Otomant i kthejn mitropolit ilirve

ZHAN KLOD FAVEIRIAL (pjese nga libri i tij-shenim BARAT)

03/09/2005 - botuar ne gazeten Metropol

Pasojat e pushtimit otoman pr metropolit ilire Raguza ndrmjetse midis Roms dhe katolikve lindor kisha latine e Ohrit

far ishte ajo q donte Foti n shekullin e nnt? T nnshtronte Bullgart nn juridiksionin e tij dhe ti pengonte ata t kishin nj hierarki t vetn. N shekullin e njmbdhjet, far donte Mikel Cerulari? T ndante Bullgart nga selia apostolike, me qllim q t shkatrronte kt hierarki n prfitim t tij.

Dhe si njri ashtu dhe tjetri, pr ta arritur kt qllim t skterrshm, far mnyrash prdorn? Pushtetin civil t princrve t krishter, pushtet q Zoti e kaloi nga duart e Grekve n ato t Turqve.

Nj nga rrjedhojat providenciale nga m t dallueshmet t pushtimit otoman, ishte se i ktheu pavarsin e tyre metropolive ilire dhe ua hoqi ato Grekve. Kostandinopoja ra n duart e Otomanve ve m 1453, por Ohri ishte nn pushtetin e tyre qysh prej m shum se 60 vjetsh.

Megjithat, Otomant nuk ia morn Ohrin Bizantinve, por Serbve, nse jo m par, t paktn pas Kosovs (v. 1389). Nga historia kemi par se Serbt e kishin rrethuar Ohrin m 1329, se Dushani ia besoi Plaidit qeverisjen e ktij qyteti dhe t rrethinave t tij. M von, ne shohim si guvernator Gjunidin (v. 1412), i njjti Gjunid q Murati e mbyti m 1425 (shih Hammer, vll. 2, fq. 155).

Me rnien e mbretris s Presps (v. 1017), kombet q e prbnin at: Vlleht, Shqiptart dhe Bullgart, e humbn pavarsin e tyre politike. Por primatia ilire nuk e humbi t sajn. Ajo vetm se u zvoglua, m 1204, nga krijimi i nj primatie n Trnov n prfitim t Bullgaro-Vllehve danubian, dhe n vitin 1219 nga krijimi i primatis s Pejs n prfitim t Serbve.

Shum shkaqe ia diktuan Papa Inoentit III dhe Honorit III kto dy vendime. Por, nse ka shkaqe politike, sigurisht ka n to edhe shkaqe fetare. Pr t thn t vrtetn, selia e Ohr-Justinians kishte ruajtur autonomin e saj administrative. Por, qysh m 1040, primatt e saj nuk ishin vendas, por ishin bizantin, t prodhimit perandorak, dhe t gjith heretik.

Fjalt e Barlahamit t famshm na thon se cila ishte, n kt koh, gjendja e kishave n perandorin greko-bizantine. Midis Grekve -shkruan ai -nuk sht figura e kryetarit dhe uniteti i sundimit ato q respektohen, por shumsia dhe anarkia. Pasi jan pes patriark, duke prfshir ktu at t Bullgaris, t cilit mund ti bashkohet edhe ai i tribasve (serbve). Ndrkoh q prej t gjashtve nuk gjen nj t vetm i cili t jet i till, si pr nga drejtsia apo nga veprat, q pes t tjert t dshirojn ta njohin si kryetar t tyre, q t drejtohen nga ai dhe nga koncili i tij, dhe q t vshtrohet si nj mkat mosbindja ndaj urdhrave t tij (Rohrbacher, vll. 20, fq. 40).

Selia e Ohr-Justinians ishte autonome, pra, deri n rnien e Perandoris s Poshtme. Por, primati i saj ishte trsisht bizantin dhe i vendosur nga perandori grek, pasi faktikisht nj primat bizantin i kryente m mir se nj vendas punt e perandorit dhe t patriarkut. Patriarku kishte nevoj pr nj skizmatik, q t ruante prarjen fetare, ndrsa perandori kishte nevoj pr nj spiun pr t survejuar Bullgaro-Vlleht.

Ka mundsi q selia apostolike ka dashur t jet n mirkuptim me perandort bullgaro-vlleh dhe me mbretrit serb, por shkaku kryesor q duhet ta ket detyruar t krijoj dy metropoli t reja n dm t metropolis s madhe ilire, ishte vet gjendja e ksaj metropolie. Pikspari, caktimi i primatit ishte br nga nj perandor skizmatik, dhe ky primat, edhe ai vet fanatik si ishin Grekt, jo vetm q prhapte gabimet bizantine, por edhe ushqente antipatin pr gjithka q ishte latine. Vet i famshmi Teofilakt sht nj dshmi pr kt.

Por, kur vendin e spastruan Otomant, edhe prej Grekve edhe prej Serbve, kleri ilir rifitoi autonomin e tij dhe u rikthye drejt vetvehtes e n prirjen e natyrshme n bashksin katolike. Grekt nxitn grindjet fetare, turqit diktuan paqtimin. Athere, nn sundimin turk, ndodhi me prirjen e vetvetishme fetare, ashtu si me prirjen e krishter nn paganizmin. Pastrtia e shpirtit iu kthye gjith bots katolike.

Nn Grekt dhe nn Serbt, askush nuk guxonte t thoshte fjaln katolik. Duhej t ushtroje religjionin jo nga Ungjilli dhe Etrit, por nga politika njerzore. Pushtimi otoman e ktheu secilin n prirjen e vet ndjesore, apo pr t prdorur vet shprehjen e Tertulianit, n dshmimin e fsheht t vet shpirtit t vet, dshmi po aq m e njmendt sa 'sht dhe m e thjesht, aq m e natyrshme sa 'sht dhe m hyjnore.

T kthyer n vetvehten e tyre, primatt e ndryshm ilir, ata t Pejs dhe t Trnovs, ashtu si dhe ai i Ohrit, rimkmbn gjithka n at mnyr si kishin qn dikur t ngritura nga selia apostolike. Dikur metropolitt zgjidhnin primatin dhe e emronin, n pritje t konfirmimit nga Roma. Primati, nga ana e tij, ndihmonte metropolitt, zgjidhte ipeshkvt, dhe iu jepte emrimin kanonik.

Sa i prket marrdhnieve t tyre me selin apostolike, sht e sigurt se ato ekzistonin nprmjet agjentve raguzian. sht pr tu shnuar, n t vrtet, se duke parashikuar rnien e Perandoris s Poshtme dhe kalimin e trashgimis s saj n duart e Otomanve, selia apostolike angazhoi Raguzn t merrej me ta (v. 1365 dhe v. 1414).

M von, Mehmeti krkoi nj rritje t tributit pasi u kishte dhn streh Grekve t arratisur (v. 1453). Raguza i nnshtrohet ksaj me mjaft vullnet, pasi si shkmbim ajo fitonte nj shtrirje t mtejshme t privilegjeve t saj tregtare dhe protektoratin e kishave katolike q shtriheshin n zotrimet e tyre.

Ky protektorat ishte po aq m i dobishm pr katolikt, sa edhe ushtrohej m me ndershmri. Fal atij, Roma, jo vetm ruajti shndosh e mir katolicizmat latine, armene dhe bullgare t perandoris Otomane, por ajo, gjithashtu, pati mundsi, me ann e Raguzs dhe t agjentve t saj, t kalonte kshillat, inkurajimet, vet ndihmat, pr ata q kishin nevoj pr to.

N do qendr t madhe t populluar, gjendej nj koloni raguziane, dhe do koloni i kryente shrbimet fetare me priftrinj t drguar nga Roma. N Europ, kolonit kryesore raguziane ishin Sarajeva, Novi Pazari, Belgradi, Vidini, Bukureshti, Rusuku, Varna, Filipopoja, Adrianopli, Sresi n Maqedoni, dhe Trikalla n Thesali. N Shqiprin e eprme, ekzistonte pr nj koh t gjat nj koloni e madhe raguziane dhe nj ipeshkv latin bashk me nj seminar n Yskup (Shkup). Flitet, po ashtu, pr nj ipeshkv latin me seli n Kandavi apo Kolonja.

Sa pr Ohrin, pa dyshim se atje kishte nj koloni raguziane. Po ashtu, kishte nj t till n Bitolje. Pleqt na kishin folur pr katr familje t huaja q jetonin aty dhe q, pak nga pak, u przien me pjesn tjetr t popullsis, ndaj ne krkuam emrat e tyre dhe gjetm se ishin emra raguziansh. Nga ana tjetr, t gjith antart e kolonive raguziane nuk ishin nga Raguza, por t gjith prfitonin nga privilegjet e tyre dhe gzonin mbrojtjen e ksaj republike.

Vm re se, duke kaluar nga Ohri, n kishn e Shn Klementit gjendet nj shtatore shenjtori, e zez, e vjetr dhe e ngrn krimbash. Ne e kemi vlersuar at si nj dshmi t lidhjes s ksaj primatie me Romn, pasi Grekt kishin tmerr prej shtatoreve. Pr t na than se ishte nj shtatore e Shn Klementit.

Gjendej dhe nj tjetr n nj kish pran Krupishts. Nj peshkop fanariot u llahtaris prej saj dhe e hodhi n Aliashmon. Por s'kaluan ve dy or dhe nj breshr i tmerrshm shfarosi t korrat. Populli aty pa dorn e Zotit, dhe peshkopi i mallkuar e krkoi shtatoren dhe e vuri prsri n vendin e saj. Kt ngjarje na e tregoi nj dshmitar okular para dhjet vjetsh (v. 1875).

Por dshmia arkitekturore, dhe ende e gjall, e lidhjeve hierarkike q primatia e Ohrit gjithmon ka patur me Romn, gjendet n kishn latine q kjo primati e kishte pran asaj t Shn Klementit, metropolis s saj, dhe muret e s cils jan ende m kmb. Ne i kemi par vet ato.