Monumentet e kulturs s identitetit shqiptar

Ligjrat inauguruese e Prof. Dr. Sabri Hamitit, shkrimtar dhe studiues i njohur i letrsis, antar korrespondent i Akademis s Arteve dhe t Shkencave t Kosovs (ASHAK), mbajtur n ASHAK m 29 tetor 2001, n prani t antarve t ASHAK-ut dhe njerzve t tjer t kulturs e medias.

--------------------------------------------------------------------------------
I Universaliteti e Identiteti
II Monumentet: Historia, Kanuni, Kngt
III Diferencimi i diskurseve
IV Mimetika e jets
V Derivimet letrare
VI Tipizimi heroik
VII Klasa e figurs
VIII Trajtat e ndikimit
IX Prfundim

--------------------------------------------------------------------------------



I


Universaliteti e Identiteti

Universaliteti i kulturs n ansimin e vet abstrakt, jo nj her, sht barazuar n universalitetin e njeriut. Ather t veantn, pra dallimin, mos po e bka vetm gjuha, pr t krijuar identitetin e kulturs nacionale. Ky identitet mund t ansohet ndoshta vetm n prballje me tjetrin. N kt vshtrim prball universalitetit, q nnkupton rrafshimin e dallimeve, ngritet teoria e alteritetit, q artikulon dallimet, t cilat don t bhen esenc (qensi). Pr rrjedhoj, ajo q n universalen duket rrethanore, n alteritet bhet thelbsore (qensore), pr t shpn te teoria e autenticitetit, apo e origjinalitetit.
Fenomeni ndoshta mund t ndriohet m leht me dy trajtat dhe dy kuptimet e foljes me qen (jam) n spanjishte. Trajta ser tregon esencn (qensin), kurse trajta estar tregon gjendjen. Nse n teorin universale soy hombre (jam njeri) gjithmon, n teorin rrethanore estoy feliz (jam i lumtur) tashti. Por, far ngjet kur bhet esenciale soy albanes (jam shqiptar), pikrisht pr t shprehur dallimin kulturor e nacional: es espaol (je spanjoll). Tash, pra, esenciale bhet nacionalja duke treguar identitetin, q do t bhet qensi, dallimi q bhet qensi.
Jo vetm pse e kam ndier, madje provuar gjendjen e alteritetit, por edhe pse kam njohur njerzit q kan njohur kt teori, disa her n ballafaqimet e mia me t tjert jam zn ngusht t mendoj se, pos shqipes, ka mund ti ofroj tjetrit pr t dshmuar identitetin e kulturs shqiptare, t dallueshme nga t tjerat. Cilat monumente t ksaj kulture mund t dshmojn kt identitet.
Pa pretenduar se kam zgjidhur enigmn, un vetm po shtroj provn pr t duke pasur pr aleat lumturin e krkimit. Dhe tash pr tash un gjej tri monumente t kulturs shqipe, q mund tu dhurohen t huajve si shenja identifikimi, duke u prpjekur q kto monumente ti shoh jo t veuara e t prfunduara, si dokumente, por si struktura t gjalla, q n kulturn shqipe riprodhohen, pra mbahen t gjalla, duke ndrruar fytyrn, por duke ruajtur esencn. Kto tri monumente t kulturs shqipe jan: Historia e Sknderbeut e Marin Barletit, Kanuni i Lek Dukagjinit dhe Kngt kreshnike. Natyrisht, prdefinimi i monumentit kulturor ktu ka parashenjn e esencialitetit, prhershmris, prandaj elementi i kohs relativizohet n vshtrimin kronologjik, pr aq sa absolutizohet n vshtrimin abstrakt. Nse sht gjith koha, nuk ka kuptim t diskutohet pr njsin e matjes s saj.
--------------------------------------------------------------------------------



II


Monumentet: Historia, Kanuni, Knga

Tri monumentet e mdha t kulturs shpirtrore t shqiptarve kan n emr nga nj shenj diferencuese t gjinis s shkrimit. Mbasi emri sht sendi (gjja), ather emrat: a) Histori, b) Kanun dhe c) Kng japin esencn e veprave dhe natyrn e tyre strukturore, funksionale e destinuese, kurse prcaktuesit e tjer japin prkatsin e veprave n koh e n hapsir. Prandaj, Historia sht e Sknderbeut, Kanuni sht i Lek Dukagjinit, kurse Kngt jan t kreshnikve. N kt mnyr t tri veprat, me titujt (emrat) tregojn tipin e tekstit: Historia tekst referencial; Kanuni tekst rezonues-racional; Knga tekst letrar-krijues.
Para se t japim edhe disa t dhna karakteristike pr veprat, duhet t shikohet shtja e autorsis s tyre.
1. Historin e Sknderbeut e shkroi shkodrani Marin Barleti, dhe kjo sht vepr autoriale e pastr, e shkruar n latinishte, gjuh universale pr kohn, me t ciln n njfar dore e prforcon universalitetin kulturor e gjuhsor t veprs. Barleti sht autori i pastr i saj, aq m tepr q vepra sht ndr t parat pr Sknderbeun dhe autori nuk kishte mbshtetje n dokumente t shkruara, por mjaftohej t tregonte ankimet e veta pr problemet e burimeve t cilat i mbshteste n ato q kishte dgjuar e par vet dhe n ato q kishin dgjuar e par protagonistt e ngjarjeve, apo dshmitart e tyre.

Un nuk pata n kt rrug asnj udhheqs () Spata mundsi t shikoj as analet e vjetra, as historira t reja.
***
Un nuk kam shkruar trillime, por ato q m kan treguar me kujdes m t mdhenjt dhe ato q kan par me syt e tyre disa q kan marr pjes.

Por, n fillim e n fund, thursi i tekstit, autori i saj dhe krijuesi i saj n t gjitha pikat e referimit, sht Marin Barleti.


2. Te Kanuni puna sht ndryshe. Nse nuk sht autor i Kanunit Gjeovi, ather sht gjysm-autor. Me pun t pandalshme rreth tridhjetvjeare, ai mblodhi prvojn kanunore n popull e krahin pr t krijuar nj vepr rreptsisht t strukturuar, nj vepr me sistem t vlersimit. Vepra prmban rregulla t jets e t sjelljes, t besimit e t vdekjes, por, mbi t gjitha, sht nj vepr mbi t drejtn qytetare (civile), t drejtn universale, e cila si duket prej t gjithave sht m e mbshtetura n jetn autentike. Duket q ktu ta ket bazn mendimi i hedhur i Gjergj Fishts n Parathnie, q ligjet moderne duhet t bazohen n kanunet vendse; dhe m tutje, q n baz t kanuneve e t kulturave tradicionale duhet t bhen klasifikimet e kulturave t popujve, madje duke ngritur nj rend klasifikues e vlersues t ktyre kulturave.
N an tjetr, Shtjefn Gjeovi, duke dashur t theksoj autenticitetin e tekstit, tregon q e kishte vjel nga njerz q jan t fjals, q nuk shpifin e nuk fantazojn.


N shtrim t punve t ktij kanuni do t mbahem pr at shtyll, qi ska pas nevoj pr kurrnji krrabz mje m ket dit. Kjo shtyll asht goja e kombit ton, goja e shqyptarit.
M duhet me rrfye edhe se, tuj shkrue ket kanun, jam rrek me marr mbrapa dishmim e kallxime t burrave t vjetr e me nder, t burrave t pushkve t gjata e t gjarpnushave


Prova sht q teksti i Kanunit sht popullor, mirpo Gjeovi ka autorsin, jo vetm se e ka sistemuar veprn, por s pari pse e ka fiksuar me shkrim nj tekst t folur. Pra, ktu sht dramatika gati historike kulturore e kalimit t kulturs s oralitetit n kulturn e shkruar.
3. Te Kngt kreshnike jemi edhe nj hap m tutje. Veprat jan krijime popullore-gojore q mbajn shenjat e thella t ksaj forme n struktur e n destinim. Duke qen vepra kolektive, q rrin t gjalla n koh, ato kan n vete edhe shenja t kohve t ndryshme. Bie fjala mund t njihen koht q i prcaktojn figurat kosmike: Dielli e Hana, pastaj figurat mitologjike: Ort e Zanat, deri te koht q i referohen Zotit. Kur kto koh trazohen n tekst, ather gjejm formuln e uditshme kur Zana e prben Zotin.
Duam t theksojm se nj form t lvizshme e relative t kngve do ta bj prnjher t qndrueshme paraqitja e tyre n trajtn e shkruar. Edhe kt her, n kt proces t kalimit t oralitetit n shkrim, gjendet nj gjysm-autor, ta zm Bernardin Palaj apo Donat Kurti. Kjo nuk ka t bj vetm me shtjen e zgjedhjeve t varianteve m t mira, si jan Martesa e Mujit, Martesa e Halilit apo Vdekja e Omirit, por edhe me redaktimet me rastin e botimit, t cilin e pranojn autort e parathnies te Visaret e Kombit.


Kngt, q po paraqesim, jan kngt e popullit. N kje se shifet ndoj ndrrim a ndr mna a ndr t shprehuna n krahasim me rapsodi t botueme deri tash, kta rrjedh prejse i kemi plotsueme me shka m t bukur kemi gjet ndr motrzime me argument t njinjishm.


M n fund, edhe ktu ka t bhet me procesin (krijues) kaq t ndrliqshm t kalimit t tekstit t folur (knduar) n tekst t shkruar; t kalimit t kulturs popullore n kultur t shkruar. Nse nuk mund t flitet shum n kt proces pr ndrrim strukturash, ather mund t flitet pr ndryshim total t statusit t tekstit n komunikim.
N kt paraqitje sht mir t bhen edhe disa saktsime me t dhna.
Barleti, i lindur n Shkodr m 1460, mori formimin kulturor n Venedik, kurse kryeveprn e vet Histori e Sknderbeut e botoi n Rom n latinisht n vitet 1508-1510. Vepra pati botime t njpasnjshme n Strasburg, n Frankfurt e n Zagreb. N shqip kt vepr e prktheu latinisti shqiptar Stefan Prifti. Merita e Barletit shte se hartoi nj vepr pr kryetrimin duke e ngritur at nga heroi jetsor n hero t literaturs. Fama e veprs u rrit pr aq sa u b nj amz e veprave kulturore e krijuese n letrsi, piktur e muzik. Mund t jet deri m sot vepra m e njohur q ka shpallur kulturn e krijimtarin shqiptare para t huajve.
Kanuni i Lek Dukagjinit, mbledh e kodifikue prej A. Shtjefn Konst. Gjeov, u botua n Shkodr m 1933. Vepra shoqrohet me nj biografi t Pashk Bardhit pr Gjeovin, me nj Parathanie t Gj. Fishts e me do kujtime t Faik Konics. Ky sht botimi i par dhe i plot dhe duhet t kihet pr baz si referenc. V ktu theksin mbasi n botime t mvonshme t Kanunit sa her n Kosov e n Shqipri jan br shkurtime, sidomos duke mnjanuar Librin e par: Kisha. Vepra e plot e Kanunit e kodifikuar nga Gjeovi ka dymbdhjet libra.
Termin kanun, n vshtrimin e trsis s t drejts s pashkruar, studiuesit e sjellin t prejardhjes greko-bizantine, q n shqip vjen nprmjet osmanishtes. abej provon q prball kanun e zakon (sllavisht) t v emrin foljor shqip doket, duke e par t dal nga folja duket.
Kujtoj, dhe prpiqem t provoj, q Kanuni i Lek Dukagjinit nuk sht vetm trsia e normave t t drejts zakonore, por m tepr, vepr q prmban palcn etnike t kombit shqiptar dhe t kulturs s tij. Gjithnj n kt rrjedh, cilsia e tij ka br q nga amza e tij t rritet nj letrsi etnike shqiptare.
Pr Kngt kreshnike duhet t mbajm parasysh sidomos dy vllimet e para t kolans Visaret e Kombit, q u botuan n Tiran n prvjetorin e 25-t t Pavarsis s Shqipris, mbledhur dhe redaktuar nga Bernardin Palaj, Donat Kurti, Karl Gurakuqi e Filip Fishta.
Ernest Koliqi, i doktoruar n Itali me tem nga epika popullore shqipe, mendon q mbiemri kreshnike q del ktu rrjedh nga emri kreshnik, e ky nga emri kresht, duke insistuar n burimsin shqipe t emrit t ciklit, njashtu edhe t vendlindjes s tyre autentike. Kjo prov e tij do t dokumentohet me gjallnin e ktyre Kngve edhe kur paralelisht me to krijohet epi i shkruar i Fishts, Lahuta e Malcs. Kjo vetvetiu sugjeron fuqin prodhore t Kngve n letrsin shqipe, qoft n nivelin tematik, qoft n nivelin stilistik.
Prandaj, edhe qllimi i krkimit ton nuk sht vetm trajtimi i formave, i diskurseve e i domethnieve t tri monumenteve t mdha kulturore t shqipes, por funksioni i tyre i gjall n kt kultur dhe derivimet e tyre n vepra t mvonshme t letrsis apo t kulturs shqiptare. N kt mnyr, dshmohet vlera e tyre jo m vetm si dokument, jo m vetm si monument, por si sistem vlerash n komunikim t gjall kulturor, pr t prcaktuar identitetin e ksaj kulture.
--------------------------------------------------------------------------------



III


Diferencimi i diskurseve

1. Historia e Sknderbeut sht e prbr nga diskursi historik. Duke u nisur nga e dhna q diskursi historik sht shkrim referencial, madje nj mnyr pr t njohur, ather krkimi na shpie te autori, pr t par si e inauguron ai metodn e vet.
Barleti n hyrje t veprs s vet deklaron: Un nuk kam shkruar trillime, duke shprehur krkesn q t jet i besueshm (pra, jo i vrtet) gjat tregimit t ngjarjeve. Kjo do t thot q mundimet e tij m tepr lidhen me thurjet e ligjrimit sesa me krkimin e referencs, q do t thot se teksti i tij do t thuret nprmjet fiksionit t fakticitetit. Kjo sht rrug q nprmjet imagjinats t arrihet te realja. Kjo mnyr e ndrtimit t tekstit t Barletit do t bhet nj paradigm pr gjith literaturn skenderbejane, qoft kjo e ligjrimit historik apo e ligjrimit letrar.
Ather, far ngjet me referencn, a mund t mbulohet kjo me iluzionin referencial? Duket se po. Diskursi historik mjaftohet me t dhnn se ajo pr t ciln flet ka ndodhur dhe kjo lidhet m at q quhet efekt i reales. Kjo madje bartet si kriter i vrtetsis apo besueshmris. (N Prishtin botimi i t njjtit tekst pr Sknderbeun: me paratekst monografi e roman. Lexuesi e do monografin, se ka fakticitet, e jo romanin, sepse sht fiksion).
Do theksuar, duke prmbledhur, q vepra e Barletit sado me nj diskurs historik, bashk me iluzionin referencial, q n fillim e n fund sht lexuar edhe si tekst i fiksionit.


2. Diskursi rezonues e pragmatik sht karakteristik pr Kanunin e Lek Dukagjinit. N t dshmohet m s qarti far ngjet me gjuhn e me ligjrimin kur fjala bhet koncept dhe kur vlera e saj e veant duhet t mbetet e paprekshme, e palnduar n trsin e sistemit, i cili nuk sht m vetm sistem i shenjimit, por sistem i vlerave. Dhe nj hap m tutje, sistemi i vlerave bhet mas e detyrimit. Ktu fjala sht sendi, dhe pa marr parasysh q ka nj nivel t lart t figurimit, gjuha e Kanunit sht e rrezikshme, sepse sht e sakt, e vetmjaftueshme, q nuk duron as mungesat e as teprimet.
Prandaj, ky diskurs shkon kah forma e ngurtsuar, formula, paragrafi, q mbahet n mend dhe zbatohet duke qen e matur me vet jetn. N vshtrimin e prfaqsimit, Kanuni sht nj tekst ideal mimetik.
N ann tjetr, krijimi i tekstit sistemor, q don ta prkthej jetn n norma (morale) dhe n vlera bes, burrni, fisniki nuk mund t jet i riprodhuar n variante, por vetm mund t jet nj qerthull tematik pr mbindrtime.


3. Te Kngt kreshnike kemi nj diksurs letrar t pastr, q sht nj mnyr e t qenit dhe i vetmjaftueshm. N diskursin letrar asgj nuk sht e dhn dhe e vrtet, sepse kjo e vrtet sht ajo q sht e mundshme. Kurse n Kngt kreshnike gjithka sht e mundshme, ngase e thna bazohet n mrekullitaren dhe n fantastiken. N kt rreth t krijimit e t diskursit krijohet nj kontrat ndrmjet personit pasionant q sht thnsi (krijuesi) dhe personit tjetr pasionant, q sht lexuesi. Kurrkush nuk do t krkoj vrtetdukshmri kur lexon Kngt, pos t prkundet n kraht e fantazis, duke pasur n dije se Kngt kreshnike n fakt jan fillimet e letrsis fantastike si zhanr n letrsin shqipe.
Procedimet krijuese ktu mbshteten njsoj n tregim t paskaj, n prshkrim t s mrekullueshmes, pa u lodhur pr konvencat e kohs e t hapsirs, q jan prcaktuese t diskurseve veridike. Fantazojn s bashku krijuesi i panjohur, interpretuesi i kngs, dhe ndgjuesi apo lexuesi i saj.
--------------------------------------------------------------------------------



IV


Mimetika e jets

Si lakohet npr kto vepra mimetika e jets? Dhe far ngjet me t vrtetn apo t vrtetdukshmen si procese t pakalueshme t njohjes e t paraqitjes s jets? Teoria universale aristoteliane mbi at q ndodh dhe at q mund t ndodh n shkrimet letrare e rezonuese domosdo prek problemin e tipeve t ndryshme t ndrtimeve t ktyre veprave q kan edhe destinime t ndryshme q lidhen njsoj me poetikn (krijimin) dhe mimetikn (imitimin).
1. Te Historia kemi t bjm me tregimin e ngjarjeve (ndodhive), qofshin kto t zgjedhura, t dshiruara dhe t dshmuara. Vet mnyra e paraqitjes kushtzon nj tip t shkrimit q mbshtetet n tregimin dhe tregimi sht nj trajt themelore e ndrtimit t tekstit, q vrtetsin e vet t paraqitjes se jets e mbshtet n dshmit e n t dhnat. Pra, Historia, dhe kjo e Sknderbeut t Barletit, tregon at q ka ndodhur.
2. Te Kanuni kemi nj paraqitje shum m t ndrliqshme t jets. Ktu evidentohet e sistemohet ajo q ka ndodhur (si dshmi, si empiri) pr tu br kjo nj shembull a nj paradigm pr at q do t ndodh. N kt vshtrim, mimetika e jets shqiptare ktu sht m e thell e m e ndrliqshme derisa merr trajtn e ligjs shoqrore t jets shqiptare. Barazia e jetve n kt sistem t mbyllur e t strukturuar sikur paradoksalisht ndrton n t njjtn koh edhe lirin e tyre t veprimit dhe t drejtn e tyre t veprimit.
3. Te Kngt kreshnike jeta sht teatr n t cilin luhet fati i njeriut, pa prkufizime e pa kufizime. N vshtrimin teorik, Kngt duke qen vepra t fiksionit, tregojn (shenjojn) at q mund t ndodh. Prandaj, gjat krijimit e leximit t tyre lviz e lir fantazia e njeriut dhe askush nuk shtron pyetjen ti mas ato me prmasat e reales. Vrtetsia e saj provohet pr aq sa kjo sht e mbshtetur n fantazin e njeriut krijues. Kto kng, prandaj, e japin ndodhin apo ngjarjen t figuruar, nprmjet nj procesi krijues t tregimit, prshkrimit dhe figurimit. Prmasat reale humben, ashtu si koha e hapsira, t cilat gjithashtu jan fantastike e t figuruara: koha zakonisht figurohet me rrotullimin e Diellit, kurse hapsira humb dimensionet konkrete dhe emrtohet me figur, si Lugjet e verdha, etj.
--------------------------------------------------------------------------------



V


Derivimet letrare

Tani, pa prekur reflektimet n literatura e n kultura t tjera, t shohim far jan derivimet letrare t tri veprave t mdha, Historis, Kanunit e Kngve n letrsin shqipe t shkruar.
1. Historia e Barletit pr trashgimi ka ln kultin e nj letrsie heroike, q mund t quhet njsoj barletiane e sknderbejane, qoft edhe kur nuk lidhet me kta dy emra. Ky tip letrsie duket n zanafill t kulturs son t shkruar dhe kultivohet deri n ditt tona, duke pas marr nj hov n romantizm.
De Rada me Skenderbeun e pafat prpiqet t rindrtoj nj t kaluar heroike arbnore; Naimi me Istori t Sknderbeut krijon portretin trimror e moral t heroit pr ta ngjitur n ballin e heronjve kombtar; Noli e shkroi dy her historin e Sknderbeut simbas paradigms barletiane: nj her (1921) t letrarizuar, e hern e dyt t dokumentuar, si shkrim t plot referencial; Haxhiademi shkroi tragjedin Sknderbeu simbas skems strukturore t drams klasiciste, ku shkojn bashk trimria e fisnikria; Kadare te Kshtjella e nxori heroin nga veprimi i romanit t tij, duke portretuar humbjet e kundrshtarve si pasoj e veprimeve t tij, e n t njjtn koh heroin historik duke e uar kah prmasat e legjends; n ann tjetr, Bilal Xhaferi, te romani Krastakraus (Ra Berati), e sheh heroin n dritn m origjinale: si duket ai kur humb.
2. Trashgimia shpirtrore q ngrthen Kanuni ka derivuar n nj letrsi etnike, e cila prpiqet ta theksoj para s gjithash autenticitetin e kulturs, t vendit, t mentalitetit, at q do t jet universale, vetm me kushtin q t jet m par etnike.
Nuk ka dyshim q vepra m e plot e ktij tipi n letrsin shqipe sht Lahuta e Malcs e Gjergj Fishts, tanim e pagzuar si epope kombtare. Vepra e Fishts bashkon n vete letrsin heroike, letrsin etnike e letrsin fantastike, t tria si trashgimi t veprave t mdha. Mbas tij Ernest Koliqi, me noveln Gjaku, shpalon thellsit e tradits s Kanunit n psikologjin e individit dhe ndeshjen tragjike t zgjedhjes individuale prball kodit kolektiv; Nazmi Rrahmani, n romanin Malsorja, trupzon reflektimin e Kanunit n botn e femrs e n botn e familjes; Pashku lakon temn e dashuris npr kushtzimet kanunore te novela Nn qarr po rrinte vasha; nga ana e tij Kadare, te romani Prilli i thyer, rindrton me nj hollsi psikologjike historin e hakmarrjes, duke e prshkruar viktimn t pambrojtur nga fati i vet tragjik.
3. N hullit e Kngve sht krijuar nj tip i veant i letrsis shqipe, q po e thrrasim letrsi fantastike, pr t thn menjher q me udibrjen e mrekullitaren n strukturn e tyre vet Kngt jan veprat e para fantastike.
Novela Krcimtarja e Dukagjinit e Koliqit thuret duke pasur parasysh nj kontrat ndrmjet Zans mitologjike t Dukagjinit e bijs s njeriut t Dukagjinit, nj kontrat pr t mbrojtur krenarin kombtare; prap Fishta n meoldramn Jerina ase Mbretnesha e luleve shtron ngatrresat e pajtimet n mes njeriut e zanave pr t dshmuar diturin, bukurin e dashurin e femrs vendse; Anton Pashku ndrton varianten e t Bukurs s Dheut n tregimin Floka; nga ana e tij, Zejnullah Rrahmani, te novela E Bukura e Dheut, ngrit intrigat syzheike dhe mjerimet e dashuris s par t Princit; Beqir Musliu ka knduar n poem t re Legjendn pr vorret e krushqve, ka thurur poashtu dhe dramn Un, Halil Garria, ku ndihen shenjat trashguese t kngve; prap Kadare ka krijuar nj letrsi t veten si mbindrtim apo derivim t temave t Kngve kreshnike e t baladave, me veprat: Kush e solli Doruntinn, Ura me tri harqe, etj.
Ktu po ndalemi duke prmendur vepra t mdha, duke u prqndruar m tepr n aspektin tematik. Ndikimet jan t mdha e t veanta po t studiohej struktura tekstore, madje stili i veprave.
--------------------------------------------------------------------------------



VI


Tipizimi heroik

Heroi bn nj pun ta pazakonshme, q shkon prtej masave t njeriut t rndomt. Tipet e kulturave heroike kan m shum heronj se t tjert.
1. Te Historia e Sknderbeut kemi tipin e heroit historik, q provohet e dshmohet n koh, n hapsir e n rrethana. Sknderbeu lufton kundr pushtuesit t vendit, zhvillon 25 beteja t mdha dhe arrin t bashkoj princat shqiptar n nj trup e n nj ide. Dy veprime q do t bhen paradigma t prkufizimit t heroizmit n kulturn shqiptare me shekuj. N veprn barletiane Sknderbeu e tret dhe e rigjen atdheun, identitetin, bhet edhe njeri i zakonshm, dashuron dhe urren, fal gabimet njerzore, por edhe i ndshkon. Pra, ai sado t ket prmasat e t pazakonshmes, nuk shkon kurr n nivelin e legjends, po mbetet n rrafshin e historis.
2. Te Kanuni heroi mund t zhvillohet vetm n prmasat e heroit moral. Kjo n mnyr paradoksale do t thot t jesh m i prsosuri (m i pazakonti) n mesin e t njjtve. Sepse, vepra duke prcaktuar rregulla t jets s prditshme n shoqri nuk ndrton kultin e t veants, por prmasn e t prgjithshmes. Shprehja e tepruar e t veants n fakt sht thyerje e rregullit, kurse rregulli ndshkon apo prjashton thyerjen. N vshtrim t prgjithshm, npr nenet e Kanunit mund t gjendet formati i heroit t prditshmris shqiptare q do t ngritet npr virtytet morale: besa, nderi, burrnia.
3. Te Kngt kreshnike tashti ndeshemi me tipin e heroit virtual, fantastik. Ktu kemi t bjm me matjen e prditshme t veprimeve t jashtzakonshme t heronjve. E gjith kjo ndodh n domenin e fantastikes. Veprimet heroike, vetm deri n nj shkall kan prmasat njerzore, kurse tutje kalojn n prmasa t pazakonshme. Prandaj, n fazat e dyta hyn n loj fuqia prtejnjerzore, e prcaktuar me qeniet mitologjike. Muji sht kaq njerzor n dhimbjet e dashurit, por kaq fantastik n veprimet me ndihmn e zanave. Dhe prap kaq njerzor n dialogun me zanat pr t fituar betejat, q bhen pr nevoja e virtyte njerzore: dashuri, afrsi, burrri. Se edhe ktu si t ishte nj nen kanunor, n goj t heronjve shqiptohet thnia: m mir dek se korit.
Po them heroi fantastik i Kngve sht nj kombinim i krkesave njerzore me ndrrat e tij fantastike pr plotsimin e tyre.
--------------------------------------------------------------------------------



VII


Klasa e figurs

Tri monumentet tona kulturore dallohen n mnyr t veant prnga stili dhe klasa e figurs, q n fund t fundit kushtzon dhe strukturn e tyre tekstore.
1. N shkrimin historik dominojn koleksionet: p.sh. dinastit, luftrat, mundja, fitorja, humbja, paqja, popujt, vendet, q shprehen me fjalor t veant; mandej koleksionet e objekcioneve politike, juridike, etnike, q lidhen me narracionin; disa koleksione tematike lidhen me tematika personale t autorit. N Historin e Sknderbeut t Barletit zotrojn fjalimet dhe luftrat, betejat me ngjyrime morale. Jan t njohura fjalimet e Sknderbeut, si ai n Lezh, q prball nj tregimi t prqndruar pr t treguar atdhetarin e tij, ka n vete elementet e forta retorike t t bindurit.


Virtuti m i lart dhe besa e vrtet, o princr fort bujar dhe ju, o bashklufttar t mij shum t dashur, kujtoj se sht s pari t adhurosh, t kesh kujdes dhe t nderosh si duhet, me shpirt t pastr e me frik perndie n zemr Zotin e madh e t vrtet. S dyti, jo vetm ta duash dhe ta kesh gjithmon para syvet atdheun dhe shtetin, ku secili ka lindur dhe sht edukuar, por edhe ta mbrosh e ta shptosh edhe me gjak. Kto padyshim t gjitha, kto kurdoher un i kam patur pr zemr dhe pr to kam derdhur tr zotsin time dhe jam prpjekur me mish e shpirt.


Kur n shkrimin historik zotrojn unitetet e shenjave, shkrimi shkon kah nj form metaforike, q i afrohet liriks; ndrsa kur zotrojn raportet funksionale, historia merr trajtn e metonimis dhe i afrohet epopes, si sht rasti me Historin e Barletit.
Prfundimisht, mund t thuhet q Historin e Barletit e karakterizon figura e metonimis.
2. Do t pritej q figura e metonimis t ishte karakterizuese e tekstit t Kanunit, duke pasur parasysh karakterin e tij rezonues. Por, nuk sht kshtu.
Tekstin e Kanunit e karakterizon figura e elipss. N t vrtet, edhe formalisht edhe funksionalisht teksti i Kanunit sht nj elips e madhe. Vet ndrtimi i tekstit q shkon sipas parimit t niset nga gjersia pr tu rrudhur duke u prqndruar: nj her ngjarja, mandej anekdota pr ngjarjen, mandej rrudhja e anekdots n nj shprehje-formul me porosi, sht nj prosede eliptik. N ann tjetr, teksti m par i kodifikuar rishtas funksionon si elips, si formul, edhe nj her, edhe shum her, edhe po u lypn shpjegime, ato nuk ikin nga elipsa: nj formul do t shpjegohet apo plotsohet me formuln e re. Askund, asnj plas pr shpjegime perifrastike.


Po vrau i ati t birin, se ndjek kush. Kanuja ia xen se vret vedin. Kush vret vedin, shkon gjakhups.
***
Vrau i biri tan, ka marre djal mbas djalit, dahet luget e bludet e jet sa t jet jeta i marruem, por at gjak krkush sia krkon.
***
Virgjinat (femnat qi vishen si burr) sveohen prej grash tjera, pos qi jan t lira me ndej ndr burra pa tagr zanit e kuvendit.
***
Fjala mort nuk bn. Goja sqet kend n gjak, por gishti.


3. N Kngt kreshnike ka prshkrime t bukura e fantastike, m par t peizazheve t natyrs, mandej t bukuris, q sht nj variante shqiptare pr dashurin (Tanusha); pra n prshkrime zakonisht dominon krahasimi apo epiteti.


Lum pr t, o i lumi Zot!
Fort po shndrit njaj diell e pak po xe!
ǒ pe merr frima rrapin e Jutbins!
Bor e madhe, qi k r,
Rndojn ahat pr me u thye;
Kin etinat vetm kreshtat:
Ushtojn lugjet prej ortiqesh,
Prej ortiqesh, kah po bijn ndr gropa.
Jan r vashat me gj nlum,
Kan gjet lumn tn ngr akull;
Kan nis vashat me lyp krojet,
Kan gjet krojet tn ngr hej.
***
E un Tanushn vet e ko p.
Kr km pas bes me krajl:
Gj m tmir sshef njeri nn ket diell!
Vetulla e saj ndrejt si fiskaja;
Shteku i ballit, si shteku i malit,
Kurr merr hna me pranue;
Syni i saj, si kokrra e qershs;
E ka qrpikun, si krahi i dallndyshs;
Ftyra e saj, si kuqet molla ndeg;
Hunda ndrejt, si kalmi i Tushs;
Goja e vogl, si lula qi shprthen;
Dhmt e bardh, si gurzit e lumit,
Fill mbas shiut kr po i shndrit dielli,
Qafa e saj, si qafa e pllumbit:
Shtati i saj, si i shtat etinet;
Misht e dors, porsi rrmi i shemshirit.

Mirpo jo, figura dominante, madje karakterizuese e Kngve
sht hiperbola.

E ka v nji barr dr tvogl nzjarm,
Treqind vet pr i her mu x.
***
Kan b ashtat trimat me ushtue,
Kan b lumet trimat mu turbullue,
Kan b gjogat trimat me flurue.
***
E ka b nji piskam tmadhe,
Jan shmb kullat deri nthemele!
E t trandun deti me hi mbrend,
Kan gjimue malet si pr mot tlig.
***
Grueja grue e zna zn,
Zana diell e grueja hn;
Mjer kush bes grues i ka xan!


Kjo nu ka t bj vetm me t madhrishmen si domosdo t tyre, q ndjellin kt figur. Figura e hiperbols bhet m shum esenc e nj trajte krijuese q nuk njeh asfar kufizimi, jo t natyrs s artit mimetik. Krijimi i pakufi sht n natyrn e artit letrar. Kurse Kngt jan disa nga perlat e letrsis shqipe, n fillimet e saj; si monumente t gjall fisnikije shpirtnore e si prfytyrimet e pastrta t karakteristikave kombtare.
--------------------------------------------------------------------------------



VIII


Trajtat e ndikimit

Me jetn e tyre shumshekullore n botn shqiptare, tri veprat e mdha kulturore: Historia, Kanuni e Kngt e kan provuar ndikimin e vet, madje jan identifikuar kto trajta t ndikimit, duke u ndodhur njsoj si n strukturn e tyre ashtu dhe n funksionimin e tyre.
Historia e Barletit ngrit kultin e atdhetarizmit dhe kt e shprndan nprmjet gjestit e t veprimit t heroit. Ejani, pra, kryetrima, merrni hakun, mbroni me lavdin m t madhe atdhen, grat, fmijt dhe t mirat tuaja, silluni atyre qetsin e vrtet t liris.
Kanuni ndikimin e vet e bn njsoj n t gjitha sferat, duke marr e duke dhn shenjat e jets reale e konkrete, duke ndrtuar kultin e prsosmris morale (bes, trimni, burrni) dhe kt ndikim e bn nprmjet porosis. Fjala mort nuk bn. Goja sqet kend n gjak, por gishti.
Te Kngt kreshnike ngritet kulti i jets s lir t individit dhe i pavarsis, ndrsa ndikimi bhet nprmjet ngjalljes s imagjinats s njeriut. Fort po shndrit njaj diell e pak po xe!
Me kt trajt t krkimit e t ndikimit, kto vepra m par prbjn nj identitet kulturor, m pas hyjn n universalitetin e kulturave t njeriut.
--------------------------------------------------------------------------------



IX


Prfundim

Duke njohur vlerat pr identitetin e kulturs shqiptare t Historis s Sknderbeut, Kanunit t Lek Dukagjinit dhe t Kngve kreshnike, un me dashuri do tia dhuroja kt komplet nj t huaji, duke ditur q n to fshihen elsat pr shum zhvillime dhe interpretime n jetn e n literaturn shqipe.
Pse jo, madje m duket e nevojshme, q kto vepra duhet tu dhurohen edhe shqiptarve.


Prishtin, gusht 2001
--------------------------------------------------------------------------------


Sabri Hamiti, 2001

Marre nga www.kosova.com

A besoni edhe ju se Gjuha jone eshte monument i identitetit tone?