madhe, Libri i Sherbesave t Shenjta, Libri i t Kremteve t Mdha, Triodhi i vogel, Lutjesorja dhe Pesdhjetvjetorja e vogl.
    T gjitha kto prpjekje pr nj Kish Ortodokse Autoqefale Shqiptare, F.Noli i bri me synimin e krijimit t nj peshkopate ortodokse shqiptare n Amerik, fronin e s cils, n t ardhmen ta shpinin ne Shqipri.
    Nj nga ngjarjet m t shnuara t Kishs Ortodokse Shqiptare ka qene Kuvend i dates 16 Mars t vitit 1919 ku u mblodh diaspora shqiptare e Amerikes Kanadase dhe Meksikes Kuvendi i krkoi peshkopit rus tu jepte mundsi q t formonin Peshkopatn Shqiptare t Ameriks dhe t dorzonte peshkopin e tyre t par. Pr kt qllim u bn shum krkesa edhe n kryepeshkopata t tjera. Peshkopi rus premtoi tri here q t dorzonte F.Nolin peshkop dhe t tri hert u terhoq. N rrethana t tilla m 26 Korrik 1919, n kishn e Shn Gjergjit n Boston, F.Noli iu drejtue t pranishmve: Kush e bri peshkopin e par fare? Dhe populli iu pergjigj: T parin fare e bri populli. Dhe mua populli t m dorzoj se jam i pari fare pr shqiptart - tha F.Noli.
    Nga ana tjetr, Kuvendi i 30 Korrikut 1919 e shpalli Kishn Ortodokse Shqiptare t Ameriks kish autoqefale dhe F.Nolin peshkop t saj.

    Ndrsa n Amerik ndodhnin kto ngjarje, n Shqipri, e cila ishte br shesh lufte, mbizotronin mitropolitt grek, si Jakovi i Durrsit e pastaj i Kors, Njoftime kishte se N Shqipri vepronin bandat terroriste greke t kompanive t shenjta, t cilat vran Papa Kristo Negovanin n vitin 1904, terrorizuan popullsin e Shqipris s Jugut n vitin 1914, vran At Stath Melanin n vitin 1917.
    Pas gjith ktyre pengesave m n fund, m 28 Prill 1921 at Vasil Marku dha t parn mesh shqip n kishn e Shn Gjergjit n Kor.
    Ngjarja m e madhe pr Kishn Ortodokse t Shqipris ishte mbledhja e nj kongresi gjithshqiptar n Berat, m 10 Shtator t vitit 1922 ku u aprovua nga kongresi q si qender e Kishs Autoqefale t Shqiperis t ishte Kora.
    Kongresi vendosi q gjuha e liturgjis n Kishen Ortodokse Autoqefale Shqiptare t ishte gjuha shqipe.Kongresi i Beratit u mbyll m 19 Shtator 1922.
    M 21 Nntor 1923, Sinodi I Pare I themeluar ne Berat shpalli F.Nolin kryepeshkop. Ceremonia u b n kishn e Shen Gjergjit n Kor.
    Kshtu, sikurse shkruan dhe F.Noli, pas 500 vjetsh u krijua Sinodi i Pare i Kishs Ortodokse Shqiptare qysh n vitin 1478, kur e gjith Shqipria (Arberia) ra nn sundimin osman. Ky Sinod i Shenjt prbhej nga Hireotheu, miropolit i Kors dhe i Gjirokastrs, Kristofor Kisi, mitropolit i Beratit dhe i Vlors, F.Noli, mitropolit i Durrsit dhe i Tirans. Ky Sinod sipas F.Nolit, vijoi deri m 24 Dhjetor 1924, kur Fan Noli u detyrua t largohej nga Shqipria.

    Me prkrahjen e qeveris, erdhi n krye te Kishs Ortodokse t Shqiperis at Visarion Xhuvani, i cili u shpall kryepeshkop n kt mnyr. N vitin 1929, ai u drgua nga Sinodi dhe mitropoliti i tij tek Anastasi i Koshavacit.
    Q aty u thirr n Tiran dhe tok me peshkopin serb t Shkodrs, si dhe me dy peshkop t tjer, Evthim Ikonomin dhe V.Camcen (Agathangjelin), krijuan Sinodin e Dyt t Kishs Ortodokse Shqiptare me kryepeshkop Visarion Xhavanin. Patrikana Ekumenike e kundrshtoi kt sinod Megjithket, duhet theksuar se V.Xhuvani u tregua shum energjik. Gjat kohs q ishte n krye t Kishs ai mblodhi Kongresin II gjithortodoks n Kor, m 16 Qershor 1929
    Nn formuln: Kishe e lir n shtet t lir, Kish e ndar nga shteti, u formulua neni 16 i Statutit ku thuhet: Kryepeshkopi, peshkopt, zvendsit e tyre lokal, Ikonomi i Madh Mitrofor, Sekretar i Prgjithshm i Sinodit, si dhe ndihmsit dhe zvendsit klerik t Kryepeshkopit dhe peshkopve, duhet t jen prej gjakut dhe gjuhs shqiptare, si dhe t ken nnshtetsin shqiptare.
    Sinodi II i Shenjt i Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqiprise, po i panjohur nga Patrikana Ekumenike u prb nga: Kryepeshkop dhe peshkop i Tirans dhe i Durrsit V.Xhuvani, imzot Camce, imzot Ambrozi, imzot Eugjeni. M von ky sinod u plotsua dhe me Ikonomin e Madh, Mitrofor, at Vasil Markun.

    Mbreti Zog gjate perpjekjeve per te krijuar nje stabilite politik ne Shqiperi ndoqi nje politike neutrale ne lidhje me besimet e ndryshme ne Shqiperi duke e ndare pushtetin nga feja , duke perkrahur autoqefaline e kishes ortodokse si edhe duke preferuar shqipetare ne drejtimine fese. Per tre vjet ai pat nje konflikt me shkollat katolike (1933-1936) te cilat I mbylli dhe pastaj I hapi prape. Kjo u be ne kuader te reformes arsimore.Ka interpretime se kjo levizje e Zogut u be edhe per te mbajtur nje ekuiliber fetar dhe per ti vene nje kufi ekspansionit te gjithanshem italian ne Shqiperi

    Problemi atoqefalise u be nje nga temat kryesore edhe per mbretin Zog I clili dergoi minitrsin ortodoks Kota dy hetre ne Stamboll per te negociuar por edhe per te kercenuar.N vitin 1933, qeveria e mbretit Zog bri presion edhe ndaj Xhuvanit q ai t jepte dorheqjen dhe u ngarkua Kristofor Kisi pr t formuar Sinodin e Tret te Kishs Ortodokse Shqiptare. U arrit q m 20 Shkurt 1937, qeveria shqiptare t niste delegat pr n Athin K.Kisin dhe laikun Josif Kedhi.
    Kshtu, m 12 Prill 1937, Kishes Ortodokse Shqiptare iu njoh zyrtarisht varesia direkte nga patrikana dhe u shpall autoqefale. Dekreti i lart kishtar, Tomi., iu dorzua K.Kisit. Me kt rast, Patrikana i drgoi nj mesazh Ministrit t Drejtsis Thoma Orollogaj, Mbretit Zog dhe Kryeministrit Koo Kotta.

    Tani e tutje, kjo kish edhe juridikisht e n mnyr kanonike, vendoste vet pr organizimin e saj, si pr caktimin e peshkopve dhe t peshkopatave, pr prkthimin e liturgjis dhe librave t meshs n gjuhn shqipe, etj.
    Nga ana e saj, Patrikana ruante t drejtn e shpjegimit e t interpretimit t dogms ortodokse dhe krkoi q ndr t gjith peshkopt e mundshm t fronsuar nga Sinodi i shenjt i Kishs Autoqefale t Shqipris, dy prej tyre t kishin, pr kt arsye, formim teologjik ortodoks n shkollat greke dhe t kishin jetuar jasht vendit, dmth n Greqi ose n Malin e Shenjt, pr mjaft koh. Ky ishte i vetmi kusht q vuri Patrikana Ekumenike.

    Sinodi III i Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqipris, prbhej nga Kristofor Kisi, kryepeshkop dhe mitropolit i Durrsit dhe i Tirans, Agathangjel ame, mitropolit i Beratit, Evllogji Kurnila, mitropolit i Kors, Pandeli Kotoko, mitropolit i Gjirokastrs.

    Islami n Shqipri

    Kontaktet e shqiptarve me botn islame, jan relativisht m t vona se ato t pjess m t madhe t popujve europian. Islamizmi u shfaq pr her t par i pranishm n kontinentin e vjetr n fund t mijvjearit t par (shek. 9-10-t).
    Nga kontaktet e spanjollve me arabt dhe kulturn e tyre lindi eposi i Sidit, n t cilin konflikti themelor sht ai i kalorsve hispanik me maurt (arabt).
    Nga kontakti i frankve me arabt lindi epopeja kombtare e francezve Knga e Rolandit, n t ciln konflikti zhvillohet midis morve (arabve) dhe vendsve.
    Disa shekuj m von arabt do t ishin t pranishm n tragjedit e Shekspirit (Othello, arapi i zi, n tragjedin me t njjtin emr).
    N kt koh (fundi i periudhs bizantine dhe pragu i pushtimit otoman) shfaqen pr her t par arabt t fiksuar n kulturn tradicionale shqiptare, n baladn e vllait q ngrihet nga shtrati i vdekjes pr t mbrojtur nderin e motrs nga nji bajloz i zi (a nji harap i zi) q ka dal prej detit. Historikisht kontaktet ndrfetare midis shqiptarve t krishter dhe pelegrinve prhaps t islamizmit i takojn shekullit t 13-14-t.

    Misionart e par t fes s re mbrritn n hapsirn shqiptare nn emrin e ortodoksis. Nj prej ktyre misionarve, q solli bektazhizmin n Shqipri, njihet me emrin Shn Spiridoni dhe i prgjigjet figurs s Haxhi Bektash Veliut. Fshehja pas ortodoksis lehtsoi pranimin e islamizmit (fillimisht n formn e bektashizmit) para se ushtrit perandorake osmane t pushtonin vendin. Kjo periudh e par prfaqson fazn e islamizimit t przgjedhur paqsor.
    Islamizmi n Shqipri paraqitet si islamizm europian, joburimor.

    Me pushtimin otoman nis faza e islamizimit me masa shtrnguese prmes zbatimit t sistemit t privilegjuar t taksave dhe tatimeve ndaj muslimanve, prkundr nj sistemi shfavorizues ndaj josmuslimanve (prjashtim i atyre q ndrronin fen nga detyrimet ekonomike, nga marrja nizam etj.).
    Prej shekullit t 15-16-t e n vijim n qytetet kryesore t Shqipris u ngritn institucione t rndsishme t kultit islamik (xhami, tyrbe, teqe).
    Islamizmi u prhap m shum n Shqiprin e Mesme. N fazn e fillimeve pjesa m e madhe e shqiptarve mbanin zyrtarisht fen islame dhe ushtronin ritet e krishterimit. N kt faz dshmohen kisha t maskuara (nntoksore). Mbajtja e dy feve dhe dy emrave (kriptokrishtrimi, krishtrimi i fsheht ose i mbuluar me muslimanizm t jashtm) vazhdoi deri n shekullin e 20-t.

    N shekullin e 18-19-t islamizmi pati nj lulzim fetar dhe kulturor n Shqipri. N kt periudh u zhvillua letrsia shqipe me alfabet arab, e njohur si letrsia e bejtexhinjve, q studiuesit e krahasojn me letrsin alhamiado q qe zhvilluar m par n Spanj.
    Islamizmi la gjurm n jetn zakonore t shqiptarve, prmes ndrhyrjes s disa nomeve t sherijatit. Por sherijati nuk u b asnjher kod sundues zakonor i shqiptarve. Pranimi i islamit nga shqiptaret spjegohet edhe me rolin qe do te luante kjo fe per diferencimin e shqiptareve prej sllaveve (zona Kosoves) dhe grekeve (zona Camerise) te cilet sidomos pas shekullit XVIII kishin filluar nje politike asimiluese ndaj shqiptareve.
    Feja Islame ne Shqiperi eshte karakterizuar ktryesisht nga prezenca e shumices se muslimaneve sunite dhe pakices te urdherit bektashij.

    Ne kushtet e nje shteti te pavarur shqiptar dhe te pasluftes se pare boterore muslimanet Sunite riorganizohen ne 1921 ne nje Alenace kombetare muslimane Me 1923 bashkesia sunite do te ndahet nga kalifati Stambollit duke zgjedhur si kryetar Myftiun e Tiranes .Ne keto vite ne Islamin shqiptare shfaqet nje dell reformator pasi ndalohet formalish poligamia , dalin perkthme ne shqip te kuranit dhe deputet muslimane kerkojne qe grate te bejne jete shoqerore si burrat gje cila do te filloje te realizohet me ligjine heqjes se perces vetem me 1937 . Me 1923 del edhe revista Zani I Nalte me ndjenja te theksuara patriotike dhe reformatore .
    Me 1929 mbahet nje kongres i muslimaneve sunite ku u vendos perdorja ekskluzive e gjuhes shqipe dhe reduktimi i numrit te xhamive per te mbajtur ato me kryesoret , unifikimi i medreseve etj. Ka vend te besohet se ne kete reforme ka gisht Zogu me qellimet etij per te bashkuar vendin dhe per ta oksidentalizuar Shqiperine duke ia hequr perfundimish imazhin e nje vendi islam.Thuhet se edhe Ataturku, reformatori me i madh i kesaj kohe, behej xheloz nga shpirti reformator i Zogut pasi nuk i pelqente qe ky i fundit t'ia kalonet atij ne kete drejtim.

    Bektashizmi e ka origjinen prej nje doktrine mistike te baballareve turkmene te shekullit XI-XII ne detin Kaspik dhe u themelua nga Haxhi Bektashi nen ndikimin e mistikut persian Ahmet Jasevi per tu fuqizuar si sekt musliman ne Turqi pasi lidhet me korpusin e jenicereve (qe kishin prejardhje kristiane). Bektashizmi adhuron Aliun po aq sa Muhametin. Per aresye te konfliktit me vete muslimanizmin bektashizmi fitoi nje tolerance fetare me kristianizmin duke pasur edhe disa pika takimi ne jeten fetare. Predikonin barazine e burrit me gruan, pinin alkool dhe gjera te tjera qe ishin fare te papelqyeshme per Islamin .Per nga ky pozicion tolerant I bektashizmit dhe per rolin patriotik qe kane luajtur shume Bektashij ka pasur mendime nga studiues dhe politikane vendas dhe te huaj te te gjithe koherave se Bektashizmi do te ishte nje fe e pershtateshme per Shqipetaret .Nder keta eshte edhe poeti i madh kombetar Naim Frasheri

    N Shqipri bektashizmi sht shfaqur n fund t shekullit t 12-t dhe n fillim t shekullit t 13-t. N 1925, kur Ataturku ndrmori reformat e ashpra laicizuese t shtetit pr krijimin e Turqis moderne, Shqipria u b vendi i Kryegjyshats Botrore t Bektashinjve duke mbetur edhe sot e tille Pakkush e di se Shqipria, ky vend i vogl, sht seli e nj kryeqendre botrore t besimeve. Esht interesant t vihet re se edhe gjat periudhs s ateizmit nuk pati pretendime nga shtete t tjera ku ka bashksi besimtarsh bektashinj pr t marr rolin e kryeqendrs.
    Bashksia bektashije e Shqipris u shpall e pavarur n vitin 1921.
    Shume teqe bektashishj u bene qendra rezistence kunder italianeve dhe kunder gjermaneve si baba Fejozo dhe baba Faja duke llogaritur gjate luftes rreth 6000 bektashij te roganizuar.

    Historia e Kishs Ungjillore Protestante n Shqipri, z fill m 18 Tetor 1873, kur Berd, Xheni dhe zoti Marsh u vendosen si misionar n qytetin e Manastirit. Kta misionar fisnik krijuan aty Bashksin e par Ungjillore. Ndr antaret e par t Bashksis Ungjillore t Manastirit, ishte edhe Gjerasim Qiriazi I cili pasi shkollohet ne Bullgari me ndihmen e misionareve ne maj 1883 niste per ne Shqipris, jo pa pengesa dhe pa vuajtje. Gjerasimi synoi qytetin e Kors, ku predikimet e para i bri n Msonjtoren Shqipe, m 3 Maj 1890, duke patur si piksynim zgjimin e popullit t tij, si nj misionar atdhetar. Predikimin e Fjals s Krishtit, ai e quante vrtet nj detyr patriotike.
    Gjerasimi dhe e motra Sevastia elen n Korc shkolln e vashaveme 23 Tetor 1891. Kishte gjithsej tri vajza. M pas, duke thyer luftn q Patrikana i bnte shkolls dhe Gjerasimit, numri i vashave n shkoll u shtua. Te shumta kan qen vashat q mbaruan shkolln e Qiriazit.
    Me 14 Nntor 1892 u themelua bashkesia Vllazria Ungjillorene te cilen bnte pjes Gjerasimi, Gjergj Qiriazi, Sevastia, Grigor Cilka, Herakli Bogdani, V.Pasko nga Pogradeci, Fanka Evthimi dhe ndoshta edhe P.N.Luarasi.
    Kjo shoqri ungjillore pati dhe organin e saj q u quajt Letra e Vllazrise, numri i par i s cils u botua n Korce n nentor t vitit 1892.

    Besimet fetare ne periudhen 1944 1990

    Pushteti i vitit 1945 e vuri n shenj kryesisht Kishn Katolike t Shqipris, duke e cilsuar at si erdhe t agjentve t huaj n Shqipri. Pr kt arsye, qysh n fillim, Kishs Katolike Shqiptare iu krkua t bnte nj sakrilegj kanonik, t shpallte autoqefalin e saj. Te dy peshkopt katolik, imzot Gaspr Thai dhe imzot Vinenc Prennushi nuk e pranuan nj gj t til. Shteti komunist i burgosi t dy, duke dnuar me 20 vjet burg imzot V.Prennushin, klerik dhe poet dhe duke dnuar me pushkatim imzot Gaspr Thain. Pas shum mundimesh n burg, vdiq n vitin 1949 dhe imzot V.Prennushi, ipeshkv i Durrsit dhe i Tirans. U arrestuan 30 franeskan, 15 jezuit dhe mjaft seminarist. Disa prej tyre u pushkatuan e disa vdiqn t munduar npr kampe prqndrimi dhe n pun t detyruar.N vitin 1945, u pushkatuan Dom Ndre Zadeja, poet dhe atdhetar. Po kt vit, u pushkatuan Frano Gjini, Gj.Volaj, at Ciprian Nika. N vitin 1946 u dnua dhe u pushkatua n Shkrel, Nikoll Gazulli, etj.
    Fjalt e tyre t fundit ishin: Rroft Krishti mbret! Rroft Shqipnia dhe pa ne!
    N vitin 1950 u shpall arkipeshkv i Kishs Katolike t Shqipris Bernardin Shllaku, por atij i vun nj mbikqyrje t fort. Ndrkaq ishin mbyllur shkollat dhe manastiret katolike kudo. Kleri i huaj katolik q vepronte n dioqezat e Shqipris, u dbua qysh n vitin 1946.
    N vitin 1967 u pushkatua Zef Bici se gjoja kishte penguar aksionin ateist t rinis. Arkipeshkvi Ernest Coba u burgos qysh n vitin 1964 dhe u dnua me 25 vjet burg.Vdiq n spitalin e Tirans n vitin 1980. Athere u burgos dhe Mikel Koliqi, i cili megjithe vuajtjet, doli gjall nga burgu por vdiq si kardinal n vitin 1997.
    Keta dhe shume te tjere ishin martire te Kishes katolike Shqiptare ne shekullin e 20

    Sinodi III i Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqipris qndroi deri n vitin 1949, kur kryepeshkopi Kristofor Kisi dha dorheqjen. Kisi vdiq m 16 Qershor 1959. Nga viti 1946 deri n vitin 1949
    Sinodi IV i Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqipris, u formua m 25 Gusht t vitit 1949, me kryepeshkop t Kishs Ortodokse Autoqefaqle t Shqipris, Paisi Vodicn. Ky u shpall KRYEPESHKOP i Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqipris, si dhe peshkop i Durrsit dhe i Tirans, Qiril Naslazi u vendos mitropolit i Beratit, Filothe Duni, mitropolit i Kors, Damjan Kokoneshi u shpall mitropolit i Gjirokastrs. U shpall peshkop sufragan Sofron Borova.
    Paisi Vodica njoftoi menjher Patrikann Ekumenike t Kostandinopolit pr Sinodin e ri, por Patrikana e quajti kryepeshkop jo kanonik dhe nuk e njohu si t till.Vodica pr arsye politike e lidhi Kishn Ortodokse Autoqefale t Shqipris me Patrikann e Rusis komuniste. Kshtu q, Sinodi IV mori karakter t theksuar politik. Pr kt shkak, u drgua nga Patrikana n Amerik peshkopi Marko Lipa, peshkop i Lefks, pr t mos lejuar q Kisha Ortodokse Shqiptare n Amerik t binte n pozitat politike t Kishs n Shqipri.

    M 1967 besimet fetare dhe institucionet e tij e ndrpren me dhun veprimtarin e tyre per te filluar serish pas levizjeve demokratike te vitit 1990
    Lvizja kundr institucioneve fetare e nxitur nga shteti diktatorial kominist u mbulua gjoja me nj lvizje t rinis ateiste. Shum kisha u kthyen n salla publike, disa u kthyen n salla bagtish, disa u rrnuan plotsisht. U prishn 2169 objekte kulti si kisha xhami e teqe. Athere u burgosn 217 klerik pr terror e disa prej tyre vdiqn npr burgje ose u pushkatuan.

    Kodi penal i vitit 1977 dnonte propagandn fetare si dhe prhapjen e liturgjis. Sipas ketij kodi u dnuan shum ish-klerik, por edhe laik.
    Kisha Katolike e Shqipris q i kishte dhn vendit dhjetra intelektual, studjues me emr, poet e shkrimtar, si at Shtjefn Gjeovin, Preng Doin, at Gjergj Fishtn, Dom Ndre Mjedn, at Donat Kurtin etj, kishte psuar nj nga goditjet e saj m t mdha gjat gjith historis s saj n Shqipri.
    Shpallja e Shqipris (e tokes prej ku predikuan se pari apostujt e Krishtit si Pali,e tokes se Skenderbeut qe u fut ne historine kishes si mbrojtesi i saj me besnik) si i vetmi shtet ateist n t gjithe globin toksor, kishte habitur t gjithe botn. Vatikani nuk e reshti asnjehere luften per te mbeshtetur besimtaret e vet te cilet e vazhdonin jeten fetare ne menyre ilegale por kesaj radhe te ndjekur nga Diktatori Enver Hoxha qe ishte shume here me i eger se sa perandori Trajan.

    Pavaresisht regjimit te eger komunist Shqipetaret nuk linin feste fetare pa festuar me metodat e tyre sa te lashta aq edhe moderne ne kushtet e nje fukaralleku te tmerrshem te nje furnizimi me liste dhe triska deri me 1990. Ne kete ilegalitet te pergjithshem dhe frike u forcua edhe ndjenja e tolerances fetare.
    Influence shume te madhe tek Shqipetaret besimtare dhe jo besimtare kishte edhe aktiviteti fetar humanitar i Nene Terezes, i shenjtores me te dalluar te shekullit XX , qe gjithshka e bente ne emer te Jezu Krishtit.
    Pas permbysjes s rendit ateist n Shqipri, m 4 Nntor 1990, patr Simon Jubani q ishte mbyllur 26 vjet ne burg, si dhe Karlo A.Sevilla q ishte dbuar nga Shqipria qe n vitin 1946, dhan nj mesh pr t gjallt e pr t vdekurit, n kapelln e vogl t varrezave t Shkodrs, e cila shrbeu si altar. Pjesmarrja n mesh ishte e jashtzakonshme. Po at dit, u dha nj duva n Xhamin e Plumbit n Shkodr nga myslimant.
    Filloi srish ngritja e kishave, xhamive dhe teqeve.

    Besimet fetare pas vitit 1990

    U kthyen n Shqipri emisart e Kishs Katolike te Shqiprise, misionart dhe t drguarit apostolik t Selis s Shenjt, midis tyre dhe klerik katolike shqiptar qe kishin dal gjall nga burgjet, si imzot Mikel Koliqi, Frano Ilia, Imzot F.Mirdita i ardhur nga jasht vendit etj.
    Klerikt ortodoks q kishin mbetur gjall fillluan t aktivizohen pran kishave q kishin mbetur m kembe, t cilat filluan ti riprtritin. Nga Patrikana Ekumenike u drgua peshkopi misionar A.Janullatos, i cili sht prpjekur per ringritjen e kishave ortodokse t shkatrruara, si dhe pr rikthimin e pronave t tyre t rrmbyera.
    T dyja kishat kryesore t krishtera n Shqipri, u vizituan nga primatt e tyre si Papa Gjon Pali II m 25 Prill 1993 dhe Patriku Ekumenik, Vartholomeu I, m 2-9 Nntor 1999. Po kshtu sht prtritur n menyr t dukshme Kisha Ungjillore e Shqipris, prmes misionarve dhe bashksive t krishtera ungjillore n t gjith vendin sidomos n qytete, dhe n Kosov. Kisha Ungjillore e Shqipris ecn sipas traditave t saj tashme evropiane, duke shtrir veprimtarin n prhapjen e lajmit t mir, sidomos n shkolla, ku ajo ka dhn ndihmes t shquar.

    Besimtaret shqiptare i ndesh kudo ne hapesiren qe popullohet nga shqiptare por dendesia e nje perfaqesuesve te nje besimi te caktuar ndryshon sipas rajoneve te hapesires shqipetare ne Ballkan dhe ne bote.Kshtu rajoni verilindor i vendit (rrethet Tropoj, Has,, Kuks, Dibr, Mat), Malsia e Tirans dhe e Krujs, Mallakastra, Malsia e Krrabs, Kurveleshi e Skrapari, Kosova dhe Pjesa perendimore e Maqedonise jan kryesisht t banuar nga popullsi e besimit mysliman. Rajonet e Alpeve, Mirdita, Puka, Malsia dhe Fusha e Lezhs pjesrisht, Kurbini, Zona e Shkodrs dhe arbereshet e Italise jan populluar kryesisht me banor t besimit katolik.

    Rajonet e Fushes se Myzeqes dhe zons s Beratit, lugina e lumit Drino, Lunxhria, Pogon-Zagoria, bregdeti Jonian, Rrza e Prmetit, pjesrisht rajoni juglindor dhe Fushgropa e Delvins jan populluar me banor t besimit ortodoks. Npr qytete i has t gjith besimet, ndrsa n disa qytete si Tiran, Elbasan, Vlor, Kor, Durrs.

    Vecanti dhe origjinalitet perbejne qytetet t cilat kane qene dhe jane me perberje fetare t przier si Shkodra , Tirana, Gjirokastra Elbasan, Vlor, Kor, Durrsi etj. Ne keto qytete ka filluar te takohen edhe besime qe kane hyre ne Shqiperi pas viteve 1990 si protestante, bahai etj.

    Toleranca

    Shqiptart jane dalluar ne shekuj per nje toleranca unike ndrfetare gje cila ka lidhje edhe me vete historine e pranise dhe bashkejeteses se besimeve te ndryshme fetare ne trojet e polluara nga shqipetaret si pasoje e ndarjes se krishterimit administrativisht n dy pjes, n ritualin roman (perndimor) dhe at bizantin (lindor) me ane te vijes se Teodosit" qe kalon diku mes lumejve Shkumbin dhe Mat te Shqiprise ashtu edhe si pasoje e perqafimit te islamit kryesiht per tiu rezistuar asimilimit prej shovinisteve sllave dhe greke ne fund te shekullit XVIII dhe XIX.

    Shqiptaret kane qene tolerante dhe kurre nuk kane derdhur gjak per ceshtje fetare

    Mark Milani , kryeministr I malit te zi pohon se sa here qe ne perpiqeshim te ndersenim ne Shkoder katoliket kunder muslimaneve apo anasjelltas e kishim betejen e humbur sepse Shqiptaret e kishin ndjenjen kombetare shume me te forte. Ekzistencen e tolerances fetare e vune re edhe fashistet italiane te cilet hartuan nje strategji per ta ruajtur kete ekuiliber sa qe katoliket e ndjene veten si te lene pas dore
    Prej fundit t mesjets e kndej hapsira shqiptare ishte zon ekuilibri ndrmjet dy perandorive m t fuqishme t kohs, Perandoris Osmane dhe Perandoris Austro-hungareze. Midis ktyre dy perandorive jan nnshkruar disa marrveshje, t quajtura "kapitulacione", t cilat rregullonin barazin e ndikimeve, duke i njohur Perndimit t drejtn e kujdesit pr faltoret e t krishterve, prmes doktrins "cultus protectorati" - mbrojtja e klerit.

    N Shqipri mund te gjesh shpesh dy fe (krishtrim e muslimanizm) n nj familje ose n nj fis (Lur, veri), ose dy fe n t njjtin njeri (Shpat, Elbasan), i cili mban dy emra, si i krishter e si musliman, dhe bn ritet e festat fetare t t dy besimeve. Heroi kombtar i shqiptarve Gjergj Kastrioti lindi n nj familje ortodokse, u be musliman n oborrin e sulltanit, u b bektashi (ky ishte kusht pr t'u br jenier), u kthye n Shqipri dhe mori fen e babait (ortodoks) dhe kur vdiq la amanet q t varrosej n nj katedrale t t krishterve katolik (Lezh). Njri nga vllezrit e Gjergj Kastriotit, prkundrazi, krkoi t varrosej n manastiret e Athosit, nj prej vendeve t shenjta t ortodoksis.

    N Shqipri nuk njihen konfliktet fetare, as n form episodike. Esht krejt normale q nj shqiptar, nse nuk i plqen prifti, predikimi apo sjelljet e tij, t braktis kishn dhe ta krkoj lidhjen me zotin n xhami. Nj prej autorve m t rndsishm t letrsis klasike shqiptare, Pjetr Bogdani, n veprn e tij "eta e profetve", citon krahas njri-tjetrit Kalvinin dhe Avicenn. Prkthyesi i par i librit t shenjt t muslimanve Kur'an ishte i krishter (Ilo Mitk Qafzezi).
    Muslimant shqiptar festojn shn Gjergjin e shn Mrin, nj pjes tjetr shn Nikolln e Krishtlindjet, kurse t krishtert u bjn vizita miqsore muslimanve pr festat e tyre karakteristike (Kurban Bajram).

    Ka shume raste te treguara dhe te jetuara kur priftit I eshte dashur te kendoje syret e Kuranit per te nderuar nje muslyman te vdekur pasi hoxha dhe xhamia ishin larg prej debores apo motit te keq.

    N nj qytet si Shkodra, ku popullsia muslimane sht e przier me t krishter katolik dhe ortodoks, n ditt e ramazanit edhe tregtart jo-islamik ndalonin shitjen e mishit t derrit n dyqanet e tyre. Po ne Shkoder kane qene familjet bujare muslimane qe mbrojten ndertimin e kishes katolike kur disa fanatike filluan shketerrimin e themeleve naten. Ndertimet e kishes vazhduan kur bujaret myslmane dolen ne mes popullit duke thene mos I preki njeri se keto jane themelet tona.

    Festat fetare n Shqipri, qofshin ato t bashksis s krishter, qofshin t bashksis muslimane, ruajn gjurm t periudhs politeiste mitologjike. Shqiptart katolik t viseve veriore ditn e Buzmit e kane pikrisht n ditn e Krishtlindjeve, por duke nnshtresuar n kt fest edhe kultin e zjarrit. Shn Mria e muslimanve prkon me ditn e zans - Dians tek latint - m 23 gusht. Bektashinjt kan kultin e Baba Tomorrit, q ngjason me kultin mitologjik t Olimpit grek. Nj poet i krishter i vuri pr titull librit t vet emrin Baba Tomorrit Kjo dhe te tjera tregon Shqiptart kan kultin e natyrs, festojn ditn e malit apo t bjeshks, mbajn edhe sot gjarprin dhe dhin si totem (hyjni mbrojtse), kan kult pr zjarrin, pr gurin, pr ujin dhe bukn, pr udhn dhe mysafirin, pr tokn dhe qiellin.

    Autor Genc Myftiu

    Literatura
    De la Rocca Religion and Nation in Albania 1989 Rome
    Dh .Qiriazi Kristianity in Albania 2000
    Mark Milan Albanian life and Customs Kurti, Sirdani,
    On the contribution of the catholics in Albania 2000
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura    
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 22:20
    "Carpe Diem"

  4. #4
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Gjuha Shqipe


    Gjuha shqipe bn pjes n familjen e gjuhve indoevropiane, ku futen gjuht indoiranike, greqishtja, gjuht romane, gjuht sllave, gjuht gjermane, etj. Ajo formon nj deg t veant n kt familje gjuhsore dhe nuk ka ndonj lidhje prejardhjeje me asnjern prej gjuhve t sotme indoevropiane. Karakteri indoevropian i shqipes, prkatsia e saj n familjen gjehsore indoevropiane, u arrit t prcaktohej e t vrtetohej q nga mesi i shekullit XIX, n saj t studimeve t gjuhsis historike krahasuese.
    Ishte sidomos merita e njerit prej themeluesve kryesor t ktij drejtimi gjuhsor, dijetarit t njohur gjerman Franz Bopp, q vrtetoi me metoda shkencore prkatsin e gjuhs shqipe n familjen gjuhsore indoevropiane. F Bopp i kushtoi ktij problemi nj vepr t veant me titull “Ueber das Albanesische in scinen verwandtschaftlichen Bezichungen”, botuar n vitin 1854.
    N ndarjen e gjuhve indoevropiane n dy grupe: n gjuh lindore ose satem dhe n gjuj perndimore ose kontum, shqipja shkon me gjuht lindore (satem), bashk me gjuht indoiranike, gjuht balto-sllave dhe armenishten.

    Origjina

    Problemi i origjns s gjuhs shqipe sht nj nga problemet shum t debatuara t shkencs gjuhsore. Ajo e ka burimin, pa dyshim, prej njers nga gjuht e lashta t Gadishullit t Ballkanit, ilirishtes ose trakishtes. N literaturn gjuhsore qarkullojn dy teza themelore pr origjinn e shqipes: teza e origjins ilire dhe teza e origjins traka. Teza ilire ka gjetur mbshtetje m t gjer historike dhe ghuhsore. Ajo sht formuar q n shekullin XVIII n rrethet e historianve.
    Prpjekjen e par shkencore pr t shpjeguar origjinn e shqiptarve dhe t gjuhs s tyre, e bri historiani suedez Hans Erich Thunmann n veprn e tij “Undersuchunger liber di Geschichte der stlichen europischen Vlker” Leipzig 1774. Ai, duke u mbshtetur n burime historike latine e bizantine dhe n t dhna gjuhsore e onomastike, arriti n prfundimin se shqiptart jan vazhduesit autokton t popullsis s lasht ilire, e cila nuk u romanizua si ndodhi me popullsin trako-dake, paraardhse t rumunve.
    Tezea e origjins ilire te shqipertarve sht mbshtetur nga albanolugu i mirnjohur austriak Johannas Georges von Hahn n veprn e tij Albanesische Stidien,publikuar m 1854

    Q nga ajo koh deri n ditt tona, nj varg dijetarsh t shquar historian, arkeolog e gjuhtar, kan sjell duke plotsuar njeri tjetrin, nj sr argumentesh historike dhe gjuhsore, q mbshtesin tezn e origjins dhe t shqiptarve dhe t gjuhs s tyre. Disa nga keto argumente themelore, jane:

    1. Shqiptart banojn sot n nj pjes t trojeve, ku n periudhn antike kan banuar fise ilire; nga ana tjetr n burimet historike nuk njihet ndonj emigrim i shqiptarve nga vise t tjera pr t’u vendosur n trojet e sotme.

    2. Nj pjes e elementeve gjuhsore: emra sendesh, fisesh, emra njerzish, glosa, etj., q jan njohur si ilire, gjejn shpjegim me an t gjuhs shqipe.

    3. Format e toponimeve t lashta t trojeve ilire shqiptare, t krahasuara me format prgjegjse t sotme, provojn se ato jane zhvilluar sipas rregullave t fonetiks historike t shqipes, dmth kan kaluar pa ndrprerje npr gojn e nj popullsie shqipfolse.

    4. Marrdhniet e shqipes me greqishtjen e vjetr dhe me latinishten, tregojn se shqipja sht formuar dhe shte zhvilluar n fqinjsi me kto dy gjuh ktu n brigjet e Adriatikut dhe t Jonit.

    5. T dhnat arkeologjike dhe ato t kulturs materiale e shpirtrore, dshmojn se ka vijimsi kulturore nga ilirt antik te shqiptart e sotm.


    Nga t gjith kto argumente, t paraqitur n mnyr t prmbledhur, rezulton se teza e origjins ilire e gjuhs shqipe, sht teza m e mbshtetur nga ana historike dhe gjuhsore.

    Fillimet e shkrimit t gjuhs shqipe

    Shqipja sht nj nga gjuht e lashta t Ballkanit, por e dokumentuar me shkrim mjaft von, n shekullin XV, ashtu si rumanishtja.
    Dokumenti i par i shkruar n gjuhn shqipe, sht ajo q quhet “Formula e pagzimit”, e vitit 1462. Esht nj fjali e shkurtr n gjuhn shqipe “Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit”, q gjendet n nj qarkore t shkruar n latinisht nga Kryepeshkopi i Durrsit Pal Engjlli, bashkpuntor i ngusht i Sknderbeut.
    Pal Engjlli, gjat nj vizite n Mat, vuri re shrregullime n pun t ushtrimit t fes dhe me kt rast, ai la me shkrim disa porosi dhe udhzime pr klerin katolik, ndr t cilat edhe formuln e msiprme, t ciln mund ta prdornin prindrit pr t pagzuar fmijt e tyre, n rastet kur nuk kishin mundsi t’i drgonin n kish, ose kur nuk kishte prift. Formula sht shkruar me alfabetin latin dhe n dialektin e veriut (gegrisht).
    “Formula e pagzimit” sht gjetur n Bibliotekn Laurentiana t Milanos nga historiani i njohur rumun Nikolla Jorga dhe sht botuar prej tij n vitin 1915 n “Notes et extraits pour servir l’histoire des croisades au XV siecle IV, 1915”.
    M pas, nj botim filologjik t ktij dokumenti, bashk me riprodhimin fotografik t tij, e bri filologu francez Mario Rognes n “Recherches sur les anciens textes albanais”, Paris 1932.

    Dokumenti i dyt, i shkruar n gjuhn shqipe sht Fjalorthi i Arnold von Harfit, i vitit 1496. Udhtari gjerman Arnold von harf, nga fshati i Klnit, n vjesht t vitit 1496, ndrmori nj udhtim pelegrinazhi pr n “vendet e shenjta”. Gjat udhtimit kaloi edhe npr vendin ton, gjat bregdetit, duke u ndalur n Ulqin, Durrs e Sazan dhe pr nevoja praktike t rrugs shnoi 26 fjal, 8 shprehje dhe numrort 1 deri m 10 dhe 100 e 1000, duke i shoqruar me prkthimin gjermanisht. Ky Fjalorth u botua pr her t par m 1860 n Kln, nga E.von Grote.
    I fundit t shekullit XV ose i fillimit t shekullit XV sht edhe nj tekst tjetr i shkruar n gjuhn shqipe dhe i gjendur brenda nj dorshkrimi grek t shekullit XIV n Bibliotekn Ambrosiana t Milanos. Teksti prmban pjes t prkthyera nga Ungjilli i Shn Mateut, etj. Ai sht shkruar n dialektin e jugut dhe me alfabet grek. Ky tekst i shqipes i shkruar , njihet n literaturn shqiptare me emrin “Ungjilli i Pashkve”.

    Kto dokumente nuk kan ndonj vler letrare, por paraqesin interes pr historin e gjuhs s shkruar shqipe. Shqipja, q n fillimet e shkrimit t saj, dshmohet e shkruar n t dy dialektet, n dialektin e veriut (gegrisht) dhe n alfabetin e jugut (toskrisht), si dhe me dy alfabete, me alfabetin latin dhe me alfabetin grek, gj q tregon se kultura shqiptare ishte njkohsisht nn ndikimin e kulturs latine dhe t kulturs greko-bizantine.

    Libri i par i shkruar n gjuhn shqipe, q njohim deri m sot, sht “Meshari” i Gjon Buzukut, i vitit 1555, i cili shnon edhe fillimin e letrsis s vjetr shqiptare. Nga ky libr, na ka arritur vetm nj kopje, q ruhet n Bibliotekn e Vatikanit. Libri prmban 220 faqe, t shkruara n dy shtylla. “Meshari” i Gjon Buzukut sht prkthimi n shqip i pjesve kryesore t liturgjis katolike, ai prmban meshet e t kremteve kryesore t vitit, komente t librit t lutjeve, copa nga Ungjilli dhe pjes t ritualit dhe t katekizmit. Pra, ai prmban pjest q i duheshin meshtarit n praktikn e prditshme t shrbimeve fetare. Duket qart, se kemi t bjm me nj nism t autorit, me nj prpjekje t tij, pr t futur gjuhn shqipe n shrbimet fetare katolike. Pra, edhe pr gjuhn shqipe, ashtu si pr shum gjuh t tjera, periudha letrare e saj nis me prkthime tekstesh fetare.

    Libri i par n gjuhn shqipe, “Meshari” i Gjon Buzukut, u zbulua pr her t par n Rom nga njeri prej shkrimtarve t veriut, Gjon Nikoll Kazazi. Por libri humbi prsri dhe u rizbulua m 1909 nga peshkopi Pal Skeroi, gjurmues dhe studiues i teksteve t vjetra. N vitin 1930, studiuesi nga Shkodra Jystin rrota vajti n Rom, bri tri fotokopje t librit dhe i solli n Shqipri. N vitin 1968 libri u botua i transliteruar dhe i transkriptuar, i pajisur me shnime kritike dhe me nj studim t gjer hyrs nga gjuhtari i shquar, prof.E.abej. N mnyr t pavarur, tekstin e Buzukut, e pati transkriptuar edhe studiuesi N.Resuli.
    “Meshari” i Gjon Buzukut sht shkruar n gegrishten veriore (veriperndimore), me alfabet latin, t plotsuar me disa shkronja t veanta. Libri ka nj fjalor relativisht t pasur dhe ortografi e forma gramatikore prgjithsisht t stabilizuara, ka dshmon pr ekzistencn e nj tradite t mparshme t t shkruarit t shqipes.

    Prof.Eqerem abej, q ishte marr gjersisht me veprn e Gjon Buzukut, ka arritur n prfundimin, se gjuha e saj “nuk sht nj ar fare e papunuar”. “Duke e shkruar me nj vshtrim m objektiv kt tekst – pohon ai – nga gjuha e rrjedhshme q e prshkon fund e maj at dhe nga mnyra, me gjith lkundjet e shpeshta, mjaft konseguente e shkrimit, arrin t bindet njeriu, se n Shqipri ka qen formuar q m par, s paku q n mesjetn e von, nj tradit letrare me shkrime liturgjike”. Kjo tez, sipas autorit, gjen mbshtetje edhe nga gjendja kulturore e Shqipris mesjetare; “shkalla e kulturs s popullit shqiptar n at koh nuk ka qen ndryshe nga ajo e vendeve perreth, sidomos e atyre t brigjeve t Adriatikut”.

    Pr nje tradit t shkrimit t shqipes para shekullit XV, flasin edhe disa dshmi t tjera t trthorta.
    Kleriku francez Gurllaume Adae (1270-1341), i cili shrbeu pr shum koh (1324-1341), si Kryepeshkopi i Tivarit dhe pati mundsi t’i njihte mir shqiptart, n nj relacion me titull “Directorium ad passagium faciendum ad terrom sanctam”, drguar mbretit t Francs Filipit VI, Valua, studiuan ndr t tjera: “Sado q shqiptart kan nj gjuh t ndryshme nga latinishtja, prapsprap, ata kan n perdorim dhe n t gjith librat e tyre shkronjn latine”. Pra, ky autor flet pr libra n gjuhn e shqiptarve, duke dhn kshtu nj dshmi se shqipja ka qen shkruar para shekullit XV.
    Edhe humanisti i shquar Marin Barleti, n veprn e tij “De obsi dione scodrensi” (Mbi rrethimin shkodran), botuar n Venedik, m 1504, duke folur pr qytetin e Shkodrs, bn fjal pr fragmente t shkruara in vernacula lingua, dmth n gjuhn e vendit, t cilat flasin pr rindrtimin e qytetit t Shkodrs.

    Kto dshmi t G.Adae dhe t M.Barletit, dy njohs t mir t shqiptarve dhe t vendit t tyre, jan n pajtim edhe me t dhnat historike pr kt periudh, t cilat flasin pr nj nivel ekonomik e kulturor t zhvilluar t viseve shqiptare n shekullin XIV dhe n fillim t shekullit XV. N at periudh, n veri dhe n jug t Shqipris, lulzuan ekonomikisht Durrsi, Kruja, Berati, Vlora, t cilat u bn qendra t rndsishme tregtare, zejtare dhe kulturore.
    Kto jan dshmi q e bjn t besueshme ekzistencn e nj tradite m t hershme shkrimi t shqipes, megjithat, deri sa krkimet t mos ken nxjerre n drit ndonj libr tjetr, “Meshari” i Gjon Buzukut do t vijoj t mbetet libri i par i shkruar n gjuhn shqipe dhe vepra e par e letrsis shqiptare.

    N shekullin XVI i ka fillimet edhe letrsia n gjuhn shqipe te arbresht e Italis. Vepra e par e letrsis arbreshe n gjuhn shqipe dhe vepra e dyt pr nga vjetrsia, pas asaj t Buzukut, sht ajo e priftit arbresh Lek Matrenga “E mbesuame e krishter….”, e botuar n vitin 1592. Esht nj libr i vogl me 28 faqe, prkthim i nj katekizmi. Libri sht shkruar n dialektin e jugut, me alfabet latin, plotsuar me disa shkronja t veanta pr t paraqitur ato tinguj t shqipes, q nuk i ka latinishtja.
    Nj zhvillim m t madh njohu lvrimi i gjuhs shqipe n shekullin XVII, nn penn e nj vargu autorsh, si Pjetr Budi, Frang Bardhi dhe Pjetr Bogdani, t cilt nuk bn vetm prkthime, por shkruan edhe vepra origjinale,
    Frang Bardhi, n vitin 1635, hartoi t parin fjalor, “Fjalorin latinisht-shqip”, me t cilin mund t thuhet, se z fill shkenca gjuhsore shqiptare. Gjat Rilindjes Kombtare, n shekullin XIX, n kushte t reja historike, lvrimi dhe prparimi i gjuhs shqipe hyri n nj etap t re. N kt periudh u bn prpjekje t vetdishme pr t ndrtuar nje gjuh letrare kombtare, standartizimi i s cils u arrit n shekullin XX.

    Dialektet e gjuhs shqipe

    Gjuha shqipe ka dy dialekte kryesore, dialektin e veriut ose gegrishten dhe dialektin e jugut ose toskrishten. Kufiri natyror q i ndan n vija t prgjithshme kto dialekte, sht lumi i Shkumbinit, q kalon npr Elbasan, n Shqiprin e mesme. N ann e djatht t Shkumbinit shtrihet dialekti verior (gegrishtja), n ann e majt t tij, dialekti jugor (toskrishtja).
    Dallimet midis dialekteve t shqipes nuk jan t mdha, folsit e tyre kuptohen pa vshtirsi njeri me tjetrin. Megjithat, ekzistojn disa dallime n sistemin fonetik dhe n strukturn gramatikore e n leksik, nga t cilt m kryesort jane: dialekti i veriut ka zanore gojore dhe hundore, kurse dialekti i i jugut, vetm zanore gojore; togut ua t toskrishtes, gegrishtja i prgjigjet me togun ue (grua ~ grue); togut nistor va t toskrishtes, gegrishtja i prgjigjet me vo (vatr ~ votr); -s hundore t theksuar t gegrishtes, toskrishtja i prgjigjet me t theksuar (nn ~ nn).

    Dialekti i jugut ka dukurin e retacizmit (kthimin e n-s ndrzanore n r (ran ~ rr), q n gegrisht mungon; n toskrisht, grupet e bashktinglloreve mb, nd, etj. Ruhen t plota, kurse n gegrisht, jan asimiluar ne m, n, (mbush ~ mush, vend ~ ven). N sistemin morfologjik, dialekti i veriut ka formn e paskajores s tipit me punue, kurse toskrishtja n vend t saj, prdor lidhoren t punoj. Forma e pjesores n toskrisht, del me mbares, kurse n gegrisht, pa mbares (kapur ~ kap), etj. Dialekti I jugut ka format e s ardhmes: do t punoj dhe kam pr t punuar , ndrsa dialekti I veriut prve formave t msiprme ka formn kam me punue.

    Shqipja standarte

    Formimi i gjuhs letrare kombtare t njsuar (gjuha standarte), si varianti m i prpunuar i gjuhs s popullit shqiptar, ka qen nj proces i gjat, q ka filluar q n shekujt XVI-XVIII, por prpunimi i saj hyri n nj periudh t re, n shekullin XIX, gjat Rilindjes Kombtare.
    Ne vitin 1824 Naum Veqilharxhi filloi punen per te krijuar alfabetin shqip dhe ne vitin 1844 dhe 1845 u botua “Evetar”-i. Vaqilharxhi ishte i pari qe shprehu qellimet e Rilindjes Kombetare Shqiptare nprmjet traktatit t tij, parathnies s “Evetr”-it t pare dhe shume shkrimeve t tjera.
    N programin e Rilindjes, msimi dhe lvrimi i gjuhs amtare, prpjekjet pr pasurimin e saj dhe pastrimin nga fjalt e huaja dhe t panevojshme, zinin nj vend qndror. Gjat ksaj periudhe, u zhvillua nj veprimtari e gjer letrare, kulturore dhe gjuhsore.
    N vitin 1879, u krijua “Shoqata e t shtypurit shkronja shqip”, q i dha nj shtys t re ksaj veprimtarie. U hartuan gramatikat e para me synime normative dhe u b hapi i par pr hartimin e nj fjalori kombtar i gjuhs shqipe, q sht “Fjalori i Gjuhs Shqipe” i Kostandin Kristoforidhit, i botuar pas vdekjes s autorit, m 1904.

    Gjat periudhs s Rilindjes Kombtare, u arrit t prvijoheshin dy variante letrare t kombit shqiptar, varianti letrar jugor dhe varianti letrar verior. U bn gjithashtu, prpjekje pr afrimin e ktyre varianteve dhe pr njsimin e gjuhs letrare. Detyra e par q duhej zgjedhur, ishte njsimi i alfabetit. Deri athere, shqipja ishte shkruar n disa alfabete: alfabeti latin, alfabeti grek, alfabeti turko-arab dhe alfabete t veanta. Kt detyr e zgjidhi Kongresi i Manastirit, i mbledhur m 14 deri m 22 Nentor t vitit 1908, n qytetin e Manastirit, q sot ndodhet n Maqedoni. Ne kt Kongres, pas shum diskutimesh, u vendos q t prdorej nj alfabet i ri, i mbshtetur trsisht n alfabetin latin, i plotesuar me nnt digrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), dhe me dy shkronja me shenja diakritike (, ), sht alfabeti q ka edhe sot n perdorim gjuha shqipe. Kongresi e la t lire edhe prdorimin e alfabetit t Stambollit, q kishte mjaft prhapje, por koha ja leshoi vendin alfabetit t ri, q u paraqit n Kongres, pra alfabetit t sotm.

    Nj hap tjetr pr njsimin e gjuhs letrare shqipe, bri “Komisioni letrar shqip”, q u mblodh n Shkodr n vitin 1916. Komisioni nnvizoi si detyr themelore lvrimin e gjuhs letrare shqipe dhe zhvillimin e letrsis shqiptare. Ky komision gjuhtarsh e shkrimtarsh, krijuar pr t ndihmuar n formimin e nj gjuhe letrare t prbashkt prmes afrimit t dy varianteve letrare n prdorim, vlersoi variantin letrar t mesm, si nj ur n mes toskrishtes dhe gegrishtes dhe prcaktoi disa rregulla pr drejtshkrimin e tij, t cilat ndikuan n njsimin e shqipes s shkruar.
    Vendimet e Komisionit letrar shqip pr gjuhn letrare e pr drejtshkrimin e saj, u miratuan m von edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjs (1920) dhe vijuan te zbatoheshin deri n Luftn e Dyt Botrore.

    Pas Lufts s dyt Botrore, puna pr njesimin e gjuhs letrare kombtare (gjuhs standarte) dhe t drejtshkrimit t saj, nisi te organizohet nga Instituti i Shkencave. U krijuan komisione t posame pr hartimin e projekteve t drejtshkrimit. Kshtu, u hartuan disa projekte n vitet 1948, 1951, 1953 e 1956. U organizuan gjithashtu, dy konferenca shkencore n vitin 1952, pr t diskutuar pr problemin e gjuhs letrare.
    Me 1967, u botua nga Instituti i Historis dhe i Gjuhsis, projekti i ri “Rregullat e drejtshkrimit t shqipes”. Ky projekt filloi t zbatohet n t gjith hapsiren shqiptare, n Republikn e Shqipris, n Kosov dhe n Mal t Zi. Ndrkoh, perpjekje pr njesimin e gjuhes letrare dhe t drejtshkrimit t saj, bheshin edhe n Kosove.
    N vitin 1968, u mblodh Konsulta Gjuhsore e Prishtins, e cila, e udhhequr nga parimi “nj komb-nj gjuh letrare”, vendosi q projekti i ortografis i vitit 1968, posa t miratohej e t merrte formn zyrtare n Republikn e Shqipris, do t zbatohej edhe n Kosov. Vendimet e ksaj Konsulte kan qen me rndsi t jashtzakonshme pr njesimin e gjuhes letrare kombtare shqipe.
    Projekti “Rregullat e drejtshkrimit t shqipes “ i vitit 1967, pas nj diskutimi publik, ai u paraqit pr diskutim n Kongresin e Drejtshkrimit t Shqipes, qe u mblodh n Tiran, n vitin 1972, i cili ka hyr n historin e gjuhes shqipe dhe t kulturs shqiptare, si Kongresi i njsimit t gjuhs letrare kombtare.

    Kongresi i Drejtshkrimit t Shqipes, n t cilin morn pjes delegat nga t gjitha rrethet e Shqipris, nga Kosova, nga Maqedonia dhe nga Mali i Zi dhe nga arbreshet e Italis, pasi analizoi t gjith punn e ber deri athere pr njesimin e gjuhs letrare, miratoi nj rezolut, n t ciln prve t tjerash, pohohet se “populli shqiptar ka tashm nj gjuh letrare t njsuar”.
    Gjuha letrare kombtare e njsuar (gjuha standarte), mbshtetej kryesisht n variantin letrar t jugut, sidomos n sistemin fonetik por n t jan integruar edhe elemente t variantit letrar t veriut.
    Pas Kongresit t Drejtshkrimit, jan botuar nj varg vepra t rndsishme, q kodifikojn normat e gjuhs standarte, sic jan “Drejtshkrimi i gjuhes shqipe” (1973), “Fjalori i gjuhs s sotme letrare (1980), Fjalori i shqipes s sotme (1984), Fjalori Drejtshkrimor i gjuhs shqipe (1976), Gramatika e gjuhs s sotme shqipe I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997).

    Veori tipologjike t shqipes s sotme standarte.

    Nga ana strukturore, paraqitet sot si nj gjuh sintetiko-analitike, me nj mbizotrim t tipareve sintetike dhe me nj prirje drejt analitizmit. Nj pjes e mir e tipareve t saj fonetike dhe gramatikore, jan t trashguara nga nj periudh e lasht indoevropiane, nj pjes tjeter jan zhvillime te mvonshme.
    Shqipja ka sot nj sistem fonologjik t vetin, q prbhet nga shtat fonema zanore dhe 29 fonema bashktingllore. Shkruhet me alfabet latin t caktuar n vitin 1908 n Kongresin e Manastirit.
    Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja, nga t cilat 25 jan t thjeshta (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z), 9 jan bigrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh) dhe 2 me shkronja diakritike (, ).
    Shqipja ka theks intensiteti dhe prgjithsisht t palvizshm gjate fleksionit. N shumicen e rasteve, sidomos n sistemin emror, theksi bie n rrokjen e parafundit.
    Shqipja ka nj sistem t zhvilluar (t pasur) formash gramatikore, ka nj sistem lakimi binar: lakimin e shquar dhe t pashquar, ruan ende mir format rasore (ka pes rasa), sistemin prej tri gjinish (mashkullore, femrore dhe asnjanse), kjo e fundit po shkon drejt zhdukjes, mbahet vetm n nj kategori t veant emrash foljor, t tipit: t shkruarit, t menduarit, etj.
    Sistemi emror ka trajt t shquar dhe t pashquar dhe pr pasoj, edhe lakim t shquar e t pashquar; nyja shquese sht e prapavendosur si n rumanisht dhe n bullgarisht; ka nyje t prparme te emrat n rasen gjinore (i, e malit) dhe te mbiemrat e nyjshm (i mir, i vogl, etj)., te emrat asnjans t tipit t folurit, etj. Prvec fleksionit me mbaresa t veanta, shqipja njeh edhe fleksionin e brendshm (dash ~ desh, marr ~ merr); ka dy tipe strukturor mbiemrash t ngjashm (i madh, i ndershm) dhe t panyjshem (trim, besnik). Te numrort prdor kryesisht sistemin decimal (dhjet, tridhjet, pesdhjet), por ruan edhe sistemin vigezimal (njzet, dyzet); numrort e prber nga 11-19, formohen duke vn numrin e njsheve prpara, parafjaln mb dhe pastaj dhjetshet (njmbdhjet, dymbdhjet, etj) si n rumanisht dhe n gjuht sllave.
    Sistemi foljor paraqitet mjaft i larmishem. Shqipja ka nj sistem t pasur formash menyrore dhe kohore, nj pjes t e cilave jan t trashguara nga nj periudh e hershme, nj pjes jan kryer gjat evolucionit t saj historik. Folja ka gjasht menyra; (dftore, lidhore, kushtore, habitore, dshirore, urdhrore) dhe tri forma t pashtjelluara (pjesore, paskajore dhe prcjellore). Koha e ardhshme ndrtohet n menyre analitike, me dy forma: me do (forma e foljes dua) + lidhore (do t punoj) dhe me foljen ndihmse kam + paskajore (kam pr t punuar).
    Rendi i fjalve n fjali sht prgjithsisht i lir, por m i zakonshem sht rendi subjekt+verb+objekt.
    Leksiku i gjuhs shqipe prbhet prej disa shtresash. Nj shtres t veant prbjn fjalt me burim vendas, t trashguar nga nj periudh e lasht indoevropiane (dit, nat, dimr, motr, jani, etj.), ose t formuara m von, me mjete t shqipes (ditor, dimror, i prnatshm).
    Nj shtres tjetr, prbjn fjalt e huazuara nga gjuh t tjera, si pasoj e kontakteve t popullit shqiptar me popuj t tjer gjat shekujve. Fjalt e huazuara kan hyr nga greqishtja, greqishtja e vjetr dh e re, nga latinishtja dhe gjuht romane, nga sllavishtja dhe nga turqishtja.
    Shqipja, me gjith huazimet e shumta, ka ruajtur origjinalitetin e saj, si gjuh e veant indoevropiane.

    Prhapja e gjuhs shqipe

    Shqipja flitet sot nga m se gjasht milion vet n Republikn e Shqipris, n Kosov, n viset shqiptare t Maqedonis, t Malit t Zi, t Serbis jugore, si dhe n viset e ameris n Greqi. Shqipja flitet gjithashtu, n ngulimet shqiptare n Itali, n Greqi, n Bullgari, n Ukrain, si dhe n shqiptar t mrguar n viset e ndryshme t bots para Lufts se Dyt Botrore dhe n kt dhjetvjearin e fundit.
    Gjuha shqipe msohet dhe sudjohet n disa universitete dhe qndra albanologjike n bote, si n Paris, Rom, Napoli, Kozenc, Plermo, Leningrad, Pekin, Mnchen, Bukuresht, Selanik, Sofie etj.

    Studimet pr gjuhn shqipe

    Gjuha dhe kultura e shqiptarve, lashtsia dhe karakteri origjinal i tyre, kan trhequr prej kohsh vmendjen e studjuesve t huaj dhe shqiptar q n shekullin XVIII dhe m par. N mnyr t veant, gjuha, historia dhe kultura e shqiptarve, trhoqi vmendjen e bots gjermane. Me t u mor edhe nj filozof i madh, sic ishte Gotfrid Vilhelm Lerbnitz, q punoi nj shekull para lindjes s gjuhsis krahasimtare. Ai mendonte, se studimi krahasues i gjuhve ishte themelor pr t ndrtuar nj histori universale t bots, pr ta kuptuar dhe pr ta shpjeguar at. N disa letra, qe ai i shkruante nj bibliotekari t Biblioteks Mbretrore t Berlinit, n fillim t shekullit XVIII, shprehet edhe pr natyrn dhe prejardhjen e gjuhs shqipe dhe pas disa luhatjeve, arriti n prfundimin, se shqipja sht gjuha e ilirve t lasht.
    Megjithat, studimet shkencore pr gjuhn shqipe, si dhe pr shum gjuh t tjera, nisn pas lindjes s gjuhsis historike-krahasuese nga mesi i shekullit XIX. Nj nga themeluesit e ksaj gjuhsie, dijetari gjerman Franz Bopp, arriti t provonte q n vitin 1854, se shqipja bnte pjes n familjen e gjuhve indoevropiane dhe se zinte nj vend t veant n kt familje gjuhsore. Pas tij, studjues t tjer, si G.Meyer, H.Pedersen, N.Jokli, studjuan aspekte t ndryshme t leksikut dhe t strukturs gramatikore t gjuhs shqipe. G.Meyer do t hartonte q n vitin 1891 nj Fjalor etimologjik t Gjuhs shqipe (Etymologisches Wrterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891), i pari fjalor i ktij lloji pr shqipen. Prve ktyre, nj varg i madh gjuhtarsh t huaj, si F.Miclosich, G.Weigand, C.Tagliavini, St.Man, E.Hamp, A.Desnickaja, H.lberg, H.Mihaescu, W.Fredler, O.Bucholtz, M.Huld, G.B.Pellegrini, etj. kan dhn kontribute t shnuara pr studimin e historis s gjuhs shqipe, t problemeve q lidhen me prejardhjen e saj, me etimologjin, fonetikn dhe gramatikn historike, si edhe n studimin e gjendjes s sotme t shqipes.

    Ndrkoh, krahas studimeve pr gjuhn shqipe t albanologve t huaj, lindi dhe u zhvillua edhe gjuhsia shqiptare. Ajo i ka fillimet e saj q n shekullin XVII, kur Frang Bardhi botoi t parin fjalor t gjuhs shqipe “Dictionarium Latino-Epiroticum” (1635). Gjat Rilindjes Kombtare u botuan disa gramatika t gjuhs shqipe. Kshtu, n vitin 1864, Dhimitr Kamarda, nj nga arbresht e Italis, botoi veprn “Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese”, Livorno 1864, vll.II “L’Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese”, Prato 1866. M 1882, Kostandin Kristoforidhi botoi “Gramatikn e gjuhs shqipe” dhe m 1806, Sami Frashri botoi “Shkronjtoren e gjuhs shqipe”, dy vepra gjuhsore t rndsishme t shekullit XIX pr gramatologjin e gjuhs shqipe. Nga fundi i shekullit XIX, Kostandin Kristoforidhi prgatiti edhe nj “Fjalor t gjuhs shqipe”, i cili u botua n vitin 1904 dhe prbn veprn m t rndsishme t leksikografis shqiptare, q u botua para Lufts se Dyt Botrore. N vitin 1909, botohet Fjalori i shoqris “Bashkimi”.

    Pas shpalljes s Pavarsis, u botuan nj varg gramatikash dhe fjalor dygjuhsh, pr t plotsuar nevojat e shkolls dhe t kulturs kombtare. N fushn e gramatiks u shqua sidomos Proff. Dr. Aleksandr Xhuvani.

    Aleksander Xhuvani (1880-1961)
    Kreu studimet e larta n Universitetin e Athins. Veprimtaria e tij pr studimin e gjuhs shqipe dhe arsimin kombtar, e nisi q gjat periudhs s Rilindjes Kombtare. Bri nj pun t madhe pr pajisjen e shkolls son me tekste t gjuhs shqipe, t letrsis, t pedagogjis dhe t psikologjis. Drejtoi e punoi pr hartimin e udhzuesve drejtshkrimor n vitet 1949, 1951, 1954, 1956.
    Pati nj veprimtari t gjer n fushn e pastrtis s gjuhs shqipe e t pasurimit t saj dhe botoi veprn “Pr pastrtin e gjuhs shqipe” (1956). Bashkpunoi me profesorin Eqerem abej, pr hartimin e veprave “Parashtesat” (1956) dhe “Prapashtesat e gjuhs shqipe” (1962), trajtesa themelore n fushn e fjalformimit t gjuhs shqipe. Botoi dhe nj varg punimesh monografike pr pjesoren, paskajoren dhe parafjalt e gjuhs shqipe.
    Ai ishte njohs i mir dhe mbledhs i pasionuar i visarit leksikor t gjuhs s popullit. Fjalt dhe shprehjet e mbledhura , u botuan pjesrisht pas vdekjes, n formn e nj fjalori. Prgatiti nj botim t dyt t “Fjalorit t gjuhs shqipe” t Kristoforidhit (1961).
    Vepra e plot e tij, e projektuar n disa vllime, ende nuk sht botuar. N vitin 1980 sht botuar vllimi i par.

    Nj zhvillim m t madh njohu gjuhsia shqiptare n gjysmn e dyt t shekullit XX, kur u krijuan edhe institucione shkencore t specializuara, si Universiteti i Tirans, Universiteti i Prishtins dhe Akademia e Shkencave, Universiteti i Shkodrs, m von, Universiteti i Elbasanit, Universiteti i Gjirokastrs, Universiteti i Vlors, Universiteti i Tetovs, etj. Gjat ksaj periudhe, u hartuan nj varg veprash prgjithsuese nga fusha t ndryshme t gjuhsis. N fushn e leksikologjis dhe t leksikografis, prve studime leksikologjike, u hartuan edhe nj varg fjalorsh t gjuhs shqipe dhe fjalori dygjuhsh, nga t cilt, m kryesort jan: “Fjalori i gjuhs shqipe” (1954), “Fjalori i gjuhs s sotme shqipe” (1980), “Fjalori i shqipes s sotme” (1984), “Fjalori drejtshkrimor i gjuhs shqipe” (1976), “Drejtshkrimi i gjuhs shqipe” (1973), etj. Koht e fundit kan dal edhe “Fjalor frazeologjik i gjuhs shqipe” (2000) dhe “Fjalor frazeologjik ballkanik” (1999).
    N fushn e dialektologjis sht br prshkrimi e studimi i t gjith t folurave t shqipes dhe sht hartuar “Atlasi dialektologjik i gjuhs shqipe”, nj vepr madhore q pritet t dal s shpejti nga shtypi.
    Esht br gjithashtu, studimi i fonetiks dhe i strukturave gramatikore t gjuhs shqipe prmes studimeve t veanta dhe prmes gramatikave t ndryshme, niveleve t ndryshme, nga t cilat, m e plota sht “Gramatika e gjuhs shqipe” I Morfologjia (1995), II Sintaksa (1997), hartuar nga Akademia e Shkencave, n bashkpunim me Universitetin e Tirans, me kryeredaktor Mahir Domin.
    Nj vend t gjer n studimet gjuhsore t ktij gjysmshekulli, kan zn problemet e historis s gjuhs shqipe, problemet e etnogjenezs s popullit shqiptar e t gjuhs shqipe, t etimologjis, t fonetiks dhe t gramatiks historike, etj. Disa nga veprat themelore n kto fusha jan: "Studime etimologjike n fush t shqipes” n 7 vllime, nga E.abej; “Meshari” i Gjon Buzukut (E.abej); “Gramatika historike e gjuhs shqipe” (Sh.Demiraj); “Fonologjia historike e gjuhs shqipe” (Sh.Demiraj); “Gjuhsia ballkanike” (Sh.Demiraj), etj.

    Eqerem Cabej (1908-1980).
    Studjuesi m i shquar i historis s gjuhs shqipe dhe nj nga personalitetet m n z t kulturs shqiptare.
    Pasi bri studimet e para n vendlindje (Gjirokastr), studimet e larta i kreu n Austri, n fushn e gjuhsis s krahasuar indoevropiane. Pas mbarimit t studimeve, kthehet n atdhe dhe fillon veprimtarin shkencore e arsimore n vitet ’30 t ktij shekulli dhe punoi n kto fusha pr nj gjysm shekulli, duke ln nj trashgimni t pasur shkencore.
    Eqerem abej solli dhe zbatoi n gjuhsin shqiptare metodat dhe arritjet shkencore t gjuhsis evropiane, duke kontribuar shum n ngritjen e nivelit shkencor t studimeve gjuhsore shqiptare. Eqerem Cabej punoi shum n disa fusha t dijes, por u shqua sidomos n fushn e historis s gjuhs, n trajtimin e problemeve t origjins s gjuhs shqipe, t autoktonis s shqiptarve e t etimologjis dhe t filologjis s teksteve t vjetra.
    Veprat themelore t tij jan: “Studime etimologjike n fush t shqipes”, n shtat vllime, I “Hyrje n historin e gjuhs shqipe”, II “Fonetik historike” (1958), “Meshari i Gjon Buzukut” (1968), “Shqiptart midis perndimit dhe lindjes” (1944).
    Ai sht bashkautor edhe n nj varg veprash n fushn e gjuhs s sotme, si jan: “Fjalor i gjuhs shqipe” (1954), “Rregullat e drejtshkrimit t gjuhs shqipe” (1972), “Fjalori drejtshkrimor”.
    Prve veprave, ai ka botuar nj varg studimesh n revista shkencore brenda e jasht vendit dhe ka mbajtur dhjetra referate e kumtesa n kongrese e konferenca kombtare e ndrkombtare, t cilat kan br t njohura arritjet e gjuhsis shqiptare n bot, duke rritur kshtu prestigjin e saj.
    Veprat e prof. Eqerem Cabej jan botuar n tet vllime, n Prishtin, me titullin “Studime gjuhsore”.
    Me veprimtarin e shumanshme shkencore e me nivel t lart, Eqerem Cabej ndrioi shum probleme t gjuhs shqipe dhe t kulturs shqiptare, duke argumentuar lashtsin dhe origjinn ilire t saj, vitalitetin e saj ndr shekuj dhe marrdhniet me gjuht dhe kulturat e popujve t tjer.

    Gjat ksaj periudhe, gjuhsia shqiptare zgjidhi edhe problemin e gjuhs shqipe letrare kombtare, t njsuar me shtjet teorike t s cils sht marr veanrisht prof.Androkli Kostallari.
    N kuadrin e puns q sht br n fushn e gjuhsis normative dhe t kulturs s gjuhs, jan hartuar dhe nj numr i madh fjalorsh terminologjik pr deg t ndryshme t shkencs e t tekniks.
    Prve veprave t shumta q jan botuar n fushn e gjuhsis, veprimtaria e gjuhsis studimore e studjuesve shqiptar pasqyrohet n botimin e disa revistave shkencore, nga t cilat m kryesoret sot, jan: “Studime filologjike” (Tiran); “Gjuha shqipe” (Prishtin); “Studia albanica” (Tiran); “Jehona” (Shkup); etj.
    Studime te rndsishme mbi gjuhn shqipe jan br nga gjuhtar n Kosov, Maqedoni, Mal i Zi, ku jan botuar nj numr i konsidrueshm veprash mbi historin e gjuhs shqipe, fonetikn, gramatikn, leksikun etj. Prof. Idriz Ajeti shquhet pr kontributin e veant q ka dhn n kt fush

    Kontribut t veant pr gjuhen shqipe kan dhen edhe shqiptaret e vendosur n Itali, t njohur si “Arbresh”
    Disa nga figurat m t shquara t gjuhsis shqiptare t ktyre dy shekujve t fundit, jan: Dhimitr Kamarda (arbresh i Italis), Kostandin Kristoforidhi, Sami Frashri, Aleksandr Xhuvani, Eqerem abej, Selman Riza, Kostaq Cipo, Mahir Domi, Shaban Demiraj, Androkli Kostallari, Idriz Ajeti, etj.

    Eqerem Cabej
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 22:32
    "Carpe Diem"

  5. #5
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Artet e Bukura t Shqipris


    Gjurmt m t hershme

    Fillimet e artit figurativ n truallin e Shqipris jan t hershme. Gjurmt e para i prkasin periudhes se neolitit. Nprmjet zbulimeve t shumta arkeologjike, n zona t ndryshme t vendit, jan gjetur qindra e mijra qeramika, terrakota, zbukurime ne metal etj., q u prkisnin fiseve ilire, paraardhsve t drejtprdrejt t shqiptarve t sotem.
    Prodhimet m t hershme jan t thjeshta, pr prdorim praktik, por n to shfaqen edhe vlera artistike si n format zoomorfe t enve ashtu edhe n dekoracionin, gdhendjet dhe elemente t tjer. Nga shekulli i gjasht deri n shekullin e trete p.e.re n qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike; forma ndrtohet me siluet m elegant dhe pasurohet me element plastik. Shum en t ksaj periudhe, q ruhen sot n muzet e Shqipris, kan vlera t mirfillta artistike dalluese vendase, q nuk i ndeshim n artin e fqinjve t tjer po aq t lasht si helent, maqedont apo romakt.
    Nga ato en t lashta, t zbukuruara me dekoracione e fraktura plastike, nis rruga e skulpturs n truallin e Shqipris duke u br kshtu bashkudhtare me artin e popujve m t hershm t Europes. Tipare m t qarta u dukn sidomos me formimin e qyteteve ilire Bylis, Amantia, Foinikue, Butrot si dhe me ngulmimet helene: Durahu, Apolonia, Oriku.

    Arti Ilir

    N qytetet ilire mori zhvillim m t madh skulptura e rrumbullakt si dhe relievi q lidhej me ndrtimin e monumenteve. N fillim skulptura u zhvillua duke prvetsuar element t artit helen, sidomos nga tradita korintike dhe korkyrase.
    M von, nga shekulli VI p.e.r., krahas lidhjes me traditen helene, arti ilir fiton vecori te reja, t dallueshme, brenda kuadrit helenistik. Apolonia dhe Durrahu q u bn qendrat m t rndsishme t artit n ato vite, kishin mjeshtrit e shquar vendas q gdhendnin dhe skalisnin n nj stil me tipare t vecanta kundrejt krijimeve t importuara prej qytetrimit helen. N muzeun e sotm te Durresit jan ekspozuar disa skulptura t paprfunduara, t gjetura n at trev. Ato dshmojn pr gdhendjet q jan br n truallin shqiptar. Jan zbuluar gjithashtu edhe gjurm t punishteve t hershme t qeramiks n Apolloni dhe Durrah. Aty u prodhuan shum nga ent dhe vazot e bukura t stilit antik q ruhen n muzet tona. Figurat e pikturuara paraqesin skena t ndryshme mitologjike, pamje nga garat atletike, skena luftimesh etj. Prgjithsisht jan me figura t zeza mbi sfond t kuq (shek. VI-V p.e.r.) dhe me figura t kuqe mbi sfond t zi (shek. IV deri n periudhn helenistike). Pikturimi i figurave sht n lvizje, plot harmoni dhe plasticitet. N kt periudh krijohen edhe shum statuja t vogla prej bronzi si dhe terrakota, ku paraqiten edhe motive laike si dhe figura fmijsh, barinjsh etj.

    Figura me vler artistike ndeshim edhe n monedhat e shumta t ksaj periudhe q u realizuan n Apolloni, Durrah dhe Orik. Lulzimi i disa qyteteve ilire dhe i kolonive helene solli nj zhvillim t madh t artit q u pasua edhe me shumllojshmri formash e teknikash; q nga afresket e deri te mozaikt e bukur monokrom dhe polikrom. Por n shekullin e I r u ngadalsua gjith ai hov zhvillimi. Pushtimi romak q shkaktoi rnien ekonomike t qyteteve ilire, la gjurm t dukshme edhe n art. Ndonse Roma pushtuese u pushtua vet prej artit helen, prsri ndikoi n qytetet ilire me tipare t kulturs s saj provinciale romake. U duk m qart ndikimi n skulptur, ku prgjithsisht u ndoq realizmi tipik i kohs, por ndjehet gjithashtu fryma klasike q mbshtetet n traditn qindravjecare. Qendrat kryesore t krijimtaris artistike mbeten prsri Apollonia, Durrahu, Botroti etj.

    N vitet e pushtimit romak prej artit zyrtar shkputet arti i trevave fshatare, ku pasqyrohen motive nga jeta e prditshme. Me pranin e elementve t thjesht artistik, q dallojn nga krijimet e mparshme, si dhe me skalitjen e veshjeve dhe emrave ilire, krijimtaria e ktyre viteve mund t vlersohet edhe si nj qndres ndaj asimilimit prej pushtuesve m t fuqishm t kohs.

    Zhvillimi i Mozaikut

    N t njjtn periudh me artin e trevave fshatare, n truallin e Shqipris arriti zhvillimin m t madh edhe arti i mozaikut. M i hershmi sht gjetur n Durrs. I prket shekullit IV p.e.r. dhe sht i punuar me gur zalli shumngjyrsh. Ka vlera t rralla artistike q shquhen n gjith krijimtarin e ksaj gjinie. Quhet Bukuroshja e Durrsit dhe mund t cilsohet si bukuroshja e gjith mozaikve q jan zbuluar deri tani n truallin shqiptar, pr hijeshin e figurs dhe mjeshtrin e realizimit artistik. N shekullin e I r, sic prmendm, u arrit lulzimi i ktij arti dhe nga gurt e zallit u kalua n kubik t prer prej guri, qelqi, mermeri apo balte t pjekur. Mozaik t till jan zbuluar n Apolloni, Durrah dhe Butrint.
    Zhvillimi i mvonshm i mozaikve lidhet kryesisht me monumentet paleokristiane. Pas shekullit te V-t motivet e mozaikut ndryshojn nga modelet e pikturave t hershme, sic sht amazonamania n Apolloni, duke u zvndsuar me figura simetrike q qndrojn t shkputura n siprfaqe dhe q paraqesin figura kafshsh, shpendsh, pem frutore, lule e t tjer simbole t artit paleobizantin. Ruhen edhe sot n gjendje t mir disa krijime t tilla, sic jan Pagzimorja n Butrint, mozaikt e Linit dhe t Antigons. Nga grmimet e deritanishme, sht gjetur vetm nj mozaik paretial n Durrs, brenda Amfiteatrit t qytetit, q i prket shekullit VI-VII-t.

    Piktura Murore (Afresket)

    N periudhn e kalimit nga antikiteti i von n mesjetn e hershme, skulptura vjen duke u zbehur deri n mohim t plot nga estetika bizantine, ndrsa arti i pikturs gjeti shprehjen m t lart artistike. Zhvillim m t madh mori sidomos piktura murore brenda tempujve kristiane. Kishat u mbushn me afreske dhe ikona q u nnshtroheshin plotsisht kanoneve t rrepta t metropolit. Autort nuk i firmosnin veprat n at periudh, prandaj gjith ajo krijimtari mbetet ende anonime. Tani n Shqipri ruhen pak gjurm nga krijimtaria m e hershme, vetm disa fragmente. Fatkeqsisht nj pjes e tyre u dmtua gjat lufts kundr fes q u b n regjimin komunist (1967), duke zhdukur kshtu vepra me vlera t rralla pr kulturn dhe historin kombtare. N ato pak fragmente q ruhen ndihen ndikime t stileve perndimore (Kisha e Rubikut 1272), si dhe lindore (Vau i Dejs shek. XIV-t) t artit bizantin. Ikonat e shumta si dhe minaturat n kodik t Beratit dhe t Vlors (shek. XI-XIV-te) jan me vlera artistike dhe i prkasin periudhs s zhvillimit t artit bizantin n Shqipri.

    Piktura Pas-Bizantine

    Gjat shekullit XVI-t,ndonse ende nn pushtimin osman, u krijuan vepra t reja artistike n piktur, n stilin pasbizantin. Personaliteti m i shquar i ksaj periudhe sht Onufri (shekulli XVI). Pikturat e tij dallohen pr ngjyra t pasura dhe nuanca dekorative, pr realizimin e tipave interesant me gjendje tragjike, si dhe pr futjen e disa elementve etnografik kombtar q do ti shohim m qart edhe te pasardhsit e tij; i biri Nikolla (shek. XVI-t) si dhe te piktort e shquar David Selanicasi (shek XVIII-t), Kostantin Shpataraku (shek. XVIII-t), dhe te t m vonshmit vllezrit Kostandin dhe Athanas Zografi (shek.XVIII-t), familja Katro (shek. XVIII-t) etj., q zbukuruan mjaft kisha n Shqipri dhe n vendet fqinj.

    N Shqipri sht br edhe vazhdon t bhet nj pun e kujdesshme pr veprat e artit pasbizantin pasi ato cmohen si pjes e rndsishme e trashgimis m t pasur kombtare. Vazhdojn ende hulumtimet pr zbulimin e autorve t tjer si dhe restaurimi i veprave t dmtuara gjat shekujve. Deri tani jan hapur disa ekspozita me vepra t ktij arti si n Paris (1975), Rom (1985), Nice (1993) etj t cilat kan ngjallur intresa t shumta te specialistt e artit. Ekspozitat jan shoqruar me botime t ilustruara dhe me komente t shumta nga shtypi i huaj. Krijimet m t cmuara t ktij arti ruhen n Muzeun e Artit Mesjetar ne Korc, Muzeun Onufri Berat, Muzeun Hustorik Kombtar, Galerine Kombtare te Arteve si dhe n muze t tjer n Tirane dhe qytete t tjer t vendit. N Korc sht ngritur edhe nj muze privat, i vetmi deri tani nw Shqiperi, q ruan nj koleksion t pasur me vepra t artit pasbizantin.

    Rilindja dhe Pavarsia

    N gjysmn e dyt t shekullit XIX-t fillon nj etap e re, e rndsishme pr artin shqiptar. Lvizjet e mdha clirimtare q solln pavarsin e vendit (m 1912), krijuan atmosfern pr nj drejtim t ri artistik, q do t pasqyronte m me realizm jetn. Lindi piktura laike me motive patriotike dhe etnografike. N historin e artit shqiptar viti 1883 sht i shnuar pr krijimin e dy pikturave m me vler: Porteti i Skndebeut nga Jorgji Panariti dhe Motra Tone nga Kol Idromeno. Me kto tablo nis rrugn piktura e Rilindjes Shqiptare. Duket si rastsi por pikrisht motivet e ktyre dy veprave t para, jan motivet kryesore q mbizotrojn n tematikn e artit shqiptar t Rilindjes dhe t periudhs s Pavarsis; pra tema patriotike q evokohej me trajtimin e figurs s Heroit Kombtar, Sknderbeut, si dhe skenat nga jeta e prditshme ku fiksoheshin edhe vlera t kulturs t kulturs kombtare.

    Te piktort e Rilindjes prgjithsisht ndihet fryma romantike. N shum tablo vihen re edhe tipare t realizmit klasik si dhe t nj realizmi m bashkkohor, duke fiksuar kshtu n art, gjendjen reale t vendit, ndonjher edhe me qndrim kritik. Piktori m i shquar i ksaj periudhe sht Kol Idromeno (1860-1939) autor i shum tablove, portreteve dhe peisazheve. Krijimtaria e tij u b si shkoll pr artistt e ardhshm. Idromeno ka qen gjithashtu edhe arkitekt dhe fotograf i njohur.

    Fotografia artistike dhe dokumentare pati nj prfaqsues tjetr t shquar, t njohur brenda dhe jasht Shqipris; familjen Marubi, drejtuar kryesisht nga Keli, me nj veprimtari t pasur artistike.
    Po n n Shkodr, ku jetuan dhe krijuan mjeshtrit Idromeno dhe Marubi, doln edhe piktor t tjer t shquar si Ndoc Martini (1880-1916), Simon Rrota (1887-1961), Andrea Kushi (1884-1959). Zef Kolombi (1907-1949) etj.

    Pas Shkodrs, Kora u b vatra dyt ku mori zhvillim arti i pikturs n Shqipri. N Korc u krijuan tablot e bukura t piktorit autodidakt Spiro Xega (1876-1953) si dhe veprat e poetit t peizazhit shqiptar mjeshtrit Vangjush Mio (1861-1957). T dy kta artist jan n krye t prfaqsuesve m t shuar t Rilindjes dhe Pavarsis shqiptare n piktur.

    Edhe skulptura e rrumbullakt, pas nj ndrprerje t gjat prej disa shekujsh, filloi t lvrohet srisht n periudhn e Rilindjes. Si autor i par njihet Murad Toptani (1866-1917). Ka realizuar disa vepra me tem patriotike, ku shquhen dy bustet e Sknderbeut (m 1899 dhe m 1917). Por nivelin e ktij arti e ngriti lart skulptori Odhise Paskali (1903-1989). Me statujat e tij monumentale, q jan t parat vepra t ktij lloji n Shqipri (Lufttari kombtar - Korc 1932, Flamurtari - Vlor 1932, Sknderbeu Kuks 1939), nis rruga e artit monumental n Shqipri. Krijimtaria e Paskalit vazhdon edhe n periudhn e pasclirimit me vepra t shumta. Ai mbetet edhe sot si personaliteti m i shquar i skulpturs shqiptare.

    N vitet e pavarsis artet n Shqipri zhvillohen n mnyr m t organizuar. U bn prpjekjet e para pr prgatitjen e artistve t rinj, pr krijimin e shoqatave artistike dhe pr organizimin e ekspozitave. N vitin 1920, n Korc u hap ekspozita e par personale nga piktori Vangjush Mio. Me kontributin e poetit t njohur kombtar, Gjergj Fishta (1871-1940), i cili mori pjes edhe vet me disa punime n akuarel, m 1923, n Shkodr u hap ekspozita e par lokale, me pjesmarrjen e mbi 15 artistv shkodran. Ekspozita m e rndsishme e gjith ksaj periudhe sht E para ekspozit arti q u organizua Tiran n maj t vitit 1931. Kjo sht e para ekspozit kombtare n historin shqiptare. Ekspozita e msiprme u prgatit nga Shoqata Miqt e Artit q sht gjithashtu e para shoqat artistike e krijuar po at vit n Tiran. M 1931 u bn edhe dy prpjekje t rndsishme: pr krijimin e nj Pinakoteke dhe pr ngritjen e Shkolls s Artit. E para nuk u realizua, ndrsa shkolla u hap. Me nisiativn e piktorit A.Kushi, m 1931 u cel kursi i vizatimit dhe, pas nj viti, m 1932 u themelua Shkolla e Vizatimit, e para shkoll arti n Shqipri. Shkolla e Tirans mori nxns nga e gjith Shqipria. Aty jepnin msim artistt O. Paskali, A. Kushi, A. Buza, italiani M. Ridola dhe L. Poradeci (1896-1989), poet i njohur i Rilindjes, i specializuar n Bukuresht pr arte t bukura.
    Nga Shkolla e Vizatimit morn msimet e para pr piktur brezi m i njohur i artistve shqiptar midis viteve 40-70 si B. Sejdini, K. Kodheli, N. Zajmi, F. Stamo, I. Kodra, Q. Grezda, Ll. Nikolla, F. Makoci, H. Reci, Z. Bumci, etj.

    Gjat viteve 1932-1935 n shkolln e Vizatimit u organizuan disa ekspozita arti. N krijimet m t bukura ndihej vazhdimsia nga tradita e pikturs s Rilindjes si dhe tipare t reja realiste, me qndrim kritik ndaj vshtirsive t jets dhe padrejtsive shoqrore t kohs. Po n kt periudh, n artin shqiptar u zhvillua edhe karikatura me tem shoqrore e prfaqsuar nga A. Dino, M. Frashri si dhe Q. Mesarea, q ishte njkohsisht akuarelisti m i njohur shqiptar n vitet e Pavarsis.
    Pas njohurive t para q morn n Shkolln e Vizatimit, nxnsit e saj, vazhduan studimet n akademit e arteve t Europs si n Rom, Paris, Athin, Milano, Bukuresht, Firence etj, dhe, kur u kthyen n atdhe u bn msuesit e brezit m t ri t piktorve shqiptar.

    Veprimtari tjetr e rndsishme gjat periudhs s pavarsis ka qen konkursi ndrkombtar pr ngritjen e monumentit t Heroit Kombtar, Sknderbeut, q u organizua n Tiran m 1937. Vec skulptorve shqiptar morn pjes mjaft autor t njohur europian. Cmimin e par e fitoi skulptori i njohur kroat A. Agustincic (1900-1979), ndrsa e drejta e ekzekutimit i u dha skulptorit italian R. Romaneli. Monumenti i Sknderbeut, realizuar nga Romaneli, u vendos n sheshin Albania n Rom, dy vjet pas kunkursit, m 1939.
    N artin e periudhs s Rilindjes dhe t Pavarsis prfshihet edhe krijimtaria e artistve q jetonin n kolonit jasht atdheut si dhe veprimtaria e arbreshve t Italis. Ashtu si letrsia e ksaj periudhe, edhe krijimtaria figuratuve te arbresht dhe diaspora kishte t njjtat motive e t njjtin stil me artin q zhvillohej n Shqipri. Nga kolonit shqiptare vecohet piktori Theohar Gjini q krijoi n Paris dhe Bukuresht, ndrsa n fshatrat arbreshe (Itali) u shqua skulptori Mikel Trota, q kritikt e kohs e quanin Canova i ri (A. Canova 1757-1822)
    Gjat lufts s dyt botrore (1939-1944), kushtet pr krijimtari n fushn e artit u kufizuan. Megjithat u organizuan disa ekspozita. M e rndsishmja ishte ajo e vitit 1943, me pjesmarrjen e artistve m t mir t vendit. Veprimtarit e tjera kan qn kryesisht ekspozita personale.

    Arti pas vitit 1945

    Veprimtaria e par n fushn e arteve figurative, pas clirimit t vendit, sht Ekspozita Kombtare, e hapur n prill t vitit 1945, n Tiran. N shtypin e kohs ajo u quajt ekspozita e par kombtare, duke mohuar kshtu at t vitit 1931 dhe t tjerat m pas. Pra u duk qart tendenca pr t filluar gjithcka nga e para edhe n art!? N at ekspozit nuk u ftua personaliteti m i shquar i artit shqiptar Odhise Paskali, pasi ende nuk dihej qndrimi q do t mbante ai ndaj regjimit t ri.
    Ekspozita e vitit 1945 dhe sidomos t tjerat q u hapn m pas, prcaktuan dhe drejtimin e ri n artin shqiptar, rrugn e vetme t lejueshme pr shtetet komuniste; metodn e realizmit socialist.

    Ngritja e instuticioneve artistike

    Pas 1945-ss edhe n fushn e artit u b nj pun m e organizuar pr ngritjen e instuticioneve. M 1946 u hap shkolla e mesme artistike q prgatiste piktor skulptor dhe grafist. N vitin 1954 u ngrit pr her t par Galeria Kombtare e Arteve, ndrr disa vjecare e artistve dhe amatorve t artit. Aty u grumbulluan veprat m t mira t tradits si dhe t autorve bashkkohs. 20 vjet m pas u ndrtua godina e re e Galeris, ku ndodhet dhe sot dhe u pasurua me nj numr m t madh veprash. N godinn e re sht hapur nj sall pr vepra t autorve t huaj ku bjn pjes edhe tablo nga Rembrandt, Ticiani etj.
    Piktort, skulptort bashk me artistt e tjer t skens dhe ekranit krijuan organizatn e tyre t quajtur Lidhja e Artistve me qllim q t bashkonin prpjekjet pr krijimin e artit t ri t realizmit socialist.

    Nxnsit q mbaronin shkolln e mesme artistike n Tiran vazhdonin studimet n akademit e arteve n Bashkimin Sovjetik dhe n vendet e tjera t Lindjes. N vitin 1960, kur Shqipria u nda nga kampi socialist, studentt u kthyen n atdhe dhe, po at vit, n Tirane u ngrit Instituti i Lart i Arteve (sot Akademia e Arteve). Disa vite m von u hapn edhe shkolla t tjera artistike. N qytetet kryesore u ngritn Galeri Arti. U krijuan disa muze kombtar si Muzeu i Artit Mesjetar n Korc, Muzeu Arkeologjik n Tiran etj si dhe disa muze historik si Muzeu Sknderbeu n Kruj, Muzeu Histrik Kombtar ku vec afreskeve q jan pikturuar aty, ruhen edhe shum vepra arti origjinale me shum vler. Pr studimin e krijimtaris s arteve figurative, si dhe arteve t tjer, q nga viti 1986 funksionon Qendra e Studimit t Arteve pran Akademis s Shkencave.

    Ekspozita, konkurse kombtare dhe monumente

    Q nga viti 1945, thuajse do vit jan organizuar ekspozita t arteve figurative. M t rndsishme quheshin ato me rastin e prvjetorve t Clirimit dhe t ngjarjeve te tjera kombtare. Jan organizuar gjithashtu edhe shum konkurse kombtare. Konkursi i par u shpall m 1948 pr krijimin e monumentit t Sknderbeut. Nga ky konkurs fitoi skulptori Janaq Paco (1914-1989) me bocetin e tij q u realizua n bronz pas 10 vjetve dhe u vendos n qytetin e Krujs (28 nntor 1959).
    Mbas clirimit mori zhvillim t madh skulptura monumentale. Brenda pak viteve u ngritn disa vepra. Nga krijimet m t rndsishme vlersohen monumenti ekuestr i Sknderbeut n Tiran (1968) me autor O. Paskali, A. Mano, J. Paco; Monumenti i Pvarsis n Vlor (1972) m autor K. Rama, M. Dhrami, Sh. Hadri si dhe disa statuja shtatore dhe monumente t tjera nga Th. Thomai, P. Culi, H. Dule, F. Dushku, A. Mano etj.
    N piktur u krijuan nj numr m i madh veprash. Pr her t par morn zhvillim thuajse t gjitha zhanret e arteve vizive q nga piktura e skulptura e kavaletit te grafika, skenografia, tekstili, qeramika, qelqi, e deri te mozaiket dhe afresket q u aplikuan n disa godina social kulturore. N gjith kt mori veprash, ndonse t krijuara nn nj censur t rrepte, u krijuan edhe vepra me vlera t vecanta artistike. N artet figurative mungon nj figur aq e shquar sa I. Kadare n letrsi, por gjithsesi ashtu si dhe Kadare krijoi kryevepra gjat periudhs s realizmit socialist, po ashtu edhe mjaft piktor t talentuar, kan realizuar tablo t bukura, q skan asgj t prbashkt me t ashtuquajturn metod t realizmit socialist.

    Skematizimi i krijimtaris

    Pas viteve 60 n Shqipri artet zhvilloheshin t shkputura jo vetm nga vendet e zhvilluara perndimore, por edhe nga shtetet e bllokut t Lindjes. Pr artistt figurativ ishte i pamundur kontakti me veprat origjinale t autorve t huaj, qoft edhe n mnyr klandestine sic mund t bhej me tingujt e muziks apo me letrsin. Pra ishte mbyllur do shteg pr t msuar nga prvoja e artit bashkkohor botror. Kshtu, nga viti n vit, krijimtaria n kt fush skematizohej gjithnj e m shum dhe artistt e ndjenin veten gjithnj e m ngusht. Ather filuan disa reagime n forma t ndryshme. Artist t vecant preferuan t trajtonin m shum temn historike, nj pjes e madhe i u prkushtua kryesisht peizazhit; pra u futn ne ato tema dhe gjini ku bheshin mw lehte prpjekje pr tiu shmangur kanoneve t metods s realizmit socialist q ngurtzonte fantazin krijuese. Nga devijime t tilla qndroi m pak e prekur krijimtaria e piktorit A. Buza (1905-1987) si dhe nj pjes e madhe e tablove t piktorve K. Kodheli, (l. 1920), S. Kaceli (l. !913) etj.

    Pas viteve 70 n Shqipri u krijuan tre breza pedagogsh q prgatisnin artist t rinj. Grupi i par vinte nga akademit e perndimit, i dyti nga shkollat e vendeve t Lindjes, dhe t trett ishin prgatitur n Akademin e Tirans. Kontradiktat q filluan t shfaqeshin midis tyre vitet e fundit, rikrijonin grupe t tjera q nuk prcaktoheshin nga vendet ku kishin studiuar apo nga mosha, por nga aftsit, talenti dhe kultura e tyre. Prfaqsuesit q luftonin pr tu shkputur nga skematizmi gjendeshin n do brez. Por ndaj tyre qndronte gjithnj e fort goditja nga ithtart e realizmit socialist. Ather artistt novator mbijetonin duke krijuar dy lloj veprash; tablo pr ekspozita, q plotsonin krkesat e zyrtarve t artit dhe vepra arti vetm pr n studio, tek t cilat bnin eksperimente artistike pr nj dit q do t vinte. Her pas here, krijime t tilla dorzoheshin edhe n ekspozita. Ndonse sillnin vlera t reja artistike ato jo vetm nuk ekspozoheshin por bheshin objekt kritikash. Nj nga ato tablo ka qen edhe Betimi i Vrana Kontit t S. Kamberit q sot cilsohet midis tablove m t mira. Ndr artistt m t shquar, t asaj periudhe, q mundi t rezistonte duke iu prgjigjur krkesave t kohs, por t jepte edhe vepra me vlera artistike ka qen piktori S. Shijaku (l. 1933). Krijimtaria e tij shtrihet n disa gjini si tablo, peizazhe, portrete, afreske dhe s fundi n qeramik t pikturuar dhe skulptur.

    Prpjekje pr liri krijuese

    Fantazia krijuese e artistve m t talentuar gjithnj ka qen n luft me skematizmin e imponuar edhe n artin shqiptar. Ndonse t izoluar nga krijimtaria bashkkohore botrore, artistt shqiptar her pas here kan br prpjekje pr m shum liri krijuese. Shembulli m i dukshm i viteve t realizmit socialist, ka qen ekspozita me titullin sinjifikativ: Pranvera-1972 q u hap n Tiran. Pas disa prpjekjeve latente q u dukn n ekspozitn e nj viti m par (1971), n kt t dytn u ndje nj frymmarrje m e gjr. Por goditja kundr saj u b e menjhershme dhe e fort duke e ndrydhur m shum artin shqiptar n vitet e mpasm. N ato vite u shfaqn edhe desidentt e par n pikturn shqiptare si E. Gjergo, E. Hila, A. Oseku, M. Velo etj. Prpjekjet pr m shum liri krijuese shfaqeshin her pas here edhe n mbrojtjet e diplomave t artistve t rinj, por ato ndrydheshin m leht. Megjithat ato vazhdonin gjithnj me guxim deri nga fundi i viteve 80-t kur studenti E. Rama (l. 1966) me diplomn e tij paralajmronte pr nj piktur q nuk do t ndrydhej m n t ardhmen.

    Krijimtaria n ditt tona

    Ishte pikrisht viti 1991 kur piktura shqiptare nisi rrugn ku nuk do t ndjehej m tutela e nj drejtimi t vetm artistik, sic provoi gjat 50 vjetve. M shum se n artet e tjera tani n piktur vihet re nj krijimtari m e larmishme dhe m e madhe. Jan hapur m shum ekspozita personale ku paraqiten krijime q u prkasin rrymave bashkkohore t artit botror. N kt faz, n Shqipri gjen edhe autor q ende pikturojn si n vitet e realizmit, por tonin e pikturs s sotme e japin krijuesit q prpiqen pr nj gjuh t vecant artistike si dhe autort e rinj me kapriot artistike q tentojn drejt nj stili sa m bashkkohor. Artistt shqiptar, deri dje t izoluar brenda vendit t tyre, tani po ballafaqohen me botn pr t marre vlersimin m t sakt t krijimeve. Deri tani jan arritur suksese n shtete t ndryshm nga disa autor shqiptar ku m i shnuari sht ai i piktorit A. Shima n nj nga galerit m t njohura t Londrs dhe q vazhdon edhe sot n disa galeri t Ameriks.

    Tani artistt shqiptar jan t grupuar n shoqata t ndryshme, sipas prirjeve t tyre, ndonse edhe Lidhja e Artistve (e themeluar m 1952) ekziston akoma, kuptohet tani me nj platform tjetr, q i prshtatet krijimtaris s sotme. N vitin 1993 n Tiran u ngrit Galeria Te & Gi, e para galeri private ku u grumbulluan nj grup artistsh me prirje progesive. Jan hapur edhe galeri t tjera private. Galeria Kombtare sht prshtatur krijimtaris bashkkohore dhe ka arritur t organizoj ekspozita me pjesmarrjen e artistve nga shum vende t bots.
    Gjithsesi kto jan hapat e para t artit t ri shqiptar drejt harmonizimit me artin e vendeve t tjera europiane, ndaj t cilve Shqipria qndroi e izoluar vite m par.

    Artistt e Diaspors

    Pas pushtimit osman, gjat shekullit XV-t dhe m von, morn rrugn e emirgimit shum shqiptar. Midis tyre emigruan edhe t talentuar n art t cilt i zhvilluan prirjet n vendet ku u vendosn. Megjithse ende nuk sht br ndonj studim i plot njihen disa artist t shquar. N Itali albanezve t Vincencs, Gjon dhe Jeronim u sht gdhendur epitafi: Ille alter Phidias, his Poliklet erat, q i krahason me dy nga mjeshtrit m t mdhenj t skulpturs helene. Ndrsa n katedralen Duomo t Milanos, altari sht gdhendur nga skulptori me origjin shqiptare Aleks Tarketa. Shum artist shqiptar u shquan n Venedik. Atje ngritn edhe shkolln e tyre dhe e quajtn Scuola degli Albanesi.
    Si tekste shkollore u prdorn veprat e humanistve shqiptar Marin Bicikemi (1468-1528) dhe Marin Barleti (1460-1512) m t njohurit nga artistt jan piktort Mark Basaiti (1496-1530) dhe Victor Karpaci (1465-1525). Pr origjinn e tyre shqiptare kan shkruar edhe disa studiues t huaj.

    Nj nga figurat m t shquara t ksaj periudhe sht Aleksandr Albani (1692-1779). Edhe sot ai vlersohet si nj nga t part koleksionist t veprave t artit. Vila e tij n Rom q edhe sot quhet Vila Albani sht nga t parat muze t artit n Europ. Aty ka studiuar edhe arkeologu i njohur J. Winckelman (1717-1768).

    Me origjin shqiptare kan qen edhe disa arkitekt t njohur si S. Mehmeti, K. Dulla, S. Atiku etj q zbukuruan Stambollin dhe qendra t tjera t perandoris osmane si dhe A. Aleksi, M. Tivarasi, Gj. Durrsaku etj q punuan n vise t tjera t Europs.

    Artistt e diaspors se re shqiptare jan m t shumt se ata t kohve t hershme. Ata u prkasin rrymave t ndryshme t artit botror. N kt vshtrim t shkurtr po vecojm vetm katr prej tyre q jan t njohur edhe n artin botror. Kta jan: fotografi i shquar Gjon Milli (1902-1980), q jetoi dhe krijoi n USA; piktori Abedin Dino (1913-1993) mik me Picasso dhe personalitete te tjera t shquar n Paris; atin Sarai (1902-1974) mik dhe bashkpuntor i afrt i ekspresionistit Oskar Kokoshka, gjat viteve q qndroi n Londr si dhe Ibrahim Kodra (l. 1916) nj nga prfaqsuesit e shquar t kubizmit n Itali.
    Gjeografia e artistve t diaspors s re shqiptare prfshin shum vende t bots dhe me krijimtarin e tyre mund t bhet nj album me vepra t bukura arti. N kt krijimtari futen edhe tablote e artistve arvanitas, q banojn n Greqi. N vitin 1985 sht botuar n Athin nj album me krijimet e disa autorve m t njohur arvanitas, por krijimtaria e tyre sht m e pasur, ashtu sic esht m e pasur gjith krijimtaria e diaspors s re shqiptare e cila po shtohet me autor t rinj q u larguan nga atdheu pas vitit 1990.

    Artistt e Huaj pr Shqiprin

    Pikrisht gjat shekullit XVIII-t, kur n Shqipri sapo kishte nisur rrugn piktura realiste, n Salonet e Parisit, n disa ekspozita n Angli, Gjermani, Itali, Austri etj., u vendosn edhe tablo me tem shqiptare. Vepra t veanta ishin krijuar edhe m par nga autor t shquar si P. Veroneze (1528-1588) Rrethimi i Shkodrs, A. Durer (1471-1528) Sknderbeu vizatim etj., por gjat shekjve XVIII-XIX-t erdhn m shum piktor t shquar drejt Shqipris. U realizuan disa tablo, etyde, akuarele dhe vizatime nga kreu i romantizmit E. Delacroix (1798-1863); portreti Shqiptarja nga C. Corot (1796-1875), kompozimi i famshm Grat suliote nga A. Scheffer (1799-1858), si dhe tablo, portrete dhe peizazhe nga R. Bonigton (1802-1828), V. Vereshagin (1843-1904), G. Sargent (1856-1925), . Conder (1868-1909) etj. Artisti i njohur francez L. Gerome (1824-1904) ka pikturuar mbi 20 tablo me figura shqiptarsh; kroati P. Jovanovic (1859-1931) mbi 10 kompozime me skena t ndryshme nga jeta shqiptare, ndrsa anglezi i famshm E. Lear (1812-1888) realizoi mbi 100 akuarele, litografi, vizatime dhe tablo n ngjyra vaji npr Shqipri. Prvec artistve t msiprm, ka edhe shum autor t tjer t huaj q, ndonse jan m pak t njohur, kan realizuar vepra me vler pr historin dhe kulturn shqiptare. Pjesa m e madhe e gjith ktyre krijimeve q prmendm sht prmbledhur n librin e ilustruar Albania and albanians in world art q sht botuar n shqip (1990) dhe n anglisht (1991).

    "Seda"
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 22:44
    "Carpe Diem"

  6. #6
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Fotografia Shqiptare

    Trashegimia lene nga Dinastia Marubi eshte nder me te njohurat ne fushen e fotografise evropiane ne gjysmen e dyte te shek.XIX dhe gjysmen e pare te shek.XX.

    Dinastia Marubi fillon me Pjeter Marubin i lindur ne Piacencia (Itali1834 ) dhe i detyruar te mberrije ne shkoder 1856 pas ndjekjeve te pushtuesve austro hungareze . Ne Shkoder Marubi nis aktivitetin e tij artistik ne disa fusha njeherazi si fotograf, arkitekt, piktor e skulptor.
    Me “Kutine magjike” fotografike (1858) ai nisi te fotografoje jeten jashte studios nder te cilat edhe ngjarjet politike te kohes si “Kryengritja e Mirdites” (1876-77), Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-81) qe mbeten deshmi edhe ne faqet e revistave te njohura evropiane “La guera d’Oriente”, “The Illustrade London Nes”, “L’lustration” etj.
    Studio Marubi shkelqen me permasat europiane, me hapesire ndriimi dhe pajisjet me te fundit (1885-1900).Ne ate kohe Pjeter Marubi zgjodhi per vijmesin e puneve ne studio djemte e Rrok Kodhelit nga Kodheli i Kodrines, se pari Mati - me jeteshkurter (1862-1881) pastaj Mikelin e mbiquajtur Kel (Marubi) me mbiemrin e ri ne nder te mjeshterit te madh.
    Kel (Mikel Kodheli) Marubi (1870-1940) nis punen ne studion “Marubi”, 15 vjear me 1885.

    Pas vdekjes se mjeshtrit P.Marubi (1904) Kel Marubi u be trashegimtar legjitim i studios duke e transformuar ate ne nje atelie te vertete arti. Ai e pasuroi fototeken me figura e njohura te kohes, Fishten, Migjenin, Koliqin, Galica, Gjoluli, Curri, Noli, Zogu etj si edhe me foto nga njerz t zakonshm me kostume kombtare, pamje nga nga jeta e qytetit dhe e fashatit, peisazhe dhe aspekte te tjera nga jeta n Shqipri n fund t shekullit t nntmbdhjet dhe fillim t shekullit t njzet, duke u br kshtu figure kryesore evropiane ne fotografine publike e kronikale te kohes pasi ndoqi gjithshka nga ngjarjet e rendesishme shqiptare per afro 55 vjet. Kel ishte edhe patriot i flakte dhe u aktivizua ne levizjen per pavaresine e Shqiperise duke marre pjese ne themelimin e shume shoqatave si Gjuha Shqipe 1908 etj si edhe ne botimin e gazettes Zeri i Shkodres. Kel Marubi njihej edhe jashte kufijve dhe ishte ftuar shepsh nga oborri I mbretit te Malit te Zi per punime ne fotografi.

    Pas vdekjes se Koles (1940) trashegimtari u be Gega. Ai studioi ne Paris ne te paren shkolle kinematografike dhe fotografike ne Lymjeret, ne France.

    Ne vitin 1970 e gjithe pasuria prej 150000 negativa i kaloi shtetit. “Fototeka Marubi” ka sherbyer si burim per botime te ndryshme, per albume, botuar ne France dhe Itali.Part of Marubi's photographs has been published in the album "Traces of National History in the Shkodr Photograph Library" (1982), while selected photos, accompanied with a preface by I. Kadare, had a high-quality publication in Paris in the album entitled "Ecrit d’ Lymiere” .

    Por trashegimia kulturore Shqiptare ne artin e fotografise perben nje plejade artistesh te talentuar qe vazhdon deri ne ditet tona. Me te shquarit mund te permblidhen ne kete kronike :

    Kol Idromeno, lindi ne Shkoder me 1860 dhe vdiq me 12 Dhjetor 1939. Ai eshte nje artist i gjithanshem, mesoi tek Marubi plak fotografine gje qe i kthehet ne pasion si dhe piktura. Shquhej si potretist. Ne 1992 njihet si njeriu i pare ne Shqiperi kinematografine.

    Ymer Bali. Ne 1930 kryen studimet ne Austri. I lindur ne Tirane pati nje aktivitet te madh. Dallohet per portrete dhe per fotografi kolektive.Ai nuk u martua, nuk la pas asnjeri qe te merrej me arshiven e tij te pasur. Pas vdekjes nje mbese e tij dorezoi (dhuroi) arshiven e tij ne Arkivin Qendror te Shtetit Tirane.

    Mandi Koi. Me pseudonimin MAK u lind ne Voskopoje te Kores me 17 Janar 1912 ne nje familje zanatcinj. Ne 1936 hap ne Korce te paren studio fotografike me korent. Fotografoi demostraten e bukes dhe xhandaret e Zogut, pushtimin fashist ne Korce. Ne 1942 atashohet prane Brigades I partizane si dhe fotograf i shtabit. Ne 1947 hap te paren ekspozite fotografike ne Moske. Ne 1952 Maku mbaron nje kurs per kino-operator dhe punoi ne Kinostudion “Shqiperia e Re”. Me pas me prishjen e B.S. burgoset per 20 vjet pasi ishte martuar me grua ruse. Lirohet ne fillim te viteve ‘80. Pas burgut, ne moshe 70 vjet, i vetmuar perfundon ne azilin e pleqve ne Tirane, ku mbylli dhe jeten.

    Jan Ristani. Fotograf i njohur shqiptar Jani Ristani, lindur ne fshatin Lliar-Zagori-Gjirokaster me 1913, qe ne moshe te vogel shkoi ne Stamboll ne “robert kolezh”, ne shkollen tekniko-inxhinierike, ku u njoh me radiogalenen dhe fotoromantizmin. Merr mesimet e para nga mjeshtri turk I fotografise Niko Huzuri dhe fillon nje aktivitet te ethshem ne Turqi duke fiksuar me aparatin e tij Qemal Ataturkun apo Miss Turqine ne vitin 1933 botuar ne gazeten “Xhumurjet “ me firmen Ristani. Ne 1935 kthehet ne Tirane dhe hap Studio Ristani te paren studio moderne vecanerisht me laboratorin ku ndjehej edhe si mbret .Si vleresim vjen me 1939 Diploma e nderit e njevleshme me ate te Marubit nga “Fiera de Levante “. Jane te njohura fotot e Ristanit te qendres se Tiranes viti 1938, fotot nga jeta partizane;fotot gjate luftes per Clirimin e Tiranes, fotot partizanesh qe parakalojne ne Tirane; foto pejsazhi nga natyra e bukur shqiptare. Ne 1947 studio e tij shtetezohet duke I dorezuar shtetit pa proces verbal nje sasi prej dhjetera mijera negativesh. Vazhdon si nepunes fotograf prane Ministrise se Ndertimit derisa del ne pension.Me pas punon shpesh part time edhe per rregullimet e fotove te portretit te diktatorit Hoxha pa asnje shperblim. J. Ristani krijoi arshiven e ndertimeve te infrastruktures ne Shqiperi .Me qershor 1965 fiton tre cmime te para ne festivalin nderkombetar te fotografoise ne Berlin me foto nga ndertimi hidrocentraleve etj . Qe prej 1954 Jani zhvilloi ne laboratorin etij fotografine me ngjyra duke qene pionier i saj edhe ne arenen evropiane dhe me pas 1957 filloi stampimin e fotografise me ngjyra. Ne vazhden e Janit ishte edhe Vasil Ristani i cili punoi ne Studion Ristanideri ne 1947 kur u shtetezua. Ne kete tradite emri Ristani vazhdon edhe sot me Petrit Ristanin me nje studio modeste qe ka hapur me forcat e tij.

    Mihal Popi (1909-1979) u lind ne Shkoder dhe me 1921 shperngulet ne Tirane. Pas pushtimit te vendit iu perkushtua fotografise, per nje kohe punoi si fotograf ne Radio-Tirana. Me vone hapi nje studio fotografike ne “Pazarin e Ri”. I sherbeu luftes duke i sherbyer asaj me fotografi e dokumente. Me themelimin e Teatrit Popullor, Mihali ishte nder te paret ku pati sukses dhe mori titullin “Artist i Popullit”.

    Ali Bakiu. Lindi ne Tirane (1911-1981). Ne kohen e Zogut u mor me aktivitet tregtar dhe gjate kesaj kohe nuk u ndahej librave dhe pasionit te tij per fotografine. Kishte korrespondence me shume firma e studio fotografike te botes duke mundesuar futjen e mjeteve moderne fotografiuke ne Shqiperi . Per bindjet e tij politike burgoset 25 vjet. Vdiq ne 10 Maj 1981 ne moshen 70-vjeare.

    Niko Stefani. nga nje familje nga fshati Dardhe ne Korce, fshat i degjuar per fotografe te zote. I ati dhe xhaxhai vijne nga emigracioni nga Amerika ku kishin mesuar profesionin e fotografise. Me vone hapen studio ne Tirane.
    Misto Cici lindi me 10.10.1902 dhe u rrit ne qytetin e Pogradecit. Bashke me te vellane i kushtohen fotografise. Nje rol te madhe luajten dhe udhetimet e tij ne Greqi e Itali. Me pas ne 1925 caktohet nga Drejtoria e Shtypit dhe Propagandes Turistike te beje nje seri fotosh artisitike te Pogradecit. Ky angazhim do ta evidentoje ate si fotografin e pare te fotografise artistike.

    Petro Dhimitri (1861-1946) i mbiquajtur fotograf ose shqiptari, ai punoi gjithe jeten e tij ne Greqi. Kristaq Sotiri. Qe ne 1922 punon si fotograf dhe dallohet per portretin. Ai punoi gjithe jeten e tij ne Kore. Agim Verzivolli. Fotografi i Kinostudios “Shqiperia e Re”, me inisiateven e tij hapi kursin per fotograf ne Pallatin e Pionierit ne Tirane. Ajo ishte fidanishtja per te nxjerre fotografe te rinj.

    Emra te shquar te fotografise te kohes sone jane Besim Fusha, Petrit Kumi, Niko Xhufka dhe shume te tjere qe me hollesisht do te trajtohen ne librein “Historiku i fotografise shqiptare” qe do te botohet se shpejti nga autori Piro Nae. Ne vitin 1996 Besim Fusha merr inisiateven duke nxjerre revisten “Fotografia Art”. Per here te pare ne 1998 u hap konkursi “Foto artistike” me emrin “MARUBI”. Ne 5 Prill 2000 hapet ne Galerine e Arteve konkursi me emrin “MARUBI 2000." Ne kete konkurs moren pjese 54 fotografe shqiptare dhe nga bota.

    "Seda"
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:16
    "Carpe Diem"

  7. #7
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Kodikt e Shqipris

    Koleksioni i kodikve (the codex) prbn nj prej pasurive m t rndsishme kulturore t popullit shqiptar n t gjitha kohrat dhe nj pasuri me vlera botrore. Ky koleksion, i cili ruhet n Arkivin Qendror t Shtetit, prbhet nga mbi 100 vllime, q prbjn vepra t plota (dorshkrime) dhe 17 fragmente, t cilt, t gjith s bashku, njihen si "fondi 888". Jasht ktij fondi numrohen edhe disa dhjetra kodik t tjer, q i takojn kishs s shn Gjon Vladimirit (Durrs). Prvese n AQSH, kodik ka pasur edhe n muzeun e artit mesjetar n Kor.
    Pr her t par ekzistenca e kodikve t Shqipris sht br e ditur botrisht nga nj botim n gjuhn greke i peshkopit t Beratit (Aleksudes, A. - 1868). N vitin 1886 nj studiues francez (P. Batiffol) prshkroi shkurtimisht n nj katalog 16 kodik q iu lejuan t shihte n arkivat dhe bibliotekat e kishs ortodokse t Beratit. Batiffol, i cili u ankua n artikullin e tij se murgjit vends "nuk e lejuan" t njihte shum dorshkrime t tjera, pagzoi tre prej kodikve m t lasht t Shqipris: "Codex Purpureus Beratinus" - "Kodiku i Purpurt i Beratit" (i mbiquajtur edhe "Beratinus-1"); "Codex Aureus Anthimi" - "Kodi i Art i Anthimit" (i mbiquajtur "Beratinus-2"); si dhe "Kodi Liturgjik i Gjon Gojartit". Deri ather, n listn botrore t letrsis s krishter t tipit bizantin, njiheshin jo m shum se nj dyzin dorshkrimesh t tipit "kodik". Me kalimin e kohs nga kjo list jan zhdukur emra veprash t rndsishme liturgjike, duke prfshir edhe "Kodikun e Gjon Gojartit", q gjendej n Shqipri.

    Kodikt e Shqipris jan nj fond me rndsi botrore pr historin e zhvillimit t letrsis s vjetr biblike, liturgjike dhe agjiografike (nga gr. - "i shenjt"). Kto kodik kronologjikisht ndjekin njri-tjetrin gjat 13 shekujve me radh (prej shekullit t 6-t - deri n shekullin e 18-t).

    I shkruar vetm nj shekull e gjysm pas "La Vulgata-s", prkthimi latin i Bibls sipas shn Jeronimit t Eusebit, Kodiku i Purpurt i Beratit sht nj dorshkrim me rndsi historike pr fillimet e letrsis biblike. Sipas dijetarve bibliolog dhe paleograf, duke iu referuar tekniks s shkrimit, sht nj dorshkrim jo m i vonshm se shekulli i 6-t pas Krishtit. Ai sht nj ndr katr kodikt m t vjetr n gjith botn. Bashkkohs me dorshkrime t tilla t famshme si "Petropolitaus", "Vindeobone-usis" e "Sinopencis", "Kodiku i Purpurt i Beratit" renditet n themelet e letrsis kishtare t ritit lindor.

    "Kodiku i Purpurt i Beratit" ka 190 flet dhe prmban dy ungjij: sipas Markut dhe sipas Matheut. Esht shkruar me germa t derdhura prej argjendi, sipas vlersimit t ekspertve, "n flet t ngjashme me letrn e zakonshme, q ka t ngjar t jet prodhuar nga ngjeshja e shum elementeve petzor me natyr bimore, si jan flett e papirusit". Por bizantologt mendojn se lnda e dorshkrimit sht pergamen. Sfondi mbi t cilin jan derdhur germat sht e kuqe e thell (e purpurt), prej nga ka marr edhe emrin. Ngjyra, me kalimin e shekujve, sht zbehur. Disa pjes t rndsishme t tekstit t kodikut jan t derdhura n ar. Germat e aplikuara jan kapitale t vogla (majuscule). Kapaku i dorshkrimit sht metalik, me zbukurime biblike, por duhet t jet disa shekuj m i vonshm se vet vepra.

    Teksti i "Codex Purpureus Beratinus" sht shkruar n stilin antik scripta-continuae, domethn pa ndarje t fjalve nga njra-tjetra, pa thekse dhe shenja t tjera t veimit t fjalve. Ai sht vendosur n nj sfond q prmban zemra t stilizuara. N brendsi t zemrave q zbukurojn fletn gjenden motive floreale - trandafila tripetalesh (lilan). Dekoracionet gjenden n kufijt e dy vijave paralele vertikale, q kthehen n knd t drejt horizontalisht. Vija vertikale interpretohet si tentim i hyjnores, kurse vija horizontale si shenjzim i fatit vdektar-kalimtar t njeriut. Bibliologt mendojn se ky motiv, q rimerret edhe n dorshkrimet e mvonshme biblike, liturgjike ose agjiografike (nga gr. i shenjt) q jan ruajtur n Shqipri, paraqet ekuilibrin shpirtror t individit.

    Pr her t par pr "Codex Purpureus Beratinus" bhet fjal n "Diptikun e kishs s Shn Gjergjit", q gjendej n kalan e Beratit. N nj shnim t cituar nga ky dorshkrim flitet pr rrezikun q i pati ardhur rrotull ktij kodiku n vitin 1356, kur ushtrit serbe rrethuan qytetin e Beratit, tashm t boshatisur nga popullata, pr shkak t pamundsis pr t'u mbrojtur, dhe ia kishin vn syrin biblioteks s manastirit t Theollogut dhe t kishs s shn Gjergjit, thesarit m t madh t qytetit. Sipas ktij shnimi, me kujdesin e nj murgu, nj nga parsia e Beratit, "s bashku me zonjn kontesh", besimtar t denj t krishtrimit, morn prsipr t shptonin kt thesar, duke i fshehur n nj kull n kala, pavarsisht prej krcnimeve t komandantve t ushtris s huaj.

    N shkrimet e botuara pr "Codex Purpureus Beratinus" i pari renditet ai i grekut Anthim Aleksudhi, "Syntomos istorike perigraphe tesleras metropoleos Belegradon …", 1868. Disa vite m von, m 1886, shkrimtari francez Pierre Batiffol, mysafir i mitropolis s Beratit, n artikullin "Les manuscrits grecs de Berat d'Albanie et le Codex Purpureus" - Paris - prshkroi me t dhna t hollsishme informuese dhe shkencore prmbajtjen e ktij dorshkrimi. N fakt, Batiffol sht transkriptuesi i par dhe madje pagzuesi i kodikut m t hershm t Shqipris. Qysh prej botimit t katalogut t tij ai njihet me emrin "Codex Purpureus Beratinus", ose "Codex Purpureus Beratinus ", ose shkurt "Beratinus-1". Bizantologt shqiptar, n studime t krahasuara, mbshtetur n ligjet e ndryshimit t fonetiks historike t greqishtes nga antikiteti n periudhn e paleokrishtrimit e m kndej, i kan interpretuar n nj semantik tjetr vlerat tingullore t disa prej grafemave t ktij dorshkrimi, pr rrjedhim edhe t prmbajtjes s tij. Nga autort vends veohen pr studime t posame pr kodikt Theofan Popa, Ilo Mitk Qafzezi, Aleks Buda, Kosta Nao.

    "Kodiku i Purpurt i Beratit" dhe "Kodiku i Art i Anthimit" ("Beratinus-2", shekulli i 9-t pas Krishtit) ishin dy prej veprave q gjendeshin n listat e objekteve t shpallur "n krkim" n periudhn e Lufts s Dyt Botrore. Kleri, kshilli kishtar (sinodi), patriarkt dhe populli besimtar i Beratit, t cilve iu krkua dorzimi i menjhershm i dy kodikve, vendosn t bjn do sakrific dhe t mos e tregojn vendndodhjen e tyre, n fardo rrethane. Ato u fshehn n grykn e nj pusi, n nj ark metalike. Pr nj koh, n vitet q pasuan, "Beratinus-1" dhe "Beratinus-2" konsideroheshin t zhdukur. U rizbuluan n kishn e kalas s qytetit n vitin 1968, n nj gjendje tejet t dmtuar.

    N vitin 1971, n baz t nj marrveshjeje ndrshtetrore, "Codex Purpureus Beratinus" u drgua pr restaurim pran Institutit Arkeologjik t Kins, ku u realizua nj riprodhim identik, plotsisht i shfrytzueshm pr studime. Vet origjinali u restaurua, duke siguruar tejkalimin e gjendjes kritike dhe duke premtuar jetgjatsi, prmes tekniks s mbylljes hermetike t fletve nj nga nj ndrmjet dy xhameve n boshllk. Mbas restaurimit, "Beratinus-1" u nda n nnt vllime, t cilat ruhen pran Arkivit Qendror t Shtetit n Tiran.
    Nga ekspertimi prej specialistve t Universitetit t Tirans rezultoi se "Beratinus-2" ishte shkruar n "lnd me natyr shtazore", albuminoide, domethn n pergamen; kurse "Beratinus-1" n "lnd celuloidike me natyr bimore", homogjenizuar prmes ngjeshjes s fletve t papirusit nj mbi nj deri n formimin e letrs s shkrimit. N vitin 1971, n baz t nj marrveshjeje ndrshtetrore, dy kodikt e Beratit u drguan pran Institutit Arkeologjik t Kins, ku u realizua restaurimi i tyre, prmes tekniks s mbylljes hermetike t fletve nj nga nj ndrmjet dy xhameve n boshllk.

    Mbas restaurimit "Beratinus-1" u nda n nnt vllime, kurse "Beratinus-2" n 21 vllime. Nga studimet e mvonshme sht konstatuar se t dy kodikt jan shkruar n pergamen (lkur keci e regjur dhe e ngjyrosur).
    "Codex Purpureus Beratinus" u ftua t paraqitet jasht vendit n ekspozitn "I Vangeli dei Popoli", organizuar nga Biblioteca Apostolica e Vatikanit, n jubileun e madh t 2000-vjetorit t krishtrimit. Brenda vendit sht ekspozuar vetm dy her, me lejen e autoriteve m t larta zyrtare.
    "Kodiku i Purpurt i Beratit" vlersohet ndr veprat themeltare t letrsis ungjillore, si dorshkrim me rndsi t posame pr kulturn e krishtrimit. Ai mohet gjithashtu pr historin e shkrimit, pr vlerat evidente kaligrafike, si prmendore e trashgimis s prbotshme t dijes, si objekt shkencor i paleografis, bibliologjis, gjuhsis, historis s besimeve.

    “Kodiku i Purpurt i Beratit”, sipas Aleks Udhes, duhej t ishte shkruar “me dorn e shn Gjon Gojartit”. Mirpo Batiffol mendon se “nuk sht tamam dora e shn Gjon Gojartit.
    Kodiku i Purpurt i Beratit merr nj vler m t rndsishme prej faktit se sht shkruar n nj periudh kur lnda biblike ende nuk ishte kanonizuar. Dy ungjijt q prmban kan shmangie prej teksteve standarte. Kjo sht arsyeja q vetm nj her n vit, nj pjes e tij, mund t lexohej n mesh publike.
    Duke u nisur prej faktit se n arkivat shqiptare ruhen mbi 100 dorshkrime t tipit "kodik", n t cilt jan kopjuar gjat 12 shekujve me radh shkrimet e shenjta, "Testamenti i Vjetr", ungjijt dhe tekste t tjera t shrbess ekleziastike, mendohet se ato mund t jen shkruar nga murgj vends. Ve faktit se kto dorshkrime krijojn nj tradit t letrsis kishtare, vijn n ndihm t ktij prfundimi edhe t dhna t tjera. Hapsira iliro-biblike gjendet brenda asaj q zakonisht quhet "hapsir biblike". N librat e shenjt shn Pali citohet t pohoj: "Predikova Jesuin prej Jerusalemit n Illyricum". Faltoret e para t krishtrimit n kt hapsir u ngritn qysh n mesin e shekullit t par pas Krishtit (kisha e Linit dhe ajo e Tushemishtit).

    N hapsirn e iliro-shqiptarve u formuan edhe disa personalitete q themeluan letrsin e krishter t ritualit roman. Kryelutja mijvjeare e krishtrimit perndimor "Ty zot t lavdrojm" - "Te Deum Laudamus", e cila u kompozua nga shn Niketa i Dardanis (ose shn Niketa i Remesians), u prhap n disa variante n Europn Perndimore pas vitit 525 dhe sht edhe sot nj prej vlerave kryesore t krishtrimit. Sipas burimeve serioze t arkeomuzikologjis, duke prfshir ato britanike, franceze dhe italiane, Niketa ka shkruar se "ishte dardan" ("dardanus sum"). Ndrsa prkthimi i par i Bibls prej hebraishtes n latinishte, i njohur me emrin "La Vulgata", u arrit n vitin 405, nga nj ilir tjetr i shenjtruar, Jeronimi i Eusebit (Hieronymus, i mbiquajtur edhe "shn Gjeri"). Shn Niketa dhe shn Jeronimi, q pasuruan kulturn e krishtrimit t Perndimit, patn bashkkohs e pasues q dhan t njjtn ndihmes historike pr pasurimin e letrsis s krishtrimit lindor, prmes prkthimeve n greqishte t vjetr t ungjijve n dorshkrimet e tipit "kodik".
    "Kodiku i Purpurt i Beratit" sht i regjistruar n listn e veprave m t rndsishme t njerzimit, t njohur me emrin "Memoire du Monde" ("Kujtesa e Bots") dhe prej disa vitesh gzon kujdesin e drejtprdrejt t Unesco-s.
    "Kodiku i Purpurt i Beratit" ka 190 flet, kurse "Beratinus-2" prmban 420 flet.

    Kodiku i dyt (sipas kronologjis), i quajtur "Beratinus-2" ose "Kodiku i Anthimit", po edhe "Codex Aureus Anthimi" - pr shkak t germs prej ari q sht prdorur, i takon shekullit t 9-t. Ai prmban katr ungjijt (sipas Gjonit, Luks, Markut dhe Matheut). Ka pasur gjithashtu katr shembllime t ungjillorve, nga t cilat kan mbetur vetm tri (e Markut, Gjonit dhe Luks), kurse figura e Matheut sht zhdukur. Figurat e ungjillorve kan korniza dekorative, q jan ndrtuar me motive floreale dhe gjeometrike (rrath dhe lule). Stilistikisht krahasohet me nj kodik q ruhet n Bibliotekn e Petersburgut dhe q u identifikua si dorshkrim i shekullit t nnt nga studiuesi gjerman Kurt Witzman. Kodiku i Petersburgut njihet me emrin e "Kodiku grek 53". Kodiku i Vlores "Beratinus-1" dhe kodikt e tjer t Shqipris jan vepra me rndsi edhe pr historin e kulturs e t shkrimit t shenjt, por dhe t letrarsis n prgjithsi.

    N fondin e pasur t kodikve t Shqipris, prve "Beratinus-1" e "Beratinus-2", bjn pjes edhe dhjetra dorshkrime t tjera, q kan marr emrat e qyteteve ku jan zbuluar ("Kodiku i Vlors", afrsisht shekulli i 10-t; "Kodiku i Prmetit", i shekullit t 14-t; "Kodiku i Shkodrs", i t njjtit shekull; "Kodiku i Gjirokastrs", i shek. t 16-t; "Kodiku i Fierit" - ose i shn Kozmait, i fillimit t shek. t 19-t). N kodikt q i takojn periudhs prej shekullit t 12-t e kndej ka dhe t dhna etnografike, rregulla t ndrtimit t jets s prbashkt, t dhnies t s drejts, t trashgimit t pasuris nprmjet fejess ose prej ndarjes, t ndryshimit t s drejts n rastin e konvertimit t fes. N dorshkrimet e dy shekujve t fundit marrin m shum rndsi shtjet laike. N njrin prej kodikve t vont t Kors (shek. i 18-t) disa prej problemeve themelor q zn vendin qendror jan: dallimi i t urtit prej t diturit; 'mendojn i urti dhe i dituri pr Perndin; mendimi i t diturit pr fen, amshimin dhe lirin; mendimi i t diturit pr njeriun e mir dhe virtytin.

    Kodikt e Shqipris jan prmendore t kulturs dhe qytetrimit t krishter dhe mbajn vuln e hapsirs biblike-ekumenike ku kan jetuar shqiptart dhe t part e tyre. Ato jan burim krenarie pr bibliologt, pr njohsit e shkrimeve t shenjta e pr kishn, por edhe objekt studimi pr etno-psikologjin, pr gjuhn dhe teknikn e shkrimit, pr kaligrafin, pr artet e zbatuara figurative dhe pr ikonografin. Kodikt jan enciklopedi t vrteta t mendimit t krishter.

    Dr. Shaban Sinani
    BIBLIOGRAFI:
    1. "Les Codex - Trsors de la Culture Albanaise", edit. Direction Gnral des Archives, 1999.
    2. Prof. Kol Popa, "Ekspertiz e kampionve t dy kodikve t vjetr kishtar", dorshkrim, DPA, viti 1972, dosja 18, faqe 1-3.
    3. Theofan Popa, "Katalogu i dorshkrimeve t kodikve", ruhet pran AQSH.
    4. Liljana Brxholi, "Vlera e kodikve mesjetar dhe puna pr evidentimin e tyre", botuar n "Arkivi shqiptar", 1999/1, f. 63-71.
    5. Pierre Battifol, "Les manuscrits grecs de Berat d'Albanie et le Codex Purpureus", Paris 1886.
    6. Prof. Ramadan Sokoli, "16 shekuj", Tiran 1994.
    7. Eduard Zaloshnja, "Disa t dhna pr restaurimin e dy kodikve m t vjetr", dorshkrim, Tiran 2000, ruhet pran AQSH.
    8. Shaban Sinani, "Kodikt e e Shqipris dhe 2000-vjetori i krishtrimit", n "Media", 2000/6.
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:08
    "Carpe Diem"

  8. #8
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Kanun e Kuvend

    Kanuni sht nj monument kulturor historik i s drejts tradicionale t shqiptarve. Shqiptart kan trashguar deri n shekullin e 20-t dy kanune: "kanunin e lekve" - Kanunin e Lek Dukagjinit, q kishte pushtet n viset mbi lumin Drin; "kanunin e gegve" - Kanunin e Sknderbeut, q kishte pushtet n gjith pjesn tjetr t Shqipris veriore. N viset jugore t Shqipris e drejta zakonore tradicionale ka mbrritur fragmentare. Modeli m i plot i organizimit tradicional t jets s shqiptarve sht Kanuni i Lek Dukagjinit. (Shenim i Lioness: te pakten tre kanune, duke perfshire ketu dhe Kanuni i Laberise, qe kishte pushtet jugun.)

    Kanuni nuk kishte vler pa kuvendin, pa pleqt e strpleqt, pa dheun q mblidhej pr t ndar t drejtn. "Canon et convente", kanun e kuvend (marrveshje), ky sht thelbi i s drejts zakonore shqiptare. Vet fjala "kanun" sht huazuar nga greqishtja "canon", q do t thot rregull, kufizim. Po ashtu edhe fjala "kuvend", q do t thot "parlament", sht huazuar nga nj rrnj neolatine "convente", marrveshje.

    Tradita vendse e zgjidhjes s problemeve t s drejts sht dshmi lashtsie e qytetrimi. Vetm nj popull i ngulitur prej kohsh mund t arrinte t prpunonte n at shkall me t vrtet t lart elementt e vetdisiplins dhe t autoprgjegjsis. Nj popull q arrin t krijoj nj kod t normuar bashkjetese duhet t ket zotruar m par nj kultur t ngulitur etnike. Nj mnyr bashkjetese e pranuar pa kushte nga t gjith do shekuj t tr t rregullohet me norma t njsuara. Kanuni shpreh ekzistencn e nj jete urbane qytetare dhe t nj ndrgjegjeje bashksie t hershme.
    Kanuni i malsis, q lidhet me emrin e Lek Dukagjinit, por n shum element mund t jet edhe m i vjetr se kjo figur e njohur e historis, sht nj univers juridik i lasht, nnshtresa t t cilit, pr nga burimi, shkojn deri n antikitet. Formulat e betimit nuk zn n goj hyjnit me emr. Betimi "pr qiell e dhe", "pr kt’ gur", "pr kt’ pesh", "pr kt’ buk", shpreh nj besim mitologjik. Vetm nj gj me t vrtet shum e vyer mund t kaprcente shekuj t tr pr t ardhur gjer n ditt tona. Kto betime jan t njjta me ato t grekve t vjetr: Pr Uranin (pr qiellin), pr Demetrn (pr tokn) etj. Dhjata e re ia ndalon kategorikisht birit t njeriut t betohet pr to. Kurse betimi pr bukn t kujton kultin hebraik pr "manna-n", ushqimin e shenjt hyjnor.

    Ishte ky kanun jo vetm e drejta e rregullimit t bashkjetess (convente), por edhe e drejt familjeje, e drejt civile, e drejt pune e procedure, nj ansambl i vrtet drejtsie, ku prcaktoheshin n mnyrn m t sintetizuar raportet e njeriut me familjen, me fisin, me miqsin, me flamurin e me atdheun.

    Dihet se normat morale, rregullat e ndrtimit t jetess s prbashkt, n popuj t ndryshm, sipas prkatsis s tyre fetare, jan identifikuar shpesh me prcaktimet e librave t shenjt. Tek shqiptart nuk vihet re nj gj e till. Kategori t tilla themelore t etiks popullore, si nderi, dinjiteti, respekti, mirsjellja, mikpritja etj. ndr shqiptart jan prcaktuar nga "nomet e t parve".

    Barazia dhe Pabarazia n Kanun

    Me gjith ashprsin e tij, Kanuni ka mundur t’i mbaj shqiptart n kushte t nj barazie t rrept ndaj rregullit, "qoft edhe i Gjomark", q do t thot, qoft dhe i shtpis q kishte pr detyr mbikqyrjen e kanunit. Sipas kanunit, "jeta e t mirit asht nji me jetn e t keqit", dhe "gjaku shkon pr gisht", q do t thot t njjtn gj.
    Shkrimtari I. Kadare ka folur pr hapsirn juridike tradicionale t popullit ton, t ruajtur n Kanunin e Lek Dukagjinit, duke vn n dukje nj gjymtim t saj, prjashtimin e gruas nga do lloj veprimtarie q kishte t bnte me prcaktimin, ndarjen, dhnien apo fitimin e s drejts, duke prfshir edhe kuvendin n odn e miqve. Kanuni, del nga barazia edhe n nj prcaktim tjetr: t pozits s privilegjuar t klerit n kuvend. Kanuni sanksionon q "prifti nuk bjen m gjak e nuk ohet n be" (nyje 4, 10). Edhe "me ndoll qi meshtari t ohet n be, a pr me dlir vendin a pr porotnik (dshmitar), ky vetm do t njihet e do t zehet pr 24 vet" (po aty). Po kshtu, sanksionohen edhe favoret e kishs si institucion. Ajo "nuk giobitet e s’ka peng m kend" (nyje 1, 2), pra, qendron mbi kanun. Kanuni i Lek Dukagjinit, sikurse t gjith kanunet, sht produkt dhe pasqyr e s drejts feudale. Dy prjashtimet prej barazis: prjashtimi i kishs prej detyrimit ndaj bashksis (krahins, flamurit) dhe pozita jashkkanunore e gruas, jan gjurm t kohrave mesjetare. T tjert, "me qen edhe i kulls s bajrakut", i nnshtrohen njsoj t njjtit rregull. ("Edhe pse pari a krye, pengun do t’a lshoj n’dor t pleqve e t’vogjlis, po bani kush vaj me t"- nyje 141 1014). Paragraf t till, si "mimi i jets s nierit asht nji" (nyje 124, 1 887); "secili mbahet rrumbull katrqind derhem n kandar (n ok) t vet" ( 889); prmbajn nj barazi t ashpr t njerzve.

    Mund t pohohet pa druajtje se barazia e rrept q ka sanksionuar e marr n mbrojtje kanuni sht nj vler e kryehershme e tij, natyrisht paramesjetare. N ann tjetr, edhe privilegjet e pabarazit e kanunit jan relative. Sepse n traditn shqiptare kanuni nuk mund t ndahej nga kuvendi. far e ndalonte njri mund ta lejonte tjetri. far e lejonte njri, mund ta pezullonte tjetri. Ndonse kanuni e nnmonte e nuk e lejonte gruan t rrinte n odn e burrave, shpesh kuvendi e ka pranuar at, duke i vlersuar menurin dhe zotsin pr t ndar t drejtn.

    Mikpritja n Kanun

    Kanuni ka sanksionuar kultin e mikut dhe t mikpritjes tek shqiptart. Kulti i mikut shenjohet n prkufizimin e shtpis, si "e zotit dhe e mikut" ("Shtpia e shqiptarit sht e zotit dhe e mikut"). N kanun zoti dhe miku para shtpis barazohen. Nuk mund t ket hyjnizim m t madh se ky pr mikun. Kulti i mikut, i shprehur edhe n formulime t tilla, si: "shtpia e shqiptarit - e mikut dhe e shtegtarit", "dera e shpis i hapet kujdo qi ia msyen, me ken edhe prdersi" (lypsi), prmban nj mendsi t lasht, parakristiane, judaike, biblike, q vjen prej kohrash profett mund t shfaqeshin n dyer besimtarsh me rrobn e nj shtegtari t mjer. N mendsin e shqiptarit, miku q troket n port duhet pritur me t gjitha nderet q i takojn, sepse "nuk dihet a asht lypsi a shenjti".

    N traditn shqiptare miku nuk krkon leje pr t hyr n nj shtpi, por "ia msyn", q do t thot se i zoti i shtpis sht i detyruar t'ia hap portn me dshir t vet, sepse, pr ndryshe, miku ka t drejtn e vet "me hy".
    Privilegji m i madh i mikut n kanun sht ndorja. Kjo do t thot se miku nuk bjen n gjak dhe sht i mbrojtur prej hasmit sa koh q "asht me buk t t zotit t shtpis". Nse miku binte n pusin e hasmit, mjafton t thrriste: "jam me buk t filanit" apo "jam ndorja e filanit" - domethn e t zotit t shtpis q e kishte pritur, dhe kjo i jepte siguri, i shptonte jetn, i hapte rrugn.

    Nderi n Kanun

    Nga kohra shum t hershme vjen prmes kanunit kulti i nderit. Nderi tek shqiptart ndryshon nga kodet e kalorsis europiane t pragut t Rilindjes. Bhet fjal pr nj nder t ashpr, por dinjitoz e madhshtor n ashprsin e tij. Nderi n kanun nuk sht nj kategori morale n kuptimin e ngusht. Pr kuptimet e ngushta kanuni kishte ndalime t tjera. Nj familje shqiptare, para se t vendoste pranimin e nj krushqie t re, duhej t hetonte nse largsia midis brezave t gjakut e t tamblit (n linj mashkullore dhe femrore), ishte m shum se shtat breza. Kishte rajone q duhej t kalonin 12 breza.

    Pr vendin q i ka dhn popullsia malsore nderit, q shkrinte dy kulte, at t bujaris (t mikut) dhe t urtsis (t pleqve), mjafton t’u referohemi dy paragrafve t njpasnjshm t kodit:
    "Ndera e marrun ka gjakun" (nyje, 598);
    "Ndera i merret burrit me i than kush se rren faqe burrave n kuvend".

    Vet kuvendi i burrave ka etikn e vet t mbipushtetshme, q prbn kodin e spektaklit, t nj spektakli q shfaqet gjithnj vetm nj her dhe nuk prsritet m, t nj spektakli q nuk njeh prov gjenerale. Esht kjo etik q ka krijuar at dendsi t mendimit prher t pranishm n bisedn malsore, at mirsjellje fisnike, at dialog aq t kulturuar, q v n pesh urtsit dhe mban n eficienc t plot mekanizmin e krkimit t s vrtets.
    "Shqiptari rron pr dy gisht nder", "Dy gisht nder e faqen e bardh", jan dy prcaktime themelore pr nderin n kanun.
    Nderi n t drejtn zakonore shqiptare sht e kundrta e turpit. Po t krahasohen "zonat" e nderit dhe t turpit n kanun, del se hapsira e nderit ka qen shum e ngusht dhe brenda ksaj hapsire njeriu shqiptar duhej t krijonte individualitetin e tij. Kjo sepse kanuni prmban nj varg t gjat ndalimesh e tabush, q e mbronin njeriun prej "zons s turpit".
    Nderi bn shtpin, thuhet n kanun, por shtpia nuk bhet me nj brez. Pr t ngritur nj shtpi duhet nj faqe, domethn tre breza nder radhazi.
    Pushteti i nderit mbi shqiptarin ishte mbi pushtetin e faltores dhe t shtetit.

    Besa n Kanun

    Me kultin e nderit sht i lidhur kulti i fjals s dhn, ose, si njihet ndr shqiptart, "kulti i bess". Kjo sht nj fjal q nuk ekziston n shumicn e gjuhve t bots. N gjuht ballkanike ekziston si fjal e huazuar nga gjuha shqipe. Shpesh, n prkthime prej shqipes, fjala "bes", duke mos pasur barazi kuptimore me nj fjal a frazeologjizm t gjuhs tjetr, jepet n form shnimesh shpjeguese, si nj dukuri e bots shqiptare, si albanizm.
    Besa, ose kulti i fjals s dhn, lidhet n burim me mitin biblik t fjals: "N fillim qe fjala!". M par se t ishte shkrimi, kontrata, marrveshja, noteria, gjyqi, shteti, popujt, njeriu, bota vet, ishte fjala. Ky kult madhshtor, i cili, n popujt euro-perndimor, pak nga pak mori karakterin e nj idiome fetare kishtare, tek shqiptart ruajti gjurmn e burimit.
    Lidhja n fjal (pr fjale) prbnte pr kanunin autoritetin m t lart. T gjitha marrdhniet: n gjini, n fis, n famulli, n bajrak dhe n nivelin e bashksis etnike, madje edhe mardhnie ndretnike, mbaheshin n fjal.

    Besa sht testamenti moral i shqiptarve qysh prej periudhave mitologjike. Dy baladat m t rndsishme t folklorit shqiptar, me motivin e murimit dhe motivin e ringjalljes (flijimi pr ngritjen e nj ure dhe ngritja e vllait nga varri pr t kthyer motrn n familje) lidhen me mbajtjen e fjals s dhn.
    N kanun thuhet se "e folmja asht e falme": far premtohet, duhet t kryhet.
    Besa shqiptare, e njohur tek bullgart dhe rumunt pikrisht me emrin "besa", kurse tek sllavt e jugut si "arbanaska vjera" (fj. pr fj. "ajo q besojn shqiptart") sht virtyt themelor i tyre, trashguar prej t parve.

    Kanuni ose "Jus Albanicae"

    Shqipria qe e pushtuar pr pes shekuj nga perandoria otomane, por Kanunin ajo nuk arriti ta nnshtroj. N shekullin e 19-t n Shkodr funksiononte nj zyr e veant, q njihej me emrin "Xhibali", dhe q kishte pr detyr t hetonte se ku nuk prputheshin ligjet e perandoris dhe t sheriatit me kanunin, pr t’u trhequr para konfliktit. E drejta zakonore shqiptare mund t jet e vetmja ndr ato t popujve ballkanik q mbeti si e drejt paralele. I. Kadare, n nj ese t tij, figurativisht kt e ka quajtur "jus albanicae".
    Sot kanuni sht nj "opus finita" nj her e prgjithnj, sht "nj bot e mbyllur". E. abej, qysh n vitin 1935, n veprn "Elemente t literaturs dhe t gjuhs shqipe", e prfshiu Kanunin n antologjin e vlerave letrare t przgjedhura pr nevojat e shkolls. N kt parashtres Kanuni gjithashtu do t shihet si nj bot juridikisht e mbyllur dhe artistikisht e pasur. Kanuni u prcoll nga brezi n brez me t njjtin mekanizm si gjuha apo folklori, si nj tradit orale, n qarkullim t shumfisht gojor.

    Kanuni nuk u botua dot deri n dekadat e para t shekullit q jetojm. Kjo ka shpjegimin e vet. N radh t par, nuk duhet harruar q e drejta zakonore e malsis pothuajse gjithnj ka qen nj e drejt ilegale, q nuk njihej nga pushtetet zyrtar, sado kalimtare q kan qen. Prve ksaj, kanuni msohej prmendsh si nj trashgim kulturor i madh, njsoj si msoheshin rapsodit, legjendat, rrfenjat. Ai ishte edukata juridike dhe ndrgjegjja juridike e malsorve, zgjedhja e prbashkt e mnyrs s jetess. Mbi bazn e tij ndrtohej e ndryshohej morali. Prandaj pasqyrimi i vlerave shprehse t biseds n odn e miqve, i fryms s prcaktuar t procedurs dhe rregullave t saj t brendshme, duke dshmuar qytetrimin e popullit ton, mbron historin e sulmuar t tij, pra, mbron t drejtn e ekzistencs dhe t zhvillimit t lir t tij.

    Nj popull q e ka rregulluar me norma t njsuar bashkjetesn q s lashti, nj "popull me aftsi t shquara ligjvnse", si do t shprehej Kadareja; tregon se ai di t vetqeveriset, pa pasur nevoj t marr msime dhe shansi i tij nuk gjykohet nga momenti i krizs. Shansi i tij mund t jet prpara.
    Vepr e prbashkt e nj populli t tr, e prvojs historike shumshekullore t tij, kanuni sht lidhur ngusht me emrin e nj duke t prmendur t arbrve t shekullit t 15-t, me emrin e Lek Dukagjinit. Kronikat e kan treguar at si nj nga figurat e shquara t qendress antiosmane, prijs e komandant t malsorve, bashklufttar t Sknderbeut. Por edhe pa kto cilsi, pa trimrin dhe titujt e fisnikris q i atriubon historia, pa pjesmarrjen n luftrat pr mbrojtjen e trojeve arbrore dhe vetdijen e t qenit arbr, Lek Dukagjini do t mbetej njsoj i lavdishm npr kohra vetm me at nder q i bri populli duke preferuar n vend t anonimatit emrin e tij si autor pr kanunin e malsis.

    S’ka dyshim q as Lek Dukagjini dhe as ndonj individ tjetr nuk mund t kishte nj aftsi t till prej ligjvnsi, sa t hartonte nj - asnj fjal tjetr nuk do t ishte kuptimisht e mjaftueshme - nj univers t tr juridik, lakonik e t kompletuar, si sht kanuni i malsis. Shum-shum, ai mund t ishte nj Gjeov i pes shekuj t shkuar, por nj Gjeov q e sistemoi me goj e jo me shkrim t drejtn arbrore. Ajo u prcoll nga nj shekull n tjetrin si nj testament juridik. N mesjet, n epokn e qendress s madhe ndaj perandoris otomane, ndoshta u b normimi i par i saj, duke e ngritur at mbi kanunet me prdorim t ngusht krahinor. Integrimi politik i arbrve prball rrezikut t prbashkt sigurisht e lehtsoi kt proces.

    Nj karakterizim lakonik i ka br kanunit gjuhtari i shquar E. abej, n nj nga punimet e tij m t hershme, pikrisht n tekstin "Elemente t gjuhsis e t literaturs shqipe", botuar m 1935. N kt libr ai thekson shprehimisht:
    "I ndjeri baron Nopsca ka ln edhe ky nj vepr dorshkrim mbi kanunin. Pas ktij dijetari burimi i kanunit duhet krkuar n ligjet gjermane t Langbardve, t cilat hyjtn n Shqipri me ann e Venetikut. Mirpo ne jemi t mendimit se nga ekzistenca e gjurmve t forta t kanunit n Labri na del nj vatr e re e ktij ligji n Shqiprin Jugore. Me kt del i besuarshm nj burim mjaft i vjetr dhe shqiptar i ktij kanuni. Prve ksaj ky kanun duhet krahasuar, besojm, jo vetm me ligjet gjermane t Italis, por edhe me ligjet e popujve t Ballkanit".

    Pr her t par kanuni u mblodh, u sistemua dhe u botua n shqip prej at Shtjefn Gjeovit n vitin 1933. Gjeovi ishte nj prelat i shquar i kishs romane, prift i urdhrit franceskan, q jetoi midis malsive t veriut dhe ishte n kontakt me veprimin e s drejts s kanunit mbi marrdhniet n shoqri. Kanuni kishte pushtet jo vetm mbi autoritetet laike, por edhe mbi kishn, sido q t pjesshm. Gjeovi kishte kultur t shndosh filologjike, teologjike, arkeologjike dhe juridike. Ai prktheu vepra t letrsis botrore n shqip dhe shkroi letrsi origjinale vet. Ishte nj prej koleksionistve t par t gjetjeve arkeologjike shqiptare. Fati i koleksionit t tij nuk dihet. Kanuni i Lek Dukagjinit u prkthye fillimisht n gjuhn italiane, pastaj serbisht, frngjisht, rusisht, anglisht dhe n ndonj gjuh tjetr.

    Dr. Shaban Sinani
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:16
    "Carpe Diem"

  9. #9
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Letrsia Shqiptare

    N kulturn e shqiptarve ka ln gjurmn e saj t thell historia e tyre e brendshme dhe e jashtme.
    Pjes e trevave t lashta ilirike, udh kryqzimi e qytetrimeve dhe e interesave gjeopolitike gjat dyndjeve barbare e m pas, provinc e perandorive t perndimit dhe t Lindjes, t Roms e t Bizantit, pasi kishte br e br gjat shekujve, despotate e principata t pavarura, dhe pasi kishte formuar m s fundi shtetin e Sknderbeut, i cili u qndroi pr nj erek shekulli hordhive osmanve, duke u kthyer n mburoj t krishtrimit dhe t qytetrimit europian, Shqipria e cfilitur nga luftrat, pas vdekjes s heroit t rezistencs s saj, Gjergj Kastriot-Sknderbeut (1468), kishte rn n fund t shek.XV nn zgjedhn e Perandoris s Sulltanve.

    Vendi ishte kthyer pas n nj faz zhvillimi ekonomiko-shoqror historikisht t kaprcyer. Rrjedhat normale t kulturs shqiptare, q ecte n nj hap me humanizmin evropian, u ndrpren. Pasoja e par e pushtimit ishte hemoragjia e elits intelektuale n Perndim. Prej saj u shquan figura, q bn emr n botn humaniste, si historiani M. Barleti (1460-1513), q botoi n Rom m 1510 nj histori t Sknderbeut, e cila u prkthye thuajse n t gjitha gjuht e Evrops, ose M. Beikemi (1408-1526), Gj. Gazulli (1400-1455), L. Tomeu (1456-1531), M. Maruli (shek. XV), M. Artioti (1480-1556) e t tjer, q u dalluan n fusha t ndryshme t shkencs, t artit e t filozofis.

    Ndrkaq, n vend jeta kulturore u fashit, monumentet e kulturs materiale e shpirtrore u zhdukn nn rrnojat e shkatrrimit t luftrave; gjysmhna e uli kryqin dhe gati dy t tretat e popullats n fund t shek. XVII ishin konvertuar n fen islame. Por ky ndryshim drastik i strukturs fetare nuk pengoi q Shqipria t ishte prher nj nga provincat m t paqeta t Perandoris dhe as q kultura shqiptare t mbijetonte edhe n kushtet e nj pushtimi disashekullor, nn trysnin e islamit e t bots kulturore t orientit, q pati nj ndikim t thell e t gjithanshm n t, vese pa arritur t shtyp natyrn shqiptare t kulturs vendse.

    Qndresa n fushn e kulturs u shpreh n radh t par prmes lvrimit t shqipes n lm t botimeve t teksteve kishtare, kryesisht t qarkut konfesional katolik n veri, por edhe ortodoks n jug.
    Reforma protestante gjallroi shpresat e zhvillimit t gjuhs e t tradits letrare vendse kur prifti Gj. Buzuku solli n shqip liturgjin katolike, duke dashur t bj pr shqipen at q bri Luteri pr gjermanishten.
    “Meshari” i Gj. Buzukut, botuar prej tij m 1555, mbahet deri m sot, si e para vepr e shqipes s shkruar. Niveli i prpunuar i gjuhs dhe ortografia e stabilizuar duhet t jet rezultat i nj tradite m t hershme t shkrimit t shqipes, tradit q nuk njihet. Por ekzistojn disa dshmi fragmentare m t hershme se vepra e Buzukut, t cilat flasin pr shkrimin e shqipes t paktn nga shek.XIV:

    E para dshmi q njihet sht e vitit 1332, e domenikanit freng Gulielm Adale, kryepeshkop i Tivarit, i cili n nj relacion latinisht shkruan se shqiptart kan n prdorim n librat e tyre shkronjat latine edhe pse gjuha e tyre sht fare e ndryshme nga latinishtja. Me rndsi t vecant jane: nj formul pagzimi (Unte paghesont premenit Atit et Bizit et spertit senit) e vitit 1492, shkruar shqip brenda nj teksti latinisht, nga peshkopi i Durrsit Pal Engjlli; nje fjalor me glosa shqip i vitit 1497, i gjermanit Arnold fon Harf, i cili pat kaluar si udhtar n Shqipri dhe nj fragment nga Ungjilli i Shn Mateut, po shqip, por me shkronja greqisht, i shekullit XIV

    Shkrimet shqip t ktyre shekujve s’duhet t ken qen vetm tekste fetare, por dhe kronika historike, pr t cilat flet humanisti M. Barleti, i cili n librin e tij “Rrethimi i Shkodrs” (1504) pohon se ka pasur n dor kronika t tilla t shkruara n gjuhn e popullit (in vernacula lingua). Me gjith pengesat q krijoi Kundrreforma pr lvrimin e gjuhve nacionale n literaturn kishtare, ky proces nuk u ndrpre. Gjat shek. XVI-XVII u botuan n shqip katekizma “E mbsuame krishter” (1592) e L. Matrngs, “Doktrina e krishter” (1618) dhe “Rituale romanum” (1621) t P. Budit, shkrimtari i par i prozs dhe i poezis origjinale shqipe, nj apologji pr Gjergj Kastriotin (1636) nga F. Bardhi, i cili botoi edhe nj fjalor e lnd folklorike, traktati teologjik-filozofik “eta e Profetve” (1685) i P. Bogdanit, mendja m universale e mesjets shqiptare.
    Vepra e Bogdanit sht nj traktat teologjik-filozofik q trajton me origjinalitet, duke shkrir t dhna nga burime t ndryshme, shtje kryesore t teologjis dhe nj histori biblike t plot, si dhe probleme t komplikuara t skolastiks, t kozmogonis, astronomis, pedagogjis, etj. Bogdani solli n kulturn shqiptare frymn humaniste dhe vlersoi rolin e dijes e t kulturs n jetn e njeriut; ai me veprn e tij t shkruar me nj shqipe e stil t prpunuar, shnoi nj kthes n historin e letrsis shqipe.

    Gjat shekullit XVIII njohu nj gjallrim m t madh literatura e qarkut kulturor konfensional ortodoks e mysliman. Nj anonim prej Elbasanit sjell n shqip copa t ungjillit, T. H. Filipi, po prej Elbasanit, “Dhjatn e Vjetr dhe t Re”. Kto prpjekje u shumuan n shekullin e ardhshm, me botimin m 1827 t tekstit integral t “Dhjats s Re” nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin e madh t prkthimeve kishtare t K. Kristoforidhit (1830-1895), n dy dialektet e shqipes, botime q ndihmuan procesin e integrimit t tyre n nj gjuh letrare t njsuar dhe vun bazat pr krijimin e kishs kombtare t shqiptarve me liturgjin n gjuhn e tyre.

    Ndonse n kahje t kundrt me kt prirje, duhet prmendur edhe kultura e Voskopojs, e cila gjat shek. XVIII u b nj vatr e madhe qytetrimi dhe metropol i gadishullit ballkanik, me nj Akademi e shtypshkronj dhe me personalitete si T. Kavalioti, Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat diturore, filologjike, teologjike e filozofike t t cilve objektivisht i ndihmonin shkrimit e njohjes s shqipes.
    Edhe pse letrsia q u zhvillua n Voskopoj, ishte kryesisht n gjuhn greke, nevoja pr t’i vn gardh islamizmit, bn t domosdoshme edhe prdorimin e gjuhve amtare, duke inkurajuar zhvillimin e kulturave kombtare. N shkollat e Voskopojs u prdorn dhe arumanishtja e shqipja pr msimin e greqishtes, kurse n shtypshkronjn e saj u shtypn edhe libra arumanisht.
    Veprat e shkrimtarve dhe dijetarve t Voskopojs kan sjell disa elemente t ideve t iluminizmit evropian. M i shquari ndr ta, Teodor Kavaljoti sht nj erudit i kohs. Sipas dshmive t profesorit gjerman Thunman, vepra e Kavaljotit, q mbeti e pabotuar, n pjesn m t madhe ka trajtuar shtje pothuajse nga t gjitha degt e shkencs filozofike. N t ndjehet ndikimi i Platonit, Dekartit, Malbranshit dhe Leibnicit.

    Rezultat i ndikimit t islamit dhe t kulturs s pushtuesit, ishte formimi gjat shek. XVIII i nj shkolle poetike, ose i nj letrsie t shkruar n gjuhn shqipe, por me alfabetin arab. Autor t saj si: N. Frakulla, M. Kyyku, S. Naibi, H. Z. Kamberi, Sh. e D. Frashri, Sheh Mala, e t tjer, trajtuan n veprat e tyre motive t huajtura nga letrsit orientale, shkruan mevlud e divane me nj gjuh t mbytur nga orientalizmat, lvruan lirikn dhe epin religjioz. Kjo shkoll nuk pati jet t gjat dhe as ndikim t veant n zhvillimet e pastajme letrare.

    Pr t plotsuar kuadrin e zhvillimit kulturor t Shqipris n shek. XVI-XVIII duhet shnuar, se pati nga autor vends vepra t shquara n fush t arkitekturs dhe t pikturs ikonografike, ku u dalluan Onufri dhe i biri Nikolla (shek. XVI) dhe K. Shpataraku e D. Selenica (shek. XVIII) t cilt vazhduan traditn e artit fetar post-bizantin, por jo pa ndikime nga Rilindja europiane. N fush t artit islam mund t prmenden kryesisht ndrtimet e kultit.

    Shekulli XIX, shekulli i lvizjeve nacionale n Ballkan, i gjente shqiptart pa nj tradit t mjaftueshme t zhvillimit
    shtetror, gjuhsor e kulturor unitar, me nj mendsi individualiste dhe regjionaliste, t trashguar nga psikologjia e bajrakut dhe e fisit, pr pajos me nj vetdije kombtare t pazhvilluar, por me nj shpirt rebelimi spontan. N kt situat historiko-kulturore nisi t merrte jet nj lvizje e organizuar mendore dhe letrare q mori emrin Rilindja Kombtare Shqiptare. Ajo u frymzua nga idet e romantizmit nacional dhe t iluminizmit, q u kultivuan n rrethet e inteligjencs shqiptare, e cila jetonte kryesisht n mrgim, n kolonit e vjetra shqiptare n Itali dhe n ngulimet m t reja n Stamboll, Bukuresht, SHBA, Sofje e Kajro.

    Ringjallja nacionale, mbrujtja e shqipes si gjuh e kulturs, organizimi i arsimit kombtar dhe themelimi i letrsis kombtare, n rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit t pavarur, n rrafshin politik, kto ishin synimet e ksaj lvizjeje prej s cils lindi shkolla e romantizmit shqiptar. Ishte ky nj romantizm tipik ballkanik, i mbrujtur me frymn e lirimit kombtar, me nostalgjin e mrgimtarit dhe me patosin retorik t evokimit t mesjets shqiptare, domethn t luftrave t Gjergj Kastriotit. Kjo shkoll letrare lvroi kryesisht poezin. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari lufttar, e m pak njeriu tragjik. Nga motivet dhe format poetike, ajo ka lidhje t ngushta me traditn folklorike. Gjurmimi i ksaj tradite dhe botimet n fush t saj (“Rapsodi t nj poeme arbreshe” m 1866 nga De Rada, “Prmbledhje t kngve popullore dhe rapsodi t poemave shqiptare” m 1871 nga Z. Jubani, “Bleta shqiptare” m 1878 nga Th. Mitko, etj.), ishin pjes e programit kulturor t Rilindjes Kombtare pr afirmimin e identitetit etnokulturor t shqiptarve.

    Dy jan prfaqsuesit m t mdhenj t romantizmit shqiptar t shek. XIX: J. De Rada(1814-1903), lindur e vdekur n diasporn shqiptare n Itali e shkolluar atje dhe N. Frashri (1846-199), lindur n Shqipri, i shkolluar n Zosimea t Janins, por i mrguar dhe vdekur n Stamboll. I pari sht poeti romantik shqiptar i rritur n klimn e romantizmit europian, i dyti romantiku shqiptar q tret n poezin e tij ndikimet e poezis lindore, sidomos persiane, me frymn dhe shpirtin e poezis s romaantizmit perndimor.

    De Rada shkroi nj cikl poemash epiko-lirike n stilin e rapsodive shqiptare: “Kngt e Milosaos”, 1836, “Serafina Topia” 1839, “Sknderbeu i pafat” 1872-1874 etj. me ambicjen q t krijonte eposin nacional pr shekullin e Sknderbeut.
    Pas gjurmve t Herderit, De Rada zgjoi n poezin e tij mallin e pr kngn popullore dhe e ngjyrosi at me koloritin etnografik. Veprat e tij jan pasqyr e jets shqiptare me zakonet dhe mendsin e saj karakteristike, si dhe dramn shqiptare t shek. XV, kur polemi i tij i pannshtruar ra nn zgjedhn e osmanve. Konflikti midis lumturis s individit dhe tragjedis s kombit, skenat ndan kroit n katund, grat q mbledhin kallza n ara, burri q shkon n luft dhe gruaja q i qendis brezin, t gjitha t paraqitura me nj ndjenj lirizmi t holl, ja ’sht poezia e ktij poeti romantik, q u rrit n klimn politike t lvizjes nacionale t shqiptarve dhe n klimn letrare t romantizmit kalabrez.

    Naim Frashri shkroi nj poem bukolike (“Bagti e bujqsia”, 1886) nj prmbledhje lirikash filosofike, atdhetare e dashurore (“Lulet e vers” 1890), nj poem epike pr Sknderben (“Histori e Sknderbeut” 1898) nj poem epike religjoze (“Qerbelaja” 1898) dy poema greqisht (“O eros” e “O alithis pothos ton skipetaron) nj tuf lirikash persisht (“Tehajylat” - ndrrime) dhe shum vepra diturore shqip. Ai njihet si poeti m i madh kombtar i shqiptarve.
    Naim Frashri themeloi lirikn moderne n poezin shqipe. N frymn e “Bukolikve” e “Gjeorgjikve” t Virgjilit, ai n poemn “Bagti e bujqsia” u kndoi punve t bujkut e t bariut duke i thurur nj himn bukurive t atdheut t vet dhe duke shprehur nostalgjin e poetit t mrguar dhe krenarin e qnies shqiptar. Nuk sht udi q, duke jetuar n zemrn e perandoris s osmanve, n Stamboll, t prjetonte aq thell fatin e atdheut t tij. Malli pr vendlindjen, pr malet dhe fushat e Shqipris, pr varret e t parve, kujtimet e fminis, i japin forc e vrull lirik frymzimit t tij.
    Prjetimet subjektive t individit t liruar nga prangat e mentalitetit mesjetar oriental, nga nj an, dhe nga ana tjetr panteizmi filozofik i doktrins sufite, i shkrir me panteizmin poetik t shkolls s romantizmit evropian, u japin meditimeve lirike t Frashrit nj dimension human e filozofik universal. Poezit m t bukura t prmbledhjes “Lulet e vers”, jan lirikat filozofike pr jetn dhe vdekjen, pr kohn q ikn dhe s’kthehet m, duke ln pas kujtime cfilitse n zemrn e njeriut, pr krijuesin t shkrir me universin.

    Natyr religjioze dhe antar i sektit bektashi, Frashri sht nj poet metafizik, q shkriu n meditimet e tij lirike, mistikn helenistike, me mistikn e lasht orientale e islame. I ndodhur n kryqzimin e traditave poetike e filozofike lindore e perndimore, N. Frashri i tret ato n njra-tjetrn, por pa shtypur natyrn e tij shqiptare. Kultura dhe qytetrimi perndimor prcaktuan substratin iluminist t veprs s Frashrit, qytetrimi lindor substratin filozofiko-mistik, kurse bota shqiptare trungun e veprs s tij. Por duhet veuar n veprn e tij fryma frnge. Fryma frnge n Greqi dhe n Turqi ishte prfaqsuese e kulturs evropiane. Ajo gjeti shtrat t ngroht n vendet ballkanike si Shqipria, sepse u sillte popujve t ktij gadishulli idet e kryengritjes frnge dhe iden e liris prgjithsisht e t nacionalizmit modern. Njohs i gjuhs frnge, admirues i Volterit dhe i Rusoit, si mendimtar, dhe i Lamartinit si poet, Frashri e shikonte t ardhmen e kombit t vet “t lindte andej nga perndon”. Romantizmi i Naimit n kt pik nuk dallon prej romantizmit grek e turk, ato jan pjella e Francs.
    Naim Frashri sht themeluesi i letrsis kombtare t shqiptarve dhe i gjuhs letrare kombtare. Ai e ngriti shqipen n rendin e nj gjuhe moderne t kulturs duke e mbrujtur at n modelin e ligjrimit t shqipes popullore.
    Botn subjektive t heroit romantik me shpirt t trazuar e sjell n romantizmin shqiptar poezia e Z. Serembes. N poezin e N. Mjeds dhe A. Z. ajupit, q jetuan n fundin e Rilindjes, shfaqen shenjat e dezintegrimit t sistemit artistik t romantizmit n letrsin shqipe.

    A.Z ajupi (1866-1930), sht nj poet rustik, i tipit t kngtarit popullor, i mbiquajtur Mistrali i Shqipris; ai i solli letrsis shqipe komedin e zakoneve dhe tragjedin me tem historike. I shkolluar n nj kolegj francez t Aleksandris dhe n Universitetin e Gjenevs, njohs i mir i letrsis franceze, A. Z. ajupi solli ndr t part n shqip fabulat e La Fontenit, duke hapur kshtu udhn e prkthimit e t prshtatjes n gjuhn shqipe, t veprave nga letrsisa botrore, q ka qen dhe vazhdon t mbetet nj nga udht e mdha t komunikimit t shqiptarve me kulturn botrore.
    Me krijimin e shtetit shqiptar (1912) shkolla romantike e lindur n truallin e lvizjes kombtare, e humbi bazn e vet historike; ideja kombtare i l udhn ides njerzore dhe n zhvillimin e letrsis shqiptare shfaqen prirje e stile t reja.
    Drejtimi kryesor q mori letrsia shqipe n mes dy luftrave botrore ishte realizimi, por nuk munguan as shfaqje t nj sentimentalizmi t vonuar (F. Postoli), as recidive t romantizmit.

    Gjergj Fishta (1871-1940), shkroi nj poem t prmasave t eposit kombtar (“Lahuta e malsis”) ku paraqet me frym romantizante e me nj patos t ngritur patriotik, luftrat e malsorve t Veriutkundr dyndjeve sllave.
    Me kt vepr ai mbetet poeti m i madh epik i shqiptarve. Prift i urdhrit franeskan, erudit dhe antar i Akademis italiane, Gjergj Fishta sht nj personalitet poliedrik i kulturs shqiptare: poet epik dhe lirik, publicist dhe satirist i holl, dramaturg e prkthyes, veprimtar aktiv i jets kulturore dhe politike shqiptare midis dy luftrave.
    Vepra e tij madhore "Lahuta e malsis” me rreth 17.000 vargje, e shkruar n frymn e eposit legjendar e historik t shqiptarve, sht nj pasqyr e jets shqiptare dhe e mendsis shqiptare, nj mozaik poetik ngjarjesh historike e legjendare, personazhesh historike dhe jo historike, traditash e zakonesh t malsis, zanash e shtojzavallesh t malsis, nj afresk i gjall i historis s nj polemi t lasht q pikson n qendr tipin e shqiptarit t gdhendur n kalvarin e jets s tij n rrym t shekujve t egr pr t. Poemn e Fishts e shquan nj pasuri e madhe gjuhsore, n t sht mbledhur tr visari i shqipes popullore t malsise, frazologjia e gjall e pashtershme dhe larmia e ndrtimeve t lirta sintaksore, q i japin gjallri e forc ligjrimit poetik.
    Prmbledhjet poetike “Mrizi i Zanave” me vjersha atdhetare dhe “Vallja e Parrizit” me vjersha me frym fetare, e paraqesin Fishtn nj poet t holl lirik, kurse veprat “Anzat e Parnasit” dhe “Gomari i Babatasit” e paraqesin Fishtn nj shkrimtar satirik t paprsritshm. N fush t dramaturgjis mund t prmenden prej tij tragjedit me subjekt nga mitologjia biblike dhe antike “Juda Makabe” dhe “Ifigjenia n’ Aulli”.

    N letrsin shqiptare midis dy luftrave nuk munguan as shfaqjet e sentimentalizmit (F. Postoli, M. Grameno) dhe t nj klasicizmi t vonuar, sidomos n dramaturgji (E. Haxhiademi). Shfaqjet e rrymave moderne, t impresionizmit, simbolizmit e pamasizmit, ishin dukuri t veuara n veprn e disa shkrimtarve (Migjeni, Poradeci, Asdreni), pa arritur t formojn shkoll. Ndryshime t thella ndodhen n sistemin e zhanreve; krahas poezis u lvrua proza (Migjeni, F. S. Noli, F. Konica, E. Koliqi, M. Kuteli etj.) dhe drama e satira (Gj. Fishta, K. Floqi).

    Prfaqsuesi m tipik i realizmit ishte Millosh Gjergj Nikolla, Migjeni (1913-1938). Poezia (“Vargjet e lira” 1936) dhe proza e tij prshkohen nga nj realizm i ashpr social pr mjerimin dhe pozitn tragjike t individit n shoqrin e kohs. Personazhet e veprs s tij jan njerzit e basifondeve t shoqris shqiptare.
    Disa novela t Migjenit jan romane n miniatur; subjektet e tyre paraqesin konfliktin e individit me institucionet dhe moralin patriarkal e konservator. Natyra e rebeluar e talentit t Migjenit theu tradicionalizmin e poezis dhe t prozs shqipe duke sjell nj stil e forma t reja n poetik, e narracion. Ai sht nga reformatort m t mdhenj t letrave shqipe, shkrimtari i par i nadh modern shqiptar.

    Natyr tjetr, talenti poetik L. Poradeci (1899-1987), nj poet lirik brilant, krijoi nj poezi t but e t ngroht, por me mendim t thell e muzikalitet magjepss (“Vallja e yjeve”, 1933, “Ylli i zemrs” 1937.

    Trondits verbi poetik i F. S. Nolit (1882-1965), n librin “Album” (1947) dhe elegante proza e tij historike (“Histori e Sknderbeut” 1921). Poet, historian, dramaturg, estet dhe muzikolog, publicist, prkthyes, mjeshtr i shqipes, prpos burr shteti e diplomat, ai sht gjeniu i kulturs shqiptare t shek. XX.
    F. S. Noli lindi n nj ngulim shqiptar t Thraks Lindore (Ibik Tepe), ku mori arsimin fillor; arsimin e mesm e mori n gjimnazin grek t Adrianopojs, kurse studimet e larta i kreu n Universitetin Harvard t Bostonit (SHBA).
    N mosh fare t re u lidh me lvizjen patriotike pr lirimin e Shqipris nga pushtimi osman dhe u b nj nga aktivistt m t shquar politik e kulturor t Rilindjes Shqiptare. M 1908 u dorzua prift duke inicuar iden e krijimit t nj kishe ortodokse aautoqefale shqiptare t ciln e themeloi m 1922.
    Pas shpalljes s pavarsis kombtare (1912) u b frymzues dhe udhheqs i lvizjes demokratike n Shqipri. M 1924, pas fitores s nj revolucioni antifeudal, u zgjodh kryeministr i qeveris jetshkurtr t dal prej ktij revolucioni. Restaurimi i reaksionit ifligar n dhjetor 1924 e detyroi t marr udhn e pakthim t mrgimit, t cilin e prjetoi si nj ekzil biblik. Ditt e fundit t jets i mbylli n SHBA, ku u vendos prfundimisht m 1932, pas ecejakjeve npr Evrop si emigrant politik.

    Prvoja e revolucionit t mundur t 1924-s i frymzoi atij nj cikl poezish me motive biblike, t prfshira n librin “Album”. M 1907 pat botuar dramn po me subjekt biblik “Izraelit dhe filistin”, duke dashur t aktualizoj legjendn biblike n prqasje me prvojat e tij si udhheqs shpirtror i lvizjes pr lirim kombtar e shoqror t shqiptarve. M 1947 botoi anglisht studimin “Bethoven and the French revolution”. Prktheu n shqip shum libra liturgjik dhe vepra t shkrimtarve botror O. Khajan, U. Shekspir, H. Ibsen, M. Servantes e t tjer.
    Me poezin, me prozn publicistike, shkencore e kishtare, si dhe me prkthimet mjeshtrore, F. S. Noli ka luajtur nj rol themelor n zhvillimin e shqipes moderne.

    Lvrues t shquar t prozs s shkurtr ishin E. Koliqi (1903-1975), M. Kuteli (1907-1967) dhe F. Konica (1875-1942). I pari krijoi nj proz subtile, plot kolorit t qytetit t vet, Shkodrs (“Tregtar flamujsh”, 1935), i dyti sht nj magjistar i shqipes, shkrimtari q kultivoi stilin popullor t rrfimit n nj proz magjepsse (“Net shqiptare” 1938; “Ago Jakupi” 1943; “Kapllan aga i Shaban Shpats” 1944).

    F. Konica sht mjeshtri q i dha fytyr moderne prozs shqipe, intelektuali q solli mentalitetin e mirfillt perndimor n kulturn shqiptare. Lindi n Konic, qytet i vogl shqiptar, q me vendimet e Konferencs s Londrs m 1913, t cilat e rudhn shtetin shqiptar n kufijt e sotm, mbeti ne Greqi. Vinte nga nj der e njohur, prej s cils trashgoi titullin bej, vetdijen e nj prkatsie elitare, q e manifestoi fort n jet dhe n krijimtarin e tij, por jo dhe mentalitetin anadollak lindor prej t cilit u nda me nje buzeqeshje hokatare, q u kthye n nj sarkazm therse n veprn e tij. Ndoqi nj vit shkolln jezuite t Shkodrs, pastaj Liceun Perandorak t Stambollit, kreu me 1895 studimet pr letersi e filozofi n Universitetin e Dizhonit (Franc), shkollimin e mbylli me kryerjen e studimeve ne Universitetin e Harvardit, ndersa me 1912 mori, n kt universitet, titullin e magjistrit n letrsi dhe arte. Master of Arts Erudit, njohs i gjith gjuhve t mdha t Evropes dhe i disa gjuhve lindore, mik i G.Apolinerit, F.Konica u quajt prej t huajve “nj enciklopedi q ecn” dhe u b pr kulturn shqiptare modeli i intelektualit perndimor. Iu kushtua q n rini lvizjes kombtare, por, n kundrshtim me frymn mitike idealizuese e romantizante t Rilindjes, solli n t frymn kritike dhe prjetoi dhomn e prjetshme t idealistit q vuan pr mendimet e tij.

    Themeloi revistn “Albania” (Bruksel 1897-1900, Londr 1902-1909), q u b organi m i rndsishm i shtypit shqiptar t Rilindjes. Publicist, eseist, poet, prozator, prkthyes dhe kritik letrar, sht ve t tjerave autor i studimit “L’Albanie et les turcs” (Paris 1895), “Memoire sur le mouvement national albanais (Bruksel, 1899), i novelave “Nj ambasad e Zulluve n Paris” (1922) dhe “Doktor Gjilpra” (1924), si dhe i veprs historiko-kulturore “Albania. The rock Garden of Southeastern Europe”, q u botua pas vdekjes s Massachussets me 1957. Dy novelat e Konics i bashkon shpirti satirik dhe shprehja alegorike e konfliktit midis dijes dhe injorancs e konflikti midis mentalitetit t prapamebtur oriental dhe mentalitetit modern perndimor. Publicistika dhe proza e tij jan model i nj shqipeje letrare t prpunuar dhe i nj stili elegant.
    Vitet e fundit t jets (1926-1939), i kaloi si ambasador i Mbretsise Shqiptare n Washington, ku dhe vdiq m 1942. Eshtrat e tij u solln n Shqipri n vitet e fundit.

    N letrsin e shqiptarve t Italis, n periudhn midis dy luftrave, vazhdoi tradita e shkolls romantike t shek. XIX, Z. Skiroi (1865-1927) me veprn e tij (“Kthimi” 1913, “Te dheu i huaj”, 1940) desh t rikuperonte kujtesn historike t shqiptarve t mrguar qysh nga shekulli XV, pas vdekjes s Sknderbeut.

    Gjat Lufts Antifashiste t popullit shqiptar (1939-1944), u zhvillua nj letrsi e rezistencs, e cila lindi n ilegalitet prmes shtypit klandestin t Partis Komuniste Shqiptare. Krijimet e ksaj letrsie ishin kryesisht shkrime publicistike, skica letrare dhe tekste kngsh partizane. Autort e saj qen lufttar antifashist t brezit m t ri (Sh.Musaraj, A.Caci, F.Gjata, K.Jakova, Q.Buxheli).

    Pas Lufts II Botrore, letrsia shqiptare njohu nj zhvillim masiv. Tipari kryesor i letrsise dhe i arteve t ksaj periudhe, ishte zhvillimi i tyre i orientuar ideologjik dhe levrimi i t gjitha zhanreve, sidomos i romanit, i cili, nga nje zhanr pa tradit, doli ne krye t procesit letrar. Tipi m i levruar i romanit u b romani realist social, me permbajtje etologjike dhe historike, me subjekt linear (J.Xoxa, S.Spasse), por nuk mungon as romani me kompozicion t thyer, me poetik t hapur dhe me nj nnshtres filozofike, q buron nga asosacioni i ideve dhe analogjit historike (I.Kadare, P.Marko) dhe as romani satirik (D.Agolli, Q.Buxheli).

    Tregimin dhe noveln, e lvruan Dh.Shuteriqi, N.Prifti, Z.Cela, T.Laco, Dh.Xhuvani, N.Lera e t tjer, kurse poezin, I.Kadare, D.Agolli, F.Arapi, Xh.Spahiu, M.Ahmeti e t tjer.

    M pak, u zhvillua drama (K.Jakova “Toka jon”, 1955) dhe komedia (S.omora “Karnavalet e Kors” 1961).
    Letrsia e ksaj periudhe n Shqipri u zhvillua brenda kornizave t realizmit socialist, i vetmi drejtim i lejuar nga politika zyrtare. Por talente te fuqishme, prtej ktyre kornizave, krijuan vepra me nj frym opozitare t nnkuptuar dhe me nj domethnie universale.

    I. Kadare (1936), me poezin (“Prse mendohen kto male” 1964, “Motive me diell” 1968, “Koha” 1976) dhe sidomos me prozn e tij (“Gjenerali i ushtris s vdekur” 1963; “Kshtjella” 1970; “Kronik n gur” 1971, “Dimri i madh “ 1977, “Ura me tri harqe” 1978, “Piramida” 1992; “Spiritus” 1996 etj.), sfidoi kufizimet e kohs dhe prtriti letrsin shqiptare me forma dhe motive q e integrojn at n rrjedhat moderne t letrsis botrore.
    Vepra e Kadares paraqet nj enciklopedi artistike t jets shqiptare, nj afresk t gjer t ngjarjeve historike dhe bashkkohore, t prjetuara me nj qndrim filozofik t shprehur her hapur e her prmes gjuhs s Ezopit.
    Filozofia, mentalitetet, dramat dhe traditat historike e kulturore t shqiptarve, t kaluara n filtrin e mendimit artistik t shkrimtarit, jan paraqitur n veprn e tij si shprehje e identitetit kombtar, e vitalitetit t kulturs shpirtrore t popullit t vet dhe si faktor i qndress e i mbijetess s tij historike.
    Kadareja krijon nj proz moderne duke shfrytzuar gjersisht analogjit historike, parabolat dhe asosacionet, legjendat dhe mitologjin kombtare. Vepra e tij ka nj poetik t hapur q vjen nga przierja e kohve, e rrafsheve t ligjrimit artistik, e reales me irealen, nga natyra e thyer mozaikale e kompozicionit.Vepra e Kadares i sjell letrsis evropiane nj arom karakteristike mesdhetare, ballkanike dhe pasuron at me koloritin e nj areali tipik pr veansin e tij etno-kulturore.

    Duke u nisur nga bota epike e legjendave dhe baladave mesjetare, proza e Kadares kaprcen distancn kohore dhe sjell n rezonanc mentalitetin dhe ndrgjegjen artistike e mesjetare, me mentalitetin dhe ndrgjegjen artistike t kohs son. Nga prpunimi i thell krijues i fondit t traditave t lashta popullore, mesazhi i prozs dhe i poezis s Kadares fiton njhersh nj thellsi historike dhe nj not humane universale. Krijues me nj vetdije t fort kritike, Kadareja jo vetm ka poetizuar vlerat shpirtrore t kombit t vet, por dhe ka fshikulluar traditat anakronike, mentalitetet retrograde, psikologjin provinciale dhe konvencionet e jets s shoqris shqiptare.
    Me frymn e disidencs, n kushtet e diktaturs kur u krijua vepra e Kadares, ka ndihmuar t’i grryhen themelet regjimit totalitar n Shqipri. Ekzili i tij politik n Franc n vitin 1990, kur n Shqipri sapo kishin filluar proceset demokratike, u dha shtys ktyre proeseve.

    Pr kto vlera, vepra e Kadares gzon nj popullaritet t gjer dhe sht prkthyer n t gjitha gjuht e mdha t bots (anglisht, frengjisht, gjermanisht, spanjisht, rusisht, italisht, arabisht etj.). Kadareja sht vlersuar nga kritika e huaj, si nj prej shkrimtarve m t shquar bashkkohor t letrsis botrore dhe ka fituar disa mime ndrkombtare. Kadareja sht sot prfaqsuesi m eminent n bot i kulturs shqiptare.

    Poet i holl lirik dhe shkrimtar satirik D. Agolli (1931), ka sjell n poezin shqipe freskin e nj frymzimi spontan meditativ dhe n roman humorin e leht popullor q shkon deri n grotesk. (“Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo” 1973; “Arka e djallit” 1997). Ai sht mjeshtr i tregimit psikologjik, filozofik (“Zhurma e errave t dikurshme” 1964, “Njerz t krisur” 1995). Nga prmbledhjet m t rndsishme poetike t Agollit, duhen prmendur, “Shtigje malesh dhe trotuare” 1965, “Fjala gdhend gurin” 1977, “Udhtoj i menduar” 1985 dhe “Lypsi i kohs” 1995.
    Agolli ka lindur n nj katund t Shqipris juglindore dhe mori pjes fare i ri n rezistencn antifashiste. Lidhja e ngusht me jetn popullore dhe me idealet antifashiste, prcaktuan prmbajtjen e veprs s tij. Tipar i romaneve t Agollit pr rezistencn sht aktualizimi i vlerave t saj morale, prmes sinkronizimit artistik t ngjarjeve t lufts me kohn e sotme. Vepra e Agollit sht br shum popullore, sht prkthyer n disa gjuh t tjera dhe sht vlersuar nga kritika e huaj.

    N trojet shqiptare n Kosov dhe n Maqedonin Perndimore, letrsia n gjuhn shqipe, e prfaqsuar nga shum emra (E. Mekuli, A. Pashku, A. Podrimja, R. Kelmendi, R. Qosja, D. Mehmeti, M. Isaku etj.), ndonse e zhvilluar n nj kontekst tjetr politik e kulturor, edhe pas lufts, ruajti lidhjet me kulturn mm dhe solli n art ravgimet dhe dramat kombtare e humane t njeriut t atyre trevave. N diasporn shqiptare n Europ, pas Lufts, nuk pati ndonj lvizje t mirfillt letrare. I vetmi shkrimtar me rndsi q krijoi n at diaspor sht M. Camaj (1925-1992), q rreh t zbuloj n poezin dhe prozn e tij rrnjt e identitetit t shqiptarit t mrguar.
    Rezultati m i rndsishm n kulturn shqiptare t paslufts n fush t gjuhs sht unifikimi i shqipes standarte, t prpunuar n nivelin e nj gjuhe moderne.

    N fazn e sotme t tranzicionit t shoqris postkomuniste, letrsia shqiptare prjeton avantazhet e hapjes ndaj bots, por edhe problemet q i krijohen n kto kushte kulturs s do kombi, pr t ruajtur identitetin e vet.

    Autor Prof. Jorgo Bulo
    Literatura:
    1. Historia e letrsis shqipe I, II (Botim i Institutit t Historis e t Gjuhsis t Universitetit t Tirans, Tiran, 1960.
    2. Historia e letrsis shqiptare (Botim i Akademis s Shkencave) Tiran, 1983.
    3. E.abej. Shqiptart midis Perndimit dhe Lindjes, Tiran, 1994
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:58
    "Carpe Diem"

  10. #10
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Arkitektura Shqiptare n shekuj

    Trashegimia arkitektonike sa e larme per nga gjinite, po kaq e hereshme nga fillesa dhe e gjere per nga kohezgjatja, perben nje pasuri te rendesishme per historine e popullit tone

    Fillimet e arkitektures ne vendin tone i shenon banesa prehistorike (deri ne shek 5 p.e.s.),e zbuluar ne Dunavec (vendbanim buze-ujor palafite) qe i takojne neolitit te mesem,d he ne Maliq qe i takojne neolitit .Banesa ndertohej mbi nje platforme druri qe mbeshtetej mbi hunj te ngulur vertikalisht ne taban.Ne Dunavec jane gjetur 87 hunj te tille te shperndare ne menyre te cregullt.Ndertimet palafite jane perdorur nga iliret per nje kohe te gjate qe perfshin dhe tere periudhen e hekurit.
    Banesat prehistorike kane qene tre tipesh: 1-Banesa te futura krejtesisht ne toke,si ne Cakran Fier ;
    2-Banesa gjysem nentoke,perseri ne Cakran ; 3-Banese mbi toke qe eshte zakonisht nje kthineshe

    Unitet arkitektonik paraqesin dhe qendrat e fortifikuara,si ne zgjidhjen e terreneve, ashtu dhe ne zgjidhjen planimetrike.Duke ndryshuar funksionin nga strehime te nje faze para urbane,ne qendra te verteta urbane fortifikimet pesojne evolucion ne zgjidhjet dhe format arkitektonike,si dhe ne tekniken e ndertimit.Keto ndertime perbejne dhe prologun e fortifikimeve antike.

    Arkitektura gjat shekujve 5-1 p.e.s.

    Gjate kesaj peridhe Dyrrahu dhe Apollonia jetojne nje perudhe lulezimi.Arkitektura dhe Urbanistika e ketyre qyteteve jane bazuar ne arritjet e arkitektures helene po jane te lidhura me realitetin ilir,. Krahas qyteteve koloni , ne territorin e Ilirise se Jugut linden edhe nje tog qytetesh ilire si Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj Ato u vendosen ne kodra e maja te larta dhe rrethoheshin me mure te bere me nje teknike te larte. Kjo deshmohet ne ndertimin e portave dhe te kullave mbrojtese.

    Kullat e fortifikimeve antike ne vendin tone kane forme katrore,rrethore dhe patkoi.Ne format planimetrike dhe zgjedhjen e terrenit,fortifikimet kane nje fare uniformiteti si ne elementet mbrojtes:kurtinat,kullat,hyrjet, te cilat i nenshtrohen nje evolucioni te caktuar.Muratura e fortifikimeve realizohej me gure ne te thate me gure te thyer,te latuar,dhe te parapregatitur

    Trajtimi urbanistik i qyteteve te rrafshet ndryshon nga ai i qyteteve ne terrene te pjeret.Nga ana tjeter, vendosja e akropolit ne ane ose ne mes krijon tipa te ndryshem urbanistike.
    Gjurmet e qyteteve nga planet urbanistike, deshmojne per nje sistem te rregullt dhe te perparuar urbanistik.Ky sistem eshte karakteristik si per qendrat e krijuara rishtas si Antigonea,ashtu dhe per qendrat e themeluara prej kohesh si Apollonia dhe Oriku. Kjo dukuri deshmon per nje urbanistike mjaft te perparuar ne kohe, pasi themelimi i tyre perkon me fillimet e urbanistikes se rregullt romake.

    Ndonese Buthroti e ka akropolin ne mes,vecorite e terrenit kane krijuar nje skeme tjeter.Ne hapesiren e krijuar ndermjet shkembit te thikte dhe murit rrethues zhvillohet qendra e qytetit,ndersa ne shpatet veriore dhe lindore perqendrohen banesat.

    Hyrja ne qytet eshte vendosur ne nje pozicion para se ciles hapet perspektiva e qendres.Monumentet qe perbejne qendren jane shetitorja,theatri,tempujt etj
    Shkeputje te akropolit nga qyteti kane qytetet skela si Dyrrah dhe Aulona,sa disa gjeografe dhe historiane i quanin akropolin dhe qytetin e poshtem si dy qytete te ndryshme.
    Sistemi urbanistik ortogonal deshmohet ne Apolloni,Antigone dhe gjatesor ne Bylis dhe Dymal.Ne Antigone jane zbuluar 3 sektore ne te cilen rruget kryesore priten me njera tjetren me kende te drejta duke formuar parcela drejtekendeshe 50m te gjata.

    Banesa e formes me te zhvilluar paraqitet ne Apolloni,si banese me peristil.Ne te si berthame qendrore sherben oborri i hapur i cili qarkohet perj nje koridori te mbuluar.Per sa i perket dekorit te brendshem, pervec gjurmeve te dyshemese me mozaik ne banesen e Apollonise,ne Dyrrah ne banesat e tjera dyshemeja shtrohet me pllaka mermeri, guri apo argjile te pjekur.Ne rrenojat e nje shtepie ne Durres u gjet ne gjendje mjaft te mire nje mozaik i shekullit 4-3 p.e.s. i cili eshte nje nga mozaiket me shprehes dhe artistike te botes dhe qe quhet Bukuroshja e DURRESIT e cila ruhet ne Muzeun Historik Kombetar .

    Ndrtimet Shoqrore jane treguesit me te rendesishem te nivelit te arkitektures se antikitetit.
    Koloseu i Durresit, DyrrahiumNe Apolloni,Orik,Buthrot etj tempujt zene pikat dhe dominuese duke luajtur rol te madh ne trajtimin urbanistik te qytetit.Por ka dhe raste kur tempujt jane jashte qyteteve qe te perdoren dhe nga popullsia fshatare.
    Tempulli me i hershem eshte ai i Artemisit ne Apolloni dhe Asklepit ne Buthrot.Kemi dy tipe tempujsh:me portik me 4-6 kollona ne anet e ngushta dhe me kollona vetem ne balle (me ante).
    Shtitort. (stoa)gjate periudhes antike qene pjese e pandare e formulimit urbanistik te qytetit Ato shquhen per anen ndertimore dhe zgjidhjen arkitektonike dhe paraqesin galeri te mbuluara me fasade me kollona,te hapur ndaj ambjentit te jashtem ku grumbulloheshin dhe shetisnin qytetaret ne kohe te keqe ose me diell te forte, shpesh edhe per mesim. Prej shetitoreve njohim ate te Apollonise, Buthrotit, Bylisit etj.

    Teatrot e kesaj peridhe njohim ate te Apollonise, Buthrotit, Bylisit etj te cilet kane te perbashket ndertimin e shkallares ne trajte gjysem-rrethi,ne shpate kodrinore te pershtatur nga natyra ose dora e njeriut. Ajo qe ndryshon midis tyre eshte madhesia qe varet nga fuqia ekonomike e qendres qytetare. Teatri me i madh eshte ai i Apollonise. Prej tij jane zbuluar si pjese te skenes,me ballin e punuar sipas stilit dorik me kolona me kalenur dhe nje friz me triglife.Ne gjendje te mire ruhet dhe teatri i Buthrotit per 1500 spektatore dhe qe inkuadrohej mire midis shkembit te akropolit dhe murit rrethues.Me i vogli eshte teatri i Nikaes per 1000 spektatore.

    Stadiumet. Gjate shek.3-2 p.e.s. kultura fizike pati nje zhvillim te vecante dhe u ndertuan vepra monumentale si Stadiumi i Amantias ne shek 3 p.e.s.Ky stadium ka nje forme antike tipike me nje piste 184.8 m te gjate dhe 12.25 me te gjere dhe ruhet shume mire. Ne njeren ane te stadiumit ka 17 radhe shkallesh dhe ne anen tjeter 8 radhe te ndertuara me bloqe guresh gelqerore

    Arkitektura n shekullin 1-5 e.s.

    Ne kete periudhe vihet re se arkitektura vazhdon te ruaje tiparet e meparshme;fortifikimet behen te njejta ne tekniken e ndertimit.Por me pushtimin e Ilirise nga Roma disa qytete kthehen ne koloni si Dyrrahu,Buthroti,Bylisi,Skodra etj,ku vendosen shume veterane dhe tregtare romake.
    Influenca romake ne keto qendra banimi paraqitet e kufizuar, sepse romaket gjeten nje arkitekture te perparuar bashkekohore,por teknika e ndertimit nen pushtimin romak,arriti ne nje nivel shume te larte.
    Orientimi i arkitektures romake drejt asaj helene u ndie me shume gjate periudhes se mbreterimit te Augustit kur dihet qe perandori nuk e la kurre Romen ashtu sic dihet se Augusti kreu studimet e larta ne Apolloni

    Nga fillimi i shekullit te 6,ne periudhen e sundimit te perandorit Anastas, Dyrrahu pajiset me rrethim te trefishte, ndertohet nje hipodrom, dhe persoset rrjeti i kanalizimeve. Ndonese qyteti u shkaterua nga dy termete,u rimekemb shpejt, pasi ne te ndodheshin thesaret perandorake dhe Dyrrahu qe nje qender zejtaro-tregtare e rendesishme.
    Ne drejtimin urbanistik qytetet e kesaj periudhe i permbahen kryesisht skemave te trasheguara Keshtu ne Apolloni urbanistika e qytetit percaktohet prej rrjetit te meparshem rrugor hipodamik qe nuk peson asnje ndryshim per vec se ne futjen e elementeve te rinj qe i japin nje pamje te re qendres.Ne formulimin e qendres shtohen monumente te reja si:odeoni,biblioteka, buleuterioni etj.Ne Buthrot rrjeti rrugor shkon sipas izoipseve dhe objektet jane te vendosura ne menyre te crregullt sipas terrenit,1/4 e te cilave qene terma dhe nymfe qe i japin Buthrotit karakterin e nje kurorti bregdetar si Herkulana dhe Pompeu.
    Banesat ne Buthrot jane pergjithesisht me peristil, ndersa ne Apolloni eshte zbuluar nje banese me atrium qe i perkiste shtresave te pasura,dhe e zbukuruar me mozaike.

    Monumenti me i madh i periudhes antike eshte amfiteatri i Dyrrahut,i ndertuar ne fillim te shek.2 ne skajin perendimor te rrethimit te qytetit.ne formen e eklipsit,ai ka permasa 150m gjatesi dhe 20m lartesi.Amfiteatri shfrytezon pjerresine e terrenit per nje faqe te shkallares.Arena ka forme eliptike,ndersa shkallarja pershkohet prej galerish te mbuluara me qemer te perforcuara me nervatura mbi 2m te gjera dhe 4m te larta.

    Ne qender te qytetit te Apollonise jane gjetur monumente me vlera te vecanta si Odeoni (teater i mbuluar) dhe BULEUTERIONI ose monumenti i Agonoteteve ku mblidhej Keshilli I qytetit. Ndermjet Odeonit dhe Buleuteronit eshte gjetur edhe bazamenti i Harkut te Triumfit.
    Gjurme te biblotekave jane gjetur ne Dyrrah dhe Apolloni.

    Ne kete periudhe ndertimet termale gjenden ne shumice dhe kthehen ne ambjente me karakter shoqeror. Ato kane nje trajtim te rregullt arkitektonik dhe estetik,te zbukuruar me mozaike me vlera te rralla artistike,si banjat ne Apolloni, Buthrot dhe ne qebdren e Dyrrahut ku termat shquhen per nje arkittektonike te persosur .

    Ndrtimet e hershme t kultit kristian

    Me lejimin nga ana e perandorit romak Konstandin te fese krishterene shekullin e katert AD, fillon ne Iliri ndertimi i nje sere monumentesh kulti qe ndjekin ne vija te pergjitheshme skemat arkitekturale romake te shekujve te fundit qe nuk mbetet prapa rajoneve fqinje si Italia dhe Greqia. Keto ndertime u shtrine ne nje rajon te gjere duke perfshire Ilirine nga veriu deri ne jug.

    Bazilikatat ishin ndertime me karakter shoqeror me te pershtateshme per qellime kulti per kohen. Karakteristike e tyre eshte ndertimi me nefa ku qendrori eshte me i madh dhe me i larte,dhe 2 absidat ne anet me te shkurtra dhe hyrja behej nga ana me e gjate.brenda ka nje aks gjatesor dinamik qe perputhet me drejtimin e levizjes nga perendimi ne lindje drejt altarit. Bazilikat ne vendin tone u mbuluan me cati me kapriata druri si influence i lidhjeve me Romen. Me e madhja e ketij lloji ne vendin tone eshte ajo e Butrintit ne pjesen jug-lindore te qytetit.

    Ndrtimet me planimetri qndrore

    Keto ndertime perbejne nje grup te vogel por jo me pak te rendesishem te ndertimeve paleokristiane. Karakteristike eshte ndetimi rreth nje ambjenti kryesor me planimetri me simetri qendrore rrethore,katrore,poligonale ose bashkim te tyren.Ketu aksi vertikal mbizoteron ndaj atij gjatesor.
    Baptiseri i Butrintit perben nje nga deshmite me me vlere te arkitektures dhe artit te shek 5-6, rendesia e te cilit kalon kuadrin lokal,duke qene me i madhi me planimetri qendrore ne boten mesdhetare. Dyshemeja me forme rrethore me diameter 13.5 m eshte mbuluar me nje mozaik shumengjyresh me motive kafshesh dhe gjeometrike te nje vlere artisitike shume te larte. Dy radhe kollonash graniti ngrihen mbi kete dysheme per te mbajtur mbulesen.

    Vijon ...
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:34
    "Carpe Diem"

  11. #11
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Arkitektura n shekujt 7-15

    Arkitektura bizantine ne Shqiperi u ngrit mbi bazen e nje arkitekture Ilire paraardhese e ndikua edhe nga factore te rinj dhe te ndryshem te kohes. Duke zene pozite te vecante ne trevat e perandorise bizantine , ne korridorin natyral mes lindjes dhe perendimit, territori i vendit tone sherbeu ne periudha te caktuara si transmetues apo rrezatues i vlerave arkitektonike drejt perendimit dhe anasjelltas.Gjate mesjetes se hershme dhe te mesme,kemi gjini te ndryeshme arkitektonike,duke filluar nga banesat,ndertimet mbrojtese,ato te kultit si dhe ndertimet inxhinjerike.

    Shumllojshmeria e tipeve si dhe niveli i larte ndertues, tregon se arkitektura mesjetare ne vendin tone nuk qendron prapa asaj te vendeve fqinje me te zhvilluara,dhe flet per kontakte te vazhdueshme me keto vende,per ndikime reciproke dhe zgjidhje arkitektonike origjinale si ne elemente te vecante ashtu dhe ne formulimin e tipeve.
    Nje zhvillim te madh pati arkitektura gjate periudhes se konsolidimit te principatave feudale shqiptare.Nje fenomen urbanistik me rendesi qe merr zhvillim te plote ne kete periudhe,dhe qe kishte te bente me zhvillimin e qyteteve sidomos gjate shek.13-14, eshte lindja e varosheve ose lagjeve jashte mureve rrethuese te quteteve.Kjo dukuri shenoi lindjen dhe zhvillimin e qytetit te hapur. Gjate shek.13-14, me periudhen e fuqizimit te principatave arbereshe me qendra ne Petrele, Kruje, Gjirokaster etj, ndertimet mbrojtese paten zhvillim te dukshem, zgjerohen dhe riparohen ato ekzistuese, dhe ne disa raste rrethohen dhe varroshet.

    Arritjet me te shquara ne arkitekturen e kultit te krishtere,i perkasin shek.13-14.. Me gjithe ndikimet nga arkitektura bizantine dhe e Europes perendimore, ato kane disa vecori qe i dallojne nga te parat. Fortifikimet mesjetare mund ti ndajme ne qytete te fortifikuara,keshtjella te ngritura si seli e feudalit,per qellime ushtarake,si pika vrojtimi te rrugeve etj.Qytetet qe linden ne mesjete e kane origjinen tek keshtjella e feudalit si p.sh. Petrela, Kruja,Gjirokastra etj.Ne disa qytete si Shkodra dhe Kanina dallojme tre pjese te fortifikuara qe lidhen me porta midis tyre:qytetin e poshtem,te mesem dhe keshtjellen ku rinte paria e qytetit. Si zakonisht keshtjella qendronte ne vendin me doniues te qytetit.

    Gjate shek.15, per shkak te luftes se madhe shqiptaro-turke,ne mjaft krahina te Shqiperise u shkateruan qytete dhe keshtjella si dhe vepra te ndryshme arkitektonike.Procesi i lindjes se qytetit te jashtem u pengua seriozisht.Gjate kesaj periudhe i kushtohet nje vemendje e vecante ndertimeve mbrojtese qe u persosen per shkak te perparimit te mjeteve dhe menyrave te sulmit. Te kesaj periudhe jane keshtjellat e Lezhes, Petreles, Devollit, Butrintit, Shkodres. Durresi ne kete kohe ka qene teper i fortifikuar.

    Arkitektura e fortifikimeve e shek. 15-19 perfaqesohet me rikonstrucksionin e qendrave startegjike si kalaja e Elbasanit, kalaja e Prezes, kalaja e Tepelenes dhe kalaja e Vlores si me e rendesishmja e bregdetit.

    Fortifikimet e shekujve 18-19 i perket periudhes se pashalleqeve te medha. Kalaja e Shkodres ne fillim te shek.18 u meremetua nga Bushatllinjte dhe kalaja e Beratit nga Ahmet Kurt Pasha. Midis gjithe sundimtareve te pashalleqeve,u dallua per ngritje fortifikimesh Ali Pashe Tepelena,.Ne ndertimet e tij,Ali Pasha,perdori nje numer te madh arkitektesh dhe inxhinjeresh te huaj.Vec kalave qe ndertoi jashte territorit te sotem shqiptar si ne Janine, Preveze, Arte Sul etj,ndertoi shume te tilla brenda territorit te sotem shqiptar si ne Tepelene, Gjirokaster, Shen Triadhe, Butrint, Libohove, Shen Vasi, Porto Palermo, Malloha dhe Berat. Pjesa me e madhe e fortifikimeve ruhen ne gjendje te mire dhe dallohen nga teknika e ndertimit me gure te latuar,nga format e rregullta gjeometrike,kullat,frengjite per topa dhe elementet dekorative.
    Nder tiparet me karakteristike qe i dallon fortifikimet e shek 18-19,jane madheshtia e tyre dhe fortesia per ti bere balle artilerise, format e rregullta gjeometrike te planimetrive, lartesia e barabarte e kullave dhe kurtinave dhe renia me pjeresi e tyre ne anen e jashtme, mbisundimi i formave poligonale te kullave, heqja dore nga perdorimi i bedenave dhe krijimi i parapeteve me frengji. Persa i perket trajtimit te jashtem,ato jane me gure te latuar,trajtimi monumental i portave dhe dekoret dhembeshare qe kufizojne pjesen e siperme te kullave dhe kurtinave.

    Ndrtimet e Kultit Musliman u moren nga modelet turke duke krijuar nje fizionomi te tyren vendase dhe me tipollogji te fiksuar. Xhamite grupoheshin ne ato me kupole dhe ato te tipit me salle te mbuluar me cati. Keto te fundit kane qene tipet e para menjehere pas pushtimit duke adoptuar kishat si ne Shkoder,Kruje,Berat,Elbasan dhe Kanine.Me interes eshte teknika e ndertimit dhe strukturave te tyre si kupolat,qemeret,harqet e shkallezuar neper dritare, teknika e ndertimit me gure e tulla te mureve te jashtem qe perdorej rralle ne Turqi dhe qe tregon per influencen e stilit vendas ne keto objekte. Perdorimi i harqeve te te mprehte ne forme fund lundre, eshte nje element formal qe me vone ne fund te shek.18, zevendesohet me harkun rrethor qe perdorej gjeresisht ne arkitekturen popullore dhe ne ndertimet e kultit te krishtere.
    Xhamia me komplekse eshte ajo e Plumbit ne Shkoder e ndertuar me 1773-1774 nga Mustafa Pashe Bushati. Ajo i ngjan xhamive te Stambollit.Vellimi qendror ,i mbuluar me catite e ulura trekendeshe ne qoshe ose me kupole,prezenca e portikut,vendosja ne tre rradhe e dritareve jane karakteristikat kryesore te kesaj xhamie.Ne anen e jashtme nje rol te madh lozin dhe minaret.

    Arkitektura e Kultit t Krishter trashegoi shume tipare pararendesja e saj paleokristiane dhe duke filluar prej pjeses se dyte shekullit te 16 filluan te ndertohen kisha te vogla qe vazhdojne te ndertohen deri ne pjesen e pare te shekullit 18 ku arrijne edhe kulmin. Arkitektura e cultit te krishtere karakterizohet nga interpretimi i lire i tipeve dhe formave duke tregua individualitetet dhe perpjekjet e tyre per te gjetur ekspresione te reja arkitektonike.

    Gjate shekujve 16-19 u ndertuan nje seri veprash te kultit te krishtere . Fillimisht ato ishin te vogla dhe me planimetri te thjeshta. KIshat me vlera te vecanta u ndertuan ne shekullin e 18 ku spikat per vlerat e vecanta bazilika e Voskopojes.
    Sipas kritereve kishat pasbizantine i ndajme: 1 -Nje nefeshe- 2-Me strukture ne forme kryqi me kupol 3 -Bazilikat
    Kisha e Shen Kollit ne Voskopoje eshte nje nga monumentet me me vlere qe kemi trasheguar nga e kaluara. Muret e saj te brendeshme jane te veshura me piktura nga kryemjeshtri i shek.18 David Selenica dhe vellezerit Konstandin dhe Athanas Zografi.

    Ne te gjithe kete larmi tipesh te kishave,te perbashket kane theksimin e aksit te zgjatur horizontal, dhe aty ku eshte i pranishem aksi vertikal. Trajtimi dekorativ karakterizohet nga volume te mbyllura, faqe te rrafshta dhe hapesira te pakta ndricimi.Ne kete periudhe kemi shume manastire. Keto ndertime formonin nje teresi arkitektonike, ku vendin qendror e zinte kisha. Brenda nje manastiri takon ndertime me karakter te ndryshem, por ato kane krijuar ansamble qe dallohen per nje kompaktesi kompozicionale,ku cdo ndertese ze nje vend te caktuar ne saje te funksionit qe permbush.Me vlera te vecanta arkitektonike dhe ikonogtrafike jane manastiri i Ardenices dhe i Apollonise

    Zhvillimi Urbanistik i Qytetit Mesjetar t shek.15-19

    Megjithese Pushtimi turk pati pasoja negative nga lufterat shekullore, qyteti shqiptar kishte arritur nje shkalle te rendesishme zhvillimi. Ne shek.17 qyteti shqiptar rritet dhe forcohet ekonomikisht.Te dhenat e udhetarit Evlia Celebia,nga pershkrimet e tij,qyteti shqiptar i kohes kishte pesuar rritje te konsiderueshme si Berati,Gjirokastra,Elbasani etj,qe u ruajt dhe gjate shek.18-19.duke marre fizionomine e tij urbanistike,qe u ruajt ne tiparet themelore dhe ne shekujt pasues.Gjate shek.17,pazaret shndrohen ne qendra te mirefillta shkembimi dhe prodhimi dhe qe formojne ansamble ne forme vargu ne dy rrjeshta.Pazaret e qyteteve ne shek.17 pajisen me kulla te larta ne te cilat vendosen ore me kembane.
    Ne shekullin e 18 ne silueten e qytetit fillon te spikase faltorja me kullen e sahatit,si nje ndertim monumental qe se bashku me ndertime te tjera shoqerore si banjat,medreset etj,pasuron me shume qendren e qytetit.por cdo lagje kishte qendren e vet ku ndertohej xhamia me hamam dhe cezme.

    Shekulli 19 shenon nje ritje te metejshme te qytetit shqiptar.Ne cdo qytet pazari rritet si qender prodhimi dhe shkembimi. Ne urbanistiken e qyteteve gjate ketij shekulli verehet nje ecuri e pa barabarte e cila karakterizohet nga shkallet e ndryshme te zhvillimit ekonomik,p.sh. neqoftese Elbasani,Gjirokastra, dhe Berati ne pergjithesi nuk ndryshojne tiparet urbanistike, Shkodra njohu nje proces zgjerimi, ne zonen ku shtrihet sot,duke iu larguar kalase e cila humb cdo funksion ne mesin e shekullit te 19. Rritje te bujshme ka dhe Korca,qender tipike zejtaro-tregtare. Ne qoftese ne Shkoder qyteti u zhvillua pa plan,ne Korce zgjerimi i tij u be sipas nje plani, duke u shkeputur nga tradita mesjetare.
    Qyteti i vone shqiptar mori tiparet themelore urbanistike nga gjysma e dyte e shek.17, duke zgjidhur ceshtjet kryesore te tij si shtrirjen e qytetit,vendosjen e qendres se tij, rrjetin rrugor etj.Kjo skeme u ruajt e pa prekur ne arritjet e saj kryesore.

    Qyteti mesjetar klasifikohet sipas dy kritereve:

    -Qytete qe lidhen me fortifikimet, si Berati, Gjirokastra etj.
    -Qytete qe shtrihen ne terrene te rrafshet.ose te pjerret si Tirana, Kavaja , Elbasani .


    Qytetet me keshtjella jane dhe qytetet me te lashta, por dhe me te zhvilluarat. Fillimisht qyteti eshte i lidhur me fortifikimin,por me vone me lindjen e varosheve,qyteti shtrihet jashte fortifikimit.
    Terrenet e aksidentuara jane dhe mbrojtje natyrale. Terreni i pjerret ka ndikuar mjaft ne krijimin e ansambleve arkitektonike me orientim te detyruar, ku te gjitha ndertimet i vishen faqes se kodres duke krijuar ndertime organike dhe kompakte. Ngushtica e truallit perben nje problem ne kete rast.Ndertimet vendosen ne forme vargu si ne lagjen Mangalem te Beratit ose kane shtrirje me te lire si ne disa lagje te Gjirokastres. Lidhja e persosur me terrenin, rrit monumentalitetin e ketyre ansambleve. Banesa del drejtperdrejt ne rruge,duke marre pjese aktivisht ne formimin e saj. Terreni ka kushtezuar ndertimin e baneses 2-3 kat, e cila per vete kompozimin vertikal dhe vendosjen ne formr shkallesh, eshte elementi kryesor mbisundues ne krejt formulimin arkitektonik. Ndertimet e kultit humbasin ne keto ansamble, duke u shkrire me masen dinamike te amsamblit te banesave ne forme shkalle qe eshte edhe elementi me i qenesishem arkitektonik i ketij kompozicioni.

    Nje karakter tjeter kane qendrat qytetare apo lagjet ne terren te rrafshet.Ndertimet jane te rralla, me troje te medha dhe te rrethuar me mure te larte.Banesa shume rralle merr pjese ne formulimin e rruges. Gjelberimi i dendur shpesh mbulon banesen.Qetesia kompozicionale ketu thyhet vetem nga ndertimet e kultit mysliman. Ato zakonisht ndertohen ne sheshe,duke bere me te percaktueshme efektin e volumeve te tyre dinamike.
    Ne qytetin mesjetar shtresat e pasura nga ato te varfra dalloheshin nga banesa.Banesat e te pasurve ndertoheshin ne troje te pershtateshme, te gjera,plot drite e gjelberim,kurse shtepite e te varferve ne troje te ngushta dhe pa shume drite. Dasite fetare jane pasqyruar gjithashtu ne qytetin shqiptar mesjetar.

    Ne qytetet me mure mbrojtes, rruget kryesore zene fill nga hyrjet e kalase duke u shperndare pastaj ne nje mori rrugesh dytesore qe ndiqnin ne pergjithesi vijat e izoipseve. Por lindte nevoja dhe e rrugeve pingule me to, te cilat realizoheshin ne formen e shkalleve. Nje vend te rendesishem lozin dhe rruget qe lidhin qendren tregetare me zonat e banimit si dhe rruget midis lagjeve. Ne qytetet e rrafshet,rruget kruesore jane vazhdim i atyre qe lidhin qytetin me qytetet e tjera.Ne vend te rrugeve te ngushta te qyteteve shkembore,ne qytetin e rrafshet rruget jane me te gjera ,por shpesh pa krye te cilat shtrohen me kalldrem.

    Gjelberimi eshte karakteristike tjeter e qytetit te asaj kohe.Vecanerisht ne lagjet me terren te aksidentuar, gjelberimi ben lidhjen e ndertimeve me trojet ne menyre te netyrshme,duke theksuar karakterin munumental te saj.
    Ne gjendjen e sotme, qytetet muze te Beratit, Gjirokastres, (te dy keto qytete mbrohen nga UNESCO) si edhe qendrat historike te Elbasanit dhe Korces, i pergjigjen ne kompozim urbanistik arritjeve te shek.18-19.

    Banesa Shqiptare

    Ne arkitekturen e ndertimeve qytetare nje vend te rendesishem ze banesa,per vete perhapjen e gjere dhe vleren e realizimeve arkitektonike ne te gjitha trevat e Ballkanit te banuar nga shqiptaret.Banesa pati lulezimin e saj gjate shek.18-19, ku ajo dallohet per nje tipilogji te pasur dhe te kristalizuar,si dhe per arritje me vlera te medha si ne fshat dhe ne qytet. Levizja e madhe e rilindjes kombetare qe perkon me lindjen e mardhenieve kapitaliste, u pasqyrua ne pasurine e madhe te vlerave arkitetktonike te baneses..Banesa qytetare dallohet ne tipollogji nga banesa fshatare, sidomos nga ajo e Shqiperise se veriut. Banesa qytetare ne shumicen e rasteve eshte banese nje familiare, por rralle hasim dhe banesa per dy vellezer qe zhvillohen ne simetri sipas nje aksi.

    Banesa qytetare gjat shekujve 16-19

    Sipas kompozimit planimetriko-volumor.Banesa qytetare klasifikohet ne 4 grupe:

    -Banesa me shtepi me vater zjarri (banesa Tiranase)
    -Banesa me hajat
    -Banesa me cardak
    -Kulla qytetare (banesa gjirokastrite)


    Urbanistika dhe Arkitektura e qyteteve Shqiptare n gjysmn e par t shek.XX

    Kjo periudhe perkon me pushtimin austro-hungarez, mbas saj me periudhen e qeverise se Fan Nolit,vazhdon me mbreterine e Zogut, dhe, ne fund me pushtimin Italian. Qytetet shqiptare me fizionomi mesjetare fillojne ti nenshtrohen studimeve te mirefillta urbanistike te realizuara nga arkitekte austro-hungareze te cilat tentonin ti jepnin qyteteve shqiptare pamjen e qyteteve europiane.
    Me 1920 Tirana shpallet kryeqytet i Shqiperise,dhe qeveria e Fan Nolit vendos ti jape qytetit pamjen dinjitoze te nje kryeqyteti Evropian i cili duhet te ishte njekohesisht dhe qender administrative.Per kete aresye projektohet per here te pare sheshi ne qender te qytetit (sheshi Skenderbej) ku u hodhen njollat e para te godinave qeveritare, si dhe aksi historik Veri-Jug i bulevardit te madh, ne te cilin ben pjese ky shesh, dhe qe ka autor ing.Eshref Frasherin, minister ne qeverine e Fan Nolit,se bashku me dy autore te tjere;njeri italian Chiaravelli dhe tjetri austriak Weiss.

    Mbreti Zog i dha nje rendesi te madhe planeve rregulluese te qyteteve kryesore te vendit, nje pjese e te cilave gjeti zbatim.Me 1930 ne Tirane fillon zbatimi i bulevardit te madh i quajtur bulevardi Mbreti Zog,dhe ndertimi i ministrive. Gjithashtu zgjerohen rruget kryesore te qytetit dhe percaktohet kufiri i qytetit. Me 1931 kufiri i kryeqytetit brenda shkruante nje siperfaqe prej 600 ha, dhe percaktoheshin zonat e zhvillimit ne perspektive,si p.sh. zona industriale,e banimit,e gjelberuar etj.Ne kete periudhe autoret e planeve rregulluese jane arkitektet austriake,ku vecojme arkitektin Kohler.

    Ne periudhen e pushtimit nga Italia fashiste pas 1939 ,arkitektet italiane rishikojne te gjitha planet rregulluese te qyteteve kryesore ose i bejne nga fillimi.Arkitektura dhe Urbanistika ne kete periudhe eshte racionale,pra e tipit fashist.Dallohet kmpleksi i sepates se liktorit ne fund te bulevardit kryesor te Tiranes i perbere nga Stadiumi, zyrate Fashos (tani UT) dhe dy godinat anash bulevardit Arkitektet italiane ku vecohet ark. Gerardo Bosio,Ivo Lambertini dhe Ferdinando Poggio kane realizuar hartimin e planeve rregulluese te Tiranes, Durresit, Vlores, Elbasanit, Beratit, Petreles, Sarandes etj, ne te cilat pervec arkitektures dhe urbanistikes racionale, respektohet psikologjia dhe tradita e shqiptarit te lidhur me pronen private etj.
    Ato e projektuan Tiranen sipas karakterit ekstensiv me vila private, duke ruajtur zonat historike ne qender me xhamine, teqen, kullen e sahatit, te cilat merren si pika referimi. Planet rregulluese te qyteteve shqiptare te vitit 1942 te realizuara nga arkitektet italiane jane marre per baze ne linjat e tyre kryesore ne planet rregulluese mbas clirimit.

    Piramida e ndertuar si Muzeum per Diktatorin Enver Hoxha dhe e konvertuar me 1992 ne Qender nderkombetare te Kultures te asaj Kulture qe ai, Enver Hoxha ia privoi shqiptareve per 50 vjet te qeverisjes se tij dragoniane.

    "Seda"
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura    
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:41
    "Carpe Diem"

  12. #12
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Teatri

    Prania e ndertimeve te teatrove antike monumentale arkitektonike , n qendrat ilire si Apolloni, Butrint, Bylis (Hekal), Nikoia (Klos), Orik Foinika (Finiq), Sofratik (pran Gjirokastrs), Dyrahu (Dursi), flasin pr pranin e aktiviteteve teatrore gjat antikitetit duke patur influenca t teatrit t antikitetit grek, me t cilin kto qendra mbajtn lidhje pr shum koh. Apollonia, padyshim, sht nj nga qendrat m me z t kohs. N shkallt e teatrit zinin vend 7000 vet. Po ne odeonin e Apollonise zhvilloheshin shfaqje letraro-muzikore (shekulli II para ers s re).

    Gjat periudhs s mesjets, kemi prsri aktivitete shoqrore me natyr teatrore t karakterit folklorik.

    Drama dhe levizja teatrore rinisi ne kuadrin e levizjes se Rilindjes kombetare. M 1874 Koto Hoxhi organizoi shfaqjen e pare teatrale me subject nga Dasma e Lunxherise me trupen e nxnsve te shkolls normale “Ta Zografia” t Qesaratit. M 1899, u dha nga nj grup shkollor n Kor, vepra e Shekspirit, “Otello”..
    N vitin 1875, Sami Frashri (1850-1904), botoi n turqisht dramn me subjekt shqiptar “Besa”. Kjo vepr u botua n shqip m 1901. Pas ksaj, m 1880, Leonard de Marlino (1830-1923), shkroi “Nata e Kshndellave”. M 1882, Pashk Babi shkroi “Biri i ifutit”, Franesk Anton Santori shkroi “Ermira”, Gjergj Fishta “Shn Franeska e Azisit”, m 1909.

    Po ne kuadrin e luftes per pavaresi ne vitin 1902, Fan S.Noli shkroi “Izraelite dhe Filistine”, Kristo Floqi, m 1912, shkroi “Fe e Kombsi”. Po kshtu, kemi shkrime dramaturgjike, Shtjefn Gjini, Mihal Grameno, pr t ardhur tek Andon Z.ajupi, me “Burri i Dheut”, “14 vje Dhndr”, “Pas Vdekjes”. N vitet e para t shekullit XX, krijohen shoqri apo klube, q zhvillonin aktivitete teatrore, si Klubi “Labria”, m 8 Shtator 1902, Klubi “Bashkimi” n Delvin, m 1909, Shoqria e grave “Ylli i Mngjesit”. Do t vin m von autore si Haki Strmilli, m 1921, me veprat “Dashuri dhe Besnikri”, “Agimi i Lumnueshem”, “Dibrania e Mjerueme”; Foqion Postoli, me “Lulja e Kujtimit”; Kristo Floqi me “Karl Topia”, etj.

    Duhet nnvizuar aktiviteti i gjeniut te skenave evropiane Aleksandr Moisiu (1879-1935). Pavarsisht, se aktiviteti i tij teatror i prket n pjesn m t madhe skenave gjermane, sht fakt i pamohueshm, q ai trashgonte nga origjina e vet shqiptare, virtutet m t mira, si forca e temperamentit, zri i tij i art, inteligjenca e tij, plastika e tij e mrekullueshme. Ndr krijimet e tij m t spikatura, jan: “Hamleti”, kufoma e gjall; Franc Mori tek “Cubat” e Shilerit; “Fausti” i Gtes; “Edipi Mbret”, etj., etj.

    N fushn e regjis, n kto vite spikat regjizori i par protagonist, Sokrat Miho, i cili kishte mbaruar Akademin Dramatike Muzikore n Paris. Filluan aktivitetin aktore te tille te shquar si Loro Kovai, Pjetr Gjoka, Zef Jubani, Mihal Popi, Vangjel Grabocka, Dhorka Sheri, Dhimitr Traje, Gaqi Vishi, etj., t cilt m pas, do t ishin pioniert e par t teatrove profesioniste n Tiran, Shkodr, Kor, Vlor e gjetk.

    Gjat viteve 1941-1945, periudh e Lufts II Botrore, n Shqipri u dallua m tepr, ai q quhej teatri partizan.. Ky lloj teatri, n fillimet e veta, pati nj natyr improvizimi, pra, pa nj tekst me baz dramaturgjike. M von, dhe pikrisht, m 1943, n Prill, kemi melodramn “Vllavrasja” t Zihni Sakos dhe m von, “Kryengritja Shqiptare” e A. Banushit, apo “Margarita Tutulani” e A. ait.
    N qytete, n kt koh, kemi aktivitete nga grupe amatore, si “Shkendija” n Tiran, apo grupi i Gjirokastrs, Durrsit. Episodi i anullimit t drams “Vilhelm Tel” prgatitur nga profesor Aleks Buda dhe skenografi te Andon Kuqalit, ku spikatn aktort e rinj, Naim Frashri dhe Sandr Prosi(dy korifej te ardheshem te teatrit ) perben nje moment te rendesishem ne historine e teatrit te asaj kohes.,

    Karakteristik e ksaj periudhe, sht edhe “Teatri i burgut”, me nj protagonist si Besim Levonja q m von, do t bhej shum i njohur, me pjest “Sabaudin Gabrani”, “Peza Heroike”. Prfaqsues tjetr i teatrit t burgut ishte Gjik Kuqali.
    Pas 24 Maj 1944 teatri partizan mori formn e nj organizimi m t plot.U hodhn bazat e teatrit Popullor (sot, Teatri Kombtar .Pas lirimit, kto grupe t formacioneve partizane, do t shndrroheshin ne teatrot e para profesioniste t vendit ton, si n Tiran, Shkodr, Kor, Durrs dhe m von, n Vlor, Elbasan, etj.

    Teatri pas lufts, ashtu si edhe letersia, u zhvillua ne kornizen e metodes relaizmit socialist. Megjithate u krijuan vepra me vlera te medha kombetare dhe artistike dhe u interpretuan me mjeshteri te larte skenike Hopin m t madh e kemi pas viteve ’60, kur mberritn nga jasht kuadrot e par, me t vrtet profesionist, si regjizor dhe aktor, si: Piro Mani, Andrea Malo, Esat Oktrova, Kujtim Spahivogli, Mihal Luarasi, Zina Andri, Drita Agolli, Pandi Stillu, Andon Pano, Misto Zito dhe aktort: Kadri Roshi, Lazr Filipi.

    Gjat ksaj periudhe, lindn dramaturgt e par profesionist, si: Spiro omora, Kol Jakova, Besim Lvonja, Sulejman Pitarka, Dionis Bubani, Fadil Parami, Loni Papa, Teodor Lao, Fadil Kraja, Ruzhdi Pulaha, Dritro Agolli.

    Hapja e shkolls s par pr prgatitjen e aktorve, q n fillim u quajt “Shkolla e Lart pr Aktor Aleksandr Moisiu” dhe m von, “Fakulteti Skenik pran Akademis s Arteve”, hapi nj epoke t re n interpretimin teatror. Grshetimi i eksperiencs s aktorve me prvoj, me aktore te rinj , q sapo kishin mbaruar shkolln si edhe krijimi veprave (drama apo komedi) me nivel te larte , sollen me vone dhe deri ne ditete sotme krijimin e nje shkolle origjinale Shqiptare te interpretimi teatror qe qendron me dinjitet ne mes te shkollave Evropiane te vendeve te tjera

    Gjat ktyre viteve, krahas dramaturgjis kombetare e cila mori nj hov sasior dhe cilsor ku mund t prmenden: vepra si “Toka Jon”, “Prefekti”, “Familja e Peshkatarit”, “Cuca e Maleve”, “Shi n Plazh”, “Karnavalet e Kors, “Gjenerali i Ushtris s Vdekur”, “Fijet e Nats”, “Kneta”, “Shtpia n Bulevard”, “Mbi Grmadha”, “Fisheku n Paj”, “Njollat e Murrme”, “Zonja nga Qyteti” “ Fytyra e Dyte” etj u vun n sken edhe kryevepra t letrsis botrore, si “Hamleti”, “Otello”, “Intrig e Dashuri”, “Shum Zhurm pr Asgj”, “Arturo Ui”, “Nata e 12”, “Zbutja e Kryeneces” “Revizori ”, “Martesa”, et., etj.

    Ne krijimtarine skenike nje vend te vecante ze edhe levrimi I komedise baziuar ne humorin e holle tradicional te popullit shqiptar. Ne periudhe e pare te hereshme te komedise dallohen vepra te mrekullueshme edhe ne ditet tona si “14 vjec dhender “ dhe “Pas Vdekjes “ te A.Z. Cajupit .Pas viteve 1945, krahas teatrit zhvillim te vrullshem mori teatri varietese (I nohur si Estrada) duke krijuar trupa me karakter rajonal dhe kombetar ne te gjitha qytetet kryesore te Shqiperise. Pavaresisht nga tendenciozitet I theksuar klasor I varietese, interpretimi ne humor arriti vlera te larta me aktore si Tano Banushi, Skender Sallaku, dhe deri ne dite tona me Koco Devole, Agim Llakaj, etj

    Ne persosjen e veprave skemnike Shqipetare nje rol te vecante luajti edhe skenografia duke filluar me Vangjush Mion (1891-1957) Rok Daberdakun, Ismail Hidrin. Vitet 60 sollen edhe skenografet e pare profesionisre si Agim Zajmi, Hysen Devoli, Shaban Hysa etj.

    Vitet ’90, ndikuan edhe n fushn e teatrit si ne n organizimin e vet, edhe n drejtim t metods s shkrimit t dramaturgjis. U bene perpjekje nga autor t rinj per te sjelle nga dramaturgjia kontemporane botrore edhe alternative t reja apo rryma moderne teatrale si teatri absurd. Aktualish vihen re tendenca positive ne drejtim te reformimit organizativ dhe artistic te teatrit qe shpesh demtojne edhe traditen.Pavaresisht kesaj teartri tradicional klasik vazhdon te shafqet me sukses nga trupa e teartri kombetar dhe ato trupa te reja private

    Andon Qesari
    Artsit i Merituar
    Aktor regjisor prane Teatrit Kombetar
    Pedagog prane Akademise se Arteve
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:59
    "Carpe Diem"

  13. #13
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Kinemaja Shqiptare

    Filmi hyri n Shqipri n vitet 1911-12. Shfaqjet e para publike u dhan n qytetet Shkodr e Kor. Sallat e para t kinemave si institucione publike u ngritn me iniciativ private pas Lufts I Botrore, n qytetet Vlor, Kor, Tiran, Shkodr, Berat. Filmat e par u bn nga t huajt; ata qen kronika. Kronika e par pr ngjarje t lidhura me Shqiprin sht ajo e lidhur me Kongresin e Manastirit (1908), q sanksionoi Alfabetin e gjuhs shqipe. Gjat 30 vjetve pas Shpalljes s Pavarsis (1912) u xhiruan kryesisht kronika, filma dokumentar, nga shoqri t huaja kinematografike t Europs apo SHBA, si dhe nga amator.

    Menjher pas Lufts II Botrore u krijua nga shteti Agjencia Shqiptare e Filmave (1945), e cila m pas u shndrrua n Ndrmarrje Shtetrore Kinematografike Shqiptare (1947), koh kur u b shtetzimi i plot i rrjetit t sallave, importit, dhe prodhimit. Nisi xhirimi i filmave kronikal dhe n maj 1948 u shfaq kinokronika e par shqiptare. N nj vend me prqindje t lart t analfabetizmit n vitet ‘40-’50, shteti i dha rndsi shtimit t numrit t sallave dhe aparateve lvizs, si dhe importit t filmave kryesisht nga vendet e Europs Lindore, Franca e Italia.

    Nj etap t re shnoi ngritja e s pars studio shqiptare t filmave, Kinostudios “Shqipria e Re” (1952). Prvoja e par n fushn e filmit artistik qe bashkprodhimi shqiptaro-sovietik Lufttari i madh i Shqipris – Sknderbeu (1954, regjisor S. Jutkevi, fitues mimi n Festivalin Ndrkombtar t Kans). Filmat e par artistik t kineastve shqiptar jan Fmijt e saj, film i shkurtr, pun diplome (1957, regj. H. Hakani), dhe Tana (1958, regj. K. Dhamo).

    Vitet ’60 shnojn prodhimin sistematik t filmit artistik n mesatarisht 1 film n vit, kryesisht me subjekte nga Lufta kund pushtuesve fashist e nazist (1939-44) dhe nga reformat e viteve t para pas Lufts. Bn filmat e tyre t par regjisort e rinj Dh. Anagnosti, V. Gjika, G. Erebara, P. Milkani.

    N vitet ’70, me shkurtimin drastik t importit, si rezultat i politiks s izolimit t ndjekur nga shteti n fushn e kulturs,u shenua nj rritje t ndjeshme t prodhimit, nga 5-6 filma artsitik n vit n fillim t periudhs, deri n 8-10, pr t arritur n 14 n vitet ’80. U zgjerua gama e zhanreve; u bn filmat e par pr fmij, ku u shqua regj. Xh. Keko, (ndr filmat e saj prmendim Beni ecn vet, 1975); kinokomedia e par Kapedani (1972, regj. F. Hoshafi e M. Fejzo); u bn filma historik e muzikor; po zhanri m i plqyer mbeti filmi dramatik. Krahas t tjerve bn filma nj brez i ri regjisorsh, R. Ljarja, S. Kumbaro, I. Muaj, K. Mitro, E. Mysliu. Nisi prodhimin e filmave artistik edhe TV Shqiptar ( Udha e shkronjave, 1978, regj. V. Prifti).

    N fund t periudhs dhe sidomos n vitet ’80 filmi artsitik shqiptar trajtoi m shum aktualitetin si dhe ngjarje e personazhe para Lufts II Botrore. N ekran u afirmuan regjisor t tjer me filma si Ball pr ball (1979, regj. K. ashku e P. Milkani), Dora e ngroht (1983, regj. K. ashku), Agimet e stins s madhe (1981, regj. A. Minga), Koh e largt (1983, regj. S. Pecani), Tela pr violin (1987, regj. B. Kapexhiu), etj. N vitet ‘70-’80 prodhimi i filmave dokumentar u stabilizua n rreth 20-40 n vit, dhe pati tipare t thella propagandistike, po edhe kulturore; lindi filmi vizatimor shqiptar me filmin Zana dhe Miri (1975, realizues V. Droboniku e T. Vaso), i cili arriti deri n 16 filma n vit.
    Krijimtaria kinematografike, e prqendruar n nj kinostudio dhe n TV Shqiptar, qe fryt i bashkpunimit t organizuar nga shteti mes kineastve, regjisorve t t gjitha brezave, shkrimtarve, piktorve, kompozitorve, aktorve, dhe industris kinematografike. Deri m 1990, nga rreth 200 filma artistik 80 jan ekranizime nga letrsia shqiptare. N fund t viteve ’80 n Shqipri kishte 450 salla kinemaje e kinema lvizse. Por baza industriale e teknike n kt periudh erdhi duke u vjetruar.

    N vitet ’90, me ndryshimin e sistemit shoqror, u bn reforma t thella.Kinostudioja e dikurshme u nda n disa studio, dhe filmat tani prodhohen kryesisht nga shtpi filmike private (kryesisht regjisor t kinostudios s mparshme) n bashkpunim me Qendrn Kombtare t Kinematografis (QKK), t ngritur n mesin e viteve ’90, dhe me producent t huaj. QKK sht qendr e re e administrimit t filmit n Shqipri, q ka dhn tashm rezultatet e para; aktualisht prodhimi kinematografik kryhet n baz t Ligjit pr Kinematografin, mjaft i diskutuar nga kineastt.

    Shkollimi i kineastve shqiptar nisi n vitet ’50 n vendet e Europs Lindore; m pas, me ndonj prjashtim t rrall, nuk u b m jasht vendit, por brenda vendit, n Institutin e Lart t Arteve, Tiran, ose me specializime n Kinostudio.
    Kritika dhe studimet pr kineman u zhvilluan disi krahas rritjes s prodhimit, kryesisht nga vet kineastt apo nga gazetar. Revist e posame ka qen n vitet ’80 Skena dhe Ekrani, e cila pushoi s botuari n fillim t viteve ’90. N Qendrn e Studimeve t Artit t Akademis s Shkencave historia e kinemas shqiptare studiohet n nj departament t veant.

    Deri n fillim t viteve ’90 kineastt kan qen t organizuar n Lidhjen e Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris; m pas ata u veuan dhe formuan Shoqatn e Kineastve Shqiptar. Arkivi Shtetror i Filmit, dikur departament i Kinostudios “Shqipria e Re”, n vitet ’90 u b institucion m vete. sht antar i Federats Ndrkombtare t Arkivave t Filmit.
    Q prej vitit 1976 n Shqipri jan organizuar Festivale Kombtare t Filmit, n fillim nj her n dy vjet pr t gjith filmat, e m pas n mnyr alternative, nj vit pr filmin artistik, e nj vit pr filmin dokumentar e vizatimor. N vitet ’90 festivalet jan organizuar nj her n pes vjet. I fundit, Festivali XI – prill 2000, mblodhi gjith prodhimin e pes vjetve, 10 filma artistik, 27 dokumentar, 14 vizatimor. N prodhimin e viteve ’90 vazhdon t ndjehet tipari i thell social, preokupimi i artistve pr problemet e shoqris, n veanti t lidhura me dukurit e reja t periudhs s tranzicionit. Nj numr filmash kan stigmatizuar totalitarizmin. N kt festival, pr her t par u shfaqn prodhime t kineastve shqiptar nga trevat e Kosovs, Maqedonis dhe Malit t Zi. N dy festivalet e fundit (1995, 2000), prve mimeve t tjera, u dhan edhe mime t kariers, t cilat u fituan nga regjisort Dh. Anagnosti e K. Dhamo, e nga aktort K. Roshi e S. Pitarka.

    Sot kinemaja shqiptare prjeton nj periudh t vshtir tranzicioni e prshtatjeje me ekonomin e tregut. Prve rnies s prodhimit ne sasi edhe rrjeti i sallave t kinemave ka zbritur ndjeshem, dhe vetm koht e fundit jane bere dhe po bhen prpjekje pr ngritje sallash t reja bashkkohore si kinemaja “MILLENIUM” ne Tirane dhe nje tjeter ne Elbasan. Nga ana tjetr, forcat krijuese jan t shumta dhe entuziaste, t liruara nga trysnia etatiste, totalitare, dhe ekonomike e prqendruar, si dhe me iniciativ private prher n rritje. Mund te thuhet se kinemaja shqiptare sot ndodhet midis nostalgjis s nj kinemaje kombtare, t lindur e zhvilluar n kushte t caktuara, dhe s ardhmes n ndrtim e sipr.

    Abdurrahim Myftiu
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 05-07-2008 m 23:58
    "Carpe Diem"

  14. #14
    Ngelem un! Maska e DI_ANA
    Antarsuar
    30-12-2006
    Vendndodhja
    France.
    Postime
    5,875
    Muzika Shqiptare

    Folklori muzikor

    Muzika Popullore Shqiptare, prbn nj ndr pasurit m t muara t vendit. N prshkrimet e studjusve t huaj t ardhur n Shqipri gjat shekujve XVIII-XIX sht arritur prafrsisht n konkluzionin se pasuria kryesore e Shqipris sht folklori muzikor, por ka edhe krom edhe naft.

    Folklori muzikor bn nj jet aktive edhe sot, ndrkoh q gjurmt e lashtsis s tij jan provuar q prej shekujve XIV-XIII p.e.s. N objekte t ndryshme arkeologjike skulptura, basoreliefe, terrakota, etj. jan prfiguruar qart vegla popullore, q prdoren deri n ditt tona, valltar, kngtar, kostume karakteristike, etj.

    Folklori muzikor shqiptar sht jashtzakonisht i pasur , ka dhe shprehet n ekzistencn e muziks vokale q nga forma njzrshe e deri tek shumzrshi; n muzikn me vegla popullore; muzikn me z e vegla; muzikn pr shoqrimin e valleve popullore, etj. Ktyre u shtohet dhe nj fond i madh veglash popullore t klasifikuara n katr grupet tashm t njohura si ideofone, membranofone, kordofone, areofone.

    Folklori muzikor shqiptar e bn jetn e vet n nj ndarje specifike, q lidhet me format e t shprehurit muzikor dhe me tipet kryesore t instrumenteve t prdorur. Lumi i Shkumbinit, q prshkon mes pr mes Shqiprin, prvecse ndan dy dialektet kryesore t vendit n Geg n Veri t Shkumbinit dhe n Tosk n Jug t Shkumbinit, shrben edhe si kufi natyror pr klasifikimin e tipologjis s folklorit muzikor. N veri t lumit Shkumbin lokalizohet zona monodike e t shprehurit muzikor, e shoqruar kjo me shkallt modale (diatonike apo kromatike) sbashku me vegla muzikore specifike pr kt zon, si lahuta dhe iftelia. Ndrkoh, pr trevat q shtrihen n jug t lumit Shkumbin sht karakteristik fenomeni i t shprehurit muzikor n iso-polifoni (ang. Poliphonie with burdon) me prdorimin e shkallve pentatonike si dhe t instrumenteve specifik si gajde dhe bicula (fyell i dyfisht). Krahas muziks fshatare pa shoqrim me vegla (a capella), duke nisur nga fundi i shekullit t nntmbdhjet, lindi dhe u kristalizua muzika popullore qytetare, q n Jug t Shqipris takohet kyesisht n qytetet Kore, Vlor, Sarand, Delvin, Prmet, Leskovik, Pogradec, me formacionin polifonik t Sazeve (t prbr nga instrumente t importuar si klarineta,violina dhe fizarmonika, si dhe nga vegla popullore karakteristike si lahuta, dajre, fyell), ndrsa n Veri n qytetet Shkodr, Durrs, Elbasan, Kavaj, etj., shoqruar nga ansamble popullore monodike ose monodi me shoqrim (t prbr nga vegla t importuara si klarineta, fizarmonika dhe violina, por edhe nga vegla t tradits popullore, si kemanxhia, fyelli, etj).

    Nisur nga roli i dors s par q ka n traditn shqiptare, folklori muzikor studjohet si lnd e veant n shkollat e mesme t prgjithshme, n ato artistike, si edhe n Akademin e Arteve t Tirans, ku formohen edhe etnomuzikologt e ardhshm.

    Regjistrimet e folklorit muzikor shqiptar nisin q prej viteve 1900 e ktej. Prpara viteve 1940 ato jan realizuar pran shoqrive Odeon, Columbia, Path, His masters voice. Regjistrime m t vona takohen edhe n formn e CD-ve, si CD me muzik t Familjes Lela, prodhuar n Franc m 1992 nga Judigo; dy CD me muzik toske t Laver Bariut, prodhuar prkatsisht n Greqi dhe Angli, etj.

    Aktivitetet kryesore folklorike shqiptare jan Festivali Folklorik Kombtar, mbajtur do pes vjet, i cili ka filluar n vitin 1952 n qytetet Lezh dhe Tiran, pr t vijuar m pas n dy qytetet muze me arkitektur mesjetare, Gjirokastr dhe Berat; Festivali Kombtar i Kngs Popullore Qytetare n Elbasan; Takimi i Rapsodve Lahutar n Lezh; Takimi i Sazeve n Korc; Takimi i Grupeve Polifonike n Vlor dhe Gjirokastr; Takimi i Grupeve dhe Shoqrive Folklorike (NGO) n Sarand.

    Organizatat folklorike kryesore q veprojn n Shqipri, t krijuara kryesisht pas viteve 1990 me qllim mbshtetjen e folklorit dhe t traditave popullore n prgjithsi, jan: Elena Gjika Prmet, Demir Zyko Skrapar, Shoqria Folklorike Gramsh; Grupi Bilbili Vlor, Gjirokastr; Shoqata Tirana Tiran, Kastrioti Kruj, etj.

    Institucioni i vetm shkencor q merret me studimin e folklorit sht Instituti i Kulturs Popullore n Tiran, i prbr nga departamenti i etnomuzikologjis dhe etnokoreologjis dhe nga departamenti i etnografis. IKP boton revistn periodike Kultura popullore. Pran tij gjendet nj arkiv shum i pasur me mbi 60000 ekzemplat t mbledhur n tr Shqiprin.

    Disa nga librat m t rndsishme mbi Folklorin Muzikor Shqiptar jan: Gjurmime Folklorike i Ramadan Sokolit (Tiran, 1981); Polifonia labe i Spiro Shitunit (Tiran, 1989); Polifonia dyzrshe e Shqipris s Jugut i Beniamin Kruts (Tiran, 1989); Folklori muzikor shqiptar i Sokol Shupos (Tiran, 1997); Muzika me saze + CD i Vasil. S. Toles (Tiran, 1997).

    Muzika profesioniste

    ... paraqitet si nj ndr traditat m t reja artistike shqiptare . Fillimet e saj i prkasin viteve 1920-1930 t shekullit XX, ndrsa zhvillimet m t rndsishme periudhs s mbas Lufts II Botrore e ktej. Sidoqoft, nga t dhnat e deritashme, studjuesi i njohur i traditave muzikore shqiptare, Prof. Ramadan Sokoli, n librin e tij 16 shekuj (Tiran; Eurorilindja, 1995) argumenton s paku kontributet e dy figurave t shquara shqiptare n artit kishtar mesjetar.

    I pari prej tyre sht Niket Dardani, i njohur ndryshe si Niketa i Ramesians, lindur rreth vitit 340 n Ramesian t Dardanis. Personalitet poliedrik, teolog, vjershtor, muzikant, mik i afrt i Aurel Ambrason, N. Dardani emrohet n moshn 26 vjecare Ipeshkv i Ramesians. Vepra e tij m e njohur sht himni Te Deum Laudamos, i prhapur n Europ m 525, dhe mbi t cilin kan shkruar muzik kompozitor t till si G.B.Lulu, G.F.Haendel, J.S.Bach, W.A.Mozart, F.Schubert, G.Verdi, G.Mahler, etj. Muzikanti tjetr, Jan Kukuzeli, i lindur n qytetin bregdetar t Durrsit rreth viteve 1078-1088, njihet si nj ndr figurat m t mdha t kishs bizantine Arsimohet dhe afirmohet n Kostandinopoj, pr tu vendosur m pas n kishn Laura e madhe n malin Athos, ku harton edhe veprn madhore t jets s tij, shkrimin neo-biznatin. Disa nga krijimet e tij kryesore jan Himnet Aniksandri, Knga e Kerubinve, Psalmi 107, Polilei 117, t pasqyruara pothuajse n t gjitha antologjit e muziks bizantine.

    N periudhn e Rilindjes Kombtare jeta muzikore shqiptare pasurohet me forma t reja, t cilat i drejtohen mjediseve t gjra qytetare. Qendra t rndsishme kulturore e muzikore t kohs jan qyteti i Shkodrs n Veri dhe ai i Kores n Jug t vendit, ku krijohen formaconet e para orkestrale dhe korale laike. Sidoqoft, prpjekjet m serioze pr krijimin e nj arti muzikor profesionist i gjejm s pari tek kompozitori franceskan Pader Martin Gjoka (1890-1940), i cili punoi prgjithsisht pran kishs franceskane t qytetit t Shkodrs, ku prvec muziks fetare, kompozoi disa vepra vokale dhe instrumentale, midis t cilave nj sinfoni, pjes korale, pjes pr instrumente t ndryshm, etj. Ndrkoh, Gjoka shquhet edhe si veprimtar i muziks, duke formuar e drejtuar formacione t ndryshme instrumentale e vokale.

    Brezi i par i kompozitorve shqiptar t pas-Lufts II Botrore prbhet nga nj grup muzikantsh, pjesa drrmuese e t cilve u formuan n Konservatorin Cajkovski (ang. Tchakovski) t Mosks, ndrsa t t tjert pran shkollave perndimore. Dy veprat kryesore me t cilat themelohet tradita muzikore profesioniste shqiptare jan Sinfonia (1956) e eks Zades (1927-1992) dhe opera Mrika (1958) e Prenga Jakovs (1917-1969), q t dy kompozitor me origjin nga Shkodra, dhe i pari i cilsuar shpesh her si babai i muziks profesioniste shqiptare.

    Gjat viteve 1950-1990 tradita e re muzikore shqiptare bri hapa t rndsishm prpara, duke ezauruar n nj mnyr apo nj tjetr vonesn e gjat n koh. Repertori muzikor shqiptar plotsohet me t gjitha format e gjinit tradicionale, q nga ato t muziks s dhoms e deri tek ato skenike. Nj rol prcaktues pr kt luajti ngritja pr t parn her n Shqipri e institucioneve t tilla t rndsishme muzikore, si Filarmonia e Shtetit, Teatri i Operas dhe Baletit, disa orkestra sinfonike dhe ansamble korale n Tiran dhe n qytete t tjera t vendit, si Shkodr, Kore, Vlor, Elbasan, Durrs, si dhe krijimi i sistemit t plot t edukimit muzikor.

    Zhvillimet muzikore shqiptare t kohs psuan nj rritje t ndjeshme q prej gjysms s dyt t viteve 1960 me Koncertet e Majit t Tirans, t cilat u mbajtn n mnyr periodike nga viti 1967 deri m 1990 duke aktivizuar muzikant e trupa profesioniste dhe amatore. Prgjithsisht muzika e ksaj periudhe ka nj orientim tradicional klasiko-romantik dhe nj mbshtetje t fort n folklorin muzikor shqiptar. Prvec Zades dhe Jakovs, disa nga figurat kryesore t muziks shqiptare t gjysms s dyt t shekullit XX jan Tish Daija (1926), Nikolla Zoraqi (1929-1991), Tonin Harapi (1928-1991), Feim Ibrahimi (1935-1992), Shptim Kushta (1946), Thoma Gaqi (1948), etj. N kushtet e izolimit t vendit, muzika shqiptare e ksaj periudhe, ashtu si t gjitha artet n prgjithsi, me prjashtim t prpjekjeve t rastit, e pati t pamundur avancimin drejt zhvillimeve bashkkohore perndimore.

    Mbas viteve 1990 situata muzikore n Shqipri njohu zhvillime krejtsisht t reja, t cilat synuan integrimin e shpejt n strukturat artistike europiane. Nj rol t rndsishm pr kt luajti formimi i shoqatave muzikore, si Shoqata e Muziks s re Shqiptare (NAM, antare e Konferencs Europiane t Muziks s Re) dhe Shoqata Mbarshqiptare e Profesionistve t Muziks (seksioni shqiptar i ISCM), pran t cilave sht grumbulluar pjesa drrmuese e kompozitorve dhe interpretesve t vendit, dhe q aktualisht shrbejn si tribuna kryesore t krijimtaris s re muzikore t kompozitorve shqiptar.

    Institucionet muzikore m t rndsishme n Shqipri jan Teatri i Operas dhe i Baletit, Anasambli i Kngve dhe Valleve Popullore (q t dyja n Tiran), ku jan prqndruar muzikantt e krcimtart m t mir t vendit. TOB, me seli n sheshin Sknderbej, ka nj aktivitet permanent sezonal, ku vendin m t rdsishm e zen shfaqjet e repertorit klasik e romantik; ndrsa AKVP, i prbr nga grupi i valleve, i korit, orkestrs dhe solistve, prfaqson nj institucion muzikor profesionist fare specifik, repertori i t cilit mbshtetet kryesisht n prpunimin artistik t tradits muzikore e koreografike popullore.

    Formacionet orkestrale m t rndsishme t vendit jan Orkestra Sinfonike e Teatrit t Operas dhe Baletit, Orkestra Sinfonike e RTV, Orkestra Sinfonike e Akademis s Arteve dhe Orkestra e Dhoms e drejtuar nga muzikanti Zhani Ciko - kjo e fundit, me nj veprimtari t dendur disavjeare brenda dhe jasht Shqipris, dhe shpesh her laureate n aktivitete europiane. Ndr dirigjentt kryesor jan Ermir Krantja, Rifat Teqja, Ferdinand Deda, Bujar Llapi. Repertori koncertal i ktyre formacioneve prfshin muzik q nga periudha barok e deri n shekullin XX, por n prgjithsi ai anon pr nga tradita klasiko-romantike dhe krijimtaria e autorve shqiptar.

    Sistemi i edukimit muzikor n Shqipri u themelua me hapjen pr t parn her n vitin 1947 t Shkolls s Mesme Artistike Jordan Misja, q me kalimin e kohs u shoqrua me disa shkolla t tjera t llojit n qytetet kryesore t vendit, si Durrs, Shkodr, Elbasan, Kore, Vlor, Fier, Gjirokastr, etj. M 1962 hapet Koservatori Shtetror i Tirans, tashm i prfshir si nj Fakultet m vete n Akademis e Arteve t Tirans, ku bjn pjes gjithashtu dhe Fakulteti Dramatik dhe ai i Arteve Figurative. Pran shkollave t muziks dhe Akademis s Arteve ushtrojn aktivitetin e tyre msimor dhe koncertal orkestra sinfonike dhe formacione t tjera t muziks s dhoms sbashku me koret. Midis ktyre t fundit, nj aktivitet intensiv, shpesh her t vlersuar me mime ndrkombtare, ka Kori i Vajzave t Akademis s Arteve, me dirigjent Milto Vakon. Po n Tiran, gjat dekads s fundit t shekullit t kaluar, nn drejtimin e mjeshtres s korit Suzana Turku, sht krijuar edhe kori tjetr i njohur i vendit, Pax Dei.

    Aktivitetet kryesore t jets s sotme muzikore shqiptare mbahen kryesisht n Tiran dhe pjesa drrmuese e tyre realizohen nprmjet veprimtaris s shoqatave muzikore, prmes t cilave jan afirmuar emra t rinj kompozitorsh, si Aleksandr Pei, Sokol Shupo, Vasil. S. Tole, Endri Sina, etj., dhe ushtrojn aktivitetin e tyre koncertal ansamblet e specilizuara pr interpretimin e muziks s re, SPECTRUM dhe ASMUS. Q prej vitit 1992 NAM organizon Festivalin e prvitshm t muajit maj, Ditt e Muziks s Re Shqiptare, ndrsa prej vitit 1994 Festivalin e Interpretimit t Muziks Bashkkohore Nikolla Zoraqi. Me inisiativn e Seksionit shqiptar t ISCM qyteti i Tirans pret n do sezon vjeshte muzikant dhe artist t huaj, pjesmarrs n veprimtarin komplekse Vjeshta e Tirans, inaguruar n tetor 1994. Veprimtari t tjera permanente t fushes s interpretimit dhe krijimtaris muzikore jan Festivali i Romancs Shqiptare (organizuar q nga viti 1994 nga Shoqata muzikore Tonin Harapi), Konkurset e pianistve t rinj (organizuar q nga viti 1993 nga Shoqata EPTA), etj.

    Qendrat muzikore koncertale jan t shtrira n disa prej qyteteve kryesore t vendit; n Tiran ndodhen midis t tjerash Salla e Koncerteve e Akademis s Arteve, ajo e Qendrs Ndrkombtare t Kulturs, Teatri Rubairat, etj; n Shkodr salla e Teatrit Migjeni, n Kor Salla e Koncerteve e Shtpis s Kultur; n Elbasan salla e Teatrit Skampa; n Durrs, Salla e Koncerteve e Pallatit t Kulturs; etj.

    Muzika e leht shqiptare

    ....bn pjes edhe ajo n traditn e re artistike t formuar mbas Lufts II Botrore, pavarsisht disa prpjekjeve t pjesshme q zn fill gjat viteve 1920-1930. Kngtart dhe instrumentistt e muziks s leht e zhvillojn veprimtarin e tyre kryesisht pran trupave t Teatrove t Varieteve, pothuajse aktive n t gjitha qytetet kryesore t Shqipris. Sidoqoft, Tirana, si qendr kryesore kulturore e vendit, sht njhersh edhe qyteti m i pasur i veprimtarive t muziks s leht. Ktu zhvillohen n mnyr t rregullt dy aktivitetet kryesore t vitit, Festivali Kombtar i Kngs n Radio-Televizion (themeluar n vitin 1962) dhe Festivali i Pranvers - ky i fundit destinuar kryesisht pr muzikantt e rinj, ndrsa t dy sbashku, t njohur si aktivitete ekskluzive t Radio-Televizionit Shqiptar.

    Mbas viteve 1990 knga e leht shqiptare psoi zhvillime t rndsishme si rrjedhoj e hapjes s prgjithshme kulturore t vendit ndaj shoqris perndimore. Me formimin e tradits baz t llojit, t kryesuar nga emra shum popullor pr publikun shqiptar, si ai i kngtares s shquar Vae Zela, i kompozitorit Agim Prodani, i fizarmonicistit, kompozitorit dhe aranzhatorit Agim Krajka, n Shqiprin e fund-shekullit t njzet, muzika e leht mund t cilsohet si nj ndr fushat e artit, q njohu ridimensionime ndr m t t ndjeshmet, duke adaptuar format dhe drejtimet kryesore t njohura perndimore. Aktualisht ajo njeh t gjitha zhvillimet e mundshme, q nga muzika rok, xhaz, rap, tekno, etj, duke synuar njhersh edhe pasurimin me elemente ritmike dhe timbrik t folklorit muzikor vendas.

    Shqipria ka sot nj numr t madh interpretsh, kompozitorsh, kantautorsh, aranxhuesish t muziks s leht, ndr m t njohurit e t cilve jan Ardit Gjebrea, Elton Deda, Elsa Lila (kngtar), Shptim Sarai (kompozitor-aranzhator), etj, si dhe nj sr kompleksesh t muziks alternative.

    Prof. Dr. Zana Shuteriqi
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   
    Ndryshuar pr her t fundit nga Lioness : 06-07-2008 m 00:06
    "Carpe Diem"

Tema t Ngjashme

  1. Pasqyra e temave historike
    Nga Fiori n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 4
    Postimi i Fundit: 31-05-2011, 15:43
  2. Lidhja Shqiptare e Prizrenit
    Nga dodoni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 13
    Postimi i Fundit: 01-06-2009, 00:29
  3. Brukseli: Zgjedhjet e 2005, shansi juaj i fundit
    Nga Brari n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 32
    Postimi i Fundit: 12-04-2005, 14:53
  4. shtja ame
    Nga Eni n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 154
    Postimi i Fundit: 25-03-2005, 19:56

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •