Close
Faqja 2 prej 6 FillimFillim 1234 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 21 deri 40 prej 115
  1. #21
    4. KUNDRSHTIMI I PLANEVE EKSPANSIONISTE T SHTETEVE FQINJE. SHQIPRIA DHE KRIZA LINDORE E VITEVE 1853-1856





    Megali Idea greke dhe Naertania serbe



    Kryengritjet pr autonomi t viteve 30-40, si pjes prbrse dhe element aktiv i lvizjes lirimtare n Ballkan, e dobsuan sundimin e Ports s Lart dhe krijuan kushte objektive pr bashkpunimin ushtarak t popujve t shtypur t gadishullit dhe pr shpejtimin e lirimit t tyre nga zgjedha osmane. Por ky bashkpunim u minua nga politika ekspansioniste e Greqis dhe e Serbis.
    N vitet 40 shteti serb dhe ai grek nuk e kishin prfunduar ende bashkimin e tyre kombtar. Nj pjes e territoreve me popullsi serbe e greke ndodhej ende nn sundimin osman. Pr kt arsye, nj nga drejtimet e politiks s ktyre vendeve ishte ai i lirimit t territoreve dhe i bashkimit t tyre me shtetet kombtare prkatse. Por, krahas ktij synimi t drejt, te qeverit greke e serbe q drejtonin kto shtete ishin shfaqur prirje t frymzuara nga ide shoviniste, t cilat u zhvilluan e u shndrruan n nj vij themelore t politiks s tyre.

    N fillim t vitit 1844 kryeministri grek J. Koleti e formuloi dhe e shpalli zyrtarisht programin politik ekspansionist, i cili hyri n histori me emrin Megali Idea (Megali Idhea - Ideja e Madhe). Sipas ktij programi, Greqia si trashgimtare e Bizantit duhej t shndrrohej n nj shtet t madh me kryeqytet Stambollin (Konstandinopojn), ku do t bnin pjes jo vetm tokat greke, por edhe t gjitha territoret me popullsi ortodokse jogreke t Ballkanit, q kishin qen nn Perandorin Bizantine dhe vareshin fetarisht nga Patrikana e Stambollit. Megali Idea prfshinte n kufijt e Greqis s Madhe edhe tokat shqiptare. Me kt projekt, n veri n fillim prfshihej n kufijt e Greqis gjith Shqipria, kurse pas viteve 60 caktohej si kufi verior her lumi Drin, her Shkumbini, ndrsa shovinistt m t moderuar grek e onin at deri te lumi Vjos.

    Pr realizimin e ksaj platforme qeveria greke parashikonte t hidhte n Shqiprin e Jugut eta t armatosura, t cilat do t provokonin kryengritje dhe do t prgatisnin truallin pr aneksimin e ktyre territoreve nga Greqia. Ajo u orvat t shfrytzonte pr qllimet e saj edhe kryengritjet shqiptare, sidomos ato t Shqipris s Jugut, si ishte ajo e vitit 1847, kur kryeministri grek J. Koletis hyri n bisedime me Zenel Gjolekn, t cilat, pr shkak t synimeve ekspansioniste t Athins, dshtuan.

    Megali Idea greke gjeti nj mbshtetje t fuqishme te Patrikana ortodokse e Stambollit. Me formimin e shtetit grek, Patrikana e humbi dora-dors karakterin ekumenik q kishte m par dhe u kthye n nj kish greke, n nj aleate e Greqis. Kshtu q kisha ortodokse dhe shkollat n gjuhn greke u kthyen n vatra pr t helenizuar besnikt e nxnsit q i frekuentonin ato.

    Po at vit, m 1844, ministri i Serbis I. Garashanin shpalli programin q do t vihej n themel t politiks serbe e q sht i njohur n histori me emrin Naertanie (Projekt). Edhe qarqet politike drejtuese t Serbis, ashtu si ato t Greqis, me pretekstin e lirimit t tokave t sllavve t jugut nga zgjedha osmane, synonin t krijonin nj shtet t madh, q do t prtrinte perandorin mesjetare t Stefan Dushanit. N kufijt e ksaj perandorie t re, sipas Naertanies, do t hynin edhe viset e Shqipris s Veriut s bashku me Kosovn, q ministri serb e pagzoi me emrin Serbi e Vjetr.

    T dyja programet kishin karakter shovinist dhe shprehnin aspiratat ekspansioniste t borgjezis greke e serbe. Ato nuk e njihnin ekzistencn e kombit e t Lvizjes Kombtare Shqiptare dhe si pasoj kundrshtonin iden e krijimit t shtetit shqiptar. Sipas ktyre programeve, tokat shqiptare ishin t destinuara t ndaheshin midis Greqis dhe Serbis.
    Kto synime t shteteve fqinje, q ishin shfaqur edhe m par, u shndrruan prej viteve 40 t shek. XIX n nj politik t prhershme zyrtare, pasojat e s cils u ndien shum shpejt n Shqipri.



    Lufta kundr turkomanizmit dhe grekomanizmit



    Duke filluar prej viteve 50 Lvizja Kombtare Shqiptare bri nj luft gjithnj e m t ashpr kundr ideologjis s panislamizmit, t propaganduar nga Porta e Lart, dhe t panhelenizmit, t prhapur nga qarqet shoviniste t Athins.
    Qeveria e Stambollit ua mohonte kombsin shtetasve mysliman joturq t Perandoris, t cilt i quante osmanllinj dhe ndiqte me kmbngulje parimin, sipas t cilit Perandoria teokratike Osmane duhej t mbshtetej mbi gjith shtetasit mysliman pa dallim.

    Me qllim q t prforconin pozitat e tyre n Shqipri, t rrezikuara nga kryengritjet e vazhdueshme shqiptare dhe nga lvizja e prgjithshme kryengritse e popujve t tjer ballkanas dhe pr ti lidhur sa m ngusht masat e prapambetura t popullsis myslimane shqiptare me fatet e Perandoris, qeveritart e Stambollit filluan t zhvillonin nj fushat me parulla panislamike pr t nxitur fanatizmin e prarjen fetare midis shqiptarve. Ata drguan n Shqipri pr kt qllim edhe klerik mysliman nga Anadolli e nga vende t tjera lindore. Ktij qllimi i shrbenin edhe shkollat shtetrore turke q po ngriheshin n vitet 50-60 n Shqipri, t cilat, edhe pse quheshin formalisht shkolla laike, pjesn m t madhe t programit e kishin me lnd fetare islamike.

    Kundrshtimi q i bnte Porta lvizjes shqiptare gjente mbshtetje te disa shtresa t caktuara t shoqris shqiptare, te turkomant. Kta prbheshin, n radh t par, nga elementt fanatik t klerit mysliman shqiptar, si dhe nga nj pjes e feudalve t vendit, t cilt pozitn e privilegjuar q kishin si funksionar fetar ose shtetror ia detyronin sulltanit dhe prandaj ishin t interesuar t mos prisheshin e as t prekeshin lidhjet me t. Ndr turkomant bnin pjes edhe disa element t borgjezis s pasur qytetare, t cilt, jo vetm nn ndikimin e parullave fetare islamike, por edhe si siprmarrs shtetror e pjesmarrs n spekulime t prbashkta me funksionart e Perandoris, kishin interes t ruanin gjendjen ekzistuese, q u siguronte atyre nj varg fitimesh. Qarqet e turkomanve prpiqeshin t shfrytzonin pr qllimet e tyre prapambetjen arsimore e kulturore t shtresave t gjera t popullsis shqiptare, ndjenjat e tyre t natyrshme fetare islame dhe sidomos ndikimin mbi to t sulltanit si Kalif.

    Kundrshtim t ashpr gjeti Lvizja Kombtare Shqiptare, si edhe ajo e disa popujve t tjer ballkanas, edhe nga prirjet shoviniste t disa qarqeve t borgjezis greke, q propagandonin panhelenizmin si arm ideologjike pr t prgatitur realizimin e planit ekspansionist t Ides s Madhe. Nj rol t veant n kt lvizje luante edhe kleri i Patrikans greke t Stambollit. Ideologjia panheleniste u mbshtet edhe nga disa shtresa t caktuara t shoqris shqiptare, nga grekomant, si u quajtn prfaqsuesit e ktij orientimi, q vinin n radh t par nga nj pjes e tregtarve ortodoks t Shqipris s Jugut, q kishin lidhje me tregjet e Selanikut, t Korfuzit etj.
    Dobsia e borgjezis shqiptare si klas e re dhe ndikimi i parullave fetare t prhapura me an t kishs e t shkollave greke u bn shkak q grekomant t shihnin te borgjezia greke, e cila kishte krijuar shtetin e vet kombtar, t vetmen mbshtetje pr tu liruar nga zgjedha osmane.

    Protagonistt e Ides s Madhe n Shqipri u prpoqn t shfrytzonin pr qllimet e tyre edhe dasit fetare midis borgjezis e fshatarsis s krishtere shqiptare dhe bejlerve ifligar t vendit, q n shumicn drrmuese ishin mysliman, si edhe nevojn e madhe pr arsim q kishte popullsia shqiptare, nevoj e cila, pr munges shkollash n gjuhn shqipe, nuk kishte mundsi t plotsohej ather vese n shkolla greqisht.

    Duke luftuar kundr ktyre rrymave mendimtart rilinds prpunuan platformn e vet, q u b baza e veprimit t mtejshm politik-kulturor t Lvizjes Kombtare Shqiptare. T nisur nga fakti se n baz kriteresh objektive populli shqiptar, me gjith ndarjen fetare, prbnte nj komb m vete dhe si i till kishte nj rrug t veant t formimit historik q e shpinte n mvetsin e tij kulturore e politike, ideologt e lvizjes kombtare e drejtuan propagandn e tyre kundr prpjekjeve t panislamistvedhe panhelenistve pr t br pr vete politikisht, sipas parimit fetar, pjes t veanta t popullit shqiptar.

    Nj luft t posame bn ata, ndr t tjera, kundr tezave politike t panhelenistve, q, duke i mbshtetur synimet e tyre n teorin pellazgjike, propagandonin se shqiptart dhe grekt kishin origjin t prbashkt, ishin pasardhs t pellazgve nga gjuha e nga prejardhja dhe si rrjedhim ishin vllezr, e arrinin kshtu n prfundimin se shqiptart duhej t shkriheshin jo vetm nga pikpamja kulturore, por edhe politikisht n gjirin e helenizmit.

    Megjithat, vshtirsit e krijuara nga nj propagand e till armiqsore ndaj kombit shqiptar, nuk i penguan Naum Veqilharxhin dhe aktivistt e tjer t shtjes kombtare t vijonin rrugn e nisur. Naum Veqilharxhi iu drejtua pasanikve shqiptar n Rumani, Vangjel Zhaps nga Labova e Lunxhris (Gjirokastr) dhe Apostol Arsaqit nga Hotova e Prmetit, t njohur si dhurues shumash t mdha pr qllime mirbrse n Greqi, q t jepnin prkrahjen e tyre pr t shtypur libra shkollor n gjuhn amtare, t hartuar prej tij dhe pr t hapur shkolla shqipe. Por Vangjel Zhapa doli kundr orientimit t pavarur t veprimtaris arsimore shqiptare.

    Kur po zhvillonte nj veprimtari t dendur pr shtjen shqiptare, Naum Veqilharxhi vdiq (n vitin 1854). Si fajtor pr vdekjen e tij shqiptart akuzuan n radh t par Patrikann e Stambollit, e cila, pr t ruajtur unitetin e fes s krishter q gjoja ishte vn n rrezik nga veprimtaria e Naum Veqilharxhit, kishte nxitur Portn pr t marr masa kundr tij. Rrugn e veprimtarit t palodhur e vijuan shum dishepuj, midis t cilve edhe Thimi Mitkoja nga Kora.
    Nj rrug t veant filluan t ndiqnin n kto vite disa intelektual ortodoks nga Shqipria e Jugut e n radh t par Anastas Byku nga Lekli i Tepelens (veproi n vitet 1859-1878). Duke u nisur nga bindja se pa prparim kulturor, pa lvrimin e msimin e gjuhs amtare populli shqiptar nuk do t kishte mundsi t zinte vendin q i prkiste midis popujve t tjer, Anastas Byku botoi n vitet 1861-1862 n Lamia t Greqis gazetn greqisht-shqip Pellasgos, kushtuar shtjes shqiptare.

    T njjtit qllim i shrbente edhe abetarja e vogl me titull Gram pr shqiptart (1861), n t ciln prdorej alfabeti greqisht pr shkrimin e shqipes. M tej Anastas Byku punoi pr ngritjen e nj rrjeti t gjer shkollash fillore e t mesme n gjuhn shqipe, pr t cilat u prpoq t fitonte prkrahjen financiare edhe t Vangjel Zhaps. Por Anastas Byku, ndonse ishte pr ruajtjen e karakterit t veant t popullit shqiptar, u shpreh kundr zhvillimit t tij t pavarur dhe pr prfshirjen e tij n gjirin e helenizmit. Rrugn e Anastas Bykut e ndoqi n fillim t veprimtaris s vet edhe Jani Vretoja nga Postenani i Leskovikut (1822-1900), si dhe Eftim Brandi nga Kora (veproi n vitet 1860-1880).

    Mendimi i Anastas Bykut, i cili e vinte lvizjen shqiptare n vartsi t synimeve t qarqeve panheleniste, u kundrshtua nga veprimtart e lvizjes shqiptare, midis tyre nga Thimi Mitkoja. Lufta q zhvillonte Lvizja Kombtare Shqiptare n fronte t ndryshme dshmonte pr rritjen e saj ideologjike. Mendimi i rilindsve, i formuar qysh n kt koh, n lidhje me rrugn e veant historike t popullit shqiptar, u bnte jehon krkesave t kryengritjeve popullore kundrosmane pr autonomin e Shqipris. Me forcimin e Lvizjes Kombtare Shqiptare filluan t diferencoheshin edhe radht e rretheve borgjeze turkomane e grekomane, nj pjes e antarve t t cilave u bashkua me t.

  2. #22
    Kriza Lindore e viteve 1853-1856 dhe Shqipria



    Kryengritjet kundr Tanzimatit dhe sidomos kryengritja e madhe e vitit 1847 i kishin treguar Stambollit rrezikun q i kanosej Perandoris nga nj acarim i ri i gjendjes n Shqipri n nj koh kur kishte filluar t rritej edhe lvizja e prgjithshme pr lirimin kombtar t popujve t Ballkanit dhe ishin acaruar kontradiktat e Fuqive t Mdha lidhur me trashgimin e t smurit t Bosforit, si quhej tashm Perandoria Osmane. Shqetsimi i Ports ishte shtuar edhe nga interesimi q kishin filluar t tregonin pr Shqiprin shtetet e reja ballkanike dhe nga orvatjet e tyre pr ti shfrytzuar lvizjet kundrosmane t shqiptarve.
    N kto rrethana, kur mund t shprthente nj konflikt ndrkombtar, Stambolli, duke dashur t kishte n krahun e vet forcn ushtarake t shqiptarve, q e monte shum, krahas zgjerimit t propagands panislamike mori edhe disa masa pr t ulur tensionin n marrdhniet me shqiptart. Autoritetet osmane n Shqipri u urdhruan t mos prdornin prkohsisht forcn pr t zbatuar reformat. Sulltani fali nj varg krersh t burgosur ose t internuar t kryengritjes, si dhe Zenel Gjolekn. M 1849 kapedanit t Mirdits Bib Doda iu dha titulli pash dhe iu njoh e drejta q t merrte pjes n luft me nj repart t vetin, t prbr prej afr 10 mij lufttarsh. Si komandant repartesh t rregullta u njohn edhe feudal t tjer, t cilve Porta u siguroi shprblime e grada.

    Nga ana tjetr, n Shqipri kishte filluar t shtohej gjithnj e m shum shqetsimi i shkaktuar nga synimet ekspansioniste t shteteve fqinje, i cili e kishte rritur gatishmrin e popullsis pr t mbrojtur trojet e veta. Kt rrethan u prpoq me t gjitha mnyrat ta shfrytzonte qeveria osmane pr t nxitur urrejtjen e shqiptarve kundr vendeve fqinje dhe pr t siguruar nj bashkpunim sa m t ngusht me ta.

    Nj rast i till u paraqit m 1852, kur Turqia i shpalli luft Malit t Zi duke marr shkas nga disa ndryshime n formn e shtetit q kishte br princi i ri Danilo. Thirrjes s sulltanit pr t marr pjes n luft iu prgjigjn nj varg krersh feudal dhe bajraktar shqiptar, midis tyre edhe Bib Doda, Zenel Gjoleka etj., t cilt shkuan me repartet e tyre n ndihm t ushtris osmane. Por lufta nuk i solli ndonj prfitim Stambollit. Ndonse u sulmua edhe nga Shqipria e nga Hercegovina, Mali i Zi, me ndrhyrjen e Fuqive t Mdha, doli nga lufta i padmtuar. Repartet shqiptare nga ana e tyre patn humbje t ndjeshme n njerz, midis t tjerve u vra edhe Zenel Gjoleka.

    Prleshjet e prgjakshme n kufirin turko-malazez vijuan edhe pas lufts. Ato nxiteshin nga krert e Malit t Zi pr t prgatitur truallin pr aneksimin e trojeve veriore t Shqipris. Por sulmet malazeze ndeshn n qndresn e vendosur t popullsis shqiptare t ktyre krahinave.

    N mesin e shek. XIX u acarua edhe m shum rivaliteti ndrmjet Fuqive t Mdha evropiane pr ndikimin n vendet e Lindjes s Afrme. N kt koh Anglia e Franca e kishin dbuar pothuajse krejtsisht Rusin e prapambetur nga tregjet e ksaj zone. Por Rusia nuk kishte hequr dor nga synimi pr t shtn n dor Ngushticat e Dardaneleve dhe vet Stambollin, q t shtrinte kshtu m tej pranin e saj n Lindjen e Afrme e n Ballkan. Ajo priste t krijohej nj gjendje ndrkombtare e prshtatshme pr ta shembur Perandorin e sulltanve dhe pr t arritur kto qllime. N projektet e saj pr rregullimin e ardhshm t Turqis Evropiane, Rusia parashikonte krijimin e forcimin e shteteve t pavarura, sllave ose prgjithsisht t krishtere, t cilat do t ishin nn ndikimin e Rusis. Por n kto projekte nuk figuronte Shqipria. Qeveria cariste nuk parashikonte krijimin e nj shteti shqiptar dhe prandaj qllimisht i identifikonte shqiptart mysliman me turqit, ndrsa ata t krishter ortodoks me grekt.

    Politika ruse e coptimit t Perandoris Osmane ndeshi n kundrshtimin e vendosur t fuqive perndimore e n radh t par t Anglis e t Francs. Kto fuqi vijonin t garantonin e t prkrahnin status quo-n dhe paprekshmrin e Turqis, sepse po e kthenin at n nj gjysmkoloni t tyre dhe sepse me ruajtjen e Turqis pengohej dalja e Rusis n Mesdhe. Kur n korrik 1853 qeveria cariste i shpalli luft Perandoris Osmane (Lufta e Krimes, 1853-1856), ajo u gjend shum shpejt prpara nj konflikti t madh, n t cilin Anglia e Franca dhe m von edhe Mbretria e Sardenjs morn ann e Turqis. Pas nj vargu fitoresh fillestare t Rusis n frontin e Danubit e n det, operacionet e aleatve t Turqis u prqendruan n gadishullin e Krimes dhe prandaj konflikti mori emrin Lufta e Krimes.

    Duke pasur ushtrit e saj n brigjet e Danubit, Rusia u bri thirrje popujve ortodoks t Ballkanit t rrmbenin armt kundr shtypsit shekullor. Duke shpresuar se me fitoren e Rusis ortodokse do t prmirsohej gjendja e tyre, ksaj thirrjeje iu prgjigjn vullnetar nga vende t ndryshme ballkanike, si edhe shqiptar ortodoks nga Shqipria e Jugut.

    Edhe Turqia nga ana e saj u prpoq t mobilizonte forcat shqiptare me parulln e mbrojtjes s fes islame, por nuk arriti ndonj sukses t madh. Ajo nuk mundi t nxirrte nga Shqipria vese pak nizam. Nuk dhan fryte t dukshme edhe prpjekjet e saj pr t drguar krert shqiptar me forcat e tyre n frontin rus. Shumica e tyre nuk pranoi t shkonte n nj front kaq t largt, si ishte fronti i Danubit dhe preferoi ti mbante forcat gati n rastin e nj sulmi t mundshm nga Mali i Zi ose nga Greqia. Vetm Bib Doda me nj numr mirditasish u nis pr n front, por pas disa kohsh edhe ai u kthye n vendin e vet pr shkak t mosmarrveshjeve q lindn midis tij dhe komandantit turk, Omer Pashs.
    Lufta e Krimes nxiti Malin e Zi dhe Greqin t ndrmerrnin veprime luftarake kundr Perandoris Osmane. Mali i Zi ndrmori disa sulme n Hercegovin e n tokat shqiptare dhe prgatiste nj goditje kundr Tivarit. Por prball qndress s vendosur t shqiptarve dhe nn presionin e fort t Austris e t Francs, princi Danilo u detyrua t hiqte dor nga kjo ndrmarrje.

    M larg shkuan veprimet e Greqis. Megjithse Anglia e Franca nuk e lan t hynte n luft kundr Ports, qeveria greke organizoi eta t shumta t komanduara nga oficer t ushtris, t cilt u futn fshehurazi n Thesali dhe n krahinat e vilajetit t Janins pr t organizuar nj kryengritje kundrosmane. Ata hyn edhe n krahina t Shqipris, duke br kshtu nj hap t par drejt sendrtimit me forcn e armve t Megali Ides. Pr kt qllim ajo u prpoq t shfrytzonte urrejtjen e shqiptarve ortodoks kundr sundimtarve osman dhe prandaj vuri n krye t lvizjes figura t shquara t lufts pr pavarsi me prejardhje arbreshe ose nga Suli, si Theodhor Griva e Nikoll Zerva, t cilt do ti jepnin kryengritjes n tokat shqiptare dukjen e nj aleance greko-shqiptare.

    M 2 janar 1854, pasi shpalln lirin dhe pavarsin e gjith provincave t Greqis s Vjetr, udhheqsit e kryengritjes, me parulln perandori greke ose vdekje, i ftuan banort e ktyre krahinave t rrmbenin armt. Kryengritsit arritn n fillim disa suksese n ato krahina ku nuk kishte ushtri t rregullt dhe ku vepronin disa feudal shqiptar me forcat e tyre lokale. Arta ra n duart e kryengritsve dhe nj et e madhe andartsh?, e komanduar nga gjenerali Griva, arriti deri n Mecov. Gjat marshimit n viset e brendshme t vilajetit t Janins, andartt grek prdorn edhe forcn pr ti detyruar vendasit t bashkoheshin me ta, ndrsa n Filat persekutuan n prill t vitit 1854 disa familje shqiptare, midis t cilave edhe at t Xhafer pash Demit.

    Por synimet aneksioniste t qeveris greke bn q shqiptart ti shmangeshin bashkpunimit me ta dhe kryengritja t mos merrte karakter t prgjithshm. Pr m tepr, krert shqiptar t Jugut, ndr t cilt elo Picari, Halit bej Frashri, Ahmet apari etj., duke njohur synimet pushtuese t Athins, mobilizuan forcat e tyre dhe i thyen andartt grek n krahinn e Arts dhe n Thesali. Nga ana tjetr, Anglia me Francn, pas protestave t Turqis q e akuzoi Athinn pr ndrhyrje n punt e brendshme t Perandoris Osmane, e detyruan qeverin e Athins t hiqte dor nga kto veprime, q ishin n dobi t Rusis; si mas shtrnguese kundr saj, ato pushtuan me flotn e tyre Pireun, limanin kryesor t Greqis.

    Krizn e shkaktuar nga lufta ruso-turke e shfrytzoi edhe Vjena pr ti shkputur Ports s Lart nj varg koncensionesh dhe pr t prforcuar pozitat n Shqiprin e Veriut ku, n baz t traktateve ndrkombtare, ajo kishte fituar t drejtn e mbrojtjes s popullsis katolike (i ashtuquaturi kultusprotektorat)??.
    Me ndrhyrjen e Austris u kthye prsri n Shkodr urdhri i jezuitve, i dbuar prej andej 11 vjet m par. Me an t nj demonstrate detare prpara gryks s Buns m 1853, Vjena e detyroi Portn t lejonte ngritjen e nj seminari t jezuitve. Disa vjet m von u themelua n Shkodr nn mbrojtjen e Austris edhe nj kuvend franeskan. Nga ana tjetr, kapitali tregtar austriak po bhej veanrisht aktiv n Shqipri dhe n trevat e tjera perndimore t Gadishullit Ballkanik. Kjo u pasqyrua edhe n shtimin e numrit t anijeve austriake q vinin n limanet shqiptare. Me forcimin e pozitave ekonomike e politike Austria fitoi n Shqipri dhe n Ballkanin Perndimor nj pozit t privilegjuar ndr Fuqit e Mdha.

    Edhe Franca u prpoq t prforconte me kt rast pozitat n Ballkan e t vinte nn ndikimin e saj princin Danilo t Malit t Zi dhe kapedanin e Mirdits Bib Dodn.
    Lufta e Krimes mori fund n mars 1856 me nnshkrimin nga ndrluftuesit t Traktatit t Paqes n Paris. N kt Traktat u prfshin edhe parimet themelore t Dekretit t ri perandorak (Hat-i Humajun), q sulltan Abdyl Mexhiti ishte detyruar t shpallte m 15 shkurt 1856 me shtytjen e drejtprdrejt t Anglis e t Francs dhe q shnonte fillimin e periudhs s dyt t Tanzimatit. Ky dekret ritheksonte, prve t tjerave, detyrimin e Ports s Lart pr tu njohur popullsive t krishtere nn sundimin e saj disa t drejta administrative. Duke e prfshir thelbin e Hat-i Humajunit n Traktatin e Paqes t Parisit (mars 1856), Anglia dhe Franca synonin ti hiqnin Rusis mundsin q t ndrhynte n favor t ktyre popullsive dhe t vendosnin nj kontroll t prbashkt mbi Perandorin Osmane.



    Shqipria gjat krizs ballkanike t viteve 60



    shtja e lirimit dhe e bashkimit kombtar t popujve ballkanas nuk gjeti zgjidhje as me Hat-i Humajunin dhe as me Traktatin e Paqes t Parisit t vitit 1856. Prkundrazi, me kt Traktat, Anglia, Franca dhe Austro-Hungaria u bn garante t trsis territoriale dhe t pavarsis s Perandoris Osmane. Popujt e shtypur t Ballkanit nuk u pajtuan me kt prmbajtje t Traktatit t Parisit, q prbnte nj penges n luftn e tyre pr lirimin nga robria osmane.
    Nj varg kryengritjesh lirimtare shprthyen gjat viteve 60 n Hercegovin, n Bullgari etj. Vetm prpjekjet e diplomacis s Fuqive t Mdha perndimore dhe prirjet shoviniste t shteteve ballkanike e shmangn mundsin e nj lufte t prbashkt t popujve t shtypur t Ballkanit kundr Perandoris s sulltanve.
    Porta e Lart nga ana e saj bnte mos q ta nnshtronte principatn e vogl t Malit t Zi, e cila i kishte shkaktuar asaj kaq telashe, kurse princi Danilo organizonte vazhdimisht provokacione n kufirin turko-malazez kundr viseve shqiptare, t cilat synonte ti aneksonte. Popullsia e Shkodrs dhe viset kufitare n veri u shqetsuan nga sulmet e etave malazeze drejt tokave shqiptare. Edhe qarqet patriotike t vendit, me Pashko Vasn, Zef Jubanin, Oso Kukn etj. n krye, arritn n prfundimin se shqiptart duhej t ndrmerrnin veprime mbrojtse kundr sulmeve malazeze.

    Drejt qndress kundr Malit t Zi i nxiste shqiptart edhe Porta e Lart, q ishte e interesuar t prdorte n luft forcat e tyre. N fillim t vitit 1862 kto provokacione uan n shprthimin e nj konflikti kufitar, t nj lufte ndrmjet Malit t Zi dhe Perandoris Osmane. Njsit malazeze sulmuan kullat kufitare n drejtim t fshatit Vranin, duke djegur dhjetra shtpi t shqiptarve. N kto rrethana, disa reparte vullnetarsh u nisn pr n front. N krye t tyre u vu Oso Kuka, q qe vendosur n Vranin si komandant i forcave vullnetare, s bashku me M. Golemin, M. Begen, I. Koplikun etj. Forcat vullnetare mbrojtn me vendosmri nj nga kullat kryesore kufitare n Vranin.

    M 26 shkurt 1862, pas disa ndeshjesh paraprake, u zhvilluan luftime t rrepta kundr etave malazeze n Krnic. Megjithse psuan humbje t mdha, forcat vullnetare, me Oso Kukn n krye, qndruan deri n fund, vendosn t mbronin vendin qoft edhe me flijimin e jets s tyre. I rrethuar n nj kull t ishullit t Vranins (buz liqenit t Shkodrs), Osoja, pr t mos rn n duart e malazezve, u vuri zjarr fuive t barutit dhe u hodh n er bashk me lufttar t tjer shqiptar, duke vrar edhe kundrshtart malazez q sulmonin kulln. Akti i tij u b nj shembull vetmohimi pr mbrojtjen e trojeve shqiptare.
    N vitet 60 qeverit e Serbis e t Greqis u aktivizuan prsri pr ndarjen e trojeve t Perandoris Osmane n Gadishullin Ballkanik, ku prfshihej edhe Shqipria. Qysh n vitin 1861 ato hyn n bisedime pr nj aleanc politiko-ushtarake kundr Turqis. N kto bisedime, t cilat nuk patn sukses, t dyja palt i jepnin rndsi qndrimit t shqiptarve si pr potencialin e tyre ushtarak q e monin shum, ashtu edhe pr faktin se territori i Shqipris do t formonte hallkn ndrlidhse midis frontit jugor grek dhe atij verior serb. Sipas fjalve t kryeministrit serb I. Garashanin, pjesmarrja e shqiptarve n luft ishte nj kusht i domosdoshm pr fitoren mbi Turqin.

    Nj mendim t till kishin edhe shum diplomat rus. Njri prej tyre, M. Hitrov, duke vlersuar gjendjen n Shqipri, ku vihej re nj paknaqsi e prgjithshme jo vetm n malsit dhe n radht e borgjezis s qyteteve, por edhe midis bejlerve e pashallarve t prekur nga administrata e re, deklaronte m 1862: Turqia jo vetm nuk mund t shpresoj shum n prkrahjen e shqiptarve, por, prkundrazi, n disa kushte t caktuara, pikrisht ktu prgatitet mbarimi i saj i shpejt. do gj varet nga kjo: A do t prgatitet Shqipria me koh pr ngjarjet e ardhshme? A do ti kushtohet asaj vmendja e duhur?.

    N gjendjen e krijuar n Gadishullin Ballkanik ndikuan edhe ngjarjet q kishin ndodhur n Italin e afrt. N vitet 1859-1861, si pasoj e nj lvizjeje t gjer popullore, ishte realizuar, ndonse akoma jo plotsisht, lirimi dhe bashkimi i Italis n nj shtet. Nj rol t rndsishm n kto ngjarje kishte luajtur demokrati revolucionar Xhuzepe Garibaldi. N luft me diplomacit e Fuqive t Mdha, Xh. Garibaldi mendonte t zgjidhte shtjen e lirimit dhe t bashkimit kombtar jo vetm t Italis, por t t gjitha kombeve t shtypura, veanrisht t Evrops Juglindore e Lindore, me an t nj lvizjeje t gjer revolucionare t vet popujve, t cilt, sipas tij, ishin aleat dhe duhej t harronin urrejtjet, grindjet e paragjykimet kombtare e fetare. shtja e liris sht nj e vetme, cilido q t jet populli q e mbron. Kur ta ken kuptuar t gjith popujt kt t vrtet ..., ather mbretria e despotizmit do t marr fund prgjithmon ... Kur t jet prmbysur m n fund krenaria e Habsburgve dhe t jet dbuar osmani barbar n shkrettirat e tij, Adriatiku do t banohet n t dy brigjet prej popujsh t lir, t denj t duhen e t kuptohen si vllezr ..., deklaronte Garibaldi n nj proklamat t vitit 1862.

    Vmendja e revolucionarve italian u drejtua edhe nga Shqipria. Arbresht e Sicilis e t Kalabris, t cilt kishin luajtur nj rol me rndsi n lvizjen pr lirimin dhe bashkimin kombtar t Italis dhe ishin t lidhur me Garibaldin, shrbyen n kt rast si ndrmjets pr vendosjen e lidhjeve ndrmjet revolucionarve italian e shqiptar.
    Qendra kryesore pr organizimin e bashkpunimit ndrmjet Italis dhe Ballkanit u krijua n Korfuz. Emisart italian filluan t prshkonin Shqiprin dhe provincat e tjera ballkanike t Perandoris Omane. Me krkesn e shqiptarve, Garibaldi filloi t drgonte arm n Shqipri. Ai parashikonte ti zbarkonte forcat e veta diku n bregun e Shqipris dhe, duke u bashkuar me forcat vendase, t niste marshimin drejt veriut.
    Kjo ekspedit, sipas mendimit t revolucionarit t shquar italian, do ta ndihmonte popullin shqiptar, q ai e monte si popull trim, t fitonte lirin dhe do ta vinte diplomacin evropiane, q nuk ishte pr nj kryengritje, prpara nj fakti t kryer.

    Por diplomacia evropiane dhe vshtirsit e brendshme e penguan nj zhvillim t till t ngjarjeve. Kt lvizje u prpoqn ta shfrytzonin qarqet qeveritare italiane pr shtrirjen e ndikimit t Roms n bregun lindor t Adriatikut, ndrsa qeveria greke me ann e saj shpresonte t realizonte Iden e Madhe. Greqia drgoi emisart e vet n Thesali dhe n vilajetin e Janins pr t drejtuar veprimet e bandave t andartve grek n kto krahina. Prpjekjet e saj pr t gjetur mbshtetje te shqiptart, q tanim i njihnin synimet aneksioniste t Athins, nuk dhan rezultat, ndrsa komitetet greko-shqiptare, q arriti t ngrej ajo m 1862, si ishin ai i Janins dhe i Durrsit, nuk u vun n shrbim t politiks s Athins. Komiteti i Durrsit, m 15 korrik 1862, doli botrisht me ann e nj promemorjeje, drejtuar opinionit publik evropian, kundr synimeve t Athins pr aneksimin e Shqipris s Jugut, shpalli se shqiptart, edhe pse shtja e tyre nuk po prkrahej nga diplomacia evropiane, ishin t vendosur t luftonin, nn flamurin e Sknderbeut pr t liruar atdheun e tyre.
    Porta e Lart, e alarmuar nga mundsia e nj zbarkimi t garibaldinve, mori masa ushtarake duke bllokuar me flotn e saj bregdetin shqiptar dhe duke lidhur nj marrveshje me Austrin pr t luftuar s bashku do lvizje revolucionare n Ballkan.

    Pas disfats q psoi Austria n luftn kundr Prusis m 1866 dhe duke marr shkas nga kryengritja e popullsis greke t Krets q shprtheu po at vit kundr zgjedhs osmane, Rusia filloi t bnte prsri nj politik aktive n Ballkan. Duke synuar t vendoste ndikimin e saj n kt zon, diplomacia ruse krkoi nga Porta njohjen e autonomis s popujve t krishter t Perandoris.
    Me memorandumet e kancelarit Gorshakov t dats 12 mars dhe 18 prill 1866, qeveria ruse, duke u br nj kritik t ashpr reformave t deriathershme centraliste, paraqiste nj projekt pr krijimin e katr provincave t mdha autonome n Turqin Evropiane, q do t kishin t drejta mjaft t gjera vetqeverisjeje. Por projekti rus e mbshteste parimin e autonomis mbi fen e popullsis. Asnjra nga provincat nuk do t kishte karakter homogjen nga pikpamja etnike. Shqipria e Veriut dhe Kosova parashikohej t bashkoheshin me Bosnjn dhe Hercegovinn me popullsi sllave, kurse Shqipria e Jugut me Thesalin dhe me krahinat e vilajetit t Janins.

    Politika ruse prpiqej njkohsisht t krijonte n Shqipri edhe nj vatr t dyt kryengritjesh pran Krets, pr ta ashprsuar edhe m tej krizn. Diplomatt rus u vun n lidhje me disa feudal shqiptar t paknaqur; ndr ta ishte edhe Xhelal pash Mati, i cili rronte n Stamboll nn vzhgimin e Ports. Pashai shqiptar i premtoi Rusis se do t mobilizonte forca t rndsishme shqiptare pr nj kryengritje me kusht q t kishte prkrahjen financiare dhe politike t Rusis. Qeveria ruse e vuri pashn e Matit n lidhje me qeverin serbe, e cila e siguroi se do ta prkrahte n prpjekjet pr tu br sundimtar i pavarur i vendit t tij. Lidhje t tilla qeveria serbe krijoi edhe me disa krer bajraktar t Veriut e t Dibrs.

    Meq ndrhyrja energjike e Anglis nuk e lejoi t merrte pjes haptazi n konfliktin midis Ports dhe kretasve, qeveria greke filloi t hidhte andart n Thesali dhe n vilajetin e Janins. Qeveria e Athins edhe ksaj radhe u prpoq t gjente mbshtetje n viset e banuara nga shqiptart. Por propaganda e saj, ashtu si edhe m par, doli me parulln pr formimin e nj Greqie t Madhe, q ksaj here shtrihej nga gjiri i Burgasit n Detin e Zi e deri n Shkodrn e Shqipris n detin Adriatik, gj q jo vetm e bri t pamundur do afrim me shqiptart, por shkaktoi edhe kundrshtimin e vendosur t tyre.

    Pas dshtimit t bisedimeve serbo-greke t vitit 1861 dhe t nismave t tjera q u morn m 1862 e m 1863 pr nj luft t prbashkt kundr Turqis, qeverit e Athins e t Beogradit i rifilluan ato n janar t vitit 1867 dhe i prfunduan m 26 korrik t atij viti me nj traktat t nnshkruar n qytetin austriak Vslau dhe me nj konvent ushtarake q u nnshkrua n Athin m 28 shkurt 1868. Gjat ktyre bisedimeve t dy palt hyn n pazarllqe pr ndarjen e territoreve dhe i trajtuan si plak tregu sidomos tokat shqiptare. Qysh n fillim ato u morn vesh q Greqia nuk do ta kundrshtonte aneksimin nga Serbia t Bosnjs, t Hercegovins dhe t Shqipris Veriore gjer n Durrs, kurse Serbia do t pranonte bashkimin e Thesalis, t Epirit (ku prfshihej Shqipria Jugore dhe e Mesme deri n Durrs), t Maqedonis, t Thraks dhe t ishujve t Egjeut me Greqin. Kto ishin krkesat e tyre maksimale q do t shrbenin si baz pr ndarjen territoriale pas fitores s lufts kundr Turqis, kurse n traktat u prfshin zyrtarisht krkesa m t moderuara. Gjat t gjitha bisedimeve, si edhe n dokumentet prfundimtare, shqiptarve u kushtohej nj vmendje e veant. T dy palt merrnin prsipr t punonin me t gjitha mjetet pr ti pasur ata me vete n rastin e konfliktit me Turqin, d.m.th. pr ti hedhur shqiptart n nj luft, fitorja e s cils do t onte n coptimin e atdheut t tyre.
    Megjithat, kto projekte pr ndarjen e Shqipris ndrmjet Serbis e Greqis nuk u realizuan n at koh. Ato do t ringjalleshin pr tu vn n jet gjat Krizs Lindore t viteve 70 dhe lufts ruso-turke t 1877-1878-s, q prfundoi me disfatn e plot t Perandoris Osmane.

  3. #23
    5. ACARIMI I MARRDHNIEVE T SHQIPTARVE ME
    SUNDIMTART OSMAN DHE QNDRESA NDAJ TYRE
    (VITET 1850-1873)





    Pasojat e Tanzimatit n Shqipri



    Qndresa kundrosmane e popullsis shqiptare, megjithse nuk pati shtrirjen e kryengritjeve t dhjetvjearve t mparshm, nuk reshti as n vitet 50-60 t shek. XIX. Reformat q sulltani shpalli me Dekretin perandorak (Hat-i Humajun) t 18 shkurtit 1856, q shnoi fillimin e periudhs s dyt t Tanzimatit, nuk e prmirsuan gjendjen e popullsis shqiptare dhe si rrjedhim nuk zhdukn truallin pr shprthimin e kryengritjeve t reja. Dekreti i ri ishte vazhdim i reformave t Aktit t Gjylhanes (viti 1839), t cilat nuk arritn t viheshin n jet. Ai shpalli prsri barazin e t gjith shtetasve osman, mysliman e t krishter, sigurimin pr t gjith, pa dallim feje, t paprekshmris s personit, t nderit e t pasuris; vendosi t formonte gjyqe t hapura, t ndalonte konfiskimin e pasuris s t paditurve; t krijonte gjykata t prziera, t fuste t krishtert n kshillat administrative, n shrbimin shtetror e n shkolla ushtarake; shpalli barazin e shtetasve n pagesat e taksave, krijimin e buxhetit shtetror, t sistemit bankar etj.

    Zbatimi i ktyre reformave, t deklaruara me krkesn e Fuqive t Mdha, do t sillte ndryshime n jetn politiko-shoqrore t Perandoris Osmane duke e afruar sistemin e saj shtetror me at t vendeve t Evrops. Por kjo Perandori, q mbeti n thelb nj shtet me nj regjim absolutist e teokratik t prapambetur dhe me nj ekonomi gjysmfeudale, nuk ishte n gjendje ti vinte n jet ato. Prve masave pr riorganizimin e administrimit t vendit dhe t ushtris, reformat e tjera mbetn n letr, ashtu si ato t 1839-s. Kshtu, megjithse parashikonin trajtimin e barabart t shtetasve, ato nuk solln ndonj prmirsim thelbsor n gjendjen e tyre, nuk siguruan barazin e shpallur me buj dhe nuk u dhan t drejtat m elementare as shqiptarve si komb, as edhe popujve t tjer joturq. Ndryshime u bn n prmirsimin e legjislacionit osman, q filloi t hartohej sipas shembullit t atij francez, si edhe n administrimin e vendit. Por ligjet e miratuara vijuan t mos zbatoheshin, ndrsa reforma n administrat synonte t forconte pushtetin e centralizuar osman mbi popujt e robruar. Prve ksaj, zbatimi i reformave u shoqrua, ashtu si n vitet 30-40 me rritjen e taksave dhe me vendosjen e detyrimeve t reja, q rndonin sidomos mbi fshatarsin dhe mbi vegjlin e qyteteve.

    Rrjedhojat e reformave t reja u ndjen edhe n Shqipri. Prej mesit t viteve 50 dhe n vitet 60 u prforcua edhe m tej administrata e re dhe masat e saj shtypse n trevat e ndryshme t vendit. Ndarja e re administrative e vitit 1864 n vilajete, si njsi m t vogla se ato t mparshmet, e theksoi centralizimin e pushtetit osman. N krye t nndarjeve t vilajeteve, t sanxhakve (prefekturave), t kazave (nnprefekturave) dhe t nahijeve (komunave) qndronin tani npuns civil t drguar nga qendra, n shumicn e rasteve turq. Centralizimi burokratik i administrats nuk zbutej edhe pse, pr t prmbushur premtimet e dekretit t ri perandorak t vitit 1856, Porta ishte e detyruar t krijonte pran organeve lokale kshillat administrativ, t cilt mbetn krejtsisht formal. N nj varg qytetesh qeveritart osman nuk i pranonin fare t krishtert n mbledhjet e kshillave administrativ.

    Porta e Lart u prpoq t vinte nn kontrollin e drejtprdrejt t administrats s re edhe krahinat malore t Veriut. Si hallk t ndrmjetme, n fund t viteve 50, Porta krijoi pran valiut t Shkodrs nj komision t Xhibalit (Malsis), n t cilin u emruan si antar me rrog prfaqsues nga secili prej 26 bajrakve t vilajetit t Shkodrs. Si antar t komisionit Porta caktoi edhe 26 bylykbash nga paria feudale turkomane e Shkodrs, t cilt do t shrbenin si komisar qeveritar pr bajrakt. Me an t ktij komisioni qeveria shpresonte t kufizonte autonomin e zonave malore. Edhe pse veprimtaria e komisionit t Xhibalit u prqendrua n qytetin e Shkodrs dhe do orvatje pr ta zgjeruar at hasi n qndres t armatosur, qeveritart osman bn presion t vazhdueshm mbi Malsin duke e ngushtuar pak nga pak autonomin e saj.

    Synimi kryesor i administrats s re turke ishte t siguronte pagesn e taksave dhe mbledhjen e rekrutve nga t gjitha krahinat. Pr t prballuar shpenzimet e mdha q krkonte mbajtja n kmb e aparatit burokratik e ushtarak, pr t vn n vend t ardhurat fiskale t paksuara me humbjet toksore q kishte psuar dhe, m n fund, pr t paguar kamatat e huave ndrkombtare, Stambollit nuk i mbetej tjetr rrug ve asaj t shtrngimit t dars s taksave. Kshtu, shuma e taksave t nxjerra nga popullsia e Perandoris, e cila m 1850 kishte qen 2,5 milion lira ari, m 1860 arriti n katr milion dhe vijonte t rritej. Ministria e Financave, n caktimin e shums s taksave q do t nxirreshin nga popullsia, nuk nisej nga gjendja e numri i kontribuesve, por nga nevojat e veta. Shtoheshin llojet e taksave, por rritej sidomos shuma e krkuar. Veanrisht e dmshme ishte mnyra e nxjerrjes s taksave me ann e iltizamit. Me shitjen dhe rishitjen n ankand t s drejts s mbledhjes s taksave myltezimve m t vegjl, e dhjeta arrinte deri n nj t pestn e prodhimit. Ajo vinte vazhdimisht duke u shtuar, pr arsye se do vit pr ofertat e blerjes merrej zakonisht si piknisje maksimumi i arritur n vitet e kaluara.

    Taksa e vergjis, q paguhej pr pasurin e patundshme (shtpi, kopshte, dyqane) dhe pr disa kategori t caktuara t ardhurash, shtohej gjithashtu vazhdimisht. M 1863, n sanxhakun e Ohrit, q prfshinte edhe nj pjes t Shqipris Juglindore, vergjia u shtua n krahasim me vitin e mparshm nga 350 000 n 420 000 grosh, domethn 20 pr qind.

    Taksa e veant q paguanin t krishtert meshkuj prej 12 deri 60 vje pr zvendsimin e shrbimit ushtarak (bedel-i askerie) n qytetin e Shkodrs u shtua nga 45 000 grosh q ishte n vitet 30, n 100 000 m 1856.
    Pr t rritur t ardhurat, Porta prqendroi n duart e veta n form monopolesh shtetrore tregtin e nj vargu artikujsh t prdorimit t prditshm, si ishin kripa, plumbi, duhani, baruti dhe peshku, duke i ngarkuar ato me taksa t veanta.

    Prve taksave shtetrore, popullsia e qyteteve paguante edhe nj varg taksash komunale, si taksn e peshimit n treg, taksn policore etj. M n fund rndonte mbi gjith meshkujt (prej 16 deri n 60 vje), taksa e rrugs, detyrimi pr katr dit pune angari n vit bashk me kafsht e puns, detyrim q kryhej edhe n viset m t largta.

    Shtimi i tatimeve, ngarkimi i do veprimtarie ekonomike me taksa t reja etj., e ngritn n vitet 1850-1870 koston e jetess n mnyr shum t ndjeshme. N kt ndikoi edhe zhvleftsimi i vazhdueshm i monedhs turke, e cila ra deri n 40-50 pr qind t vlers s saj, meqense qeveria nxirrte banknota (kamje) pa pasur mbulesn e duhur n ar.

    Pjesa m e madhe e shumave q nxirreshin nga Shqipria dhe nga provincat e tjera shkonin n Stamboll pr t knaqur lakmit e tepruara pr t holla t sulltan Abdyl Azizit (1861-1876) dhe t oborrtarve t tij. Por edhe krkesat pr t holla t funksionarve t lart t Ports n provinca nuk ishin t pakta. Ata i knaqnin lakmit me abuzime t drejtprdrejta ose duke marr pjes si ortak n spekulime. Kto abuzime nxiteshin edhe nga praktika e Ports, e cila me qllim i ndrronte shpesh funksionart e saj n provinca, sepse caktimi n funksionet e larta bhej me an peshqeshesh n t holla pr sulltanin. Qeveritarit t nj province, zakonisht, nuk i mjaftonin as dy vjet pr t nxjerr shpenzimet e ktij peshqeshi dhe pr t rregulluar financat e veta; nga ana tjetr, ai ishte i detyruar t nxirrte shuma sa m t mdha taksash nga provinca e tij pr t ruajtur favorin e sulltanit. Prandaj ardhja e do funksionari t ri shnonte nj katastrof pr provincn. Nga ndrrimet e funksionarve t lart e psoi n mnyr t veant vilajeti i Shkodrs, ku brenda 40 vjetve (1831-1871) u emruan 52 valinj.

    Vilajeti i Janins, q prfshinte, ndr t tjera, gjith Shqiprin e Jugut (me prjashtim t rrethit t Kors e t Pogradecit), n vitet 60 paguante rreth 22 milion grosh, nga t cilt shkonin n Stamboll m shum se gjysma. N fillim t viteve 70, shuma q paguante kjo krahin kishte arritur n afr 30 milion, nga t cilt dy t tretat shkonin n Stamboll.

    Drgimin n Stamboll t shumave t mdha, q nxirreshin nga provincat, autoritetet osmane e motivonin me nevojn pr t mkmbur nj aparat shtetror modern, pr ndrtim rrugsh, pr sigurimin e rendit dhe t qetsis etj. N t vrtet vendi ishte mbushur me banda kusarsh, krert e t cilve binin shpeshher n marrveshje me vet qeveritart osman dhe feudalt vendas. Plakitjet e vrasjet ishin dika e zakonshme jo vetm n fshatra, por edhe n qytete e sidomos e psonte popullsia e krishtere. Vetm nj pjes e borgjezis s pasur kishte mundsi tu shptonte ktyre prdhunimeve, duke siguruar me pages mbrojtjen nga ana e konsullats s ndonj shteti evropian ose nga vet kusart. Edhe ajo pjes e taksave q mbetej n vend nuk prdorej pr qllime prodhuese por, para s gjithash, pr mbajtjen e aparatit parazitar burokratik.

    Shfrytzimi i egr feudal, shtypja dhe abuzimet e administrats s re, e keqsuan n kulm gjendjen ekonomike t popullsis. Udhtar t huaj, q kan kaluar npr Shqipri gjat viteve 1860-1875, kan vn n dukje se mjerimi i fshatarsis n disa krahina ishte aq i madh, saq, si thoshte konsulli rus Trojanovski, prindrit i ojn fmijt e tyre n pazar pr ti shitur. Edhe familje q kan qen dikur mir, kan rn n gjendje lypsish. Ssht aspak pr tu uditur, - shkruante Jonin, nj tjetr diplomat rus, - prse fshatari i mjer, duke jetuar n nj gjendje t till, humbi do shije dhe dshir pr pun.... N kto kushte u rrit zemrimi e urrejtja kundr sundimtarve osman dhe feudalve turq, q thirreshin me emrin prbuzs halldup (t trash, t pangopur) ose konjar (nga qyteti Konja i Anadollit, me kuptimin njerz t kqinj).

    Fshatar t veuar rrmbenin armt, dilnin maleve dhe prpiqeshin t hakmerreshin kundr shtypjes s rnd nga ana e organeve shtetrore. Lvizja e kaakve, si shprehje e protests shoqrore e kombtare q njihej qysh shum koh prpara, mori prpjestime m t mdha. Nj shprehje t ksaj ndjenje t prgjithshme e jepte n vitin 1865 dervishi bektashi Ali me an t nj vjershe, e cila sht nj dshmi e gjall e patriotizmit popullor t ksaj kohe:
    ... Ky halldupi, ky konjari, bukn ton po na ha, / Xhveshur, zbathur na ka ln, lakuriq pa nj para. / Gjith halldupt pashallar, t mdhenj e si t zot. / Shqiptari ska t mbaj asnj feste m kok. / Gjynah, pra, nga perndija t punoj shqiptari / Dhe t haj e t pij e t bj rehat konjari ...



    Revolta e popullsis s Shkodrs m 1854



    Gjendja e keqe ekonomike dhe abuzimet e paprmbajtura t administrats s re osmane n Shkodr i dhan shkas shprthimit n kt qytet t nj revolte t fuqishme t popullsis.
    Gjat viteve 1851-1852, valiu i ri Masar Pasha ua dyfishoi t krishterve t qytetit taksn nizamie, t prjashtimit nga shrbimi i detyrueshm ushtarak, nj pjes t mir t s cils e merrte pr vete. Protestat q popullsia bri n Stamboll kundr ktij veprimi arbitrar nuk dhan rezultat. Shpallja n Shkodr, n pranvern e vitit 1854, e nj fermani t sulltanit pr barazin e t drejtave t nnshtetasve t krishter me ata mysliman, nuk e qetsoi gjendjen, sepse Masar Pasha dhe administrata e tij vijonin t grabisnin popullsin.

    Prve ksaj, nj burim tjetr pasurimi pr qeveritart turq u b spekulimi me tregtin e drithit sidomos m 1854, kur zhvillohej Lufta e Krimes (1853-1856) dhe vijonin konfliktet me Malin e Zi. Duke bashkpunuar ngusht me ta, siprmarrsit e tregtart e grumbullonin drithin dhe e shisnin me leverdi jasht vendit. Pasoja e menjhershme e ktij veprimi ishte ngritja e mimeve t artikujve ushqimor e sidomos e mimit t drithit, q edhe n kohn e lmit u dyfishua n vend q t ulej. Prve mungess s drithit gjendjen n Shkodr e keqsoi edhe m shum detyrimi i popullsis pr t mbajtur me ushqime 20 mij ushtar osman q ndodheshin n kufirin turko-malazez. Shkodrs po i kanosej zija e buks. Paknaqsia e shtresave t varfra shprtheu haptazi, kur n qytet ndodhn vdekjet e para nga uria. M 7 gusht 1854 vegjlia qytetare e udhhequr nga Hasan Alia, klerik i ri q do t njihet m von me emrin Sheh Shamia, organizoi nj mbledhje t gjer, ku krkoi ndalimin e eksportit t drithit, uljen e mimeve dhe dnimin e spekulatorve. Por valiu nuk mori asnj mas.

    T nesrmen, m 8 gusht, nj turm e madhe prej disa mijra zejtarsh e puntorsh t varfr vrshoi n treg, i cili u mbyll, ndrsa qeveritart u detyruan t trhiqeshin n kala. Demonstruesit hapn hambart dhe ua shprndan drithin banorve t varfr. Sheh Shamia dha shembullin duke hapur i pari hambaret e babait t vet. Nj dit m von, vegjlia e armatosur organizoi nj demonstrat t madhe dhe krkoi largimin e valiut nga qyteti. Ather ndrhyri konsulli i Francs, i cili bri mos q t shprndante t revoltuarit, duke vn n dukje rrezikun q mund ti vinte Shkodrs nga revolta pr shkak t gjendjes s lufts dhe qndrimit krcnues t Malit t Zi.

    Pas mbarimit t veprimeve ushtarake n kufirin me Malin e Zi, Porta e zvendsoi Masar Pashn, drgoi n Shkodr valiun e ri, gjeneralin Mustafa Pasha, me 10 000 ushtar nizam, q ndrmori arrestime n mas. Sheh Shamia mundi t largohej fshehurazi nga Shqipria, kurse drejtuesit e tjer t revolts u internuan.Valiu ndaloi eksportimin e drithit nga qyteti i Shkodrs. Megjithat, edhe pse kishte forca t shumta ushtarake, valiu nuk guxoi t zbatonte reformat e Tanzimatit n Shkodr.

  4. #24
    Kryengritja e Dibrs dhe revolta e Shkodrs kundr Tanzimatit (1860-1861)


    N vitet 60 t shek. XIX marrdhniet ndrmjet sundimtarve osman dhe popullsis s Shqipris s Veriut u acaruan prsri n nj shkall t till, sa shkaktuan shprthimin e nj vargu konfliktesh t reja t armatosura.
    Paknaqsia e popullsis ndaj administrats s re dhe qndresa kundr saj, q nuk ishin shuar dhe vijonin t shfaqeshin n forma t ndryshme, e kishte detyruar pushtetin osman q t vepronte n mnyr t matur. Kur nga fundi i viteve 50 Porta e Lart ndrmori veprime t reja pr t shtrir kudo, n Shqiprin e Veriut, administratn e re dhe pr t zbatuar me forc reformat, ajo ndeshi prsri n kundrshtimin e vendosur jo vetm t malsorve, por edhe t banorve t qytetit t Dibrs, t Shkodrs e t qyteteve t Kosovs.

    N pranvern e vitit 1860 Porta filloi veprimet ushtarake n malsit e Dibrs. Ajo gjeti atje kushte t favorshme pr arritjen e qllimeve t saj, sepse prfitoi nga konflikti q kishte shprthyer ndrmjet dibranve, i nxitur nga nj pjes e klerikve fanatik e konservator mysliman t ritit synit. Kta i luftonin si heretik t rrezikshm bektashinjt e Dibrs dhe udhheqsin e tyre Sheh Fejzn nga Bulqiza, t cilt, ashtu si gjith sekti i bektashinjve, ishin n konflikt me dogmat synite dhe me shtetin osman q i prkrahte ato. N t vrtet konflikti, q n pamjen e jashtme kishte karakter fetar, n thelb kishte t bnte me qndrimin ndaj politiks s Ports s Lart n Shqipri. Kleri i lart synit i Dibrs ishte vendosur prkrah qeveris dhe reformave. Me qeverin osmane ishin bashkuar edhe disa ifligar e tregtar t qytetit t Dibrs s Madhe, si dhe disa bajraktar, ndrsa bektashinjt mbanin ann e fshatarve kryengrits. N krye t tyre u vu Sheh Fejza, q punonte pr t ngjallur n popull ndjenjn kombtare, duke nxitur shkrimin e gjuhs shqipe dhe prpjekjet pr nj alfabet t veant t saj.

    N kto rrethana, ekspedita osmane, e komanduar nga Abdi Pasha, mundi t hynte pa penges n qytetin e Dibrs s Madhe. Vetm krahina e Gryks s Madhe rroku armt. N nj ndeshje q u b n fshatin Xixull, malsort e ksaj zone, t udhhequr nga Sheh Fejza, zhvilluan luftime t ashpra, por kryengritsit u thyen, ndrsa Sheh Fejza i plagosur ra rob. Shtypja e kryengritjes u shoqrua me nje terror t egr, u dogjn fshatrat q bn qndres, si Xixulli e Bulqiza.
    Qeveria osmane e shtriu me forc zbatimin e reformave edhe n trevat deri ather t pannshtruara. N qytetin e Dibrs s Madhe u vendosn funksionar turq t ardhur nga Stambolli. Pas ksaj filloi rritja e taksave. N vitin 1863 Porta merrte prej Dibrs 3 000 qese (1 qese = 500 grosh) n vend t nj shume t prgjithshme vjetore prej 100 qesesh q kishte marr q nga viti 1831.

    Nj problem shqetsues pr Stambollin vijonte t ishte Shkodra me malsit e saj t krishtere. N fillim t viteve 60 reformat pothuajse nuk ishin zbatuar as n krahinn e Shkodrs, as edhe n qytet. N vjeshtn e vitit 1860, administrata osmane, nn pretekstin e vendosjes s rendit publik, u orvat t bnte armatimin e popullsis s qytetit e t zons fushore dhe ti hapte rrug zbatimit t masave t tjera. Kto prpjekje ndeshn n kundrshtimin e vendosur t banorve t Shkodrs, t cilt edhe pa kto veprime t reja ishin t paknaqur nga politika fiskale e qeveris dhe nga shprdorimet financiare. Abuzime t mdha bri administrata lokale gjat zbatimit t sistemit t ri tatimor. U morn nga tregtart e zejtart e Shkodrs pa pages mallra n vlern prej 30 000 qesesh, ndrsa drejtori i financs s vilajetit t Shkodrs, Talat Beu, kishte prvetsuar n mnyr t paligjshme 526 948 grosh. Popullsia e Shkodrs duhej t prgjigjej me mjete financiare pr mbajtjen e ushtarve n kufirin me Malin e Zi, sepse autoritetet lokale nuk ishin n gjendje t mbronin popullsin civile nga cubat malazez. Gjendja u rndua edhe pr shkak t prodhimeve bujqsore t kqija t vitit 1860. N kto rrethana do t duhej vetm nj shkndij q paknaqsia t kthehej n revolt t hapur.

    N vjeshtn e vitit 1861 Porta filloi prsri orvatjet pr t zbatuar ktu reformat q kishin mbetur pezull. Gjithnj me pretekstin se krkonte vendosjen e rendit publik, Porta nisi t armatoste popullsin e qytetit dhe t fushave, pr ti hapur rrugn zbatimit t masave t tjera, por ndeshi n kundrshtimin e shkodranve, t cilt n armatosjen shihnin heqjen e do mundsie pr tu mbrojtur si nga grabitjet dhe zullumet e administrats, ashtu edhe nga sulmet e herpashershme t Malit t Zi. Qytetart e Shkodrs, duke qen t armatosur, ngritn krye, mbylln tregun, i detyruan forcat osmane t trhiqeshin nga qyteti e t mbylleshin n kshtjell, pren lidhjen telegrafike me Stambollin dhe e shpalln valiun, Abdi Pashn, t rrzuar nga pushteti. Me qytetart u bashkuan edhe malsort. Ndonse Abdi Pasha kishte pran 12 batalione nizamsh, nj regjiment kalorsie dhe disa mijra ushtar tosk, t rekrutuar pr t mbrojtur kufirin me Malin e Zi, nuk guxoi t ndeshet me t revoltuarit, por krkoi prforcime t reja, pes batalione t tjera.

    Me ndrhyrjen e zvendskadiut turma, pasi iu premtua se Abdi Pasha do t jepte dorheqjen, u shprnda. Ndrkaq, qeveritari osman nuk pranoi t largohej. Ky qndrim e acaroi edhe m shum gjendjen n Shkodr.
    Myslimant e t krishtert e qytetit, t bashkuar, i drguan sulltanit nj memorandum ku shprehnin zemrimin e tyre kundr administrats s vendit, e cila, n emr t rregullit e t rendit publik, e rndonte popullin me ngarkesa t reja fiskale. Vendi, deklaronin shkodrant, skishte as rrug, as gjyqe t paanshme, as siguri nga kusart q ishin turrur mbi t. Administrata nuk ishte n gjendje t mbronte vendin, jetn dhe pasurin e banorve nga sulmet e etave malazeze, q sa vinin e bheshin m t shpeshta.

    N kushtet kur edhe marrdhniet me Malin e Zi ishin t acaruara, Porta e Lart u prpoq ta mbyllte sa m par kt konflikt. Pr kt drgoi si komisar me kompetenca t plota Xhevdet Pashn, me prejardhje nga Kora, historian i njohur, autor i Historis s Perandoris Osmane n 12 vllime (1764-1825). Me t mbrritur n Shkodr, Xhevdet Pasha lexoi urdhrin e kryeministrit pr largimin e Abdi Pashs dhe pr emrimin e Reshit pash Misirit n vend t tij. N saje t qndrimit t matur Xhevdet Pasha mundi t vendoste prkohsisht qetsin n qytetin e Shkodrs.

    Krahas ksaj, duke njohur nga afr gjendjen dhe potencialin e madh ushtarak t popullsis s Shkodrs n rast t nj konflikti osmano-malazez, ai i rekomandoi Ports s Lart q ta trajtonte Shkodrn m me kujdes e me vmendje, por ajo nuk i mori parasysh kshillat e tij.
    Por edhe pse kto kryengritje u shtypn prsri, popullsia nuk u pajtua asnjher me politikn e egr t qeveris osmane. Kjo e detyroi t drgonte her pas here ekspedita ushtarake kundr malsive t Shkodrs, t Prizrenit, t Gjakovs dhe t Dibrs, t cilat mbetn edhe m tej vatra t ndezura t qndress popullore.



    Lvizja e vitit 1862 n Mirdit



    Qndresa e vendosur q vijonte ti bnte popullsia e Shkodrs dhe e malsive t saj politiks shtypse t administrats s re osmane, frymzoi nj grup intelektualsh t rinj shkodran, t cilt u vun n lvizje pr ti dhn lufts lirimtare kundrosmane nj karakter m t organizuar. Ky grup prbhej nga Zef Jubani, Pashko Vasa dhe nga disa klerik katolik atdhetar, si abati i Mirdits Gaspr Krasniqi etj. N nismn e ktij grupi ndikuan lvizjet pr lirimin kombtar q po zhvilloheshin n vendet fqinje e n Itali, si dhe kontaktet e revolucionarve italian me rrethet patriotike shqiptare. Ata ishin frymzuar nga shembulli i bashkimit t territoreve italiane rreth krahins s Piemontit, q oi n formimin e shtetin t njsuar italian.

    Sipas planit t hartuar nga grupi i intelektualve shkodran, kryengritja kombtare shqiptare, q do t ishte njherazi pjes prbrse e lvizjes s prgjithshme kundrosmane n Ballkan, duhej t shprthente n Mirdit n pranvern e vitit 1862 dhe prej ktej do t shtrihej edhe n malsit e tjera. Pr realizimin e ktij plani ata mbshteteshin n gatishmrin pr luft q kishin prej kohsh popullsit e armatosura t Malsis, n rrethanat e krijuara nga gjendja e lufts me Malin e Zi, q i lidhte duart Perandoris Osmane, si edhe n ndihmn q shpresonin t kishin nga Franca. N t vrtet, Napoleoni III prej disa kohsh kishte filluar ti ndiqte me interes ngjarjet n Ballkan, me qllim q ta rivendoste prsri ndikimin e Perandoris Franceze n Lindje. N konfliktin malazezo-turk Franca prkrahu principatn e vogl, por nuk i kurseu as premtimet e ndihmat pr Shqiprin e veanrisht pr Mirditn, e cila, pr numrin e bajrakve, pr potencialin luftarak m t madh dhe pr ndikimin q kishte ndrmjet malsive t tjera, kishte trhequr vmendjen e perandorit francez.

    Sipas mendimit t grupit shkodran, kapedani i Mirdits Bib Doda duhej t ngrinte i pari flamurin e kryengritjes dhe t shpallte nj principat shqiptare autonome ose t pavarur, rreth s cils m von mund t bashkoheshin edhe krahinat e tjera t vendit.

    Pasi arriti ti ndalonte malsort t mos rekrutoheshin n repartet ndihmse q krkonte t ngrinte Porta, grupi i atdhetarve shkodran filloi t prgatiste truallin pr kryengritjen. Por kapedani Bib Doda, i cili si pasha merrte nj rrog t majme, u tremb nga zhvillimi i ngjarjeve dhe u trhoq nga ndrmarrja. Kur ai, n pranvern e vitit 1862, duke plotsuar urdhrat e qeveris, u mundua t rekrutonte disa reparte vullnetarsh, n Mirdit shprtheu nj konflikt i ashpr. N kt konflikt shumica e popullsis u rreshtua kundr kapedanit, t cilin e akuzonte se donte t prfitonte n kurriz t saj, se edhe n fushatat e mparshme kishte prvetsuar rrogat e vullnetarve, se po i shpinte ata n nj vdekje t sigurt etj. N kto kushte ky u detyrua t largohej nga Mirdita dhe t krkonte streh e mbrojtje te valiu turk n Shkodr. Ndrkoh mirditasit sulmuan shtpit e pronat e kapedanit n Kallmet dhe u vun zjarrin.

    Njkohsisht reparte t tjera ndrpren rrugn Shkodr-Prizren. Gjendja u b krcnuese pr Portn. Masa q mori ajo me arrestimin e abatit Gaspr Krasniqi, i cili ishte br udhheqsi i lvizjes n Mirdit, nuk e qetsoi, prkundrazi, e acaroi edhe m shum gjendjen. Patriott shkodran nuk ngurruan t akuzonin Bib Dod pashn si vrass t popullit t tij e qeverin e sulltanit si shtypse t pamshirshme t kombit shqiptar dhe t vinin n dukje se Fuqit e Mdha, si Anglia e Austria, t cilat me politikn e tyre prkrahnin nj kufom q quhet Turqi, ndihmonin pr t mbajtur edhe m tej popullsit e Ballkanit nn zgjedhn e Perandoris Osmane.

    Me gjith fillimet e mbara, kryengritja n Mirdit nuk mori hov. Fitoret e rndsishme q korri ushtria turke kundr malazezve n qershor 1862, armpushimi i arritur n gusht t atij viti dhe dshtimi i projekteve pr kryengritjen e prgjithshme n Ballkan i hoqn lvizjes mundsin e zhvillimit t mtejshm. Pr m tepr, kundr saj ndrhyri tani edhe diplomacia austriake, e cila e shihte me shqetsim gjithnj m t madh zhvillimin e ngjarjeve n Shqiprin e Veriut. Hovi i kryengritjes ra. Pas disa kohsh Bib Doda u kthye prsri n Mirdit si kapedan-pash.

    Me prpjekjet e prfaqsuesve t kulturuar t borgjezis pr tu lidhur me lvizjen popullore kundrosmane dhe pr ta organizuar e pr ta drejtuar at bhej nj hap i ri n lvizjen kombtare. Por lvizja u projektua n nj zon t ngusht, t banuar vetm nga popullsi katolike, pa lidhje me krahinat e tjera dhe pr m tepr u zhvillua vetm n Mirdit, n nj nga krahinat m t prapambetura t vendit.



    Qndresa kundrosmane e viteve 1867-1873



    Orvatjet q bnte her pas here Porta e Lart pr t zbatuar Tanzimatin n zonat e pannshtruara t vendit, ku ruheshin venomet tradicionale ose pr t vendosur taksa t reja, q rndonin n mnyr t veant popullsin, shoqroheshin me konflikte t njpasnjshme. N vitet 1867-1868 Porta ndrmori ekspedita t reja kundr krahinave t Lums dhe t Malsis s Gjakovs. Por zaptiet (xhandart) turq q vajtn pr t nxjerr taksa e rekrut u pritn me pushk dhe u dbuan nga popullsia e udhhequr nga krert Binak Alia e Shaqir Curri. Nj far suksesi patn autoritetet turke n Mirdit pas vdekjes s Bib Dod pashs m 1868; ato larguan pr n Stamboll trashgimtarin e tij t mitur Prengn dhe vendosn nj kajmekam nga gjiri i familjes s kapedanit t vdekur, si dhe dy batalione ushtarsh. Megjithat, Porta nuk mundi ta thyente qndresn e mirditasve, t cilt, duke krkuar q kjo trashgimi t respektohej sipas zakonit, e mbrojtn pr nj koh t gjat autonomin e tyre. M 1873 atje shprtheu kryengritja e disa muaj m von ajo u shtri edhe n Dukagjin. Ekspedita osmane shtypi egrsisht popullsin, por duke mos mundur ta nnshtronte at u detyrua t trhiqej.

    N vitin 1869, shtypja e ushtruar nga organet e Ports shkaktoi revolta n qytetet Pej, Gjakov e Prizren. Lvizja mori prpjestime t mdha veanrisht n Shkodr. Paknaqsia e shkodranve shprtheu ather kur valiu vendosi tri taksa t reja, veanrisht karagjymrykun. Tani fshatart detyroheshin t paguanin 8 pr qind t vlefts pr do mall q onin n qytet. Kjo taks sillte shtrenjtimin e ndjeshm t jetess dhe dmtonte veanrisht shtresat e vegjlis. Me kt rast borgjezia shkodrane paraqiti ankesat e vjetra kundr korrupsionit t valiut dhe t gjyqeve, si dhe kundr abuzimeve q bheshin me monopolet shtetrore t krips e t duhanit.

    Shkodrant dhan kushtrimin dhe krkuan ndihmn e malsorve. Por autoritetet turke, duke nxitur fanatizmin fetar, ia doln ta pranin popullsin qytetare dhe t largonin nj pjes t saj nga lufta. Megjithat, malsort i sulmuan forcat kryesore ushtarake q ishin prqendruar pran qytetit n fushn e Shtojit, por pas nj prleshjeje t ashpr me nj armik m t madh n numr e t armatosur mir, malsort e pushuan zjarrin, duke ln n fushn e lufts shum t vrar e t plagosur.

    Po n vitin 1869 ndodhn turbullira n krahinn e Matit dhe n qytetin e Tirans. Pr shprthimin e trazirave n Tiran u b shkak urdhri i qeveris pr t ndrtuar rrugn pr n Durrs vetm me shpenzimet e me punn e qytetarve dhe t fshatarve q ndodheshin buz rrugs. Meqense paria feudale e qytetit e gjeti mnyrn pr t shptuar nga do detyrim, e gjith barra i mbeti vegjlis, e cila protestoi duke rrmbyer armt, ndrsa zejtart mbylln dyqanet. Qndresa nuk u ndrpre edhe pasi n prleshje me repartet ushtarake u vran mjaft qytetar dhe u internua nj numr i madh udhheqsish.

    M 1872 ushtria osmane q u drgua n Dibr u thye me humbje mjaft t rnda. T njjtin fat patn orvatjet pr t nnshtruar zonat malore t Kosovs n vitet 1872-1874. N nj letr t shkruar nga Prizreni n tetor 1873 thuhej se prball ushtris s madhe turke, q po futej n Kosov, shqiptart nuk rrinin duarkryq. Ata, thuhej n letr, dshirojn ta ndezin zjarrin dhe jan t vendosur t luftojn e t qndrojn prball ushtris turke pa marr parasysh nse do ti ndihmoj ndokush ose jo. Ata kurrsesi nuk e pranojn pushtetin turk dhe dshirojn t lirohen nga ai. Edhe n malsit e Kosovs, ashtu si n malsit e tjera t Shqipris s Veriut, autoritetet turke ushtronin nj pushtet formal, duke e kufizuar veprimtarin e tyre vetm n qytetet dhe n afrsit e tyre.
    Megjithse t kufizuara e shpeshher spontane, kto konflikte ishin rrke q onin uj n shtratin e lvizjes s prgjithshme kombtare dhe i jepnin pesh shtjes shqiptare n arenn ndrkombtare.

  5. #25
    K R E U IV

    MENDIMI POLITIK DHE KULTURA KOMBTARE

    N VITET 50-70 T SHEK. XIX







    1. RRYMAT POLITIKE N LVIZJEN KOMBTARE N FUND
    T VITEVE 60 DHE N FILLIM T VITEVE 70





    N fund t viteve 60 u prpunua dhe u pasurua m tej mendimi politik kombtar, u formuluan m qart e n mnyr t prcaktuar nj varg krkesash kombtare n fushn ekonomike, politike e arsimore-kulturore, t cilat shprehnin nevojat e klass s re, t borgjezis dhe u prgjigjeshin njherazi aspiratave t t gjith popullit.
    Pas shtypjes s kryengritjeve t viteve 40-60 kundr Tanzimatit, ku nj rol t rndsishm luajtn qytetet kryesore t vendit, rrethet borgjeze i humbn shpresat se mund tu vinte ndonj ndihm nga shteti osman pr zhvillimin e tregtis, t industris dhe pr mbrojtjen nga deprtimi e konkurrenca e mallrave t huaja. Pr m tepr, me zbatimin e reformave t Tanzimatit prfaqsuesit e borgjezis shqiptare ishin prjashtuar pothuajse krejtsisht nga pozitat drejtuese n administratn e re. Prve ksaj, dobsimi i Perandoris Osmane po e bnte gjithnj m t qart se ajo nuk ishte n gjendje t mbronte territoret e saj nga orvatjet ekspansioniste t shteteve t tjera. Pikrisht kto lakmi t shteteve ballkanike fqinje, q u drejtuan n mnyr t theksuar edhe ndaj tokave shqiptare, u bn nj faktor tjetr i rndsishm q shqetsonte forcat m t ndryshme shoqrore t vendit.

    Qarqet borgjeze shqiptare ishin gjithashtu t interesuara t zhdukeshin anarkia dhe grabitjet sistematike q kryenin sunduesit osman n bashkpunim me feudalt vendas. Prve ksaj, ato ishin t paknaqura nga shpenzimi joprodhues i shumave t mdha q Stambolli nxirrte nga Shqipria duke varfruar fuqin blerse t tregut shqiptar, pa i dhn vendit asgj q t ndihmonte zhvillimin ekonomik.
    N kto kushte, n fund t viteve 60, ideologt e lvizjes kombtare i formuluan hapur e m gjer krkesat pr zbatimin n Shqipri t reformave q do ti elnin rrugn zhvillimit ekonomiko-shoqror dhe politik t vendit. Nj ndr kta ishte Zef Jubani nga Shkodra (1818-1880), bir i nj tregtari dhe i nj familjeje me tradita atdhetare. Msimet e para i mori n Shkodr dhe i vijoi n shkolln e mesme tregtare n Malt. Jasht atdheut ai ra n kontakt, si dhe intelektual t tjer t rinj shqiptar t ksaj kohe, me qarqet demokratike t vendeve t Evrops Perndimore dhe veanrisht t Italis, ku u lidh ngusht edhe me personalitet arbreshe.

    Zef Jubani formuloi pr her t par krkesat e borgjezis s re shqiptare pr reforma ekonomike, shoqrore e politike. Idet e tij pr gjendjen e Shqipris nn sundimin osman dhe pr nevojn e reformave pr prmirsimin e saj, Zef Jubani i parashtroi n mnyr m t qart n dy studime: Gjendja aktuale e popullit t Shqipris s Veriut dhe Kundrime mbi gjendjen morale dhe mbi kulturn intelektuale t popullit shqiptar, q u botuan m 1871 si hyrje e nj prmbledhjeje kngsh popullore. N ato vite ai i ishte kushtuar mbledhjes e studimit t folklorit shqiptar, pr t cilin kishte br disa botime. Duke prshkruar, n dy studimet e msiprme, gjendjen e vajtueshme ekonomike, shoqrore e kulturore ku e kishte ln Shqiprin sundimi i huaj, Zef Jubani vinte n dukje traditat pozitive t s kaluars s popullit shqiptar, shprehte besimin n aftsit e tij pr t ecur prpara dhe bnte thirrje pr bashkim e pr t vn t gjitha energjit n shrbim t atdheut t robruar.

    Zef Jubani i kritikonte ashpr ligjet e padrejta, veprimet arbitrare, taksat e rnda, angarit dhe gjykatat osmane, q drejtoheshin nga t paditur e q shkelnin drejtsin. Ai dnonte qeveritart osman, t cilt, gjoja pr t luftuar zakonin barbar t hakmarrjes, prdornin mjete edhe m barbare. N kto kushte, - thoshte Jubani, - n Shqipri nuk do t mund t zr kurr vend ideja e qytetrimit.

    Zef Jubani krkonte q n Shqipri t vendoseshin ligje t tilla q tu siguronin barazin politike gjith banorve t saj, pa marr parasysh ndryshimet fetare, sepse shqiptart jan t nj gjaku dhe jan t njjt pr nga gjuha, pr nga zakonet, pr nga aspiratat. Krahas ligjeve t prgjithshme t Perandoris, ai krkonte q t kishte edhe ligje t veanta pr Shqiprin, t cilat t mbshteteshin edhe n traditat e mira t popullit t saj, t nxjerra, - si shkruante ai, - prej statutesh kombtare nga m t mirat e m t prshtatshmet. Ndrkaq, Zef Jubani shprehej n mnyr t prer kundr idealizimit t privilegjeve q kishte pasur dhe i ruante Malsia. Ruajtja e tyre donte t thoshte, sipas mendimit t tij, ruajtje e nj gjendjeje arbitrariteti e barbarie. Ai krkonte zbatimin e reformave q do t onin n zhvillimin ekonomik t vendit; ishte pr ndrtimin e rrugve e t hekurudhave, pr themelimin e ndrmarrjeve publike, pr zhvillimin e lundrimit me avullore e t tregtis, pr shfrytzimin e pasurive t vendit. Shqipria, shkruante ai, kishte miniera t pashfrytzuara, pyje shekullore, lnd t do lloji, tok me pasuri t begata natyrore, q, po t din t nxjerrin prej tyre dobi, mund ti ojn shqiptart n mirqenie.

    Si iluminist i shquar, Zef Jubani mendonte se nj rol t rndsishm pr zhvillimin e aftsive t popullit shqiptar, pr forcimin e ndjenjave t tij kombtare dhe pr prparimin e tij, duhej t luante shkolla kombtare laike, me msues vendas e jasht do ndikimi fetar. Arsimi shqiptar duhej t prbhej nga shkollat fillore, q duhej t eleshin n do vend, nga gjimnazet n qytete, si edhe nga shkollat profesionale. Msimin e gjuhs shqipe ai e quante shum t nevojshm pr veprimtarin e ndrmarrsve shqiptar, sesa at t turqishtes ose t italishtes, aq m tepr q shkollat n gjuh t huaja e ftohnin ndjenjn kombtare. Zef Jubani arriti n prfundimin e drejt se prhapja e msimit shqip nuk mund t arrihej pa nj alfabet t vetm t gjuhs shqipe dhe kundrshtonte ata q shkruanin vetm me shkronjat latine ose greke. Krijimin e nj alfabeti t prbashkt ai e quante nj domosdoshmri dhe shrbim t paharrueshm pr popullin shqiptar. N shkrimet e tij n shqip ai prdori nj alfabet t posam me nj sistem t ri shkronjash me baz alfabetin latin dhe hartoi nj gramatik t thjesht t gjuhs shqipe.

    Pr t ngritur ndrgjegjen e krenarin kombtare t bashkatdhetarve t tij, Zef Jubani, ashtu si rilindsit e tjer, iu drejtua s kaluars historike t shqiptarve, shkroi nj Histori t jets dhe t veprave t Gjergj Kastriotit, q mbeti dorshkrim e nuk mundi t shoh dritn e botimit. Zef Jubani e prshkruan Gjergj Kastriotin si nj yll q ndrit e udhheq popullin shqiptar edhe n koht moderne, ndrsa trimria e menuria e tij simbolizonte virtytet e vet popullit shqiptar. Kjo vepr sht nj kushtrim, nj thirrje drejtuar shqiptarve pr luft, pr lirimin e atdheut, duke ndjekur shembullin e Sknderbeut.

    Ndonse vinte n dukje me ngjyra t forta gjendjen e mjerueshme q karakterizonte Shqiprin, Zef Jubani theksonte se nuk kishte arsye pr tu dshpruar, kishte besim n t ardhmen e saj, t ciln do ta siguronin vet shqiptart. Ai u drejtohej me zemrim t veant reshperve q sbjn asgj dhe presin, duke ndenjur me duar kryq, shptimin dhe qytetrimin e Shqipris nga kombet e huaja, d.m.th. atyre prfaqsuesve t borgjezis tregtare q e kishin lidhur fatin e vet politik me nj shtet t huaj. Un nuk i besoj sinqeritetit t t huajve q na bjn nj t mir pa pasur nj qllim t dyt, deklaronte Zef Jubani. N kt vshtrim ai nuk shihte me sy t mir as veprimtarin e klerit t huaj katolik n Shqiprin e Veriut, e cila u shrbente m shum t huajve. Klerikt e huaj kishin prvetsuar ktu monopolin e arsimit e t kulturs dhe, si theksonte ai, nuk ndihmonin n prparimin e popullit. Zef Jubani u shpreh edhe kundr pozits mbizotruese q mbante Austro-Hungaria n ekonomin e Shqipris, duke dmtuar kshtu interesat e borgjezis shqiptare. Pr shkak t ktyre qendrimeve u kritikua ashpr nga kleri katolik, q e quante at njeri t asnj feje, ... shum t rrezikshm nga do pikpamje, sidomos n raportet politike.

    Duke krkuar ligje, kode e institucione t veanta, t prshtatshme pr popullin shqiptar, i cili tashm, sipas tij, ishte formuar si nj komb i bashkuar, Zef Jubani shprehte heshtazi krkesn e borgjezis shqiptare pr autonomi, d.m.th. pr njohjen e interesave t veanta t territorit q banohej nga kombi shqiptar dhe q dallohej nga territori i kombsive t tjera t Perandoris Osmane.
    N nj koh me Zef Jubanin, n fundin e viteve 60, kur u acaruan marrdhniet ndrkombtare n Ballkan, parashtruan mendimet e tyre pr rrugt e shptimit t Shqipris edhe rilinds t tjer, si Thimi Mitkoja (1820-1890), Preng Doi etj. Ata shfaqn mendimin se kishte ardhur koha pr nj kryengritje t prgjithshme kombtare dhe pr shkputjen e plot t Shqipris nga Turqia.
    Thimi Mitkoja lindi n qytetin e Kors n nj familje tregtare me tradita arsimore e kulturore. Ndoqi shkolln n gjuhn greke n Kor. Veprimtaria tregtare m pas i dha mundsi t njihej me Vjenn, Triesten, Venedikun, Stambollin, Athinn, Bukureshtin etj. dhe t bjer n kontakt me lvizjet lirimtare t popujve t Ballkanit e t Evrops. N vitet 60 u vendos n kolonin shqiptare t Egjiptit, ku punoi pr organizimin e lvizjes patriotike dhe u prpoq pr vllazrimin e mmdhetarve jo vetm n Egjipt, por edhe n vende t tjera.

    Pikpamjet e tij i shprehu n artikujt e botuar n shtypin e kohs, si edhe n letrkmbimin me rilindsit e tjer e me albanolog t huaj. Si iluminist ai i kushtoi kujdes t veant ngritjes s nivelit kulturor e politik t shqiptarve. Ashtu si Naum Veqilharxhi, ai e quante lvrimin e gjuhs shqipe nj nga detyrat m t ngutshme t lvizjes pr lirim kombtar. Thimi Mitkoja punoi me prkushtim pr t krijuar te bashkatdhetart bindjen se gjuha shqipe sht nj nga gjuht m t lashta t Ballkanit, m t bukurat dhe me aftsi shprehse t pasur. Duke iu drejtuar historis n trajtimin e shtjes s gjuhs shqipe, mbshteste tezn pr origjinn pellazgjike t shqiptarve, me t ciln desh t vrtetonte lashtsin e tyre dhe t gjuhs shqipe. Shqiptart, - shkruante Thimi Mitkoja, - jan i vetmi komb autokton i gadishullit t Ballkanit, nj komb i lidhur me nj gjuh dhe histori t tijn.

    Thimi Mitkoja shnoi nj kthes edhe n fushn e ideve e n at politike. Zhvilloi nj veprimtari t gjer pr afirmimin e t drejtave kombtare t shqiptarve n opinionin publik ndrkombtar. Ishte ithtar i kryengritjes s armatosur si mjet pr lirimin e popullit shqiptar. U bnte thirrje shqiptarve t rroknin armt pr t rrzuar tiranin. Ishte nj ndr prkrahsit e ides s liris dhe t pavarsis s Shqipris. Krkonte formimin e nj shteti kombtar shqiptar me ligjet e veta, q t ishte n marrdhnie t mira me fqinjt dhe i pavarur prej askujt.

    Por, nga ana tjetr, vet Thimi Mitkoja mendonte n kt koh se shteti i ri shqiptar do t ishte tepr i dobt pr tu br ball rreziqeve q i vinin nga jasht dhe prandaj krkonte q Shqipria, duke ruajtur individualitetin e vet shtetror, t formonte me fqinjn e saj n jug, me Greqin, nj lloj lidhjeje federative ose nj mbretri dualiste, sipas shembullit t Austro-Hungaris. Thimi Mitkoja mendonte se ishte n interes t vet Greqis tu respektonte shqiptarve t gjitha t drejtat kombtare n shtetin e tyre, pr ti pasur si aleat kundr nj zgjerimi territorial t Serbis drejt jugut e veanrisht n Maqedoni. Ky mendim, i cili prkrahej edhe nga disa qarqe arbreshe, nnvleftsonte rrezikun q krcnonte Shqiprin pr shkak t prirjeve ekspansioniste t qarqeve drejtuese t Greqis q Thimi Mitkoja, me sa duket, nuk i njihte mir. Vnia n jet e ksaj ideje do t krijonte kushte shum t favorshme pr realizimin e planeve shoviniste t Athins. Vet Thimi Mitkoja pas disa vjetsh do t hiqte dor nga kjo ide.

    Edhe intelektualt arbresh, si dhe shkrimtarja prparimtare rumune me prejardhje t largt shqiptare, princesha Elena Gjika (1828-1888)?, q bashkpunonte me ta, mendonin se kriza e krijuar n Ballkan duhej shfrytzuar pr nj kryengritje shqiptare q do t lidhej me lvizjet e tjera kryengritse n Evrop. Pr kt qllim grupi i arbreshve u vu n lidhje me ato qarqe demokratike prparimtare italiane dhe t Evrops Perndimore n prgjithsi, t cilat mendonin se n Gadishullin Ballkanik vendin e Perandoris Osmane q po shthurrej, duhej ta zinte nj konfederat popujsh e shtetesh me t drejta t barabarta.

    Elena Gjika, e lindur n Kostanc t Rumanis, e pajisur me arsim e kultur t pasur fal studimeve q kreu n Rumani, n Vjen e n vende t tjera, iu kushtua shtjes shqiptare, pr t ciln mbante lidhje me De Radn, Zef Jubanin, Thimi Mitkon, Dhimitr Kamardn dhe me shkrimtar e atdhetar t tjer. Punoi pr ngritjen e ndrgjegjes kombtare t shqiptarve, por mbi do gj vlersonte nevojn e bashkimit t tyre kombtar. Shqiptart, - theksonte ajo, - duhej t merreshin vesh me njri-tjetrin, ti harronin prarjet, t mos ket m as geg, as tosk, as lebr, as amr, por bij t devotshm t t njjtit atdhe, sepse kshtu gjaku nuk do t shkoj kot. Pr kt ajo i referohej s kaluars, historis s lasht t popullit shqiptar e veanrisht epoks s Sknderbeut dhe kontributit t shqiptarve n kryengritjet lirimtare t popujve fqinj. Kto i sillte si argumente pr t provuar t drejtn e tyre pr t siguruar lirin dhe pr t themeluar shtetin e tyre t pavarur. Ashtu si Naum Veqilharxhi, Elena Gjika mendonte se nuk mund t arrihej bashkimi kombtar pa prhapjen e arsimit e t dituris n gjuhn shqipe dhe shtronte si detyr m t ngutshme prhapjen e shkrimit t gjuhs shqipe n popull e lvrimin e saj. Elena Gjika i shikonte kryengritjet shqiptare e veanrisht ngjarjet e viteve 1866-1867 si paralajmrim t pavarsis s Shqipris.

    Por, n kushtet e Shqipris, kur shumica e madhe e feudalve t vendit e shihnin t nevojshme ruajtjen e lidhjeve me Portn e Lart dhe lidhjet fetare me kalifatin ushtronin gjithnj nj ndikim t madh n masat e besimtarve mysliman, kur borgjezia shqiptare ishte e dobt, pjesrisht e varur nga tregu i huaj dhe e prar nga ndikimi i feve, m realiste ishin krkesat e atyre prfaqsuesve t mendimit politik shqiptar, si Zef Jubani etj., t cilt, pa hequr dor nga synimi kryesor i lirimit t vendit, e quanin t parakohshme shkputjen e plot t Shqipris nga Turqia. Ata mendonin gjithashtu se nj Shqipri e pavarur, por ende e dobt dhe e pamkmbur, mund t binte s shpejti viktim e politiks grabitqare t shteteve fqinje, ndrsa, duke qndruar n kuadrin e Perandoris Osmane si provinc autonome, Shqipria do t siguronte m mir trsin e saj, jo vetm sepse trsia toksore e Perandoris mbrohej edhe nga Porta, por edhe sepse ajo ishte garantuar nga nj sr marrveshjesh t Fuqive t Mdha.

  6. #26
    2. KULTURA KOMBTARE N VITET 50 - 70







    Prpjekjet pr organizimin e shoqris kulturore dhe shtja e alfabetit t gjuhs shqipe (vitet 1850-1871)



    Qysh n vitet 50, jo vetm n Shqipri e Vllahi, ku vazhdonte punn Naum Veqilharxhi, por edhe n Stamboll, ku ishin grumbulluar shum shqiptar, tregtar, npuns, intelektual, t ardhur nga krahina t ndryshme t vendit, vijuan prpjekjet pr lvrimin e shqipes dhe pr hapjen e shkollave kombtare. Nj hap i rndsishm n kt drejtim u b n vitet 50 me themelimin e nj shoqrie kulturore n Stamboll, qllimi i s cils ishte t grumbullonte mjetet e nevojshme pr shtypjen e librave dhe pr mbajtjen e shkollave. Shoqria i vinte vetes si detyr t prfshinte n gjirin e saj prfaqsues t t gjitha krahinave dhe feve. Vetm kshtu, si deklaronte m 1857 nj nga antart e saj, Thimi Mitkoja, do t mund t sigurohej qllimi i shoqris, ringjallja e prgjithshme kombtare.

    Themelimi i shoqris kulturore t Stambollit qe hapi i par q bn aktivistt e lvizjes shqiptare pr t dal nga faza e veprimeve t veuara, pr t krijuar nj brtham organizative e prfaqsuese t Lvizjes Kombtare Shqiptare. Antart e shoqris bn prpjekje brenda dhe jasht Shqipris pr t siguruar prkrahje pr realizimin e qllimeve t saj.
    Por veprimi i patriotve shqiptar nuk dha fryte, sepse u prit me armiqsi nga Porta e Lart dhe nga qarqet panheleniste me Patrikann greke t Stambollit n krye.

    Situata e krijuar veanrisht me krizn e viteve 60, e cila u hapi popujve t robruar t Perandoris perspektivn e lirimit, i nxiti patriott q t rifillonin prpjekjet pr organizimin e lvizjes kulturore kombtare. Nismn pr kt e mori Kostandin Kristoforidhi (1830-1895) nga Elbasani.

    Kostandin Kristoforidhi i kishte kryer studimet e larta n Malt dhe n Angli. Nga albanologu i njohur J. G. Han ai kishte marr nxitjen e par pr tiu kushtuar studimeve shqiptare dhe shum shpejt u b nj njohs i thell i gjuhs shqipe.
    Si Naum Veqilharxhi, edhe Kostandin Kristoforidhi kishte arritur n prfundimin se msimi i shqipes kishte nj rndsi t jashtzakonshme si shprehje e ekzistencs s kombit shqiptar dhe e t drejtave t tij, si mjet vllazrimi ndrmjet shqiptarve t feve e t krahinave t ndryshme. Ai e shprehte kt m von me fjalt: Nd mos u shkroft gjuha shqipe, nuk do t shkojn shum vjet dhe nuk do t ket Shqipri n faqe t dheut, as nuk do t shnohet m emri shqiptar n hart t bots.

    Qysh n vitin 1864, sapo kishte vajtur n Stamboll, n bashkpunim me bashkatdhetar t tjer q ndodheshin atje, si Pashko Vasa nga Shkodra, Ismail Qemali nga Vlora, Hasan Tahsini nga Filati i amris, Kostandin Kristoforidhi kishte organizuar nj varg mbledhjesh pr ringjalljen e shoqris kombtare. N kto mbledhje morn pjes shum shqiptar q ndodheshin n Stamboll, q biseduan prsri pr nevojn e sigurimit t mjeteve financiare pr shkronja dhe pr shkolla shqipe. Por kusht i domosdoshm pr hapjen e shkollave dhe pr shtypjen e librave shqip ishte caktimi i nj alfabeti t vetm t shqipes, q t njihej dhe t prdorej nga t gjith shqiptart si alfabeti i tyre kombtar n vend t alfabeteve t shumta q ishin n prdorim dhe pengonin msimin e gjuhs amtare (alfabeti latin n Shkodr, alfabeti grek ndr ortodokst e jugut, alfabeti arab midis myslimanve, alfabeti i Dhaskal Todrit ose i Naum Veqilharxhit n disa krahina t veanta).

    Por q n mbledhjet e para u dukn shenja moskuptimi ndrmjet pjesmarrsve n lidhje me caktimin e alfabetit. Mosmarrveshjet nxiteshin edhe nga Porta e Lart, e cila ia arriti qllimit q mbledhja t shprndahej pa dhn fryte.
    M 1867 kto prpjekje u prsritn. Kostandin Kristoforidhi, Pashko Vasa, Hasan Tahsini, Ismail Qemali, me t cilt u bashkuan edhe shqiptar t tjer, si bankieri Kristaq Zografi, funksionar shqiptar t Ports, si Mustafa pash Gjiriti, Rustem pash Leskoviku etj., si prfaqsues t nj komisioni nismtar pr themelimin e nj shoqrie kulturore shqiptare, iu drejtuan kryeministrit, Ali Pashs, me lutje q t lejonte formimin e nj shoqrie shqiptare me karakter kulturor.

    Gjendja e nder n Ballkan i kishte bindur Ali Pashn dhe disa prfaqsues t qarqeve qeveritare osmane se vazhdimi i politiks s forcs ndaj shqiptarve dhe pengimi i do prpjekjeje t tyre pr prparim do ta thellonte armiqsin ndaj Ports jo vetm t t krishterve, por edhe t myslimanve shqiptar dhe do t bnte q shqiptart t merrnin t gjith ann e armiqve t Perandoris. Prkundrazi, liria e msimit t gjuhs, sipas tyre, do ti lidhte myslimant shqiptar m ngusht me Portn, ndrsa t krishtert do ti neutralizonte. Pr kt arsye Ali Pasha autorizoi dhe inkurajoi komisionin t vijonte mbledhjet e tij.
    Antart e komisionit iu prveshn prsri puns pr ringjalljen e shoqris kulturore. Mirpo hovi q po merrte lvizja patriotike n radht e shqiptarve ortodoks e shqetsoi Patrikann greke, e cila ushtroi trysni mbi ta pr ti larguar nga rruga e lvizjes kombtare. N t njjtn koh filloi t ndryshonte edhe qndrimi i kryeministrit turk ndaj nisms shqiptare. Qarqet konservatore n Portn e Lart kursin e but t Ali Pashs ndaj shtjes shqiptare e shikonin si t rrezikshm pr unitetin e islamizmit dhe t Perandoris, meqense u hapte shtegun edhe krkesave t kombsive t tjera myslimane. Nn trysnin e tyre Ali Pasha filloi ti nxirrte pengesa komisionit nismtar e pak m von e ndaloi krejtsisht veprimtarin e tij.

    Me gjith dshtimin q psoi m 1867, grupi i atdhetarve t Stambollit nuk hoqi dor nga prpjekjet pr t krijuar nj qendr t lvizjes kombtare. Kjo mbetej nj detyr e prhershme veanrisht n kushtet e zgjerimit t lufts q i bnin lvizjes shqiptare Patrikana dhe Porta. N vitin 1867 nn hijen e Patrikans ishte themeluar organizata me emrin Vllazria qendrore kulturore dhe m 1871 Silogu (klubi - shn. i aut.) kulturor epiriot, president nderi i t cilit u zgjodh renegati i shtjes shqiptare, bankieri Kristaq Zografi. Synimet e vrteta t Silogut shiheshin qart n statutin e tij, ku gjente shprehje shqetsimi q kishte kapur Patrikann e qarqet shoviniste greke pr prparimin q po bnte Lvizja Kombtare Shqiptare dhe pr rritjen e ndikimit t saj n popullsin e krishtere shqiptare. Duke vn n dukje se edhe n vise t largta malore, si ishte krahina e Shpatit t Elbasanit, kishte filluar t msohej fshehurazi gjuha shqipe, statuti theksonte nevojn pr t shtuar prpjekjet pr prhapjen e arsimit grek n Shqipri. Nn kujdesin e Silogut e me lejen e qeveris osmane n Shqiprin e Jugut e t Mesme u hapn dhjetra shkolla greqisht krahas atyre turqisht.

    Kjo veprimtari e qarqeve shoviniste greke bashkrendohej me politikn thellsisht antishqiptare t Ports s Lart, e cila ua mohonte shqiptarve t drejtn pr t msuar gjuhn amtare. Edhe gazeta zyrtare, q filloi t dilte m 1871 n Prizren, botohej turqisht e serbisht, ndrsa ajo e Janins turqisht e greqisht.
    N kto kushte, n vitin 1871 patriott shqiptar t Stambollit i rifilluan prpjekjet pr krijimin e nj organizate patriotike shqiptare. Nj rol t rndsishm n kto prpjekje, krahas Kostandin Kristoforidhit, luajti Hasan Tahsini (1811-1884), i cili i kishte br studimet n Franc dhe ishte nj figur e shquar e shkencs. Hasan Tahsini nuk reshti s predikuari se msimi i gjuhs shqipe, edhe me shkronja joarabe, nuk ishte aspak n kundrshtim me frymn e kuranit. Rreth tij u bashkuan jo vetm personalitete q ishin aktivizuar qysh n prpjekjet e para, por edhe intelektual t rinj, si Sami Frashri, Jani Vretoja etj., q rimkmbn komisionin nismtar. Por Porta e Lart edhe ksaj here i nxori pengesa komisionit nismtar duke ngulur kmb q puna e tij t kufizohej vetm me t krishtert shqiptar, kurse myslimant sduhej t kishin asnj lidhje me kt shtje.

    Kundrshtime u shfaqn edhe n vet gjirin e komisionit. Disa pashallar, t nxitur nga Porta, krkonin q gjuha shqipe t shkruhej me alfabetin arab. Kundr ksaj zgjidhjeje doli shumica e antarve t komisionit, t cilt vinin n dukje se jo vetm pr arsye shkencore, por edhe politike, shqiptart, si antar t familjes evropiane, nuk duhej t prdornin nj alfabet oriental, por evropian.
    Nj grup tjetr, me Jani Vreton n krye, duke iu mbajtur tezs mbi origjinn e prbashkt pellazgjike t popullit shqiptar e grek dhe t lidhjeve kulturore ndrmjet tyre, u shprehn pr alfabetin grek. Pr alfabetin latin ishte m n fund nj grup i tret, me Pashko Vasn, Ismail Qemalin dhe Kostandin Kristoforidhin, t cilt mbshteteshin jo vetm n argumente historiko-politike, por edhe n ato praktike (si ishte fakti q shkronjat latine nuk duheshin derdhur veanrisht, por gjendeshin t gatshme n do shtypshkronj).

    Nj zgjidhje tjetr propozonte Hasan Tahsini, i cili, ashtu si Naum Veqilharxhi, mendonte se n kushtet e Shqipris duhej prdorur nj alfabet i ri, krejt i veant, pr t cilin shkronjat i kishte shpikur vet.
    Komisioni arriti m n fund n marrveshjen pr t hartuar alfabetin duke u mbshtetur n parimin themelor: pr secilin tingull nj shkronj. Ky parim prjashtonte pranimin e pandryshuar t nj alfabeti latin, ashtu edhe t alfabetit grek, t cilt tingujt e veant t shqipes nuk mund ti jepnin pa dyzime shkronjash. Por shtja e alfabetit dhe formimi i shoqris kulturore shqiptare nuk mundn t zgjidheshin prfundimisht. Porta mbajti nj qndrim krcnues dhe pashallart shqiptar u larguan menjher nga komisioni. N t njjtn koh edhe Patrikana i shtoi intrigat e saj kundr lvizjes patriotike shqiptare. N kto kushte komisioni u detyrua t ndrpriste edhe kt her punn pa arritur ndonj prfundim konkret.

    Me gjith vshtirsit q hasn, atdhetart nuk hoqn dor nga qllimet e tyre. Por, duke mos pasur lejen dhe mundsit q t vepronin haptazi pr lvrimin e msimin e gjuhs amtare, ata prpiqeshin t punonin fshehurazi, duke br do gj fli. Koto Hoxhi nga Qestorati i Gjirokastrs (1824-1895), i cili ishte emruar m 1873 msues n normalen e Qestoratit, n ort e lira u msonte fshehurazi nxnsve shqipen dhe u ngjallte atyre dashurin pr gjuhn, pr atdheun, pr bashkatdhetart e feve t tjera. Kjo veprimtari patriotike e futi Koto Hoxhin n grindje me konsullin grek dhe me peshkopin e Gjirokastrs. Peshkopi e shkishroi dhe njkohsisht vuri njerz ta sulmonin. Por ky nuk u trhoq para vshtirsive. Kshtu, nga shkolla e Qestoratit nuk doln vetm msues fanatik t helenizmit, por edhe atdhetar si Pandeli Sotiri e Petro Nini Luarasi, t cilt ndoqn rrugn e Koto Hoxhit.

  7. #27
    Lvizja letrare dhe botimet shkencore



    Fundi i viteve 60 shnojn nj etap me rndsi n prparimin e Lvizjes Kombtare Shqiptare, q u pasqyrua edhe n zhvillimin e letrsis shqipe.
    Nj veprimtari t madhe n kt fush zhvilloi Kostandin Kristoforidhi. Duke hyr n shrbim t nj organizate protestante angleze, t Shoqris Biblike, e cila botonte prkthime t ungjillit n gjuh t ndryshme t bots pr prhapjen e besimit fetar, Kostandin Kristoforidhi kishte shpres q t vinte n jet planet e tij pr zhvillimin e letrsis n gjuhn shqipe me fondet e ksaj Shoqrie. Dhe me t vrtet, n vitet 1864-1872, me ndihmn e Shoqris Biblike, ai mundi t botonte mbi 10 vllime, ndrmjet t cilave ishin disa prkthime t rndsishme fetare, si Dhjata e re etj.

    Por Kostandin Kristoforidhi nuk mendonte ta kufizonte veprimtarin e vet vetm n botime fetare. N kt koh ai vijoi punn pr hartimin e nj fjalori themelor t gjuhs shqipe dhe prgatiti nj varg botimesh popullore, si dhe nj revist kulturore. Nga kto ai mundi t botonte m 1867 Abetaren e gjuhs shqipe toskrisht e gegrisht. Ndonse planet e tij pr munges prkrahjeje nuk mundn t arriheshin vese pjesrisht, veprimtaria e Kostandin Kristoforidhit n kto vite pati rndsi t madhe.

    Prkthimet e shkrimeve fetare t Kostandin Kristoforidhit u bn objektivisht nj mjet lufte kundr propagands shkombtarizuese t kishs greke; ato shnonin nj hap t ri drejt krijimit t nj kishe ortodokse shqiptare dhe rrzonin pretendimet e panhelenistve q thoshin se gjuha shqipe ishte nj gjuh e varfr dhe nuk mund t shrbente si gjuh kulture. Me prkthimet e tij Kostandin Kristoforidhi bri gjithashtu nj pun t madhe pr pasurimin e gjuhs s shkruar me nj varg termash dhe shprehjesh t nxjerra nga gjuha e popullit. Pr m tepr, me shkrimet e tij ai ndihmoi pr afrimin e dy dialekteve kryesore t shqipes, t gegrishtes dhe t toskrishtes, duke marr si baz pr prkthimet e tij gegrisht autort e vjetr t Shqipris s Veriut, q ishin shum afr toskrishtes.

    N kto vite letrsia shqiptare filloi t merrte prmbajtje t re m t prparuar, lidhur me detyrat e reja q shtronte koha dhe gjendja e vendit. Kshtu, krahas shkrimeve me karakter fetar e didaktik q kishin mbizotruar deri tani, filloi t trajtohej tema patriotike. N kto krijime rilindsit u bnin thirrje bashkatdhetarve pr t luftuar sundimin e huaj, pr ta vn shtjen kombtare prmbi fet, pr t zhvilluar e pr t lvruar gjuhn e kulturn kombtare. Nj rol t rndsishm si aktivist i letrsis artistike shqipe dhe i lvizjes kombtare n prgjithsi filloi t luante n kto vite Thimi Mitkoja nga Kora. I mrguar n Egjipt, ai zhvilloi nj veprimtari t madhe e t frytshme pr mbledhjen e folklorit shqiptar.

    N t njjtn koh filloi t shkruante vjersha Spiro Risto Dineja nga Vithkuqi i Kors (1846-1922), q prshkoheshin nga fryma atdhetare. Shovinistve grek Spiro Dineja nuk ua kurseu qortimet pr armiqsin q tregonin kundrejt shqiptarve, si p.sh. pr vrasjen e pabes t Naum Veqilharxhit.
    Dashuria pr atdheun gjeti nj shprehje t zjarrt dhe artistikisht t lart n vjershat e Preng Doit (1846-1917), si dshmojn ndr t tjera vargjet: Shqyptar trima, zgjedhn lshoni, / kputni prangat e luftoni!
    Fryma patriotike prfshiu edhe t tjer poet klerik katolik t veriut si Pjetr Zarishin (1806-1866), Ndue Bytyin (1847-1917), Leonard de Martinon (1830-1923) etj.

    N kt lvizje morn pjes edhe intelektual arbresh, duke dhn nj ndihm t muar n dobi t shtjes kombtare. Besnik ndaj traditave demokratike, q ishin shfaqur edhe me pjesmarrjen masive t arbreshve n Revolucionin e vitit 1848 edhe n lvizjen pr lirimin e Italis n vitet 1859-1861, nj plejad intelektualsh arbresh, midis t cilve shquheshin Jeronim de Rada, Dhimitr Kamarda, Vinenc Dorsa, Zef Serembe etj., iu dhan me mish e me shpirt mbledhjes dhe studimit t thesareve t gjuhs e t kulturs s popullit shqiptar.
    Nj rol veanrisht t rndsishm n kt drejtim vijonte t luante Jeronim de Rada (1814-1903) me punn e tij si poet i shquar, studiues i palodhur dhe propagandist i flakt i shtjes s lirimit t popullit shqiptar.

    Me veprat e tij shkencore, si Vjetrsi e kombit shqiptar, me poemat epike madhore, si Sknderbeu i pafan, t botuara n vitet 60 e n fillim t viteve 70, De Rada u b nj figur e madhe e kulturs shqiptare, e njohur jo vetm n kolonit arbreshe e n Shqipri, por edhe n botn letrare e kulturore evropiane. Veprimtart e Lvizjes Kombtare Shqiptare e nderonin De Radn si nj udhheqs t shquar t lufts s tyre. Veprat e tij i muan edhe figurat e mdha t letrsis evropiane t kohs, si A. de Lamartin, F. Mistral; ato u prkthyen n nj varg gjuhsh t huaja.

    N vitin 1866 u botuan dy prmbledhje t rndsishme t folklorit arbresh-shqiptar, njra Rapsodi e nj poemi shqiptar prej De Rads dhe tjetra prej filologut t shquar Dhimitr Kamarda (1821-1882) nga Hora e Arbreshve pran Palermos, si Shtojc e veprs Sprov e gramatologjis krahasuese mbi gjuhn shqipe. Nprmjet pasuris s madhe artistike q paraqiste folklori, t dy studiuesit arbresh u prpoqn me sukses t trhiqnin vmendjen e opinionit publik botror mbi popullin shqiptar dhe lashtsin e tij, si dhe mbi t drejtn e tij pr tu njohur si komb m vete. Nga viti 1865 filloi t bashkpunonte me studiuesit arbresh edhe Dora dIstria (Elena Gjika). Ajo zhvilloi nj veprimtari t gjall publicistike veanrisht mbi tema lindore, midis tyre edhe shqiptare, q e bn m shum t njohur dhe shrbyen njkohsisht pr ta popullarizuar shtjen shqiptare n opinionin publik botror.

    Duke marr shkas nga libri i De Rads, Dora dIstria botoi po at vit (m 1865) n gjuhn frnge nj studim me titull Kombsia shqiptare sipas kngve popullore. N t autorja vinte n dukje se kngt popullore historike shqiptare, e n mnyr t veant rapsodit e botuara nga De Rada q kishin si figur kryesore Sknderbeun, flisnin jo vetm pr aftsit krijuese artistike t nj populli me kultur t lasht, por prbnin edhe nj dokument historik, i cili dshmonte pr dashurin pr liri e pavarsi q kishte ruajtur populli shqiptar gjat shekujve, me gjith kushtet e vshtira t pushtimit t huaj. Ka ardhur koha, - i shkruante ajo De Rads, - q historia jon t dal gjithashtu nga varri ku e kan groposur kaq e kaq farisej. Duke u mbshtetur n t dhnat e historis, n kt vepr dhe n vepra t mvonshme, Dora dIstria vinte n dukje se shqiptart kishin t drejt, me rastin e nj risistemimi t ardhshm politik t Evrops Juglindore, t fitonin lirin e tyre dhe mundsin pr prparim n kuadrin e shtetit t tyre t pavarur.

    Grupi i patriotve arbresh u vu n lidhje me atdhetar shqiptar n Shqipri dhe n kolonit, si p.sh. me Zef Jubanin n Shkodr, Thimi Mitkon n Egjipt etj., t cilt u dhan zemr pr t vijuar veprimtarin politike e letrare pr t mirn e shtjes shqiptare. Duke u nisur nga parimi i shprehur nga Dora dIstria, se pa rilindje letrare nuk ka ringjallje politike, grupi arbresh prpiqej t themelonte nj shoqri letrare mbarshqiptare, q do t botonte nj gazet me emrin Flamuri i Sknderbeut, nj fjalor dhe nj gramatik t gjuhs shqipe.

    Grupi arbresh zhvilloi nj veprimtari t rndsishme pr t br t njohur shtjen shqiptare n opinionin publik botror dhe pr t krijuar lidhje me lvizjen atdhetare n Shqipri. Dshmi e ktij bashkpunimi u b libri me titull Dora dIstrias - shqiptart, nj prmbledhje vjershash botuar nga Dhimitr Kamarda m 1870, pr t ciln kishin bashkpunuar autor shqiptar dhe arbresh t kolonive t Italis e t Greqis si Zef Jubani, Thimi Mitkoja, I. Pema, Preng Doi, Jeronim de Rada, Anton Santori, Zef Serembja etj. Prtej qllimit kryesor, pr ti shprehur filoshqiptares s shquar mirnjohjen pr ndihmn q i jepte shtjes shqiptare, libri u b nj manifest i par, i prbashkt i lvizjes letrare kombtare q po rritej n kto vite.

  8. #28
    K R E U V

    LIDHJA SHQIPTARE E PRIZRENIT
    (1878 - 1881)







    1. KRIZA LINDORE DHE LVIZJA SHQIPTARE






    Gjat viteve 70 t shek. XIX u duk qart se politika 40-vjeare tanzimatiste e qarqeve sunduese osmane nuk arriti t ndalte procesin e shthurjes s mtejshme t perandoris s sulltanve. Plogshtia e strukturs shtetrore, arbitrariteti i hallkave administrative dhe korrupsioni i aparatit burokratik, q Perandoria Osmane kishte trashguar nga sistemi i mparshm feudal-ushtarak, u shtuan m shum. N vitet 70 ekonomia e saj ndodhej n nj amulli t prgjithshme. Gjat dy dekadave t fundit vrshimi i mallrave t industris evropiane ishte trefishuar. M 1875 niveli i eksportit prfaqsonte erekun e importit. Kriza e saj financiare ishte acaruar n kulm. Porta e Lart ishte e detyruar t merrte do vit nga jasht borxhe t reja, pasi me t ardhurat buxhetore nuk prballonte dot as gjysmn e shpenzimeve t veta. M 1875 t ardhurat ishin 800 milion franga ari, kurse borxhet e saj t jashtme kapnin 5,3 miliard franga ari. Perandoria Osmane nuk ishte n gjendje t shlyente jo vetm kstet e kredive, por as kamatn e tyre t prvitshme.

    Me gjith prpjekjet e tyre gjysmshekullore, qarqet sunduese osmane nuk i siguruan dot Perandoris s tyre as qetsin e brendshme politike. Kryengritjet e masave popullore kundr shtypjes feudale dhe ato t kombsive joturke kundr zgjedhs osmane, vazhduan t shprthenin n t katr ant e Perandoris. Pr m tepr, tani kishte dal n sken, si forc e re kundrshtare, edhe lvizja liberale demokratike turke, e prfaqsuar nga organizata e Osmanve t Rinj, e cila synonte t zhdukte despotizmin feudal teokratik t sulltanve.
    Edhe gjendja ndrkombtare po zhvillohej n dm t saj. Gjat viteve 70 kishte dal n sken Perandoria Gjermane, e cila kishte filluar t trondiste pozitat ndrkombtare t dy perandorive koloniale, t Anglis dhe t Francs. Disfata q psoi Franca nga Prusia (1871), i dha rast Rusis cariste t hidhte posht nenet e Traktatit t Parisit (1856), q e pengonin t armatosej n Detin e Zi kundr Perandoris Osmane. Po ashtu, Austro-Hungaria, pas disfats q kishte psuar politika e zgjerimit t saj n Gjermani e n Itali, kishte filluar t aktivizohej n drejtim t Gadishullit Ballkanik dhe t detit Egje. Gjat ksaj kohe edhe Italia, e cila kishte prfunduar bashkimin e saj politik dhe kishte hyr n radht e Fuqive t Mdha, ndonse ishte ende e dobt, aspironte t vinte nj kmb n bregdetin lindor t Adriatikut.

    Si pasoj e ktyre ndryshimeve, prball Anglis e Francs, t cilat prpiqeshin si edhe m par ta mbanin n kmb Perandorin Osmane, tani, gjat viteve 70, qndronin dy fuqi t tjera t mdha q dshironin shembjen e saj t shpejt - Rusia cariste dhe Austro-Hungaria. Pr t vn n jet planin e saj ekspansionist, Rusia filloi t nxiste popullsit e shtypura t Turqis Evropiane pr kryengritje kundr Ports s Lart dhe sidomos shtetet sllave ballkanike pr luft kundr Perandoris Osmane. Pr kt qllim ajo doli me flamurin e pansllavizmit, i cili n t vrtet onte n nnshtrimin e kombsive sllave dhe josllave ndaj politiks cariste.

    N kto rrethana shprtheu n korrik t vitit 1875 kryengritja lirimtare kundrosmane n Hercegovin. Muajin tjetr ajo u shtri n Bosnj. N kryengritjet e t dy vendeve morn pjes vetm popullsit sllave t krishtere. Banort sllav mysliman, t cilt n Bosnj prfaqsonin shumicn e popullsis, qndruan jasht kryengritjes, madje pjesrisht anuan kundr saj. Me gjith ndihmn q patn nga Serbia e Mali i Zi, kryengritsit nuk i bn dot ball kundrveprimit ushtarak osman. N vjesht e n dimr, hovi i kryengritjeve ra, por n pranvern e vitit 1876 ato u gjallruan prsri. Pr m tepr, n prill 1876 shprtheu kryengritja lirimtare n Bullgari. Megjithat Porta e Lart mundi prsri ti shtypte kryengritjet bullgare, boshnjake dhe hercegovinase.
    Sapo shprtheu kryengritja n Hercegovin e n Bosnj, Serbia e Mali i Zi u prpoqn ta shtrinin zjarrin e saj edhe n popullsit e tjera t shtypura t Turqis Evropiane. Ato i nxitn pr kryengritje kundrosmane edhe shqiptart, por kta nuk lvizn, sepse pan q Beogradi dhe Cetina kishin qllime aneksioniste ndaj trojeve t tyre. N qershor 1876, kur u pa se plani i shprthimit t kryengritjes s prgjithshme t popujve t shtypur t Ballkanit kishte dshtuar, Beogradi e Cetina kaluan n aksion t hapur. Serbia m 30 qershor dhe Mali i Zi m 1 korrik 1876 i shpalln luft Perandoris Osmane. Serbia e Mali i Zi patn prkrahjen e Perandoris Ruse, e cila u drgoi armatimet e nevojshme dhe, s bashku me to, edhe 30 mij vullnetar rus pr t luftuar pr lirimin e vllezrve sllav nga zgjedha osmane.

    Por lufta e dy monarkive ballkanike kundr Turqis krijoi nj situat tepr t ndrlikuar n arenn ndrkombtare. Cilido q t ishte prfundimi i saj, ajo do t trhiqte ndrhyrjen e Fuqive t Mdha pr t rregulluar, secila sipas interesave t vet, hartn politike t Evrops Juglindore. N t vrtet, nj jav pas fillimit t lufts, m 8 korrik 1876, Rusia dhe Austro-Hungaria bn me ann e dy notave t veuara nj marrveshje t fsheht n Rajhshtat (Reichsttadt) t Bohemis pr ta rregulluar Gadishullin Ballkanik sipas interesave t tyre ekspansionist. Vjena e Peterburgu vendosn t mos ndrhynin ushtarakisht n konfliktin e Serbis e t Malit t Zi me Turqin. Por t dyja palt ran n ujdi q, po ta fitonte luftn Perandoria Osmane, nuk do t bhej asnj ndryshim n hartn politike t Gadishullit Ballkanik. Megjithat, n kt rast do ta detyronin Portn e Lart t zbatonte n favor t popullsis sllave disa reforma si ato q iu dhan Krets m 1886, ndrsa po ta fitonte luftn pala tjetr (Serbia e Mali i Zi), Bosnja do t kalonte nn zotrimin kryesisht t Austro-Hungaris dhe pjesrisht t Serbis, e cila do t merrte gjithashtu nj pjes t Kosovs, kurse Mali i Zi nj pjes t Hercegovins.

    Bullgaria do t bhej nj shtet autonom dhe Rumelia nj vilajet autonom. N kt rast Vjena vuri conditio sine qua non q t mos krijohej nj shtet i madh sllav n Gadishullin Ballkanik. Kjo do t thoshte q as Serbia nuk duhej t shtrihej deri n Adriatik, as Bullgaria nuk duhej t prfshinte Maqedonin, sepse, si njra, si tjetra, do ta pengonin ekspansionin e Austro-Hungaris drejt Egjeut. N notn austro-hungareze parashihej krijimi i nj shteti autonom shqiptar, kurse nota ruse nuk e prfillte fare fatin e Shqipris. N Rajshtat shtja shqiptare hyri pr t parn her n qerthullin e diplomacis evropiane si shtje politike. Megjithse aty nuk u mor asnj vendim, qysh n hapin e par u shfaqn dy qndrime t kundrta, q do ta karakterizojn, tani e tutje, trajtimin e shtjes shqiptare nga kancelarit e mdha: njri i Rusis, q mohonte krejtsisht t drejtat kombtare t shqiptarve, tjetri i Austro-Hungaris, q krkonte, vese pjesrisht, respektimin e tyre. Edhe ideja e Vjens pr krijimin e nj formacioni politik shqiptar, ishte e kushtzuar me futjen e ktij shteti nn protektoratin e saj.

    Si pasoj e ktyre tre faktorve - e kalbzimit t Perandoris Osmane, e rritjes s lvizjes lirimtare dhe e ndrhyrjes s Fuqive t Mdha - lindi prsri n mesin e viteve 70, por me nj mprehtsi m t madhe se n t kaluarn, e ashtuquajtura Kriz Lindore. Thelbin e saj e prbnte, si edhe m par, jo vetm shtja e lirimit kombtar t popujve t robruar t Perandoris Osmane, por edhe shtja e ndarjes s zotrimeve t Perandoris Osmane, n t ciln prfshihej edhe coptimi i trojeve shqiptare.



    Shqipria n fillim t Krizs Lindore (1875-1876)




    Fillimi i Krizs Lindore i gjeti shqiptart n marrdhnie t acaruara me Perandorin Osmane. Asnj nga krkesat e ngritura prej tyre gjat dhjetvjearve t mparshm nuk ishte pranuar nga Porta e Lart. Shqipria nuk gzonte asnj t drejt kombtare. N viset e saj, administrata e vilajeteve ndodhej gjithnj n duart e npunsve turq. N krahinat malore vazhdonte presioni i pushtetit qendror pr tua hequr malsorve venomet tradicionale dhe pr ti futur nn zgjedhn e administrats burokratike centraliste. Vendi nuk ishte lehtsuar as nga pesha e rnd e taksave, as nga shrbimi i gjat i nizamit. Me masat centraliste q Porta kishte ndrmarr pasi shpalli dekretin e dyt t Tanzimatit (Hatt-i Humayun i vitit 1856), gjendja e Shqipris u keqsua m shum. Kudo mbretronte varfria ekonomike, administrata shtetrore e shthurur, korrupsioni pa skrupull i qeveritarve dhe krimet e pandshkuara t hajdutve. Banort e Shqipris ndodheshin, sipas shprehjes s nj dshmitari t huaj, n kulmin e varfris. Gjykatat burokratike perandorake, t urryera nga shqiptart, vinin duke u forcuar vazhdimisht. Po aq e rnd ishte edhe gjendja politike dhe ajo e arsimit n Shqipri.

    Porta e Lart vazhdonte ti diskriminonte shqiptart, t mos i njihte si komb m vete dhe shqiptart e tri besimeve si element t t njjtit komb. Ngritja e shkollave shqipe vijonte t ishte e ndaluar, n nj koh kur rrjeti i shkollave t huaja po zgjerohej nga viti n vit. Trojet shqiptare qndronin t coptuara ndrmjet vilajeteve t ndryshme. Me kt coptim, Porta e Lart vijonte tua mohonte atyre karakterin etnik shqiptar.
    Megjithat, regjimi policor e teokratik nuk kishte mundur ta asgjsonte iden e lirimit t Shqipris nga zgjedha shekullore osmane. Ndikimi i ideve lirimtare e patriotike ishte shtrir n t katr ant e atdheut. Malsort qndronin t gatshm pr t mbrojtur autonomin e tyre lokale nga do ekspedit e befasishme osmane. Shqiptart kishin filluar t bindeshin se shptimi i vendit mund t arrihej vetm me nj kryengritje t prgjithshme lirimtare dhe me formimin e nj shteti kombtar e t veant shqiptar ose, si shprehej nj vzhgues i huaj, t nj principate t lir shqiptare.

    Me qllim q t largonte rrezikun e shprthimit t kryengritjes lirimtare n Shqipri, Porta e Lart shpalli n vern e vitit 1875 se tani e tutje nuk do ti prsriste m ekspeditat ushtarake pr vendosjen e pushtetit t saj centralist n krahinat e pannshtruara. Por ky vendim, me t cilin Perandoria Osmane vuloste fundin e periudhs s Tanzimatit n trojet shqiptare, nuk e ndryshoi gjendjen e brendshme t Shqipris. Orvatjet e saj pr ti mobilizuar shqiptart n mas kundr kryengritsve hercegovinas e boshnjak dshtuan. Thirrjes s saj iu prgjigjn vetm pak feudal derebej, t cilt pr m tepr qndruan pasiv n prapavijat e frontit.

    N fillim t Krizs Lindore, Shqipria kishte, pra, forca t gatshme pr t shprthyer nj kryengritje lirimtare kundrosmane. Megjithat, qarqet politike shqiptare nuk u treguan t prirura pr shprthimin e saj. N ngurrimin e tyre ndikoi jo aq mungesa e nj organizate kombtare q ti grumbullonte rrket krahinore n lumin e kryengritjes s prgjithshme lirimtare, sesa koniunktura negative pr shtjen shqiptare n arenn ndrkombtare. Kriza Lindore e viteve 70 i gjeti shqiptart t rrethuar nga mosprfillja e Fuqive t Mdha, asnjra prej t cilave nuk ishte shprehur publikisht pr njohjen e t drejtave t tyre kombtare.

    N radh t par ishte rreziku q kryengritja shqiptare t shkaktonte ndrhyrjen n favor t Ports s Lart t Fuqive t Mdha, t cilat nuk dshironin q t prishej status quo-ja n Gadishullin Ballkanik. Por edhe sikur kjo t prishej, qarqet patriotike shqiptare ishin t bindura se Fuqit e Mdha, meqense nuk e prkrahnin, qoft edhe n parim, iden e pavarsis politike t Shqipris, madje as at t autonomis s saj administrative, do t shfrytzonin rastin ose pr ta okupuar at ushtarakisht (Austro-Hungaria dhe Italia), ose pr ta coptuar at midis shteteve fqinje (Rusia, Anglia, Franca). Gjendjen ndrkombtare t shtjes shqiptare e ndrlikonte sidomos politika e tri monarkive fqinje ballkanike. Krahas mobilizimit ushtarak pr luftn kundr Perandoris Osmane, Serbia, Greqia e Mali i Zi po zhvillonin nj veprimtari t dendur diplomatike e propagandistike, pr t siguruar nga ana e Fuqive t Mdha miratimin e aspiratave t tyre mbi trojet shqiptare.

    Kriza Lindore krijoi kshtu nj situat mbytse, madje t rrezikshme pr kryengritjen lirimtare kundrosmane n Shqipri. Ajo e ktheu mundsin e coptimit t Shqipris nga nj rrezik potencial n nj rrezik real. N kto rrethana qarqet politike shqiptare nuk e shtruan shtjen e kryengritjes s armatosur pr pavarsin e Shqipris. Derisa t krijohej gjendja e favorshme ndrkombtare, ato i vun vetes si qllim t vijonin prpjekjet pr t arritur bashkimin e trojeve shqiptare n nj vilajet autonom n kuadrin e Perandoris Osmane, zgjidhje kjo q nuk e cenonte politikisht status quo-n n Evropn Juglindore dhe q do t krijonte kushtet pr sigurimin e trsis e t paprekshmris s territoreve shqiptare.

    Krijimi i nj vilajeti autonom shqiptar u b kshtu, n fillim t Krizs Lindore, program i prbashkt politik si pr atdhetart m radikal rilinds, ashtu dhe pr qarqet atdhetare t moderuara. Megjithat, ndrmjet programit autonomist t t dyja rrymave kishte ndryshime n kto drejtime: t part e vlersonin autonomin administrative si nj etap drejt pavarsis kombtare t Shqipris; t dytt e shikonin si qllim n vetvete, si program maksimal t aspiratave t tyre politike; t part mendonin ta realizonin vilajetin autonom me rrugn e kryengritjes; t dytt, q kishin besim n dashamirsin e sulltanit, shpresonin ta arrinin me ann e reformave q do t bnte Porta e Lart.

    Me platformn pr krijimin e vilajetit autonom shqiptar nuk u bashkuan vetm bajraktart e disa krahinave malore t veriut dhe, n mnyr t veant, kapedani i Mirdits, Preng Bib Doda, biri i Bib Dod pashs. N t vrtet, qysh nga vdekja e t atit (1868), Prenga, ende i ri, mbahej i internuar n Stamboll me pretekst se ishte duke vijuar shkolln. Por, me kmbnguljen e vazhdueshme t mirditorve, Porta e Lart u detyrua, n fund t korrikut 1876, ta kthente Preng Bib Dodn n Shkodr, duke i dhn titullin pash dhe duke e emruar kajmekam t Mirdits. Prenga, tani 17-vjear, ishte si dhe i ati, nj prijs partikularist. Gjat qndrimit t tij n Stamboll ai u kishte parashtruar ambasadorve t Rusis, t Francs dhe t Austro-Hungaris ambicjen e vet pr tu br princ i Mirdits autonome. Parisi e Vjena nuk e prkrahn projektin e tij, pasi nuk donin ti shkaktonin n kto aste Perandoris Osmane shqetsime n Shqiprin Veriore. Prkundrazi, Rusia e Italia e miratuan, por i vun si kusht q ai t lidhte aleanc ushtarake me Cetinn dhe t sulmonte me mirditort ushtrit osmane, t cilat tani ishin t zna me luftn n kufirin malazez.

    N kto rrethana Preng Bib Doda ngriti n Orosh flamurin e lufts pr autonomin e Mirdits. N t njjtn koh filloi bisedimet e fshehta me qeveritart serb e malazez pr t hyr n luft krahas tyre kundr Turqis. Kto traktativa nuk u pritn mir nga bashkatdhetart e vet dhe e diskredituan at n syt e tyre. Projekti i Preng Bib Dods gjeti prkrahje vetm n disa qarqe reshpere katolike t Shkodrs, vese, n vend t nj principate t mbyllur brenda kufijve t ngusht t Mirdits, ato krkonin nj formacion politik m t gjer, - nj principat autonome, ku t hynin t gjitha krahinat malore t Shqipris s Veriut. Kt platform politike e prqafuan edhe disa intelektual, si Zef Jubani, Preng Doi, Pjetr Gurakuqi, t cilt mendonin se krahina autonome e Mirdits do t shrbente si piknisje pr formimin m von t nj shteti kombtar shqiptar.

    Qarqet patriotike shqiptare nuk u solidarizuan as me projektin e Preng Bib Dods, as me iden e reshperve katolik shkodran, pasi t dyja kishin karakter partikularist dhe nuk pajtoheshin me platformn m t prparuar rilindse. Mirdita e vogl dhe e izoluar, patriarkale dhe e varfr, pa qytete e pa bujqsi t zhvilluar, nuk mund t jetonte e pavarur dhe nuk mund t bhej brthama e shtetit t ardhshm kombtar shqiptar. Prkundrazi, kthimi i Mirdits katolike, qoft edhe s bashku me fqinjt e saj, n nj principat autonome, me nj prijs partikularist n krye si ishte Preng Bib Doda, do t bhej faktor i prarjes fetare e krahinore t vendit dhe do tu jepte rast tri monarkive fqinje, t prmbushnin aspiratat e tyre pushtuese ndaj trojeve shqiptare veriore, lindore e jugore.

  9. #29
    Marrveshja e Budapestit dhe lufta ruso-turke e viteve 1877-1878



    Me gjith nxitjet politike q pati nga Rusia, nga Serbia dhe nga Mali i Zi, Preng Bib Doda ngurroi t fillonte veprimet luftarake kundr Turqis, derisa Rusia nuk i kishte shpallur luft asaj. Ndrkaq, Serbia e Mali i Zi, me gjith ndihmn e madhe q patn nga Rusia, nuk qen n gjendje ta mundnin Perandorin Osmane, s cils i kishin shpallur luft n fillim t vers 1876. Disfatat q psuan ushtrit serbe lan prshtypjen se Rusia nuk do t pajtohej me situatn e krijuar n Ballkan n dm t saj dhe se s shpejti ajo do t hynte vet n luft kundr Perandoris Osmane. Nn ndikimin e diplomatve carist, q e shfrytzuan kt rrethan, kapedani mirditor filloi n fund t vitit 1876 prgatitjet pr aksionin luftarak kundrosman. N janar 1877 mirditort bllokuan rrugn Shkodr-Prizren, kurse n shkurt arrestuan disa funksionar t administrats perandorake.

    Por ngjarjet ndrkombtare u zhvilluan n dm t Preng Bib Dods. Rusia nuk hyri menjher n luft, si parashihej. Madje, me propozimin e Anglis, Fuqit e Mdha pranuan q shtjet e ngritura nga Rusia n kurriz t Perandoris Osmane t shqyrtoheshin nga nj Konferenc Ndrkombtare, e cila do t zhvillohej me pjesmarrjen e ambasadorve t tyre t akredituar n Stamboll.

    Konferenca Ndrkombtare i filloi punimet n Stamboll, buz Bosforit, m 24 dhjetor 1876. Por ajo ndeshi qysh n fillim n pengesa t organizuara nga vet nismtarja e saj, Anglia. Me prkrahjen e fsheht t Londrs, ditn q u hap Konferenca sulltan Abdyl Hamiti shpalli kushtetutn e prgatitur nga Mithat Pasha, i cili u deklaroi ambasadorve t Fuqive t Mdha se n kuadrin e saj do t zgjidheshin t gjitha problemet q shqetsonin kombsit e Perandoris, prandaj e quante Konferencn Ndrkombtare t panevojshme. Por manovra e Ports s Lart nuk pati rezultat. Me prkrahjen q gjeti kmbngulja e Rusis, Konferenca Ndrkombtare i vijoi punimet n Londr.

    Qeveria ruse, e cila nuk kishte asnj besim n Konferencn Ndrkombtare, i vazhdoi prgatitjet pr luft kundr Perandoris Osmane. N kt drejtim ajo kishte edhe nxitjen e Gjermanis, e cila megjithat e kushtzonte prkrahjen e saj me plqimin q duhej t jepte pr kt luft edhe Austro-Hungaria. Rusia u detyrua t bnte lshime, t cilat u fiksuan n marrveshjen e fsheht q ajo lidhi me Austro-Hungarin n Budapest, m 15 janar 1877.

    Marrveshja e Budapestit u hartua mbi platformn e miratuar gjasht muaj m par n Rajhshtat dhe u plotsua me nj marrveshje shtojc q u nnshkrua m 18 mars 1877. Sipas tyre, Austro-Hungaria do t qndronte asnjanse n luftn ruso-turke. Si shprblim ajo fitonte t drejtn t pushtonte ushtarakisht Bosnjn dhe Hercegovinn, kurse fati i sanxhakut t Novi Pazarit (Pazarit t Ri) do t caktohej me nj marrveshje t veant q do t lidhnin Peterburgun me Vjenn. Perandoria dualiste zotohej t mos i prekte Rumanin, Serbin, Bullgarin dhe Malin e Zi, t cilat Rusia i mbante si territore t zons s saj t ndikimit. Perandoria Ruse do t knaqej me aneksimin e Besarabis n Ballkan dhe t Batumit n Kaukaz. Por, n rast se Perandoria Osmane do t shembej krejtsisht, Bullgaria, Rumania dhe Shqipria do t bheshin shtete autonome; Kreta, Thesalia dhe Epiri do t aneksoheshin nga Greqia, kurse Stambolli me rrethinn e tij do t shpallej qytet i lir.

    Marrveshja e Budapestit, sado q n parim pranonte iden e nj shteti autonom shqiptar, e linte t paprcaktuar si hapsirn territoriale, ashtu edhe statusin e tij. Kjo rrethan krijonte mundsin pr t cenuar rnd trsin toksore t Shqipris, i hapte rrugn Serbis q t aneksonte krahinn e Kosovs, Malit t Zi viset e Shqipris Veriore, Greqis trojet e Shqipris Jugore, t cilat prfshiheshin nn emrtimin Epir, kurse krahinat e Shqipris Lindore ishin n rrezik t prfshiheshin brenda kufijve t shtetit autonom sllav, q do t krijohej me emrin Rumeli. Ve ksaj, me marrveshjen e Budapestit Rusia cariste e detyronte Austro-Hungarin t mos i prekte Rumanin, Serbin, Bullgarin dhe Malin e Zi, por jo Shqiprin. Kjo do t thoshte se Vjena, e cila e kishte ngritur shtjen e shtetit autonom shqiptar, kishte liri veprimi ta prfshinte at n suazn e politiks s saj ekspansioniste.

    Si rrjedhim, me shembjen e Perandoris Osmane, m shum se gjysma e trojeve shqiptare do t coptohej ndrmjet fqinjve ballkanik, kurse pjesa tjetr, edhe n qoft se bashkohej n nj shtet t veant autonom shqiptar, do t hynte nn kontrollin e Perandoris dualiste. Megjithat, duhet pranuar se marrveshja e Budapestit, pavarsisht nga kto aspekte negative, ishte akti i par diplomatik ndrkombtar q pranoi n parim iden e krijimit t nj shteti shqiptar. Kjo ide ishte e Austro-Hungaris, e cila u nis nga interesi pr t krijuar n Ballkanin Perndimor nj barrier kundr ekspansionit serb drejt Adriatikut e Maqedonis.

    Po aq negative pr shtjen shqiptare qen edhe vendimet q morn Fuqit e Mdha n Konferencn Ndrkombtare t Londrs, e cila i mbylli punimet e saj me nnshkrimin e nj protokolli n mars t vitit 1877. Konferenca nuk e mori fare n shqyrtim shtjen shqiptare. Protokolli i Londrs e njohu parimin e autonomis pr kombsit e Perandoris Osmane, por edhe nga ky parim shqiptart u prjashtuan, pasi nuk u pan si nj komb i veant. Protokolli e detyronte Portn e Lart t pranonte formimin e nj province autonome n Bosnj-Hercegovin dhe t dy provincave autonome t Bullgaris dhe t Rumelis Lindore.

    Madje njra prej tyre, vilajeti perndimor (Bullgaria) me qendr n Sofje, do t prfshinte n kufijt e vet edhe disa vise t banuara nga popullsi shqiptare, si ishin krahinat e Kaanikut, t Tetovs, t Gostivarit, t Krovs e t Dibrs deri n rrjedhn e lumit Drin. Protokolli e detyronte gjithashtu Perandorin Osmane q ti jepte Malit t Zi, prve t tjerave, tre ishuj n liqenin e Shkodrs dhe ti njihte atij t drejtn e lundrimit t lir n kt liqen dhe n lumin Bun. shtjen e principats autonome t Mirdits, me gjith premtimet q i kishte br Preng Bib Dods, Rusia nuk e shtroi fare pr diskutim n kt Konferenc. Pas nnshkrimit t paqes ndrmjet Turqis e Serbis n mars 1877, Mirdita kryengritse, e braktisur nga Rusia, Serbia e Mali i Zi, mbeti vetm prball Ports s Lart.

    Perandoria Ruse mbeti e paknaqur nga Protokolli i Londrs. Rreziku i nj lufte ruso-turke nuk u largua. Pr t siguruar prapavijat e saj, Porta e Lart vendosi ather ta shtypte me t shpejt rebelimin e Mirdits, ndonse Preng Bib Doda qndronte n pasivitet. Kapedani mirditor u orvat ta shmangte operacionin ushtarak osman duke br lshime, por Porta e Lart, e cila donte ta zhdukte me kt rast vetqeverisjen e Mirdits dhe venomet e saj, krkoi dorzimin e tij pa kushte. Kshtu, pas nj sr ultimatumesh t prsritura, m 8 prill 1877, filluan operacionet e vrteta ushtarake osmane kundr Mirdits.

    Tri kolona t ushtris s rregullt osmane marshuan kundr Mirdits nga Lezha, nga Prizreni dhe nga Mati. Ndonse me huta t vjetra, mirditort trima e ndaln pr nj jav marshimin e tyre. Por javn e dyt kolona osmane, q marshonte nga Mati, duke prfituar nga pakujdesia q kishte treguar Preng Bib Doda n kt an, prparoi me lehtsi n brendi t Mirdits dhe u mori kraht mirditorve q luftonin n sektorin perndimor e verior. Preng Pasha, i pushtuar nga paniku, braktisi m 15 prill Mirditn dhe u fsheh n Lur. Pas tij krert e tjer u arratisn ose u dorzuan te turqit. Malsort e thjesht e vazhduan edhe disa dit qndresn derisa ajo u shtyp. Kshtu, pr t parn her n historin e sundimit shekullor osman n Shqipri, m 22 prill 1877, ushtrit turke hyn n kryeqendrn e Mirdits, n Orosh, t cilin e plakitn dhe e dogjn.

    Dy dit m von, m 24 prill 1877, Perandoria Ruse i shpalli luft Turqis. Serbia, e cila ndrkoh kishte nnshkruar paqen me Stambollin, qndroi mnjan. Prkundrazi, Mali i Zi, i cili nuk kishte pranuar as t nnshkruante paqen, as t prsriste armpushimin, u bashkua me Rusin n luftn kundr Perandoris Osmane.

    Sapo filloi lufta, rust e malazezt u bn thirrje prsri shqiptarve dhe n mnyr t veant mirditorve q t bashkoheshin me ta kundr Perandoris Osmane. Por tashm, edhe mirditort kishin nxjerr msime. As malsort, as krert e tyre nuk kishin m besim n politikn e Rusis e t Malit t Zi. Nn presionin e tyre kapedani i Mirdits u detyrua t mos i dgjonte m nxitjet ruse e malazeze. Ndrkoh edhe Porta e Lart, e cila tani nuk donte t kishte telashe me mirditort, pasi mori garanci se Preng Pasha kishte hequr dor nga ideja e kryengritjes s armatosur, shpalli faljen e tij dhe e pezulloi prsri vendosjen e administrats s saj centraliste n Mirdit. Mirditort u kthyen n shtpit e tyre t djegura, por armt nuk i dorzuan.

  10. #30
    Komiteti i Janins dhe projekti i kryengritjes lirimtare kundrosmane (1877)



    Lufta ruso-turke krijoi nj gjendje t re pr t gjitha kombet e shtypura nga Perandoria Osmane dhe pr t gjitha monarkit e Gadishullit Ballkanik. Kudo sundonte bindja se kjo luft do t prfundonte me disfatn e Ports s Lart. T gjitha shtetet ballkanike u vun n lvizje pr t plotsuar n prfundim t ksaj lufte bashkimin e tyre kombtar dhe, ca m shum, pr t prmbushur aspiratat e tyre aneksioniste n dm t kombeve t tjera t gadishullit.

    Pr shtjen shqiptare fillimi i lufts ruso-turke krijoi nj gjendje m t ndrlikuar se ajo q ishte m par. Qarqet politike shqiptare, edhe pse nuk e dinin marrveshjen e fsheht t Budapestit, nuk kishin asnj dyshim pr katastrofn q e priste Shqiprin, n rast se luftn do ta fitonte Rusia dhe n rast se pas lufts do t triumfonte diktati i saj. N kt rast Shqiprin e priste coptimi i saj territorial dhe, pr pasoj, vdekja e saj politike. Dshmia e fundit pr kt ishte proklamata q lshoi cari rus m 24 prill 1877, me t ciln ai ftonte t gjitha kombsit e krishtera t Gadishullit Ballkanik t rrmbenin armt krahas ushtrive ruse, pasi pr ta tashm kishte ardhur dita e lirimit nga shtypsi mysliman osman. Theksi i saj fetar tregonte se Rusia nuk kishte hequr dor nga platforma e panortodoksis dhe se n projektin e saj pr rregullimin e ardhshm t Ballkanit nuk kishte vend pr shqiptart mysliman si subjekt i t drejtave kombtare. Por qarqet atdhetare shqiptare e shihnin me shqetsim edhe fitoren e Perandoris Osmane, sepse kjo do t sillte forcimin e zgjedhs shekullore t sulltanit mbi atdheun e tyre.

    Mendimi i prgjithshm q pushtoi opinionin publik t vendit n at koh ishte q Shqipria t ngrinte sa m par zrin pr t drejtat e saj, prndryshe, po t qndronte pasive dhe, ca m keq, po t rreshtohej prapa Stambollit, do t identifikohej me Perandorin Osmane dhe do t quhej si nj zotrim turk, si nj pre n duart e fitimtarit.
    N kto rrethana qarqet atdhetare prparimtare e radikale shqiptare vendosn ta krkonin shptimin e trsis territoriale t atdheut jo te lufta kundr shovinistve ballkanik, as te qndrimi prits, por tek organizimi i kryengritjes s armatosur lirimtare kundrosmane q do t onte n shpalljen e pavarsis s Shqipris. Me kt veprim edhe diplomacia evropiane do t vihej para nj fakti t kryer.

    Ideja e kryengritjes lirimtare kishte, si edhe m par, mbshtetje n gatishmrin e masave popullore. Ajo gjeti gjithashtu miratimin e forcave atdhetare t moderuara, t cilat tani u bindn se Perandoria Osmane nuk ishte m n gjendje ti mbronte trojet shqiptare nga invazioni sllav. Por shprthimi i kryengritjes lirimtare dhe shpallja e pavarsis sipas platforms s patriotve m t prparuar ose e autonomis, sipas asaj, t qarqeve t moderuara krkonte paraprakisht zgjidhjen e disa problemeve themelore, si ishin: formimi i nj qendre t vetme drejtuese, prgatitja politiko-ushtarake dhe sigurimi i prkrahjes n arenn ndrkombtare. Nismn pr ta vn n jet iden e kryengritjes lirimtare kundrosmane e mori Komiteti Shqiptar, q u formua n Janin n maj t vitit 1877, n krye t t cilit u vu Abdyl Frashri, nj nga ideologt, diplomatt dhe organizatort m t shquar t Rilindjes Kombtare Shqiptare.

    N kt Komitet bnin pjes personalitete, q prfaqsonin pothuajse t gjitha krahinat e vilajetit t Janins, si Mehmet Ali Vrioni (Berat), Mustafa Nuri Vlora (Vlor), Sulejman Tahiri (Tepelen), Myslim Vasjari (Kurvelesh), Sabri Gjirokastra (Gjirokastr), Mihal Harito (Zagori), Mehmet Goroshiani (Prmet), Vesel Dino (Prevez) etj.

    Komiteti i Janins vendosi lidhje edhe me qarqet politike q vepronin n viset e tjera t atdheut, me t cilat shqyrtoi shtjen e prgatitjes s kryengritjes s armatosur. N t njjtn koh ai ra n kontakt me oficert shqiptar q shrbenin n garnizonet osmane t vendit dhe q treguan gatishmri pr t marr pjes n kryengritjen e armatosur. Pas ksaj, shqetsimi kryesor i Komitetit u prqendrua n aspektin diplomatik t shtjes shqiptare.

    Udhheqsit e Komitetit t Janins mendonin se tani q Perandoria Osmane ishte n rrezik t shembej plotsisht nga armatat ruse, fuqit perndimore nuk do ta linin Perandorin Ruse q ta ndryshonte hartn politike t Gadishullit Ballkanik sipas planeve t saj ekspansioniste. Duke u kapur pas zrave q qarkullonin n shtypin ndrkombtar, se fuqit perndimore do ta zmadhonin territorin e Greqis pr ta prdorur si barrier kundr ortekut rus, ata shpresonin se po ato fuqi, pr interesat e politiks s ekuilibrit n Evropn Juglindore, do t merrnin n konsiderat edhe iden e nj shteti shqiptar t pavarur. Sikurse shkruante disa muaj m von Abdyl Frashri, Evropa do t bindej se qytetrimin e saj n Gadishullin Ballkanik nuk mund ta mbronte nga rreziku rus vetm diga greke, por, s bashku me t, edhe diga shqiptare. Udhheqsit e Komitetit t Janins mendonin se n kto rrethana Shqipria duhej t lidhte me Greqin nj aleanc politike e ushtarake pr t hyr bashkrisht n luft kundr Perandoris Osmane prpara se armatat ruse t zbritnin n jug t Gadishullit Ballkanik. Por ata krkonin si kusht q Athina ta mbshteste iden e pavarsis s Shqipris dhe ta miratonte trsin e saj toksore. N rast se Athina do ta nnshkruante mbi kt parim aleancn dypalshe, do t konsiderohej e kaprcyer pr shtjen shqiptare pengesa kryesore n plan ndrkombtar.

    Udhheqsit e Komitetit t Janins ishin t ndrgjegjshm se qeveria greke nuk do t hiqte dor aq leht nga qndrimi i saj i vjetr, nuk ishte e prirur q t pranonte krkesn e shqiptarve pr t prfshir n shtetin e tyre krejt Shqiprin e Jugut deri n Prevez, sepse ishte pushtuar nga lakmia pr t aneksuar krejt vilajetin e Janins, deri te lumi Seman. Megjithat ata shpresonin se prball gjendjes kritike q ishte krijuar pr Greqin nga prparimi i ushtrive ruse, Athina mund t hiqte dor nga platforma q kishte parashtruar vitin e kaluar dhe do ta shikonte me nj sy realist propozimin e shqiptarve.
    N t vrtet opinioni publik grek ishte i tronditur nga politika ruse. Greqia, e cila priste prej kohsh shembjen e Perandoris Osmane q t sendrtonte aspiratat e saj territoriale, tani e ndiente veten krejtsisht t braktisur. Pr shkak t lidhjeve t Athins me Anglin e Francn, Rusia cariste nuk po i prfillte fare aspiratat e saj nacionaliste, ndrsa Anglia me Francn po e shtrngonin Athinn q t qndronte asnjanse. Opinioni publik grek po bindej gjithnj e m shum se me qndrimin asnjans t Greqis, Trakia dhe Maqedonia ishin n rrezik t prfshiheshin n kufijt e Bullgaris dhe t Rumelis q do t krijoheshin sipas planit carist, kurse Thesalia dhe Epiri mund t mbeteshin prsri brenda kufijve t Perandoris Osmane, t ciln Anglia me Francn prpiqeshin ta shptonin nga katastrofa e plot.

    Brenda n Greqi organizatat irredentiste helenike krkonin me kmbngulje t ndrmerreshin veprime energjike pr t mos e humbur rastin e favorshm q po krijohej nga shembja e Perandoris Osmane. Por Mbretria Helenike me rreth nj milion banor, me financa krejtsisht t rrnuara dhe me forca ushtarake t dobta, nuk e ndiente veten n gjendje t ndrmerrte me sukses veprime t armatosura kundr Perandoris Osmane. N kto rrethana propozimi i Komitetit t Janins pr nj aleanc shqiptaro-greke gjeti nj pritje pozitive n qarqet qeveritare t Athins. Qeveria greke pranoi t hynte n bisedime me shqiptart.
    Bisedimet u zhvilluan n mnyr t fsheht n Janin gjat gjysms s dyt t korrikut 1877, ndrmjet Abdyl Frashrit, i cili shoqrohej nga Mehmet Ali Vrioni, dhe Epaminonda Mavromatis, nj funksionar i Ministris s Jashtme greke. Qysh n fillim u duk se t dyja palt erdhn n takim me pikpamje t papajtueshme.

    Abdyl Frashri, q si nismtar i takimit e nisi i pari bisedn, pasi argumentoi interesat jetik t t dyja palve pr nj luft t prbashkt kundr Perandoris Osmane e pansllavizmit carist, parashtroi zotimet dhe kushtet e pals shqiptare pr lidhjen e aleancs politike e ushtarake. Shqiptart zotoheshin q ta fillonin t part luftn kundrosmane me ann e kryengritjes lirimtare, e cila do t shprthente n Shqipri sapo t nnshkruhej aleanca. Ata merrnin kshtu prsipr q pushtetin turk n Shqipri ta asgjsonin me forcat e tyre t brendshme. Menjher pasi t shprthente kryengritja e armatosur, deklaroi Abdyl Frashri, do t shpallej pavarsia kombtare e Shqipris. Ai krkoi q, sapo t fitonte kryengritja n Shqipri, Greqia ti shpallte luft Perandoris Osmane. Shqiptart zotoheshin gjithashtu ta ndihmonin ushtrin greke q ti pushtonte pa vshtirsi Thesalin e Maqedonin, pasi oficert dhe ushtart shqiptar, q shrbenin n garnizohet osmane t ktyre viseve, ishin n lidhje me Komitetin e Janins, pra t gatshm q, me urdhrin e tij, ti dorzonin qytetet pa gjakderdhje. Kundrejt ktyre detyrimeve pala shqiptare krkonte si kusht nga qeveria e Athins q ajo ta njihte zyrtarisht formimin e principats s pavarur shqiptare n kufijt etnik t Shqipris, duke prfshir Kosovn n veri, deri n Vranj, dhe amrin n jug, deri n Prevez.

    Pala greke nuk pranoi asnj nga kushtet e parashtruara nga Komiteti i Janins. Para s gjithash ajo e kundrshtoi krejtsisht iden e nj principate shqiptare t pavarur dhe ca m shum prfshirjen n kufijt e saj, qoft edhe t nj pjese t vogl t t ashtuquajturit Epir. Sipas tezs s saj, krejt Epiri, q nga lumi Seman deri te gjiri i Prevezs, ishte tok greke. Si rrjedhim ajo nguli kmb q Shqipria e Jugut t rrmbente armt nn flamurin grek dhe t krkonte bashkimin e saj me Greqin. Athina pranoi q kryengritja lirimtare t kishte karakter shqiptar vetm n veri t lumit Seman, por vuri si kusht q edhe kto vise t krkonin bashkimin e tyre me Greqin pr t formuar nj shtet dualist greko-shqiptar nn sovranitetin e mbretit t Greqis.

    Abdyl Frashri u prpoq ta bindte qeverin e Athins pr absurditetin e pikpamjeve t saj. Populli shqiptar, deklaroi ai, po ndrmerr revolucionin lirimtar pr t formuar shtetin e vet t pavarur dhe jo pr ta zvendsuar zgjedhn osmane me robrin greke, pr t ruajtur trsin e vet territoriale dhe jo pr ta ndar at n tok greke dhe n tok shqiptare. N baz t udhzimeve q mori nga Athina, Epaminonda Mavromatis nuk bri asnj trheqje, madje mbajti gjat takimeve nj qndrim arrogant dhe fyes ndaj shqiptarve.

    Ndrkaq, gjat kohs q zhvilloheshin bisedimet e fshehta n Janin, ngjarjet n frontin ruso-turk morn tjetr rrug. Sado q Perandoria Osmane ishte shum e dobt, invazioni carist ngjalli n popullsin turke ndjenjn e atdhetaris dhe rriti frymn e qndress s saj ushtarake. Si rrjedhim, pas sukseseve t shpejta q korrn gjat dy muajve t par t lufts, n fillim t korrikut ushtrit ruse u gozhduan n Plevn t Bullgaris. Qndresa e Plevns, e cila tregonte se Perandoria Osmane nuk ishte aq e dobt sa pandehej, e qetsoi deri diku qeverin greke dhe e liroi prkohsisht nga ngutja q kishte pr t hyr n luft. Nga ana tjetr, Athina u bind se aspiratat e saj pushtuese ndaj Shqipris nuk mund ti plotsonte me ann e Komitetit t Janins. Shpresat pr t aneksuar krejt vilajetin e Janins ajo tani i vari te Komiteti Epirot, q ishte formuar n Korfuz nga disa emigrant grek, t cilt krkonin bashkimin e vilajetit t Janins (t Shqipris s Jugut) me Mbretrin Greke. Kta morn prsipr detyrn q t organizonin n kto vise nj kryengritje filoheleniste. Nn ndikimin e ktyre faktorve n fund t korrikut bisedimet greko-shqiptare u ndrpren.

  11. #31
    Komiteti i Stambollit dhe platforma e tij politike



    Qndresa osmane e Plevns vazhdoi pes muaj. Ndrkoh patriott shqiptar, edhe pse bisedimet e Janins u ndrpren, nuk hoqn dor nga ideja e kryengritjes lirimtare kundrosmane. Ata i vazhduan prpjekjet pr ti shkrir komitetet shqiptare lokale n nj komitet kombtar, pr formimin e komitetit qendror kombtar dhe pr prgatitjen e kryengritjes s armatosur. Por, ndrsa n malet Ballkan dhe n sektorin e Kaukazit ushtrit osmane ndaln prparimin e ushtris ruse, n frontin malazez, n Shqiprin e Veriut n gusht 1877, mbrojtja turke u thye dhe ushtria osmane filloi t trhiqej drejt jugut. Kjo ngjarje tronditi opinionin publik n Shqiprin e Veriut. N kto rrethana u formua n Shkodr nj komitet shqiptar i prbashkt pr qytetart mysliman e katolik, i kryesuar nga Pjetr Gurakuqi. N memorandumin e ktij komiteti krkohej t formohej nj shtet kombtar m vete nn vasalitetin e sulltanit, si ishin n at koh Serbia dhe Rumania. Por gjendja n frontin me Malin e Zi u stabilizua shpejt. Prparimi i ushtris malazeze u ndal.

    Gjat vjeshts s vitit 1877 patriott shqiptar i kushtuan kujdes edhe fushats s zgjedhjeve pr parlamentin e dyt osman. Megjithse zgjedhjet qen indirekte dhe u zhvilluan nn diktatin e valinjve, nn trysnin q vinte nga posht doln deputet edhe disa personalitete atdhetare, ndr t cilat ishte edhe Abdyl Frashri.

    eljen e parlamentit n dhjetor t atij viti patriott shqiptar, sidomos antart e Komitetit t Janins, e shfrytzuan pr t organizuar n kryeqytetin perandorak nj takim n shkall kombtare. Pr kt qllim, prve deputetve t parlamentit, u thirrn n Stamboll edhe personalitete t njohura shqiptare q prfaqsonin pothuajse t gjitha krahinat e Shqipris. N mbledhjen e par, q u mbajt m 18 dhjetor 1877, u miratua forumi i organizats atdhetare revolucionare me emrin Komiteti Qendror pr Mbrojtjen e t Drejtave t Kombsis Shqiptare, ose si u quajt shkurt Komiteti i Stambollit. Kryetari i Komitetit u zgjodh Abdyl Frashri. Megjithse nuk dihet ende prbrja e plot e ktij Komiteti, jan njohur tanim si antar t tij Pashko Vasa, Jani Vreto, Ymer Prizreni, Zija Prishtina, Sami Frashri, Ahmet Koronica, Mihal Harito, Iljaz Dibra, Mehmet Ali Vrioni, Seid Toptani, Mustafa Nuri Vlora, Mane Tahiri etj.
    N programin politik t Komitetit t Stambollit prfshihej teza mbi organizimin me ngutsi t kryengritjes s armatosur kundrosmane dhe krijimin e shtetit kombtar shqiptar. Komiteti vendosi gjithashtu q t zhvilloheshin bisedime me Greqin pr t arritur nj aleanc shqiptaro-greke sipas platforms s parashtruar nga Abdyl Frashri.

    Ndrkoh ngjarjet n front psuan nj kthes rrnjsore. M 10 dhjetor 1877 qndresa e Plevns u thye. Ushtrit ruse filluan t prparonin prmes maleve Ballkan. Serbia e Mali i Zi morn zemr nga prparimi rus dhe rifilluan veprimet luftarake kundr Turqis. Perandoria Osmane tani dukej se ishte n pragun e katastrofs s plot. N kto rrethana qeveria e Athins e pranoi propozimin e ri t paraqitur nga patriott shqiptar pr t rifilluar bisedimet dypalshe q ishin ndrprer n fund t korrikut.

    Turi i dyt i bisedimeve shqiptaro-greke u zhvillua n Stamboll gjat gjysms s dyt t muajit dhjetor 1877. Kt radh qeverin greke e prfaqsonte Stefanos Skuludhi, deputet n parlamentin e Greqis. Abdyl Frashri, i cili kryesonte prsri delegacionin shqiptar, tani nuk prfaqsonte Komitetin Ndrkrahinor t Janins, por Komitetin Kombtar t Stambollit. Abdyli i parashtroi Stefanos Skuludhit planin e hollsishm t shprthimit t kryengritjes shqiptare, e cila do t fillonte n Shqiprin e Jugut. Menjher pas saj do t formohej qeveria e prkohshme e Shqipris, q do t njihej nga Greqia, e cila do t hynte gjithashtu n luft kundr Perandoris Osmane n Thesali. Kryengritja do t shtrihej n Gegri e n Kosov. Greqia do ti ndihmonte shqiptart me armatime. Projekti i Abdyl Frashrit ishte i leverdishm pr t dyja palt. Shqipria siguronte trsin territoriale, duke prfshir n kufijt e saj edhe vilajetin e Janins (Epirin), ndrsa Greqia hiqte dor nga Epiri, por do t aneksonte pa luft Thesalin, me ndihmn e oficerve shqiptar q komandonin ushtrin osmane. Abdyli u prpoq edhe nj her ta bindte qeverin e Athins, se ishte n interes t Greqis q ajo t kishte si aleate, kundr Perandoris Osmane e kundr rrezikut rus, nj Shqipri t fort, prandaj nguli kmb q aleanca dypalshe t ndrtohej sipas parimit t njohjes s nj principate t pavarur shqiptare n kufijt e saj etnik, n krye t s cils mund t vihej edhe nj princ me origjin nga dinastia q mbretronte n Greqi. Por pala greke nuk hoqi dor as kt radh nga pretendimet ndaj Shqipris. Si rrjedhim, n ditt e fundit t dhjetorit, me urdhrin telegrafik t ardhur nga Athina, bisedimet shqiptaro-greke u ndrpren prsri.

    N fillim t vitit 1878 situata n front u prmbys plotsisht. Pasi kaluan malet Ballkan, ushtrit ruse filluan t prparonin me shpejtsi n drejtim t jugut, pa ndeshur ndonj rezistenc serioze nga ana e ushtrive osmane. M 4 janar 1878 ato pushtuan Sofjen, m 18 janar Edrenen dhe m 28 janar arritn n fshatin Shn-Stefan, n periferi t Stambollit. Nga paniku q pushtoi Perandorin Osmane prfituan ushtrit serbe, t cilat marshuan pa vshtirsi drejt vilajetit t Kosovs dhe, pasi morn Pirotin, Nishin, Kurshunlin dhe Vranjn, n fund t janarit arritn n Gjilan. Po ashtu, ushtrit malazeze pushtuan m 10 janar Tivarin, m 19 janar Ulqinin dhe nj jav m von doln n brigjet e liqenit t Shkodrs e t lumit t Buns.

    Disfata e plot e ushtrive osmane i shqetsoi t gjitha Fuqit e Mdha. N mnyr t veant ajo tronditi Britanin e Madhe, e cila, pr t penguar hyrjen e ushtrive ruse n Stamboll, drgoi flotn e saj luftarake n detin Marmara. N t njjtn koh, me nxitjen e saj, Porta e Lart i krkoi komands ruse armpushim. Duke par se Anglia ishte e vendosur t mbronte me do kusht kryeqytetin osman, Rusia nnshkroi n Edrene, m 31 janar 1878, armpushimin me Perandorin Osmane dhe filloi bisedimet pr t prfunduar Traktatin e Paqes me t.

    Situata e re ndrkombtare, q u krijua pas disfats s plot turke, e detyroi Komitetin e Stambollit ta rishikonte programin e vet. Sipas tij, shprthimi n kto rrethana i kryengritjes kundrosmane n Shqipri do t ishte nj hap i dmshm, q do ta lehtsonte prparimin e ushtrive serbe, malazeze e greke n brendi t trojeve shqiptare dhe do tu jepte rast monarkive fqinje q ta sanksiononin me ann e fitores ushtarake aneksimin e viseve t pushtuara prej tyre. Pr kt arsye Komiteti hoqi dor prkohsisht nga projekti i kryengritjes s armatosur dhe hartoi nj program t ri politik pr Lvizjen Kombtare Shqiptare.
    Programi i ri, i cili u prpunua n ditt e para t vitit 1878, prmbante ndryshime taktike e jo strategjike. Udhheqsit e Komitetit t Stambollit nuk hoqn dor nga synimi i tyre i mparshm, nga formimi i shtetit kombtar shqiptar. Por tani para Shqipris qndronte si detyr e ngutshme ruajtja e trsis s saj toksore. Prve ksaj, ata mendonin se n kushtet e reja pavarsia kombtare e Shqipris ishte e parealizueshme, pasi ajo nuk gzonte asnj mbshtetje n arenn ndrkombtare. Pr m tepr, tani q kishte filluar pushtimi i trojeve shqiptare nga ushtrit fqinje, rreziku i coptimit t Shqipris ishte br shum serioz. N kt gjendje t re shqiptart u kthyen prsri n programin e mparshm.

    N vend t pavarsis s plot kombtare, ata vendosn t krkonin bashkimin e trojeve t tyre amtare n nj vilajet autonom shqiptar n kuadrin e Perandoris Osmane. Udhheqsit e Komitetit t Stambollit shpresonin se krijimi i nj vilajeti t till do t gjente prkrahs n arenn ndrkombtare, t paktn mbshtetjen e atyre Fuqive t Mdha q nuk e dshironin shpartallimin e plot t Perandoris Osmane. Ve ksaj, pr t mbrojtur trsin territoriale, shqiptart do t luftonin t veuar nga Perandoria Osmane, do t hynin n betej kundr rrezikut sllav, grek, austriak ose italian n emr t interesave kombtar t Shqipris. Ata ishin t bindur se nj luft e till, si edhe formimi i vilajetit autonom shqiptar, do ta sanksiononte n plan ndrkombtar ekzistencn e shqiptarve si komb dhe trsin territoriale t Shqipris. Kto fitore do t shrbenin si baz pr ta kthyer vilajetin autonom shqiptar, n rrethana koniunkturale m t favorshme, n nj shtet t pavarur shqiptar. Pr t arritur bashkimin politik dhe organizativ t mbar vendit rreth ksaj platforme, udhheqsit e Komitetit t Stambollit vendosn t formonin nj lidhje shqiptare me karakter kombtar, ku t prfaqsoheshin t gjitha shtresat shoqrore dhe t gjitha krahinat shqiptare q bnin pjes n t katr vilajetet perndimore t Gadishullit Ballkanik. Projektin pr formimin e saj e prgatiti qysh n fillim t vitit 1878, Pashko Vasa, q n at koh ishte kshilltar i valiut t Kosovs.

    Udhheqsit e Komitetit t Stambollit shpresonin se me programin e tyre t ri, i cili e prjashtonte prkohsisht konfliktin e armatosur shqiptaro-turk, Porta e Lart nuk do ta pengonte formimin e Lidhjes Shqiptare. Kjo liri veprimi kishte rndsi t veant pr ta, pasi u jepte atyre mundsi q ta shpejtonin formimin e lidhjes kombtare dhe organizimin e forcave t saj t armatosura. Pr kt qllim Komiteti i Stambollit ngarkoi nj komision t posam, t kryesuar nga Pashko Vasa, pr t nxjerr lejen prkatse nga Porta e Lart. Pr nj koh t gjat Stambolli nuk dha asnj prgjigje.

    Gjat muajit shkurt 1878 tensionin politik t shqiptarve e rriti edhe m shum ekspedita q organizoi qeveria greke kundr trojeve kombtare t Shqipris. Q ta vinte Rusin para faktit t kryer dhe t merrte parasysh aspiratat e saj territoriale, qeveria e Athins e detyroi Komitetin e Korfuzit q, para se t nnshkruhej Traktati i Paqes me Turqin, t provokonte n Shqiprin e Jugut nj kryengritje t armatosur kundrosmane dhe t nxiste kryengritsit vendas q t krkonin bashkimin e krahinave t tyre me Mbretrin e Greqis. Sipas planit t saj t prgatitur me kujdes, m 12 shkurt 1878 nj band e madhe greke me rreth 600 vullnetar t ashtuquajtur epirot, t rekrutuar n Greqi, midis t cilve kishte edhe disa mercenar t huaj, t pajisur me arm e topa t ushtris helenike dhe t komanduar nga oficer grek, zbarkuan nga ishulli i Korfuzit n fshatin Lkurs, n afrsit e Sarands. Pasi ngritn ktu flamurin e Greqis, shpalln fillimin e kryengritjes greke n viset e Epirit. T nesrmen, m 13 shkurt, internacionalistt grek pushtuan Sarandn; pastaj nj pjes e tyre u drejtua pr n fshatin uk, pjesa tjetr pr n fshatin Gjasht, duke shpresuar se aksioni i tyre do t ishte sinjali pr shprthimin e kryengritjes s prgjithshme nga ana e popullsis vendase.

    Ndrkaq popullsia shqiptare vendase jo vetm nuk u bashkua me bandn greke, por, prkundrazi, u ngrit n kmb kundr saj. Nn thirrjen e krerve lokal, me mijra vullnetar shqiptar rrmbyen armt pr mbrojtjen e vendit. Prparimi i forcave greke u ndal n kodrat e Gjashts. M 17 shkurt vullnetart shqiptar, s bashku me forcat turke q erdhn nga Janina, u shkaktuan atyre dy disfata t rnda, njrn n Karalibej, tjetrn n Gjasht, dhe i detyruan t trhiqeshin me humbje t mdha n Lkurs. Pas nj luftimi tjetr, q u zhvillua m 23 shkurt 1878 n Lkurs, banda u shpartallua plotsisht. Komandanti i tyre mundi t shptonte s bashku me 110 veta, duke u trhequr gjat bregdetit, derisa u hodh n Korfuz. T tjert u vran ose u zun robr gjat luftimeve.

  12. #32
    2. THEMELIMI I LIDHJES SHQIPTARE T PRIZRENIT






    Shqipria dhe Traktati i Shn-Stefanit (3 mars 1878)




    Nj muaj pas armpushimit t Edrenes u nnshkrua n Shn-Stefan, m 3 mars 1878, Traktati i Paqes ndrmjet Perandoris Ruse dhe Perandoris Osmane.
    Traktati i Shn-Stefanit i shkpuste Perandoris Osmane rreth 80 pr qind t zotrimeve t saj n Gadishullin Ballkanik. Me shpres se do t shmangte kundrshtimin e fuqive t tjera t mdha, Rusia nuk mori pr vete asgj nga kto territore. Ajo u kufizua vetm duke i shkputur Rumanis, t ciln e kishte aleate n luftn q fitoi, krahinn e Besarabis n veri t lumit Pruth dhe duke aneksuar disa krahina q zotronte Perandoria Osmane, n jug t Kaukazit (Kars, Ardahan, Bajazid e Batum). Synimet e saj hegjemoniste n Evropn Juglindore Rusia cariste do ti siguronte kryesisht nprmjet Bullgaris s madhe autonome q u krijua me Traktatin e Shn-Stefanit. Bullgaria do t ishte nj principat autonome me qeverin e saj, tributare ndaj sulltanit. Formimi i saj ishte n vetvete nj hap pozitiv, pasi e lironte popullin bullgar nga zgjedha shekullore osmane.

    Por, Rusia krijoi nj Bullgari t madhe, t ciln ajo do ta kishte si nj satelite t saj me qllim q t vendoste nprmjet saj zotrimin e vet n Gadishullin Ballkanik. N kufijt e saj do t prfshihej shumica drrmuese e tokave q i shkputeshin Perandoris Osmane. Kjo do t shtrihej n lindje deri n Detin e Zi, n jug deri n detin Egje, n veri deri n Danub dhe n perndim deri n malet e Voskopojs. Sado q Bullgaria e madhe do t mbetej nn sovranitetin e sulltanit turk, Porta e Lart nuk do t kishte t drejt t vendoste brenda kufijve t saj asnj garnizon ushtarak osman. Pjesa tjetr e territoreve perandorake do ti jepej Rumanis, Serbis dhe Malit t Zi, q ktheheshin nga principata autonome n shtete t pavarura. Greqia nuk prfitonte asgj. Ajo do t mbetej ashtu si ishte, nj shtet i pavarur brenda kufijve t saj t paralufts.

    Traktati i Shn-Stefanit nuk e zinte fare n goj Shqiprin, e cila pr Rusin nuk ekzistonte si subjekt t drejtash politike. Sipas Traktatit t Shn-Stefanit, gati gjysma e trojeve shqiptare u jepej shteteve sllave ballkanike. Bullgaria do t merrte, prve t tjerave, krahinat shqiptare t Kors, t Bilishtit, t Pogradecit, t Strugs, t Dibrs, t Krovs, t Gostivarit, t Tetovs, t Shkupit, t Kaanikut etj. Serbia, e cila do t shtrihej kryesisht drejt jugperndimit, do t aneksonte edhe viset veriore e verilindore t Kosovs, deri n afrsi t Mitrovics. Mali i Zi, siprfaqja e t cilit do t rritej m tepr se tri her, do t prfshinte brenda kufijve t tij gjithashtu nj varg krahinash shqiptare, si at t Ulqinit, t Krajs, t Anamalit, t Hotit, t Gruds, t Tuzit, t Kelmendit, t Plavs, t Gucis dhe t Rugovs. Pjesa tjetr e Shqipris do t mbetej nn sundimin e Perandoris Osmane. Si rrjedhim, me Traktatin e Shn-Stefanit trojet shqiptare do t coptoheshin ndrmjet katr shteteve t huaja. Perandoria Ruse e gjymtonte kshtu rnd trsin toksore t Shqipris dhe e vshtirsonte n kulm luftn e popullit shqiptar pr krijimin e shtetit kombtar.

    Zemrimin e thell q shkaktoi n Shqipri Traktati i Shn-Stefanit e rriti m tej terrori i ushtrive serbo-malazeze mbi shqiptart e viseve t pushtuara prej tyre dhe shprngulja me dhun nga kto krahina e dhjetra mij familjeve shqiptare, t cilat vrshuan si muhaxhir n krahinat e papushtuara nga ushtrit ballkanike. Vetm n vilajetin e Kosovs endeshin rreth 100 mij burra, gra e fmij, t shprngulur nga zona e pushtimit serb. Gati 38 mij veta t dbuar nga ushtrit ruse e bullgare qen shprndar, sipas konsullit anglez Blunt, n viset e vilajetit t Manastirit. Sipas t dhnave t konsullit austro-hungarez Lipih (Lipich), mbi 26 mij shqiptar, t dbuar nga zona e pushtimit malazez, ishin vendosur n vilajetin e Shkodrs. Por numri i shqiptarve t shprngulur ishte m i madh, po t kemi parasysh se jo pak prej tyre mrguan n vilajetet e Selanikut, t Stambollit, t Izmirit, t Adanas e t Siris.

    Zemrimi kundr Traktatit t Shn-Stefanit prfshiu t gjitha shtresat e popullsis shqiptare, q nga fshatart e zejtart e deri te qarqet ifligare e tregtare. Ky zemrim i shqiptarve nuk drejtohej vetm kundr Perandoris Ruse dhe aleatve t saj ballkanik, por edhe kundr Perandoris Osmane, e cila kishte nnshkruar nj akt t till, q e dnonte me vdekje atdheun e tyre. Fakti se asnj nga fuqit e tjera t mdha nuk e ngriti zrin pr t drejtat kombtare t Shqipris, i bindi prfundimisht shqiptart se ata tashm ishin krejtsisht vetm.

    Gjendja e re q u krijua nga vendimet e Shn-Stefanit dhe nga ngjarjet q rrodhn m pas, n mars-prill 1878, kur u duk qart se Fuqit e Mdha perndimore ishin t vendosura t mbronin me do kusht sundimin e Perandoris Osmane n Ballkan dhe si rrjedhim nuk ishin t prirura t merrnin parasysh t drejtat kombtare t shqiptarve, Komiteti Qendror i Stambollit arriti n prfundimin se si kryengritja e armatosur kundrosmane, ashtu edhe krkesa pr pavarsin e Shqipris nuk mund t qndronin m si pika kryesore t programit t tij politik. Tani q coptimi i trojeve shqiptare filloi t vihej n jet dhe doli n plan t par detyra e mbrojtjes s trsis toksore t Shqipris, kryengritja e armatosur kundr Perandoris Osmane jo vetm q nuk e zgjidhte shtjen shqiptare, por e ndrlikonte edhe m keq at e fatin e atdheut.

    N rrethana t tilla ndrkombtare, Komiteti Shqiptar i Stambollit adaptoi, pr aq koh sa do t vijonte kjo gjendje e ndrlikuar, nj platform t re politike, e cila krkonte mobilizimin e mbar vendit pr plotsimin e dy detyrave kryesore: pr t kundrshtuar me luft t armatosur, n emr t kombsis shqiptare, do vendim q do t merrnin Fuqit e Mdha, qoft edhe me plqimin e Perandoris Osmane, n dm t trsis territoriale t Shqipris dhe, n t njjtn koh, pr t arritur bashkimin e t gjitha trojeve t atdheut n nj vilajet t vetm shqiptar, t pajisur me disa t drejta autonomiste, q mund t realizoheshin pa hyr n konflikt me Portn e Lart.

    Prmbushja e ktyre objektivave bnte t nevojshm formimin e nj fronti t vetm politik mbarshqiptar dhe pranimin nga ana e ktij fronti t platforms politike t prpunuar nga Komiteti Kombtar i Stambollit.

    Pr krijimin e frontit t bashkuar politik, q do t kishte formn e nj lidhjeje kombtare shqiptare, kishte tashm n Shqipri nj truall deri diku t prgatitur edhe nga pikpamja organizative. Qysh n dhjetor t vitit 1877, n krahinat periferike t Shqipris, kur ato filluan t krcnoheshin nga pushtimi serb e malazez, ishin organizuar beslidhje shqiptare krahinore ose, si quheshin n disa vise, komisione lokale t vetmbrojtjes, t cilat u prpoqn t mobilizonin shqiptart pr t hyr n veprim sapo t lshohej kushtrimi. Traktati i Shn-Stefanit i dha nj nxitje t fuqishme krijimit t beslidhjeve t reja. Por me evolucionin ekonomik, shoqror, politik e kulturor q kishte psuar Shqipria, gjat dekadave t fundit, ndryshe nga periudhat e mparshme, ndrgjegjja e bashksis krahinore ishte tejkaluar tanim te shqiptart. do krahin kishte filluar ta ndiente veten si gjymtyr e nj trupi t vetm, si pjes e nj atdheu t prbashkt. Ky evolucion n ndrgjegjen kombtare t shqiptarve ishte nj faktor i favorshm pr veprimtarin e Komitetit Kombtar t Stambollit, t cilit tani i takonte detyra ti bashkonte beslidhjet krahinore n nj trup t vetm organizativ dhe me nj platform t vetme politike.

    Derisa t shkriheshin n nj organizat kombtare, prball beslidhjeve krahinore qndronin tri detyra themelore: t mobilizonin shtresat e gjera popullore n lvizjen e madhe t protests kundr vendimeve t padrejta t Traktatit t Shn-Stefanit; t prgatiteshin ushtarakisht pr t kundrshtuar me arm coptimin e trojeve shqiptare, n rast se vendimet e Traktatit do t mbeteshin n fuqi; t kujdeseshin pr t ndihmuar dhe pr t sistemuar rreth 150 mij muhaxhirt shqiptar, t grumbulluar n vilajetet e Kosovs, t Shkodrs e t Manastirit, t cilt kishin mbetur pa buk e pa streh.

    Ndrkaq, n prill t vitit 1878, opinioni publik shqiptar u informua nga shtypi ndrkombtar pr kundrshtimin q kishte gjetur Traktati i Shn-Stefanit n fuqit e tjera t mdha. N t vrtet, kundrshtimin m t rrept ai e pati nga Anglia dhe nga Austro-Hungaria, t cilat u shqetsuan s teprmi nga rritja e shpejt e ndikimit t Rusis n Gadishullin Ballkanik nprmjet Bullgaris s Madhe. Pr kt arsye, me kmbnguljen e tyre, u vendos q kushtet e prcaktuara n Traktatin e Shn-Stefanit t rishikoheshin nga nj kongres i posam i Fuqive t Mdha, i cili, sipas vendimit q u mor m von, do t mblidhej n Berlin m 13 qershor 1878.

    Shqiptart ishin t bindur se Fuqit e Mdha, ndonse e kundrshtuan Traktatin e Shn-Stefanit, prsri nuk ishin t prirura q ti merrnin parasysh interesat kombtar t Shqipris. Megjithat, pezullimi i tij deri n thirrjen e kongresit t Berlinit u jepte n dor patriotve shqiptar nj koh t mueshme pr ta organizuar m mir qndresn politike e ushtarake. Por, nga ana tjetr, leja q kishte krkuar Komiteti i Stambollit pr t formuar nj lidhje shqiptare, ndeshi m n fund n kundrshtimin e Ports s Lart. N parim qeveria osmane nuk e shihte me sy t keq lvizjen e protests s popullsive t saj kundr Traktatit t Shn-Stefanit, por ajo nuk e pranonte n asnj mnyr q kjo lvizje t zhvillohej e t organizohej ashtu si e kuptonte Komiteti i Stambollit, si nj lvizje kombtare shqiptare. Porta e Lart krkonte q shqiptart t protestonin kundr Traktatit t Shn-Stefanit si nnshtetas mysliman, q nuk donin t shkputeshin nga Perandoria Osmane dhe nga sulltani i saj halif. Patriott shqiptar, t cilt nuk mund t pajtoheshin me kto kushte, vendosn q ta formonin lidhjen shqiptare duke u mbshtetur n lvizjen popullore dhe n beslidhjet lokale.

  13. #33
    Rrymat politike dhe protestat shqiptare



    Gjat pranvers s vitit 1878, krahas hovit q mori lvizja e protests kundr Traktatit t Shn-Stefanit, ngadhnjeu edhe ideja pr t kundrshtuar me arm vendimet q mund t merreshin n Kongresin e Berlinit n dm t trsis toksore t atdheut. N kto rrethana, krkesa pr t formuar nj lidhje t prgjithshme u b mjaft popullore. Megjithat forcat e ndryshme atdhetare t lvizjes kombtare nuk e konceptonin njsoj karakterin dhe programin q duhej t kishte kjo lidhje e prgjithshme. Qarqet atdhetare shqiptare, t prfaqsuara, n prgjithsi, nga Komiteti Kombtar i Stambollit, q formuan grupimin ose, si u quajt nga vzhguesit e huaj t kohs, rrymn radikale, synonin t themelonin nj lidhje shqiptare, e cila duhej t mobilizonte popullsin e vendit n emr t t drejtave kombtare t Shqipris dhe ta drejtonte at n luft pr ruajtjen e trsis toksore t atdheut, duke krkuar n t njjtn koh krijimin e nj vilajeti autonom shqiptar ose, po ta lejonin rrethanat ndrkombtare, t nj shteti shqiptar autonom. Sipas udhheqsve t ksaj rryme, lidhja shqiptare duhej prgatitur pr t luftuar, n prshtatje me rrethanat q do t krijoheshin, jo vetm kundr shteteve shoviniste fqinje, por edhe kundr Perandoris Osmane.

    Nj grupim ose rrym e dyt n lvizjen kombtare ishte ai i t moderuarve, si u cilsua po nga bashkkohsit, q prfaqsohej nga personalitete t njohura atdhetare, si Ali bej Gucia, Iljaz pash Dibra, Abedin pash Dinoja, Mahmud pash Biaku, Omer pash Vrioni etj. Ashtu si radikalt, edhe t moderuarit krkonin q lidhja e prgjithshme t kishte karakter kombtar. Ata e pranonin n parim edhe iden e nj vilajeti t bashkuar autonom shqiptar, t pajisur me nj autonomi administrative e kulturore. Por, ndryshe nga elementt radikal t Komitetit t Stambollit, kta nuk e shikonin vilajetin e bashkuar shqiptar si nj hallk, si nj shkall pr t shkuar m tej drejt nj shteti t bashkuar e t pavarur shqiptar. Prve ksaj, t moderuarit nuk ishin gjithashtu t prirur pr tiu kundrvn Ports s Lart. Ata shpresonin se vilajeti shqiptar mund t krijohej me plqimin e vet sulltanit, t cilin, besonin se do ta bindnin, pasi, sipas tyre, krijimi i ktij vilajeti ishte n interesin e vet Perandoris Osmane.
    Prgjithsisht qarqet e moderuara, duke pasur parasysh rrezikun e jashtm, prireshin ta kufizonin lvizjen vetm me mbrojtjen e territoreve t krcnuara, vetm me luftn kundr coptimit t vendit. Si rrjedhim, ata e prfytyronin beslidhjen shqiptare jo si nj front politik kombtar t veshur me atribute shtetrore, por si nj federim ose aleanc krahinash t krijuar vetm pr t luftuar bashkrisht kundr shovinistve fqinj.

    Megjithat, ndrmjet platforms s qarqeve radikale dhe platforms s t moderuarve kishte mjaft pika takimi, si qe ajo e karakterit kombtar shqiptar t lidhjes s prgjithshme dhe pranimi n parim i formimit t nj vilajeti autonom shqiptar. N situatn dramatike, q u krijua n pranvern e vitit 1878, kto pika t prbashkta merrnin rndsi t dors s par prball pikpamjeve t ndryshme q kishin ato pr kohn e mnyrn se kur dhe si duhej t sendrtohej ky vilajet, t cilat mund t zgjidheshin pas formimit t lidhjes shqiptare. N kto rrethana, u arrit bashkpunimi i t dy rreshtimeve politike pr formimin e nj lidhjeje shqiptare me karakter kombtar, q do t udhhiqte luftn e popullit shqiptar kundr coptimit territorial t atdheut dhe do t parashtronte nevojn e bashkimit administrativ t mbar viseve shqiptare n nj vilajet autonom shqiptar.

    Jasht ktyre dy grupimeve atdhetare, q prfaqsonin Lvizjen Kombtare Shqiptare, n jetn politike t Shqipris vepronte edhe nj rreshtim i tret sulltanist, i udhhequr nga npunsit turkoman t administrats s vilajeteve, nga element feudal e klerik turkoman, t cilt e identifikonin veten me qarqet sunduese perandorake, anonin plotsisht nga vija politike e Ports s Lart dhe i shrbenin asaj. T interesuar pr t kundrshtuar vendimet e Traktatit t Shn-Stefanit, edhe pasuesit e ktij grupimi u bashkuan me lvizjen pr organizimin e qndress s armatosur nprmjet lidhjes s prgjithshme, e cila duhej t vepronte sipas orientimeve t sulltanit. Ata nuk ishin pr nj lidhje shqiptare, por pr nj lidhje islamike, ku t merrnin pjes t gjitha popullsit myslimane t Gadishullit Ballkanik, pavarsisht nga kombsia e tyre, nga e cila, logjikisht, do t prjashtoheshin shqiptart e krishter, si ortodoks, edhe katolik. Ve ksaj, sulltanistt, si u quajtn n at koh, nuk e pranonin as n parim iden e nj vilajeti shqiptar, sepse ky vilajet, sipas tyre, do ti ndante shqiptart mysliman nga vllezrit mysliman t Gadishullit Ballkanik dhe t Perandoris Osmane.

    Kto qndrime u kundrshtuan nga atdhetart shqiptar, radikal e t moderuar, q nuk mund t pajtoheshin me platformn e qarqeve sulltaniste dhe n mnyr t veant me iden konservatore t nj lidhjeje islamike, e cila po t krijohej do ta shuante emrin e Shqipris. N t vrtet, qarqet sulltaniste nuk kishin ndonj mbshtetje n shtresat e gjera t popullsis shqiptare. Veprimtarin e tyre e udhhiqnin valinjt e katr vilajeteve shqiptare, q zbatonin me besnikri udhzimet e Ports s Lart. Megjithat, ato luanin ende nj rol t rndsishm n jetn politike t vendit, pasi kishin n dor aparatin shtetror - administratn, ushtrin, xhandarmrin, financat dhe mjetet e telekomunikacionit q lidhnin krahinat me njra-tjetrn. E vetmja pik q dukej sikur i afronte sulltanistt me qarqet atdhetare, ishte gatishmria e tyre pr t luftuar me rrug jashtqeveritare, kundr shkputjes s zotrimeve perandorake n Ballkan, pra edhe kundr shkputjes s trojeve shqiptare, ndonse kt luft ata krkonin ta zhvillonin nn flamurin islamik.

    Pr t mos shkaktuar n at ast kritik prarjen e forcave politike t vendit, Komiteti i Stambollit dhe rrethet e tjera atdhetare t vendit iu shmangn prkohsisht lufts s hapur kundr qarqeve sulltaniste. Madje, duke u kapur pas gatishmris q tregonin kto qarqe pr t luftuar kundr Traktatit t Shn-Stefanit, udhheqsit atdhetar mendonin se, me nj pun t mtejshme sqaruese, do ta trhiqnin masn e tyre n platformn e lidhjes shqiptare.
    Platformn e vet politike Komiteti i Stambollit e ngriti gjat pranvers edhe n arenn ndrkombtare. Qysh n muajin mars, kur prmbajtja e Traktatit t Shn-Stefanit ende nuk ishte shpallur, Pashko Vasa i paraqiti ambasadorit britanik n Stamboll nj promemorje n emr t popullit shqiptar, n t ciln lufta kundr coptimit territorial t Shqipris lidhej organikisht me krkesn pr autonomin e saj administrative. Shqiptart, shkruante ai, nuk mund t knaqen me administratn e kalbur osmane. Ata jan t bindur se Porta e Lart, as nuk dshiron dhe as nuk sht n gjendje tu jap atyre nj administrat m t mir se at q u ka dhn deri sot. Shqiptart, theksonte patrioti rilinds, jan t vendosur ti kputin t gjitha lidhjet q i bashkojn me Turqin dhe nuk duhet t prjashtohen nga ajo e drejt q kan popujt sllav t Ballkanit pr t formuar shtete t pavarura ose autonome. Megjithat, prfundonte Pashko Vasa, shqiptart krkojn nj administrat autonome q tu prgjigjet m shum nevojave dhe traditave t tyre.

    Nj vend t veant n veprimtarin politike q zhvilloi Komiteti i Stambollit gjat pranvers s vitit 1878 zn shkrimet e Abdyl Frashrit, t cilat ai i botoi n shtypin e huaj, brenda dhe jasht Perandoris Osmane. N nj artikull t botuar n muajin prill n gazetn turke Basiret (Stamboll), ai i trhiqte trthorazi vmendjen Ports s Lart q t mos pranonte asnj lshim n kurriz t trojeve t Shqipris dhe tu njihte shqiptarve t drejtat e tyre kombtare. Askush, pra, as Perandoria Osmane, shkruante kryetari i Komitetit t Stambollit, nuk ka t drejt tu jap t tjerve tokat q u takojn shqiptarve. Duke evokuar luftn q zhvilluan shqiptart n shek. XV kundr Perandoris Osmane, Abdyl Frashri u linte t nnkuptonin qeveritarve t Stambollit se Shqipria ishte gati t prsriste epopen e Sknderbeut, n rast se nuk do ti njiheshin t drejtat e saj kombtare.

    N nj seri artikujsh t botuar gjat prillit e majit n organin austriak Messager de Vienne (Mesazher d Vjen), Abdyl Frashri argumentonte para opinionit publik evropian t drejtat politike q i takonin popullit shqiptar, si nj nga kombet m t lashta t Evrops, me gjuh, me territor, me kultur, me ndrgjegje dhe me histori t prbashkt mijravjeare. Kombi shqiptar, nnvizon ai, nuk aspiron asgj tjetr, vese t jetoj i lir, t dal nga prapambetja dhe t zr vendin q meriton n radht e kombeve t qytetruara t Evrops. N rast se Fuqit e Mdha, theksonte Abdyli, do ta dnojn kt popull trim e liridashs t mbetet n robri dhe ca m keq t coptohet ndrmjet shteteve fqinje, Gadishulli Ballkanik nuk do t ket kurr qetsi, sepse shqiptart nuk do t pushojn asnjher s luftuari pr t fituar pavarsin e tyre kombtare. Prkundrazi, n rast se shqiptarve do tu njihen t drejtat e tyre kombtare, Shqipria do t bhet faktor i paqes dhe do t kthehet n nj dig kundr ekspansionit carist, i cili rrezikon jo vetm Gadishullin Ballkanik, por edhe Kontinentin Evropian.

    N t njjtn koh antart e Komitetit t Stambollit e shtuan veprimtarin e tyre politike edhe brenda n Shqipri. Por ktu ata ndeshn n pengesat e qarqeve sulltaniste, t cilat, duke shfrytzuar terrorin q po ushtronin organet ushtarake serbe-malazeze kundr shqiptarve n veri dhe provokacionet q po kurdisnin agjentt shovinist grek n viset shqiptare jugore, prpiqeshin ta vshtirsonin organizimin e popullit shqiptar n shkall kombtare dhe ti nxisnin shqiptart q t hidheshin n nj luft t parakohshme e t paorganizuar kundr shteteve fqinje.

    Antart e Komitetit t Stambollit dhe atdhetart e tjer i bn ball me sukses, n shumicn e krahinave t vendit, ktij presioni t qarqeve qeveritare e sulltaniste. Ata arritn t shmangnin konfliktet e parakohshme q ishin gati t shprthenin, sidomos n veri, n sektorin shqiptaro-malazez. Me kt rast Komiteti i Stambollit e shpalli edhe nj her publikisht platformn e vet. Me nj proklamat drejtuar m 30 maj 1878 popullit shqiptar dhe, pr njoftim, opinionit ndrkombtar, ai shprehte keqardhjen q n nj ast aq kritik pr Shqiprin, vendi po u nnshtrohej sulmeve fatkeqe dhe persekutimeve t shmtuara nga qeveria malazeze, serbe e greke, veanrisht nga fqinjt malazez. Megjithat, Komiteti i Stambollit, thuhej n proklamat, e konsideron t ngutshme nevojn pr t ndalur nj luft midis dy popujve (shqiptarve dhe malazezve - shn. i aut.), t cilt kan pasur mjaft raste ta matin fuqin dhe trimrin e tyre, dhe pr t larguar kshtu rreziqe t reja pr paqen n Lindje. Proklamata prfundonte: Ne dshirojm nxehtsisht t jetojm n paqe me t gjith fqinjt tan, Malin e Zi dhe Greqin, Serbin dhe Bullgarin.

    Ne nuk krkojm, nuk dshirojm asgj prej tyre, por jemi krejtsisht t vendosur t mbajm me kmbngulje do gj q sht jona. Tu lihet pra shqiptarve toka shqiptare!
    Shqetsimi q pushtoi shqiptart pr fatin e atdheut, u shpreh me nj lum protestash, q shprthyen gjat muajve prill e maj 1878 nga t katr ant e vendit kundr Traktatit t Shn-Stefanit. Pothuajse n do qendr kazaje u zhvilluan mbledhje popullore, n t cilat u morn vendime pr t kundrshtuar me do kusht coptimin e trojeve shqiptare. N shumicn e rasteve, n prfundim t ktyre mbledhjeve u hartuan protesta me shkrim drejtuar Fuqive t Mdha, n t cilat shprehej vendosmria e shqiptarve pr t mbrojtur deri n njeriun e fundit do pllmb t toks amtare. Funksionart e admnistrats dhe prkrahsit e tyre sulltanist ushtruan n kto mbledhje presion t fuqishm pr ti detyruar pjesmarrsit q ti nnshkruanin protestat e tyre jo si banor shqiptar, por si nnshtetas islamik t lidhur me Perandorin Osmane.

    Por kto presione nuk dhan rezultat. N asnj nga krahinat shqiptare, pjesmarrsit e mbledhjeve nuk pranuan ta cilsonin veten e tyre si banor islamik. N t gjitha aktet drejtuar Fuqive t Mdha banort mysliman dhe t krishter, protestonin si shqiptar, si pjestar t nj kombi t vetm. Madje, n shum raste, pjesmarrsit e mbledhjeve popullore hartuan peticione drejtuar Ports s Lart, me ann e t cilave krkonin reforma autonomiste pr Shqiprin.

  14. #34
    Themelimi i Lidhjes s Prizrenit (10 qershor 1878)



    Nj nga shtjet kryesore, q u shtrua gjat pranvers s vitit 1878, n mbledhjet popullore t krahinave t vendit ishte formimi i lidhjes shqiptare, karakterin kombtar t s cils e mbrojtn si patriott radikal, ashtu dhe qarqet e moderuara. Si procedur pr formimin e saj udhheqsit politik vendosn t shfrytzonin traditn e lasht shqiptare. Sipas ksaj tradite, sa her q vendin e krcnonte rreziku i jashtm, secila krahin thrriste kuvendin e vet krahinor dhe pastaj prfaqsuesit e tyre mblidheshin n nj kuvend t jashtzakonshm, i cili formonte, sipas rastit, beslidhjen ndrkrahinore ose lidhjen e prgjithshme. Ekzistenca, n pranvern e vitit 1878, e beslidhjeve lokale ose e komisioneve t vetmbrojtjes, e lehtsonte punn e udhheqsve politik. Duhej vetm thirrja e kuvendit t prgjithshm dhe organizimi me sukses i punimeve t tij.

    Nismn pr thirrjen e Kuvendit t Prgjithshm e mori Komiteti i Stambollit. Por, pr t mos shkaktuar reagimin e hapur t organeve qeveritare osmane, Komiteti i Stambollit vepronte, si edhe m par, n rrethanat e fshehtsis s plot. Si vend pr mbledhjen e Kuvendit u caktua Prizreni, qyteti kryesor i Kosovs dhe nj nga m t mdhenjt e Shqipris, q ndodhej n afrsi t krahinave, ku do t zhvillohej qndresa e armatosur e Lidhjes pr mbrojtjen e trsis s atdheut. Me organizimin e drejtprdrejt t veprimeve pr thirrjen e Kuvendit u ngarkua nj Komision i posam, shumica e antarve t t cilit ishin nga Prizreni e Gjakova. Ndrmjet tyre njihen Ymer Prizreni dhe Ahmet Koronica, ndrsa thirrjen pr mbledhjen e Kuvendit e lshoi qysh n fund t prillit nj nga prfaqsuesit m t shnuar t qarqeve atdhetare t moderuara, Ali bej Gucia (m von: Ali pash Gucia), pronar i madh tokash dhe kundrshtar i vjetr i Tanzimatit e i Traktatit t Shn-Stefanit.

    Lvizja pr thirrjen e Kuvendit Kombtar u gjallrua n kulm gjat gjysms s dyt t majit. Sapo u prhap lajmi se Kongresi i Berlinit do t mblidhej m 13 qershor 1878, n viset e t katr vilajeteve u zhvilluan mbledhje pr t zgjedhur delegatt q do t niseshin pr n Prizren. Nga viset shqiptare t vilajetit t Kosovs, t Shkodrs, t Manastirit dhe t Janins, nuk u caktua si delegat pr n Prizren asnj nga elementt sulltanist. Megjithat, ulemat dhe funksionart osman, duke prdorur mjete nga m t ndryshmet, bn q n ato kaza, ku banonin n mnyr t przier popullsi myslimane shqiptare, boshnjake, turke dhe pomake (bullgar t islamizuar), t caktoheshin si delegat edhe mjaft pashallar e bejler sulltanist.

    E shqetsuar nga zhvillimi i Lvizjes Kombtare Shqiptare, Porta e Lart nuk e la fatin e politiks s saj n Shqipri vetm n duart e autoriteteve shtetrore t vilajeteve, por ndrhyri edhe vet pr t ndryshuar rrjedhn e ngjarjeve. Pr kt qllim ajo thirri n Stamboll, n fund t majit, personalitetet m t dgjuara t jets politike shqiptare, si Iljaz pash Dibrn, Ali bej Gucin, Abdyl Frashrin, Ymer Prizrenin, Ahmet Koronicn, Zija Prishtinn, Mustafa pash Vlorn, sheh Mustafa Tetovn, Vejsel bej Dinon dhe disa dhjetra t tjer, ndaj t cilve ushtroi pr disa dit me radh nj trysni t fort pr ti detyruar q ti jepnin beslidhjes karakterin e nj organizate islamike ballkanike.

    Personalitetet shqiptare, q i rezistuan presionit t qeveris osmane, Porta u prpoq ti mbante n Stamboll me pretekste t ndryshme, pr t penguar pjesmarrjen e tyre n Kuvendin Kombtar. Por ata u nisn pr n Prizren pa lejen e saj. Prizreni kishte marr n ato dit t para t qershorit nj pamje festive. Prve banorve t prhershm qarkullonin n qytet mijra mysafir t tjer t veshur me rrobat e krahinave t tyre dhe t armatosur.

    Kuvendi Kombtar u hap m 10 qershor 1878. Por at dit n Prizren nuk kishin arritur t gjith delegatt e krahinave shqiptare. Mungonin delegatt e vilajetit t Shkodrs, nisjen e t cilve e kishin penguar intrigat e valiut turk, Hysen Pashs. Po ashtu, nga vilajeti i Janins arritn vetm dy delegat (njri nga t cilt ishte Abdyl Frashri), pasi t tjert ishin ende n udhtim. Nga t dhnat e derisotme dokumentare nuk ka qen e mundur t prcaktohet lista e plot e delegatve, as numri i sakt i atyre q u ndodhn t pranishm n ditn e hapjes s Kuvendit t Prgjithshm t Lidhjes. Njihen m se 110 emra, shumica e t cilve vinin nga vilajeti i Kosovs. Ishin kta prfaqsues t shtresave t ndryshme shoqrore, ifligar e agallar, tregtar e zejtar, klerik e npuns, bajraktar e malsor. Kishte personalitete t shquara politike t s kaluars, por edhe emra t rinj q po hynin n jetn politike t vendit, figura q kishin marr pjes n kryengritjet kundr Tanzimatit ose q kishin luftuar prej kohsh kundr ushtrive t monarkive fqinje ballkanike.

    Ndr figurat m t shquara q merrnin pjes n Kuvendin e Prgjithshm njihen: Ali bej Gucia, Iljaz pash Dibra, Hasan pash Tetova, Ymer Prizreni (kryetar i komisionit organizator t Kuvendit), Abdullah pash Dreni, Ahmet Koronica, Shaban bej Prizreni, Zija bej Prishtina, Jashar bej Shkupi, Shaban bej Peja, Filip Doda, Sulejman Vokshi, Shuajip Spahiu, Ali Ibra, Abdyl Frashri etj. N Prizren kishin ardhur gjithashtu delegat disa feudal sllav e sulltanist nga viset e Bosnj-Hercegovins.

    Kuvendi i Prizrenit i filloi punimet n ditn e caktuar, me qllim q krkesat shqiptare tu paraqiteshin Fuqive t Mdha para se t mblidhej Kongresi i Berlinit (13 qershor 1878). Kuvendi i Prgjithshm i zhvilloi punimet n nj nga sallat e medreses s ndrtuar n shek. XVII nga Mehmet Pasha; kjo ndrtes ndodhet pran xhamis ose Bajrak-Xhamis, si quhej nga qytetart prizrenas. Kryetar i Kuvendit u zgjodh delegati m i moshuar, Iljaz pash Dibra (Qoku)?.
    Delegatt q morn pjes n Kuvendin e Prgjithshm kishin pr shtjen kryesore t dits nj unitet t plot mendimi; t gjith qen t vendosur pr t kundrshtuar me do kusht coptimin e trojeve shqiptare, pr t mbrojtur trsin toksore t Shqipris.

    Mendim t njjt shprehn delegatt q u takonin qarqeve atdhetare edhe pr karakterin dhe programin politik t organizats, q do t themelonte Kuvendi. Ata krkuan me kmbngulje q Kuvendi, ashtu si ishte parashikuar prej tyre, t formonte nj Lidhje Shqiptare me karakter kombtar. Ndryshe nga kta, delegatt, q i takonin krahut sulltanist, u prpoqn q organizata q do t themelohej t kishte nj karakter islamik e jo kombtar shqiptar dhe tia nnshtronin at interesave t Stambollit. N ditn e par t punimeve n Kuvend foln delegat t t gjitha grupimeve politike. Nga fjalimet q u mbajtn n kt dit ruhet vetm nj fragment i fjals s Abdyl Frashrit, kryetar i Komitetit t Stambollit dhe delegat i Toskris (i vilajetit t Janins). Duke mbrojtur platformn atdhetare t lvizjes kombtare, ai i ftoi t gjitha krahinat shqiptare q t bashkoheshin si nj trup i vetm pr t mbrojtur mbar atdheun nga rreziku i asgjsimit. Abdyli ndr t tjera tha: Qllimi i Kuvendit sht q tua presim hovin armiqve t pashpirt, duke lidhur besn shqiptare dhe duke u betuar q ti mbrojm me gjak trojet q na kan ln gjyshrit dhe strgjyshrit tan. Fjalimi i Abdyl Frashrit la prshtypje brenda dhe jasht salls.

    Delegatve t grupimit atdhetar, iu desh t prballeshin n Kuvend si me qendrimet e dmshme t qarqeve sulltaniste, ashtu edhe me trysnin e autoriteve qeveritare osmane, t prfaqsuara nga mytesarifi turk i Prizrenit, Qamil Beu, q ishte i pranishn n kt tubim. T dyja kto forca u prpoqn t pengonin bashkimin e shqiptarve n nj lidhje kombtare. Megjithat, Kuvendi i Prizrenit e prmbushi misionin e tij historik kombtar. Akti m i rndsishm i tij ishte vendimi pr themelimin e nj organizate me karakter politik e ushtarak, t nj Lidhjeje (Ittifaku), me nj qendr t vetme drejtuese dhe me deg t saj n t gjitha krahinat e vendit, e cila do t merrte prsipr detyrn q t mbronte me do mjet interesat e vendit.

    Po at dit Kuvendi Kombtar miratoi tekstin e nj proteste, drejtuar Kongresit t Berlinit, me ann e s cils ngrihej zri kundr shkputjes s krahinave shqiptare n favor t shteteve fqinje. Sipas tradits, s bashku me formimin e Lidhjes, u shpall edhe nj bes e prgjithshme, n baz t s cils duhej t pushonin menjher t gjitha veprimet e gjakmarrjes ndrmjet banorve t krahinave q ishin prfaqsuar n Kuvendin e Prizrenit.
    Vendimi i Kuvendit t Prizrenit pr themelimin e Lidhjes ishte nj fitore e madhe e Lvizjes Kombtare Shqiptare, pasi me ann e tij iu dha goditja e par dhe e fuqishme prpjekjeve t Stambollit pr ta veshur Lidhjen me karakter islamik dhe u hodhn themelet e nj organizate kombtare shqiptare, e cila, qysh n ditn e par t saj, pati nj karakter atdhetar.

    Menjher pas themelimit t Lidhjes u formuan organet e saj t larta. N krye t Lidhjes qndronte Kshilli i Prgjithshm me funksione legjislative dhe me seli n Prizren, nga i cili do t vareshin degt krahinore. Kryetar i tij u zgjodh Iljaz pash Dibra. Pr t ushtruar funksionet ekzekutive u formua Komiteti Qendror i Lidhjes Shqiptare, i prbr nga tri komisione, secili me nj prgjegjs t veant: komisioni i punve t jashtme (Abdyl Frashri), komisioni i punve t brendshme (Haxhi Shabani) dhe komisioni i t ardhurave financiare (Sulejman Vokshi).
    Krijimi i organeve t larta t Lidhjes s Prizrenit dhe pajisja e tyre me funksione pushtetore ishin nj fitore tjetr q korrn forcat atdhetare, pasi me ann e tyre u hodhn themelet pr krijimin n Shqipri t nj pushteti t veuar nga ai i Ports s Lart.

    Kjo fitore u prforcua me caktimin n krye t organeve t larta t personaliteteve q militonin n Komitetin e Stambollit (Abdyl Frashri e Sulejman Vokshi), ose q u takonin qarqeve t moderuara (Iljaz pash Dibra e Haxhi Shaban Prizreni). Pr fitoren e plot t krahut patriotik nuk mbetej tjetr hap, vese pajisja e beslidhjes me nj statut ose kanun, si quhej n at koh, t ndrtuar mbi platformn rilindse.

  15. #35
    Kanuni dhe Urdhresa (17 qershor 1878)



    Aktet e para t Kuvendit t Prgjithshm ishin: nj peticion pr shtjen shqiptare, drguar Kongresit t Berlinit, nj peticion, drguar Ports s Lart, Kararnameja (Akti i Vendimeve-Kanuni) dhe Talimati (Urdhresa).
    T dyja peticionet u miratuan m 15 qershor 1878. Ato u pajisn me nnshkrimet e disa mijra prfaqsuesve t popullsis shqiptare n t gjitha krahinat e Shqipris. Me ann e tyre krkohej nga Kongresi i Berlinit dhe nga qeveria turke q t mos i jepnin shteteve t huaja asnj pllmb tok nga atdheu i tyre. Edhe n kto dokumente t Kuvendit t Lidhjes shprehej vendosmria e prfaqsuesve shqiptar pr t luftuar deri te njeriu i fundit pr t kundrshtuar do vendim q do t cenonte trsin territoriale t atdheut. Ve ksaj, n peticionin q iu drgua Ports s Lart, parashtrohej edhe krkesa pr t bashkuar t gjitha trojet shqiptare n nj vilajet t vetm shqiptar ose, si thuhet n peticion, n nj vilajet t bashkuar (Tevhidi vilajet) me nj kuvend t bashkuar n krye dhe me administrat, buxhet e ushtri t veant, pra t pajisur me autonomi administrative e kulturore.

    Por ky program i autonomis (krijimi i vilajetit t bashkuar me autonomi administrative) nuk u prfshi n t dy dokumentet e tjera q u miratuan nga Kuvendi, m 17 qershor 1878, n Kararnamen dhe n Talimatin. Kjo shpjegohet me ndikimin e qarqeve konservatore n punimet e vendimet e Kuvendit, t cilat nuk ishin t interesuara pr ndryshime t raporteve t Shqipris me Perandorin Osmane. Ndikimi i ktyre qarqeve, me t cilat qen bashkuar edhe delegatt boshnjak, u forcua, prkohsisht, n krahasim me at t grupimit t delegatve autonomist kosovar, edhe pr shkak se n Kuvendin e Prgjithshm nuk kishin arritur ende delegatt e krahinave t tjera t Shqipris, sidomos ata t vilajeteve t Shkodrs e t Janins, t cilt ishin t gjith prkrahs t autonomis. Por, ve ktij faktori, n mungesn e krkess n Kararname t nj vilajeti t bashkuar shqiptar, me autonomi administrative, ndikoi edhe rreziku i jashtm, ai i coptimit t Shqipris, q nxirrte n plan t par dhe si detyr m t ngutshme mbrojtjen e trsis s trojeve shqiptare.

    N kto rrethana, qarqet konservatore, t nxitura edhe nga qeveritart osman, u prpoqn ti impononin Kuvendit t Prgjithshm nj platform me ndikime sulltaniste dhe islamike. Por kto orvatje dshtuan, sepse ndeshn n kundrshtimin e rrept t prfaqsuesve t vijs patriotike t Kuvendit.
    Kanuni i Lidhjes, me emrin Kararname (Akti i Vendimeve) sanksionoi formimin e Lidhjes si organizat politike shqiptare dhe prcaktoi detyrat e saj m t ngutshme. Megjithse ky dokument nuk iu shmang dot disa formulimeve kontradiktore, me kmbnguljen e delegatve atdhetar aty u prfshin dispozita t tra, q i shrbenin Lvizjes Kombtare Shqiptare dhe q binin ndesh me interesat e Ports s Lart. Kshtu, n nenin 1 thuhej se qllimi i Lidhjes s Prizrenit ishte t mbronte trsin toksore t Perandoris Osmane, me t ciln Lidhja nnkuptonte edhe mbrojtjen e trsis toksore t Shqipris, kurse n nenin 6 shpallej n form edhe m t qart e m t prer, se Lidhja do t kundrshtonte vetm lshimet toksore n favor t Bullgaris, t Serbis dhe t Malit t Zi (pra, jo kundr tokave q do t merrte Rusia dhe Austro-Hungaria), q do t thoshte se ajo do t luftonte vetm pr mbrojtjen e trsis s trojeve shqiptare.

    E vshtruar nga kjo pikpamje, Kararnameja i prgjigjej detyrs s par e kryesore q qndronte para Lidhjes dhe Lvizjes Kombtare Shqiptare: lufta pr mbrojtjen e trsis territoriale t atdheut, t Shqipris. Po ashtu, ajo shprehte synimet vetqeverisse t shqiptarve. Nga njra an thuhej se Lidhja e Prizrenit do ta shihte si armik do njeri q do t prpiqej t dobsonte autoritetin e qeveris osmane (neni 2), ndrsa nga ana tjetr, ajo e vishte veten dhe komitetet e saj me funksione pushtetore t veuara nga ato t Stambollit (neni 14), t cilat e dobsonin autoritetin e Ports s Lart n Shqipri.

    Lidhja trajtohej n Kararname si nj institucion politik, me nj personalitet juridik t pavarur nga Porta e Lart. Qeveria e Stambollit, thuhej n nenin 14 t saj, nuk do t przihet n asnj mnyr n shtjet e Lidhjes. Por ajo q e theksonte m shum karakterin e saj t pavarur ishte e drejta q fitoi Lidhja me ann e Kararnames pr t ngritur n kmb forca t armatosura, t veuara nga ushtria perandorake osmane, dhe pr t hyr n luft kundr fuqive t huaja, pavarsisht nga qndrimi i Ports s Lart. Lidhja merrte prsipr edhe disa prerogativa n fushn administrative e gjyqsore.

    T gjitha kto dshmojn se referimi n ndonj rast te feja islame ose prfshirja n t e shprehjes s besnikris ndaj Perandoris Osmane, nuk prcaktonin karakterin e vrtet t Kararnames, nuk cenonin prmbajtjen e saj themelore, q i prgjigjej synimeve t Lvizjes Kombtare Shqiptare n at periudh. Ve ksaj, ky nuk ishte programi prfundimtar i Lidhjes, i cili do t miratohej n nj mbledhje m t prgjithshme t Kuvendit, ku t merrnin pjes prfaqsuesit e t gjitha krahinave t Shqipris.

    N dokumentin tjetr, q Kuvendi i Prgjithshm miratoi po at dit (m 17 qershor 1878), i cili u quajt Talimat (Urdhres), trajtoheshin aspektet organizative, politike e ushtarake t Lidhjes. Urdhresa, ndryshe nga Akti i Vendimeve, ishte e zhveshur nga do referim te feja islame, si dhe nga deklarata e besnikris ndaj Perandoris Osmane. Ve ksaj, funksionet pushtetore t Lidhjes ktu ishin m t theksuara. N Urdhres flitej haptas se Lidhja do t formonte nj administrat qendrore me seli n Prizren, t prbr nga prfaqsues t do sanxhaku, nga e cila do t vareshin administratat lokale t kazave. Krahas ksaj administrate t veuar do t krijohej edhe nj ushtri e shkputur nga ajo e Ports s Lart, e cila do t varej drejtprdrejt nga Lidhja. Nprmjet Kararnames, delegatt e Kuvendit t Prgjithshm shpalln Prizrenin si kryeqytetin e Lidhjes.

    Lidhja vendosi t ngrinte nj ushtri t rregullt, t disiplinuar dhe t ndrgjegjshme, t aft pr t mbrojtur atdheun. N Talimat prfshihej edhe nj shtojc q prmbante nj varg masash konkrete pr dislokimin e menjhershm t forcave t armatosura t Lidhjes s Prizrenit n pikat kryesore strategjike, si n Guci, n Rugov, n Kolashin, n Prepol, n Senic, n Tashllixhe, n Mitrovic, n Gjilan, n Palank, n Shkodr e gjetk. Prej ktej ato do t mbronin viset shqiptare, nse Kongresi i Berlinit do tua jepte Serbis, Bullgaris e Malit t Zi. Sipas Talimatit, Kuvendi Kombtar parashihte t ngrinte, n rast nevoje, nj ushtri kombtare prej 190 mij vetash.

    Lajmi i formimit t Lidhjes n Prizren u prhap menjher n Shqipri dhe pati jehon n t katr ant e vendit. Kudo filloi nj diskutim i zjarrt rreth vendimeve t Kuvendit t Prizrenit. Me kt rast atdhetart prparimtar krkuan q t mblidhej prsri Kuvendi i Prgjithshm, n t cilin t merrnin pjes prfaqsuesit e krahinave shqiptare t t katr vilajeteve.

    N protestat, q popullsia e krahinave t ndryshme i drejtoi gjat atyre ditve Kongresit t Berlinit, mbahej nj qndrim krejt i ndryshm ndaj Stambollit, nga ai i krahut sulltanist. Ashtu sikurse nuk jemi dhe nuk duam t jemi turq, po ashtu do t luftojm me t gjitha forcat tona kundr cilitdo q do t krkonte t na bnte sllav, austriak ose grek, thuhej ndr t tjera n nj memorandum drejtuar, m 13 qershor 1878, kryeministrit britanik, lordit Bikonsfild (Beaconsfield), nnshkruar nga rreth 500 qytetar shkodran, t cilt krkonin respektimin e trsis toksore t Shqipris dhe formimin e nj shteti shqiptar t pavarur. Me telegramet q i drejtonin Kongresit t Berlinit n ditt e mpasme, prfaqsuesit e kazave shqiptare t vilajeteve t Shkodrs, t Janins, t Kosovs e t Manastirit krkonin gjithashtu, si shqiptar, respektimin e trsis toksore t atdheut t tyre, t Shqipris. T tilla krkesa iu paraqitn areopagut ndrkombtar edhe nga shqiptart e mrguar jasht Shqipris, madje edhe nga grupe shqiptarsh q ndodheshin n Stamboll. N nj memorandum, drejtuar m 20 qershor 1878 ministrave t Jashtm t Fuqive t Mdha nga nj grup personalitetesh shqiptare q banonin n kryeqytetin e Perandoris Osmane, midis t cilve bnin pjes edhe disa antar t Komitetit t Stambollit (Pashko Vasa, Sami Frashri, Ali Danish Prishtina, Sermedi Seid Toptani dhe Abedin bej Dino), pasi protestohej n emr t popullit shqiptar kundr coptimit territorial t atdheut, shtrohej krkesa pr ti dhn Shqipris nj rregullim t veant administrativ, sipas nj projekti t hartuar prej nj komisioni t prbr nga shqiptar dhe t miratuar nga Porta e Lart.

    Paralelisht me rritjen e lvizjes masive n t mir t platforms kombtare, prfunduan edhe prgatitjet pr mbledhjen e Kuvendit t Prgjithshm. N fund t qershorit n Prizren arritn delegatt e pothuajse t gjitha krahinave shqiptare. N t njjtn koh u kthye nga Berlini edhe delegacioni shqiptar, i kryesuar nga Abdyl Frashri, q kishte shkuar atje pr tu paraqitur Fuqive t Mdha t mbledhura n Kongres, Peticionin me krkesat e Kuvendit t Lidhjes s Prizrenit. Shumica drrmuese e delegatve ishte edhe m e vendosur pr ta mbrojtur deri n fund programin politik kombtar t Lidhjes. Madje disa delegat, si pr shembull ata t Shkodrs, kishin porosi nga popullsia e tyre q t mos pranonin asgj q mund t interpretohej si forcim i fryms islamike dhe po t vinin re se Lidhja po i shmangej rrugs kombtare pr t hyr n rrugn thjesht fetare, t largoheshin prej saj.

    Kuvendi i Prgjithshm u mblodh n Prizren m 1 korrik 1878. Nga 300 delegatt q, sipas disa dshmive, kishin ardhur n Prizren, njihen t paktn 140 emra, nga t cilt 96 nga Kosova, 26 nga Shkodra dhe 20 nga vilajeti i Janins. Pas dy dit diskutimesh Kuvendi i Prgjithshm miratoi, m 2 korrik 1878, nj Rezolut ose Kanun t ri pr Lidhjen e Prizrenit, me t cilin u bn hapa t rndsishm n prpunimin e mtejshm t programit t Lidhjes.

    Kanuni i ri e shpalli botrisht organizatn e formuar n Prizren si Lidhje Shqiptare dhe organin e saj qendror e quajti Komitet Kombtar. Statuti i ri ishte pastruar nga ndonj formulim me karakter fetar islamik dhe nga ideja e besnikris ndaj Perandoris Osmane, q kishin pasur vend n Kararname. N tekstin e Kanunit thuhej shprehimisht se Lidhja do t luftonte pr t drejtat kombtare t Shqipris dhe se veprimtarin e saj do ta shtrinte vetm n trojet shqiptare. Ai i jepte t drejt Komitetit Kombtar t formonte nnkomitete t Lidhjes n qendrat e sanxhakve t Shqipris, t organizonte nj ushtri t armatosur pr t mbrojtur trojet shqiptare, t shpallte mobilizimin ushtarak t t gjith burrave t aft pr arm, t vilte, pr nevojat e veta buxhetore, nj sr taksash t ndryshme dhe t jepte dnime penale kundr dezertorve nga Lidhja Shqiptare. Kuvendi mori edhe masat e nevojshme pr ant organizative t Lidhjes.


    N nj mbledhje t fsheht, q u zhvillua natn n shtpin e atdhetarit prizrenas Shuaip Spahiu, u zgjodhn antart e Kshillit t Prgjithshm, q vishej me funksione legjislative dhe, t Komitetit Kombtar, q do t ushtronte funksione ekzekutive. N Kshillin e Prgjithshm u zgjodhn 56 antar nga krahinat shqiptare t t katr vilajeteve, t cilt ishin nga t gjitha besimet fetare dhe prfaqsonin forcat atdhetare t vendit. Midis tyre ishin: Iljaz pash Dibra, Ali pash Gucia, Sheh Mustafa Tetova, Abdyl Frashri, Ymer Prizreni, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Ahmet Koronica, Haxhi Shabani, Binak Alia, Ali Ibra, Ali pash Draga, Ali bej Tirana, Qazim bej Gjirokastra etj. Si kryetar i Kshillit mbeti prsri Iljaz pash Dibra. Tri komisionet e Komitetit, t pajisura me funksione dikasteriale, mbetn si ishin, nn kryesin e Abdyl Frashrit, t Haxhi Shabanit e t Sulejman Vokshit.

    Kanuni, i miratuar m 2 korrik 1878, shnonte fitoren e plot t Lvizjes Kombtare Shqiptare n gjirin e Lidhjes s Prizrenit. Kjo fitore ishte e dyfisht. Nga njra an, detyra pr t mbrojtur vetm trojet shqiptare, me t ciln e ngarkoi ky kanun, e ktheu prfundimisht Lidhjen e Prizrenit n nj organizat politike kombtare dhe i dha t drejtn pr ta prfaqsuar Shqiprin e robruar n arenn ndrkombtare. Nga ana tjetr, t drejtat q i dha po ai kanun pr t pasur administrat, ushtri, buxhet dhe gjyqe t veanta, e pajisn Lidhjen e Prizrenit me funksione pushtetore t veuara nga ato t shtetit centralist osman. N t vrtet, me kto t drejta, q u sanksionuan n kanunin e 2 korrikut 1878, Lidhja e Prizrenit fitoi bazn ligjore pr t ngritur shkall-shkall nj shtet autonom shqiptar brenda shtetit perandorak osman.

  16. #36
    3. MBROJTJA E TROJEVE SHQIPTARE





    Shqipria dhe Kongresi i Berlinit (13 qershor-13 korrik 1878)



    Kongresi i Berlinit u hap m 13 qershor 1878, me rend dite rishikimin e Traktatit t Shn-Stefanit. N t morn pjes 6 Fuqit e Mdha t Evrops: Gjermania, Anglia, Franca, Rusia, Austro-Hungaria dhe Italia. Sipas procedurs s vendosur paraprakisht, vendimet do t merreshin njzri. Punimet e Kongresit t Berlinit i drejtoi kancelari gjerman, Otto Bismark.
    N punimet e Kongresit t Berlinit mori pjes edhe nj delegacion qeveritar i Perandoris Osmane, i kryesuar nga ministri i saj i Jashtm, Kara Theodhor Pasha, me ndihms t par Mehmet Ali Pashn, nj mareshal turk me origjin gjermane. Por delegacioni turk nuk kishte t drejta t barabarta me ato t Fuqive t Mdha. Ai mund t diskutonte pr do shtje t rendit t dits, por nuk kishte t drejt t votonte pr vendimet e Kongresit.
    Me ftesn e Fuqive t Mdha, shtetet ballkanike (Serbia, Greqia, Bullgaria, Rumania, Mali i Zi) drguan n Berlin delegacionet e tyre qeveritare, t cilat parashtruan dhe mbrojtn n seanca t veanta t Kongresit krkesat e tyre politike e territoriale.

    Edhe shqiptart, sidomos organizmat e Lidhjes s Prizrenit, i parashtruan Kongresit t Berlinit krkesat e tyre. N dhjetra peticione e memorandume t drguara gjat muajve qershor-korrik 1878, prve protestave kundr lakmive pushtuese t shteteve fqinje, q cenonin trsin territoriale t Shqipris, parashtrohej edhe krkesa pr ti dhn Shqipris disa t drejta autonomiste. Kt krkes ia prcolli me ann e Abdyl Frashrit Kongresit t Berlinit edhe Lidhja e Prizrenit me peticionin q miratoi m 15 qershor.

    Megjithse kjo platform e autonomis ishte pranuar nga shumica e qarqeve patriotike shqiptare, nuk munguan tu paraqiten Fuqive t Mdha edhe krkesa t tjera, q parashikonin formimin e nj shteti t pavarur shqiptar. Kshtu, n memorandumin, q nj grup atdhetarsh shkodran i drguan m 13 qershor 1878 lordit Bikonsfild, kryetar i delegacionit anglez n Kongresin e Berlinit, pasi flitej hollsisht pr rrezikun q i kanosej trsis territoriale t Shqipris nga shtetet fqinje, parashtrohej si zgjidhja m e prshtatshme pr shtjen shqiptare, n kushtet n t cilat ndodhej Evropa Juglindore, formimi i nj shteti shqiptar t pavarur. Krijimi i shtetit t pavarur shqiptar do ta lironte popullin shqiptar nga zgjedha shekullore osmane, do t krijonte n Ballkan nj mburoj kundr pansllavizmit rus dhe do t shrbente si nj element ekuilibri n lindje.
    Megjithat, Fuqit e Mdha, t mbledhura n Kongresin e Berlinit, nuk i morn parasysh kto krkesa t shqiptarve. Edhe pse n Berlin luhej fati i popullit shqiptar, Fuqit e Mdha e injoruan qenien e tij.

    Madje, delegacioni shqiptar, i ngarkuar nga Lidhja e Prizrenit, i cili shkoi n Berlin me nismn e vet pr ti parashtruar Kongresit t drejtat e Shqipris, nuk u prkrah nga askush. Abdyl Frashri, kryetari i delegacionit, u prpoq ta bindte kryetarin e Kongresit, kancelarin Bismark, n nj takim q pati me t, q ta prfshinte n rendin e dits s nj seance edhe shtjen e kombit shqiptar. Por kancelari gjerman nuk pranoi duke u shprehur brutalisht se nuk ka nj komb shqiptar.

    Si rrjedhim, shtja shqiptare nuk u prfill fare si shtje m vete nga Kongresi i Berlinit. T mbledhura pr t rishikuar Traktatin e Shn-Stefanit, Fuqit e Mdha morn prsipr q t hartonin n Kongresin e Berlinit nj hart t re politike t Gadishullit Ballkanik. N Kongres Fuqit e Mdha nuk u udhhoqn nga parimi i liris s popujve, por nga interesat e tyre t veant, t cilt ishin n kontradikt t thell ndrmjet tyre. Perandoria Ruse luftonte pr t sanksionuar kushtet e Traktatit t Shn-Stefanit, kurse Britania e Madhe me Austro-Hungarin prpiqeshin t paksonin sa m shum prfitimet e Rusis dhe ti prforconin pozitat e tyre n Evropn Juglindore. Perandoria Gjermane orvatej t knaqte Austro-Hungarin pr t mos e ln q t bashkohej me Francn dhe ta neutralizonte kundrshtimin e Rusis, duke provokuar keqsimin e marrdhnieve t saj me Perandorin Britanike. Synimi kryesor i Francs ishte izolimi politik i Gjermanis, kurse Italia, nga ana e saj, krkonte zgjidhje t tilla q do t onin n dobsimin e pozitave t Austro-Hungaris n Gadishullin Ballkanik.
    Punimet e Kongresit t Berlinit vijuan plot nj muaj. Ato prfunduan m 13 korrik 1878 me nnshkrimin e Traktatit t Berlinit, i cili zvendsoi at t Shn-Stefanit.

    Sipas traktatit t ri, prfitimet politike e territoriale t Rusis u paksuan si n Gadishullin Ballkanik, ashtu edhe n Azin e Vogl. Ideja e nj principate bullgare, nn sovranitetin e sulltanit, mbeti n fuqi, por kufijt e saj u zvogluan gati trefish. Kongresi i Berlinit vendosi q territori i saj t shtrihej midis lumit Danub dhe maleve Ballkan. Viset n jug t maleve Ballkan do t formonin nj provinc autonome t Perandoris Osmane me emrin Rumelia Lindore. Viset e Maqedonis, s bashku me krahinat lindore t Shqipris, t cilat me Traktatin e Shn-Stefanit i jepeshin Bullgaris, do t mbeteshin gjithashtu nn sundimin osman. Kongresi i Berlinit ua njohu pavarsin Rumanis, Serbis dhe Malit t Zi.

    Ai ripohoi gjithashtu vendimin e mparshm pr ti dhn Rumanis Dobruxhn Veriore dhe pr ti shkputur asaj provincn e Besarabis n favor t Rusis. Kufijve t Serbis e t Malit t Zi ai u bri ndryshime t rndsishme. Me kmbnguljen e Austro-Hungaris u vendos q Serbia t mos zgjerohej nga ana jugore (n drejtim t Novi Pazarit, t Mitrovics dhe t Prishtins, t cilat Vjena i lakmonte pr vete), por nga ana juglindore, duke i dhn asaj krahinat e Pirotit, t Trenit, t Vranjs e t Nishit; kto, me Traktatin e Shn-Stefanit, i qen premtuar Bullgaris. Pr t njjtn arsye, me kmbnguljen e Vjens, Malit t Zi iu paksuan s teprmi prfitimet territoriale nga ana veriore, n drejtim t Hercegovins dhe t Novi Pazarit. Sipas Traktatit t Berlinit, ai do t zgjerohej kryesisht nga ana jugore: do t merrte krahinat e Tivarit, t Podgorics, t Plavs, t Gucis, t Rugovs e t Kolashinit. Aneksimi i Ulqinit nuk iu njoh, por Cetina fitonte t drejtn q anijet tregtare malazeze t lundronin lirisht n lumin Bun dhe n liqenin e Shkodrs.

    Prfitime toksore n kurriz t Perandoris Osmane patn sidomos dy fuqi t mdha, t cilat nuk kishin marr pjes fare n luftn ruso-turke: Austro-Hungaria dhe Britania e Madhe. Austro-Hungaria fitoi t drejtn pr t pushtuar ushtarakisht, gjoja pr ti administruar, Bosnjn dhe Hercegovinn, prve limanit Spic, n brigjet jugore t Dalmacis, t ciln e aneksoi zyrtarisht; po ashtu fitoi t drejtn pr t mbajtur garnizone ushtarake n sanxhakun e Novi Pazarit. Britania e Madhe, e cila u paraqit n Kongres si mbrojtsja m e flakt e Perandoris Osmane, i shkputi ksaj ishullin e Qipros.

    Me prkrahjen e Anglis e t Francs, Kongresi i Berlinit mori n shqyrtim edhe krkesat e Greqis, e cila gjithashtu nuk kishte marr pjes n luftn ruso-turke. Athina pretendonte t aneksonte Thesalin, Maqedonin, Kretn dhe sidomos Epirin (vilajetin e Janins). Pas mjaft debatesh, Kongresi, duke marr parasysh kundrshtimin q bri Anglia pr Kretn dhe Rusia pr Maqedonin, nuk pranoi q kto ti jepeshin Greqis, ndrsa pr pretendimet greke n Epir, Perandoria Osmane deklaroi haptas se aneksimi i Epirit nga Greqia do t ishte i rrezikshm pr t dyja palt, pasi aty mbisundonte popullsia shqiptare, e cila do tu shkaktonte telashe si Greqis, ashtu dhe Turqis. M n fund u vendos q kufiri n Thesali dhe n Epir t caktohej nga nj komision turko-grek. Megjithat, Kongresi rekomandonte si vij kufiri lumin Kalamas n Epir dhe lumin Selemvria n Thesali. N rast se Greqia e Turqia nuk do t merreshin dot vesh ndrmjet tyre, thuhej n nenin 24, ather do t ndrhynin Fuqit e Mdha.

    Vendimet e Kongresit t Berlinit cenonin rnd interesat e popullit shqiptar dhe trsin territoriale t Shqipris. Ashtu si Traktati i Shn-Stefanit, edhe ai nuk e pa Shqiprin si nj njsi politike t veant, por e trajtoi si nj plak tregu t destinuar pr t prmbushur synimet e Fuqive t Mdha dhe pr t knaqur lakmit e shteteve ballkanike. Traktati i Berlinit nuk i njohu Shqipris asnj t drejt kombtare, madje nuk e zinte fare n goj emrin e saj. Ai nuk e respektoi as trsin e saj territoriale. Malit t Zi, prve trojeve me popullsi t przier shqiptare e sllave, iu dhan prsri disa vise thjesht shqiptare (krahinat e Plavs, t Gucis e t Rugovs), sikundr edhe Serbis (krahinat e Vranjs, t Trenit e t Pirotit). Bullgaris nuk iu njohn viset e Shqipris Lindore, por, nga ana tjetr, iu dhan Greqis (e cila nuk prfitonte asgj nga Traktati i Shn-Stefanit), viset e amris. Ve ksaj, me Traktatin e Berlinit lindi edhe nj rrezik tjetr pr trojet shqiptare.

    Ky rrezik vinte nga Austro-Hungaria, e cila, prve pushtimit t Bosnjs dhe t Hercegovins, fitonte gjithashtu t drejtn t vendoste garnizone ushtarake dhe t ndrtonte rrug strategjike n sanxhakun e Novi Pazarit deri prtej Mitrovics. Me kto koncesione Vjena hidhte hapin e par pr t pushtuar nj dit krejt Kosovn dhe pr t dal pastaj n Selanik.

    Midis vendimeve t tjera q mori Kongresi i Berlinit, dy prej tyre preknin, njri trthorazi e tjetri drejtprdrejt, dy shtje q kishin lidhje me aspektin politik t trojeve shqiptare, q do t mbeteshin nn sundimin e Perandoris Osmane. E para trajtohej n nenin 23 t traktatit. Sipas ktij neni, Porta e Lart detyrohej t hartonte pr viset ballkanike, q ndodheshin nn sundimin e saj t plot, rregullore organike pr nj administrim autonom t vilajeteve, pak a shum t njllojt me at q i qe dhn ishullit t Krets m 1868. Me qllim q kto rregullore tu prshtateshin nevojave t vendit, Porta duhej t ngarkonte komisione t posame pr hartimin e tyre, n t cilat elementi vendas duhej t prfaqsohej n shkall t gjer. Projektet q do t hartoheshin pr do vilajet, thuhej n po kt nen, para se t hynin n fuqi, do t miratoheshin edhe nga Komisioni Evropian q u krijua nga Fuqit e Mdha pr Rumelin Lindore. E dyta ishte prfshir n Protokollin nr.13 t Kongresit t Berlinit dhe kishte lidhje me venomet e Mirdits. Fillimisht shtja u ngrit nga prfaqsuesit e Francs dhe t Austro-Hungaris. Kta krkuan nga Porta e Lart q ajo ti respektonte edhe n t ardhmen privilegjet dhe imunitetet (domethn: venomet), t cilat popullsia e Mirdits i gzon ab antiquo (q n koht e lashta).

    Prfaqsuesi osman e kundrshtoi kt propozim q e pengonte Portn e Lart ta nnshtronte Mirditn, duke u kapur pas faktit se zotimi pr t respektuar venomet n kt krahin binte n kundrshtim me nenin 23, i cili e detyronte at t zbatonte reforma administrative n vilajetet e Turqis Evropiane. Megjithat ai shtoi se Porta e Lart nuk kishte ndrmend t zbatonte reformat e saj n krahinn e Mirdits. Fuqit e Mdha mbetn t knaqura nga deklarata e prfaqsuesit turk, e cila u prfshi n Protokollin nr.13, duke marr kshtu vlern e nj zotimi zyrtar. T dyja kto vendime ishin negative pr Shqiprin.
    Me nenin 23 Fuqit e Mdha cenonin interesat jetike t Shqipris, jo pse e detyronin Perandorin Osmane ti pajiste viset ballkanike me administrat autonome t prshtatshme me nevojat e tyre, por me t drejtn q fitoi Porta e Lart pr ta mbajtur edhe n t ardhmen ndarjen administrative q ishte n fuqi, pra coptimin e trojeve shqiptare ndrmjet katr vilajeteve t ndryshme. Reformat administrative autonomiste i krkonin vet qarqet prparimtare rilindse, por ato i kushtzonin kto reforma me bashkimin e trojeve shqiptare n nj vilajet t vetm autonom.

    Pajisja e katr vilajeteve me rregullore organike t veant, gjoja n prshtatje me nevojat e vendit, do ti vshtirsonte edhe m tej lidhjet ekonomike, shoqrore, politike e kulturore ndrmjet krahinave shqiptare t ktyre vilajeteve. Pr m tepr, e drejta q fituan me nenin 23 Fuqit e Mdha pr t ndrhyr n kt shtje, u dha atyre mundsin, si shkruante pak m von Abdyl Frashri, q tu jepnin reformave karakter joshqiptar, por serb n vilajetin e Kosovs, bullgar n at t Manastirit dhe grek n vilajetin e Janins. Si rrjedhim, me zbatimin e nenit 23 rritej m tepr n t ardhmen rreziku i aneksimit t trojeve shqiptare nga shtetet fqinje ballkanike dhe vshtirsohej m shum lufta e shqiptarve pr bashkimin e ktyre trojeve n nj vilajet t vetm autonom.
    Po ashtu, me Protokollin nr. 13, Fuqit e Mdha cenonin interesat jetike t Shqipris, sepse shtjen kombtare shqiptare e reduktuan vetm si problem t popullsis s saj katolike dhe n mnyr t veant vetm si shtjen e nj krahine t saj, si ishte krahina e vogl dhe e prapambetur e Mirdits, e cila, sipas tyre, nuk aspironte gj tjetr, vese t ruante statusin e saj partikularist e patriarkal. Protokolli nr.13 i hapte kshtu rrugn Vjens, e cila gzonte prej kohsh t drejtn e mbrojtjes s popullsive katolike t Perandoris Osmane (kultusprotektoratin), q t ndrhynte lirisht n jetn e brendshme t Mirdits dhe ta kthente at n nj pikmbshtetje t avancuar pr ekspansionin e saj t mtejshm drejt brigjeve shqiptare t Adriatikut dhe drejt viseve t Ballkanit Qendror.

  17. #37
    Acarimi i marrdhnieve shqiptaro-turke.

    Aksioni i Gjakovs (korrik-shtator 1878)




    Vendimet e Kongresit t Berlinit e shtuan zemrimin e shqiptarve kundr Fuqive t Mdha dhe kundr Ports s Lart. Nga t katr ant e vendit u bn protesta pr t kundrshtuar shkputjen e trojeve shqiptare n favor t shteteve fqinje. Kudo u shpreh gatishmria e masave popullore pr t mos lshuar, qoft n veri, qoft n jug, asnj pllmb tok t banuar nga popullsi shqiptare. Megjithat, pasi mbaruan punimet e Kongresit t Berlinit, vmendja e shqiptarve u drejtua kryesisht nga fati i trojeve veriore, pasi vendimi i Fuqive t Mdha pr dorzimin e Plavs dhe t Gucis n favor t Malit t Zi kishte form t prer. Si i till ai duhej t zbatohej menjher, kurse vendimi pr viset jugore do t merrte form prfundimtare m von, pasi ishte i lidhur me bisedimet turko-greke.

    Tensioni i madh politik q pushtoi opinionin publik krijoi nj truall t favorshm pr rritjen e shpejt t autoritetit t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit dhe pr shtrirjen e saj organizative, brenda pak javve, n t katr ant e vendit.
    Pasi u kthyen n krahinat e tyre delegatt q kishin marr pjes n Kuvendin e Prizrenit, beslidhjet lokale ose komisionet e vetmbrojtjes, q ishin krijuar m par, u kthyen menjher n deg t Lidhjes Shqiptare. N ato krahina, ku ato mungonin, u organizuan mbledhje t posame, t cilat formuan degt lokale t Lidhjes. Duke marr parasysh vshtirsit e ndrlidhjes s degve t shumta me Komitetin Kombtar dhe pr ta rritur operativitetin e ktyre degve n prshtatje me rrethanat lokale, n fillim t korrikut u formuan n baz vilajetesh tri komitete ndrkrahinore t Lidhjes Shqiptare me qendr n Prizren, n Shkodr dhe n Janin. Me to u lidhn degt e shprndara n sanxhakt dhe n kazat e ktyre vilajeteve. Meqense m 1878 vilajeti i Manastirit ishte suprimuar, degt e formuara n sanxhakt e Dibrs, t Ohrit e t Manastirit u lidhn me Komitetin Ndrkrahinor t Prizrenit, kurse ato t sanxhakut t Kors me Komitetin Ndrkrahinor t Janins. Lidhjet ndrmjet Komitetit t Janins dhe komiteteve t Prizrenit ose t Shkodrs kryheshin sipas rastit, nprmjet degs s Elbasanit ose nprmjet degs s krijuar posarisht pr kt qllim n Selanik, e cila shrbente si ndrmjetse pr lidhjet e komiteteve ndrkrahinore t vilajeteve me Komitetin e Stambollit. Pr t shpejtuar lidhjet ndrmjet tyre, komitetet krahinore shfrytzuan edhe linjn telegrafike, madje, nprmjet telegrafistve atdhetar, edhe shifrazhin sekret telegrafik.

    N prshtatje me situatn e krijuar, Komiteti Ndrkrahinor i Janins u ngarkua me detyrn q t merrte masa politike e ushtarake pr t parandaluar ose, n pamundsi t ksaj, pr t kundrshtuar shkputjen e amris n favor t Greqis. Pr kt qllim n dhjetditshin e tret t korrikut 1878 u organizua n Janin nj Kuvend i gjer Ndrkrahinor me prfaqsues t t gjitha degve t vilajetit. Pasi vendosi t shprehte botrisht vendosmrin e shqiptarve pr t kundrshtuar me arm do lshim t trojeve t tyre n favor t Mbretris Greke, Kuvendi Ndrkrahinor caktoi pr do kaza numrin e forcave vullnetare, q do t mobilizoheshin pr t hyr n luft menjher sapo t dilte nevoja. N t njjtn koh prfaqsuesit e degve t Jugut miratuan nj memorandum, me t cilin paralajmrohej Porta e Lart se shqiptart ishin t vendosur t viheshin edhe kundr saj, n rast se ajo do t trhiqej prball pretendimeve shoviniste t Athins.

    N mbledhjen q mbajti m 24 korrik 1878, nn drejtimin e Abdyl Frashrit, Kuvendi Ndrkrahinor i Janins, krahas vendimeve q mori pr mbrojtjen e trsis toksore t Shqipris, shqyrtoi edhe shtjen e formimit t vilajetit autonom shqiptar. Pr kt qllim, m 24 korrik 1878, u hartua nj rezolut e veant, n t ciln aspirata e shqiptarve pr autonomi sht formuluar nprmjet tri krkesave: bashkimi i trojeve t tyre n nj vilajet t vetm, zhvillimi i gjuhs shqipe si gjuh kombtare dhe zbatimi menjher n Shqipri i reformave t prshtatshme me nevojat e saj, sikurse ishte krijimi i milicis shqiptare me forca t rekrutuara nga e gjith Shqipria. Lidhja parashikonte q vetm n vilajetin e Janins t mblidhte 30 mij burra t armatosur.
    Kjo rezolut, n t ciln shprehej vendosmria e shqiptarve pr t kundrshtuar me arm n dor do aneksim t toks s tyre nga Greqia, madje edhe n kundrshtim me qndrimin e Ports s Lart, shqetsoi qarqet qeveritare t Stambollit. N telegramet q i drgonte kryetarit t Kuvendit Ndrkrahinor t Janins m 3 dhe 25 gusht, kryeministri turk shpejtoi ti qetsonte shqiptart, duke u zotuar se nuk do ti lshonte Greqis asnj pllmb tok nga vilajeti i Janins.

    Gjithashtu, n prshtatje me situatn e krijuar, dy komitetet ndrkrahinore t Veriut u mobilizuan pr t kundrshtuar me arm dorzimin e kazas s Gucis (ku bnte pjes edhe Plava) n favor t Malit t Zi. Pr mbrojtjen e tyre n Shkodr u zhvillua nj miting popullor, pas t cilit filluan menjher prgatitjet pr t rekrutuar vullnetar dhe pr t grumbulluar arm. Brenda pak ditve, n fillim t korrikut, n rrethin e Shkodrs u regjistruan rreth 6 mij vullnetar. Qytetart dhe fshatart dhan kontribut n t holla e drith. Nj mobilizim i till ndodhi edhe n Kosov, sidomos n Gjakov e n Pej. M shum se kudo mobilizimi prfshiu banort e Plavs e t Gucis. Shqiptart, t cilt prbnin shumicn drrmuese t ktyre dy krahinave, u vun n gatishmri t plot, duke vzhguar dit e nat lvizjet e ushtrive malazeze prtej kufirit. Sipas vendimit q mori Komiteti Kombtar i Lidhjes s Prizrenit, vullnetart e krahinave t tjera do t qndronin n shtpit e tyre n pritje pr tu nisur n front sapo t lshohej kushtrimi.

    Prgatitjet politike dhe ushtarake t Lidhjes s Prizrenit tregonin se nenet e Traktatit t Berlinit, q cenonin t drejtat kombtare t Shqipris, nuk mund t zbatoheshin pa dhunn e armatosur kundr shqiptarve q do t ushtrohej ose nga Mali i Zi, ose nga Perandoria Osmane. Pr ta mnjanuar kt konflikt tepr t kushtueshm dhe me prfundime t pasigurta pr Malin e Zi, knjaz Nikolla krkoi ndrhyrjen e Fuqive t Mdha, duke e akuzuar Portn e Lart si organizatoren e Lidhjes s Prizrenit.
    Pr Perandorin Osmane kazaja e Gucis, me m pak se 10 mij banor, nuk kishte asnj rndsi ekonomike e strategjike n krahasim me territoret e gjera t Bullgaris, t Bosnjs, t Hercegovins etj., q asaj iu shkputn nga Traktati i Berlinit. Por Porta e Lart nuk donte q, pr shkak t nj krahine t parndsishme kufitare, t ndizte revoltimin e mtejshm t 1,6 milion shqiptarve, t cilt do t mbeteshin brenda kufijve t Perandoris. Si rrjedhim, ajo ngurroi t dorzonte Plavn e Gucin, duke u justifikuar para Fuqive t Mdha me arsyen e vrtet, me rrezikun e nj konflikti t armatosur ndrmjet saj dhe shqiptarve.

    Ndrkaq, n dhjetditshin e tret t korrikut u acaruan marrdhniet e Ports s Lart me shqiptart, pr shkak t qndrimit t ktyre t fundit ndaj pushtimit t Bosnjs e t Hercegovins nga Austro-Hungaria. Kur m 22 korrik ushtrit austro-hungareze filluan marshimin drejt Bosnjs dhe Hercegovins, autoritetet shtetrore osmane u krkuan krerve t Lidhjes Shqiptare q tu vinin n ndihm me forcat e tyre t armatosura boshnjakve, q kishin rrmbyer armt kundr pushtuesve t huaj. Krkesn e Stambollit e miratuan vetm qarqet sulltaniste, t cilat u prpoqn t bindnin Kshillin e Prgjithshm t Lidhjes pr t marr pjes n luftn kundr Austro-Hungaris, ndrsa antart e tij nuk pranuan, duke prdorur si argument nevojn e ngutshme q kishte vendi pr mbrojtjen e trojeve shqiptare.

    Presioni i qarqeve qeveritare dhe i elementve turkoman vijoi katr jav, derisa m 19 gusht 1878 Kshilli i Prgjithshm, i mbledhur posarisht pr kt qllim, e hodhi prfundimisht posht krkesn e Ports s Lart. Lidhja vendosi t mos drgonte forcat e saj t armatosura kundr invazionit austro-hungarez n Bosnj, me arsyen e thjesht se ato ishin krijuar pr t mbrojtur interesat kombtar t Shqipris e jo t Perandoris Osmane. Me kt qndrim Lidhja e Prizrenit u dha, pas miratimit t kanunit kombtar m 2 korrik 1878, goditjen e dyt planeve t sulltanit. Goditjen e tret ajo ua dha tre jav m von me vrasjen n Gjakov t mareshalit Mehmet Ali pash Maxhari.
    Pas dshtimit t planeve t saj n lidhje me Bosnjn e me Hercegovinn, Porta e Lart filloi t shqetsohej si nga rruga e veprimeve t pavarura n t cilt tashm kishte hyr Lidhja Shqiptare, ashtu edhe nga trysnia e madhe q po ushtronin Fuqit e Mdha n lidhje me zbatimin e Traktatit t Berlinit kundrejt Malit t Zi e Mbretris Greke.

    Trysni t fuqishme ushtronte sidomos Rusia cariste, e cila po e kushtzonte trheqjen e ushtrive t veta nga Rumelia Lindore me dorzimin nga ana e Perandoris Osmane t trojeve q i qen premtuar Malit t Zi. Krkesn e plotsimit t detyrimeve, q rridhnin nga Kongresi i Berlinit, ia parashtroi Stambollit edhe princi i Malit t Zi, m 13 gusht 1878. Pr tu liruar nga ky presion e sidomos nga ai q ushtronte Rusia, ushtrit e s cils ndodheshin n afrsit e Stambollit, Porta e Lart vendosi t shpejtonte veprimet pr dorzimin e ktyre trojeve, duke prfshir ktu edhe Plavn e Gucin. N prgjigjen q i dha princit t Malit t Zi, m 20 gusht, Ministria e Jashtme e njoftonte knjaz Nikolln se qeveria perandorake kishte caktuar mareshalin Mehmet Ali Pashn si komisar i jashtzakonshm pr t kryer formalitetet e dorzimit t Plavs e t Gucis.

    N fund t gushtit u drgua n Shqipri mareshali Mehmet Ali pash Maxhari si komisar me fuqi t jashtzakonshme pr kufijt turko-malazez, i shoqruar nga nj adjutant i sulltanit. Ai u porosit q, para se t shkonte n kufi, ta bindte Komitetin e Lidhjes t mos e kundrshtonte dorzimin e Plavs e t Gucis dhe t mos i sillnin atij pengesa n zbatimin e Traktatit t Berlinit.
    Qysh n fillim u mor vesh se mareshali turk kishte marr prsipr t shprndante Komitetin Kombtar t Lidhjes Shqiptare n Prizren dhe, pasi t kryente dorzimin e Plavs e t Gucis, do t vinte n Shkodr pr t shprndar edhe aty Komitetin Krahinor t Lidhjes. Prandaj lajmi i misionit t Mehmet Ali pashs u prit me zemrim n Shqipri. N Prizren, Komiteti Kombtar i Lidhjes u shpreh kundr pjesmarrjes s mareshalit n komisionin e kufirit. Po kshtu, n nj mbledhje t fsheht q u mbajt n Shkodr nga aktivistt m radikal, u vendos q t mos e linin komisarin e sulltanit as t hynte n qytetin e tyre.

    Mehmet Ali pasha arriti n Prizren m 25 gusht 1878 dhe ra menjher n kontakt me antart e organeve qendrore e ndrkrahinore t Lidhjes Shqiptare. Ai u prpoq t bindte vean udhheqsit e saj pr kotsin dhe dmin e kundrshtimit t shqiptarve, pasi, sipas tij, jo vetm Porta e Lart, por as Fuqit e Mdha nuk do t trhiqeshin; ato do ta zbatonin me do kusht Traktatin e Berlinit. N nj mbledhje t prbashkt me t gjith krert e Lidhjes, m 26 gusht, ai prdori, midis t tjerave, edhe krcnimin, duke u ln nj afat prej 24 orsh pr tu menduar. Por t nesrmen askush nuk u paraqit n mbledhje. Pr m tepr, at dit u vra nga njerzit e Lidhjes Shqiptare me atentat, n kafenen Marash t Prizrenit, telegrafisti i Mehmet Ali pashs, t cilin mareshali e kishte sjell me vete pr t ruajtur sekretin e raporteve q do t`i drejtonte Ports s Lart. Vrasja e telegrafistit ishte nj paralajmrim q Lidhja e Prizrenit i drejtonte Maxhar? Pashs dhe nprmjet tij qeveris osmane, pr t hequr dor nga dorzimi i trojeve shqiptare.

    Mehmet Ali pasha nuk qe n gjendje as ti bindte udhheqsit e Lidhjes Shqiptare, as edhe t shprndante Komitetin Kombtar sipas porosive t posame q kishte marr n Stamboll. Megjithat, mareshali turk nuk hoqi dor nga misioni i tij. M 31 gusht ai u nis pr n Gjakov i shoqruar nga tri batalione ushtarsh turq, duke krkuar nga Mitrovica q ti drgonin n ndihm edhe nj batalion tjetr. Edhe n Gjakov ai thirri m 1 shtator n nj mbledhje krert e degs s Lidhjes, t cilt u prpoq ti bindte q ti nnshtroheshin vullnetit t sulltanit. Por ktu ai gjeti nj qndrim m t rrept. Me prjashtim t kryetarit t degs s Lidhjes, Abdullah pash Drenit, i cili si prfaqsues i krahut sulltanist u bashkua me Maxhar Pashn, t gjith antart e tjer, t udhhequr nga patriott e vendosur Sulejman Vokshi e Ahmet Koronica, e ftuan mareshalin osman q t mos e vijonte m tej rrugn drejt kufirit malazez.

    Sapo morn vesh nisjen e tij, udhheqsit e Lidhjes Shqiptare pr Gjakovn, lshuan kushtrimin, t cilit iu prgjigjn mijra malsor t armatosur. M 1 shtator, nn drejtimin e Ali pash Gucis, ata u grumbulluan n malin Erenik, duke zn rrugn q kalonte prej Gjakove n Plav e n Guci. N kto rrethana, Mehmet Ali pasha e shtyu marshimin pr n kufi dhe u struk n sarajet e Abdullah pash Drenit n Gjakov. Pas ksaj, pr ti dhn nj paralajmrim tjetr m t prer, po at mbrmje qytetart e malsort gjakovar, rreth 4 500 veta t armatosur, t cilt i qen prgjigjur kushtrimit t Lidhjes Shqiptare, lan malin Ere dhe zbritn n qytet, ku rrethuan sarajet e Abdullah pash Drenit. T nesrmen, m 2 shtator 1878, nj delegacion gjakovarsh u paraqit prsri te Abdullah pash Dreni (n sarajet e t cilit ishte strehuar Mehmet Ali pasha) dhe i dha nj ultimatum prej 24 orsh q ta prcillte mareshalin nga kishte ardhur. T dy pashallart shpresuan se me gjasht kompanit, rreth 600 veta q mbronin sarajet, me 30 trimat q kishin me vete dhe me ndihmat q prisnin tu vinin nga Mitrovica, nga Prizreni dhe nga miqt e tyre, do ta shtypnin kryengritjen. N t vrtet atyre u erdhn vetm 70 malsor nga Fandi i Gjakovs, t mashtruar prej priftit t tyre.

    M 3 shtator, pasi mbaroi afati i ultimatumit, rreth 4 500 kryengrits, q mbanin t rrethuar sarajet, filluan sulmin. Prleshja ishte e ashpr dhe me humbje t mdha pr t dyja palt. N mbrmje u b nj armpushim prej 24 orsh pr t rifilluar bisedimet, t cilat vijuan gjat nats dhe gjat dits s nesrme, por pa ndonj rezultat. N mbrmjen e 4 shtatorit rifilluan luftimet. M 5 shtator gjendja e t rrethuarve u keqsua, pasi shumica e ushtarve q mbronin sarajet u dorzuan. Batalioni q u nis nga Mitrovica pr ti ardhur n ndihm Maxhar Pashs u shthur rrugs dhe shumica e ushtarve t tij, duke qen shqiptar, u bashkuan me kryengritsit. M 6 shtator 1878, pas nj sulmi t rrept q ndrmorn lufttart e Lidhjes Shqiptare, edhe mbeturinat e kompanive turke q mbronin mareshalin osman u dorzuan. Pastaj kryengritsit arritn tu vn zjarr sarajeve. Mehmet Ali pasha dhe Abdullah pash Dreni mbetn t vrar gjat sulmit t fundit. Me vrasjen e tyre luftimet morn fund me fitoren e forcave t Lidhjes Shqiptare. Gjat ktij luftimi treditor t dyja palt patn humbje t mdha, t rrethuarit rreth 90 veta, forcat e Lidhjes rreth 500 veta.
    Prpjekja e armatosur e Gjakovs ishte frymzuar nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, ndrsa me organizimin e saj t drejtprdrejt u mor dega e Lidhjes pr Gjakovn. Udhheqsit kryesor t saj ishin Ahmet Koronica, Sulejman Vokshi, Ali bej Gucia, Jakup Ferri dhe Ismail Myderizi, s bashku me krert e esnafve t qytetit t Gjakovs.

    Prpjekja e Gjakovs pati jehon t madhe brenda dhe jasht vendit. N saje t pjesmarrjes s gjer t masave popullore dhe t gjakut t tyre t derdhur n kto luftime, kjo ngjarje shnoi fitoren e plot t vijs atdhetare shqiptare n gjirin e Lidhjes s Prizrenit. Aksioni i Gjakovs tregoi se Lidhja e Prizrenit ishte nj organizat krejtsisht e pavarur nga Porta e Lart, madje ajo ishte e vendosur q, pr t mbrojtur trsin territoriale t atdheut, t luftonte edhe kundr saj. N t vrtet, Lidhja e Prizrenit, e cila u formua pr t kundrshtuar vendimet e Fuqive t Mdha dhe u prgatit pr t hyr n luft kundr ekspansionit t shteteve fqinje, dshmort e saj t par i la n luft kundr Perandoris Osmane.

    Luftimet e Gjakovs patn jehon edhe jasht kufijve t Shqipris n tri drejtime: si nj akt q cenonte Traktatin e Berlinit n lidhje me detyrimet territoriale t Perandoris Osmane ndaj Malit t Zi; si nj aksion q keqsoi m shum marrdhniet e Ports s Lart me shqiptart; si nj veprim q e vshtirsonte m keq zgjidhjen e problemeve t krijuara nga Kriza Lindore n Gadishullin Ballkanik.

  18. #38
    Kuvendi i Dibrs dhe rezoluta e tij (1 nntor 1878)



    Me aksionin e Gjakovs, Lidhja e Prizrenit bri nj hap t rndsishm prpara. Opinioni shqiptar priste tani q Porta e Lart t ndrhynte energjikisht pr t vn n vend dinjitetin e saj, t shkelur rnd. Nga ana tjetr, vzhguesit e huaj, t cilt e vlersuan kt aksion si nj kryengritje kundr Stambollit, prisnin q ajo t shtrihej edhe n viset e tjera t Shqipris.

    Porta e Lart n fillim mendoi t ndrhynte duke ndrmarr nj fushat ushtarake ndshkimore kundr gjakovarve dhe Lidhjes Shqiptare. Pr kt, m 8 shtator u nisn nga Selaniku pr n Kosov forca t shumta ushtarake, t cilat, me urdhr nga Stambolli, u ndaln m pas nj pjes n Ferizaj dhe t tjert n Shkup. Qeveria e sulltanit arriti n prfundimin se n at situat nuk mund t ndrmerrej asnj mas ushtarake e ndshkimore ndaj shqiptarve, sepse nuk ishte n interesin e saj t shkaktonte nj luft, q funksionart e saj e quanin civile, me shqiptart. Nj veprim i till do t bhej shkak pr nj kryengritje t prgjithshme n Shqipri, t ciln, si dshmojn dokumentet bashkkohse, Stambolli nuk ishte n gjendje n at koh ta shtypte. Prandaj Porta e Lart e la n heshtje prleshjen e Gjakovs, duke ua ngarkuar prgjegjsin e gjakderdhjes disa personave t pandrgjegjshm, kundr t cilve deklaroi se do t merreshin masa n kohn e duhur.

    Pr nj kryengritje t armatosur kundr Stambollit n kt periudh, kur rreziku i coptimit territorial ndodhej n momentin e tij m t mpreht, nuk qen t interesuara as qarqet atdhetare shqiptare. Megjithat, ato mendonin se tani q lvizja kishte ecur mjaft prpara, ishin krijuar rrethana t favorshme pr ta detyruar Portn e Lart q t lshonte pe n lidhje me t drejtat autonomiste t Shqipris pa qen nevoja pr nj kryengritje t armatosur kundr saj. Kjo shtje u trajtua nga Komiteti i Stambollit gjat dhjetditshit t tret t muajit shtator 1878.

    Pasi analizoi gjendjen e re politike, Komiteti i Stambollit, n mbledhjen e fsheht q zhvilloi nn kryesin e Abdyl Frashrit, vendosi ta ngrinte me forc para Ports s Lart shtjen e formimit t Vilajetit Shqiptar. Vendimi i Komitetit u shpall botrisht si lajm, pa emr autori, m 27 shtator 1878, n gazetn Terxhuman-i Shark, q botohej nn drejtimin e Sami Frashrit n kryeqytetin perandorak. Sipas ktyre lajmeve, Lidhja Shqiptare kishte hartuar nj program prej 7 pikash. N pikn e par thuhej se sovraniteti i sulltanit do t ruhej n Shqipri dhe se asnj pllmb tok shqiptare nuk duhej tu jepej shteteve t tjera. N pikn e dyt krkohej krijimi i Vilajetit t Shqipris, domethn bashkimi i t gjitha trojeve shqiptare n nj njsi t vetme politiko-administrative. Pikat e tjera trajtonin prerogativat autonomiste dhe parimet kushtetore q duhej t kishte ky vilajet.

    T gjith npunsit do t ishin shqiptar. N administrat e n shkoll do t prdorej gjuha shqipe. Osmanishtja do t prdorej vetm n korrespondencn me Portn e Lart. Vilajeti i Shqipris do t kishte gjithashtu ushtrin e vet kombtare. Shqipria autonome do t qeverisej nga nj regjim demokratik. T gjith banort, pa marr parasysh dallimet fetare e shoqrore, do t kishin t drejta dhe detyra t barabarta. Vendi do t qeverisej nga organe pushtetore t zgjedhura demokratisht prej tyre. do nahije (lokalitet), do kaza (rreth) dhe do sanxhak (prefektur) do t kishte kshillin e vet t zgjedhur periodikisht. Organi m i lart do t ishte Kuvendi i Madh i Vilajetit i zgjedhur nga kshillat e sanxhakve, i veshur me pushtet legjislativ dhe ekzekutiv. Kuvendi i Madh do t zgjidhte qeverin e vilajetit (Kshillin e Vilajetit). Qeveria do t prgatiste ligjet, do t studionte reformat, do t hartonte buxhetin dhe do t zgjidhte gjykatn e prgjithshme, t cilat do tia paraqiste pr miratim Kuvendit t Madh. Vendimet e Kshillit t Vilajetit, thuhej n kt program, do t zbatoheshin nga t gjith banort e vilajetit. Ato do t ishin t detyrueshme edhe pr qeverin perandorake osmane.

    Pasi programi i ri u shpall botrisht, u ftuan t gjitha degt e Lidhjes s Prizrenit q ta miratonin dhe t ngarkonin nj delegacion t prbr nga personalitete shqiptare t njohura pr tia paraqitur at Ports s Lart. N shum krahina t vendit u hap nj diskutim i zjarrt ndrmjet aktivistve atdhetar, q e mbshtetn programin e ri dhe qarqeve sulltaniste, t cilat u ngritn kundr prmbajtjes s tij. Me qllim q t trhiqnin n ann e tyre prkrahsit e krahut t moderuar, n mjaft krahina udhheqsit u detyruan t bnin nj lshim, - t hiqnin dor nga pjesa e fundit e programit (nga parimet kushtetore q duhej t kishte Vilajeti i Shqipris), rreth t cilave u prqendrua diskutimi m i rrept.
    N fillim programi u shtrua pr diskutim n degn e Lidhjes Shqiptare pr Dibrn, me nismn e s cils u mbajt n Dibr, m 14 tetor, nj kuvend i jashtzakonshm, ku morn pjes krert e qytetit t Malsis dhe t Fushs s Dibrs, q miratuan nj rezolut, t hartuar mbi parimet e programit t Komitetit t Stambollit. Pasi protestohej kundr coptimit t trojeve shqiptare nga Kongresi i Berlinit dhe pasi flitej pr rrezikun e asgjsimit t Shqipris nga shtetet fqinje, n rezolut vihej n dukje se pr t larguar kt rrezik sht e domosdoshme q t gjith sanxhakt shqiptar t bashkohen n nj vilajet t vetm autonom (Vilajeti i Shqipris).

    Vilajeti i Shqipris do t kishte kryeqytetin e vet, organet e tij ekzekutive e legjislative, npuns shqiptar, arsimim n gjuhn shqipe, buxhetin e tij etj. Rezoluta q doli nga ky Kuvend do ti nnshtrohej nj diskutimi m t gjer n nj kuvend t posam, n t cilin do t merrnin pjes prfaqsuesit e t gjitha krahinave t sanxhakut.

    Kuvendi i posam i Lidhjes u mblodh m 1 nntor 1878 n qytetin e Dibrs, me nismn e Komitetit t Lidhjes Shqiptare pr t dyja Dibrat dhe veanrisht t kryetarit t saj, Iljaz pash Dibrs (Qoku). N Kuvend mori pjes si prfaqsues i Lidhjes Shqiptare pr mbar Toskrin (vilajetin e Janins) Abdyl Frashri. Kuvendi miratoi nj rezolut n trajtn e nj memorandumi, t hartuar nga dora e Abdyl Frashrit.

    Rezoluta e Kuvendit t Dibrs prmbante po ato krkesa, q shtroheshin n programin e Komitetit t Stambollit dhe q ishin prfshir n rezolutn e mbledhjes s Dibrs t 14 tetorit 1878, t prmbledhura n pes pika: formimi i Vilajetit t Shqipris, pajisja e tij me npuns shqiptar, zhvillimi i arsimit n gjuhn shqipe, zbatimi i reformave nga Kuvendi i Madh, prdorimi i nj pjese t madhe t buxhetit pr prparimin e arsimit dhe pr ndrtime botore. Nga programi i Komitetit t Stambollit nuk u prfshin haptas n rezolut vetm parimet demokratike t strukturs shtetrore t Vilajetit t Shqipris. Vendin e tyre ktu e kishte zn e drejta q do t kishte Kuvendi i Madh pr t zbatuar reforma t dobishme pr shtetin dhe pr kombin. M n fund n rezolut thuhej se kto krkesa do ti paraqiteshin brenda nj muaji n emr t t gjith popullit shqiptar, Ports s Lart, me an t nj delegacioni t prbr nga personalitete t shquara t Shqipris. Antart e delegacionit, para se t vinin n Stamboll, duhej t merrnin plqimin, me mandat t shkruar, nga t gjitha kazat dhe sanxhakt shqiptar. Shqipria, - thuhej n fund t rezoluts, - do t rezistoj duke qen e lidhur dhe e bashkuar si nj trup i vetm, derisa t arrihet plotsimi i krkesave t lartprmendura.

    Sipas marrveshjes q u arrit n Dibr, delegacioni q do ta paraqiste dhe do ta mbronte rezolutn para Ports s Lart do t prbhej nga 14 veta, midis t cilve ishin Iljaz pash Dibra, Sheh Mustafa Tetova, Hasan pash Prizreni, Mustafa pash Vlora, Abedin bej Dino, Mehmet Ali Vrioni, Sabri Gjirokastra, Mihal Kristo, Abdyl Frashri etj. Detyrn pr t nxjerr mandatet, me t cilat miratohej nga prfaqsuesit e kazave e t sanxhakve shqiptar rezoluta dhe mandatet e prbrjes s delegacionit, e morn prsipr Iljaz pash Dibra pr krahinat veriore dhe Abdyl Frashri pr krahinat jugore.

    Misionin e vet t vshtir e t lodhshm Abdyl Frashri e kreu brenda nj muaji. Pasi la Dibrn, ai u nis n drejtim t Elbasanit, kaloi n Berat, n Fier e n Vlor, pastaj n Gjirokastr, n Delvin e n Filat dhe, pasi prshkoi amrin deri n Prevez, u kthye n Janin. Q ktej ai e njoftoi, m 2 dhjetor 1878, Iljaz pash Dibrn pr entuziazmin q kishin shkaktuar kudo vendimet e Kuvendit t Dibrs dhe pr gatishmrin e prfaqsuesve t popullit shqiptar pr t nnshkruar mandatet e prfaqsimit. N veri mandatet e miratimit t rezoluts dhe t pjestarve t delegacionit Iljaz pash Dibra i prfundoi aty nga mesi i janarit 1879.

    Por delegacioni shqiptar e pezulloi nisjen pr n Stamboll, pasi ndrkoh lindi rreziku i aneksimit t pjess jugore t amris nga Greqia. Ky rrezik i detyroi udhheqsit e Lidhjes Shqiptare q t merreshin me mbrojtjen e kufijve jugor dhe ta linin pr m von paraqitjen e rezoluts s Kuvendit t Dibrs n Portn e Lart.

  19. #39
    Mbrojtja e trojeve jugore. Kuvendi i Prevezs (11 janar 1879) dhe misioni diplomatik i Abdyl Frashrit (pranver 1879)



    Gjat kohs q patriott shqiptar po merreshin me shtjen e t drejtave autonomiste t Shqipris, qeveria e Athins i bnte presion t vazhdueshm Ports s Lart q t zbatonte menjher Protokollin nr.13 t Kongresit t Berlinit, domethn t fillonte bisedimet me paln greke pr t caktuar kufirin e ri midis tyre sipas vijs Kalamas-Selemvria q kishin rekomanduar Fuqit e Mdha. Nn trysnin e protestave shqiptare, Porta e Lart e zvarriti pr muaj me radh prgjigjen e saj, me shpres se me kalimin e kohs do t krijoheshin rrethana m t favorshme pr t. Por n fund t vitit 1878 ajo u detyrua t pranonte se ishte gati t fillonte bisedimet me qeverin greke. Konferenca dypalshe u vendos t zhvillohej n Prevez, n fund t janarit 1879.

    Sapo u hap lajmi i mbledhjes s afrt t konferencs, Komiteti Ndrkrahinor i Janins ftoi t gjitha kazat e Shqipris s Jugut dhe t gjith sanxhakt e Shqipris s Veriut, q t drgonin sa m par prfaqsuesit e tyre n nj kuvend t jashtzakonshm n Prevez, pr t prcaktuar qndrimin q duhej mbajtur ndaj konferencs turko-greke. N Kuvend u ftuan t merrnin pjes posarisht prfaqsuesit e komiteteve ndrkrahinore t Prizrenit dhe t Shkodrs.

    Kuvendi i Prevezs u hap m 11 janar 1879 me pjesmarrjen e rreth 400 delegatve, t cilt, pasi e shpalln veten si krer t mbar Shqipris, morn nj sr vendimesh politike e ushtarake. Kuvendi nuk e kundrshtoi plotsisht Protokollin nr.13. Delegatt deklaruan se e pranonin rekomandimin e Fuqive t Mdha pr bashkimin e Thesalis me Greqin (deri te lumi Selemvria), porse ishin kategorikisht t vendosur pr ta kundrshtuar deri n fund lshimin e Epirit Mbretris Greke (deri te lumi Kalamas). N rast se Fuqit e Mdha, thuhej n rezolutn e Kuvendit, nuk do ti marrin parasysh interesat e Shqipris, ather shqiptart do ti kundrshtojn me arm vendimet e tyre. Pr kt qllim, thuhej m tej, do t mobilizohen, me shpenzimet e Lidhjes, t gjith shqiptart e aft pr luft. N fundin e janarit 1879 filluan t vinin n Prevez edhe delegat nga viset e Shqipris s Veriut, nga Shkodra, Durrsi, Elbasani, Ulqini, Prizreni, Dibra, Novi Pazari etj.

    Para se t shprndahej, Kuvendi i Prevezs formoi tri komisione me detyra t posame. I pari, komisioni politik, q do t qndronte n Prevez pr t ndjekur nga afr punimet e konferencs turke-greke; i dyti, komisioni ushtarak, q do t shprndahej n Shqipri pr t organizuar forcat luftarake t Lidhjes; i treti, komisioni diplomatik, q do t shkonte n Stamboll pr ti br trysni Ports s Lart q t mos pranonte lshimin e trojeve shqiptare Greqis. N krye t komisionit t tret u vu Abdyl Frashri, meqense ky do t merrte pjes edhe n delegacionin e Kuvendit t Dibrs. Pr kt arsye ai e shtyu pr m von nisjen e tij pr ti paraqitur Ports s Lart rezolutn e 1 nntorit 1878.

    Delegacioni osman arriti n Prevez javn e fundit t janarit 1879. At e kryesonte mareshali Ahmet Muhtar pasha, i cili gzonte nj konsiderat t veant n Perandorin Osmane pr qndresn q kishte br gjat lufts s fundit kundr ushtrive ruse. Sulltani shpresonte se, pr hir t ksaj konsiderate, mareshali do ti zbuste shpirtrat e revoltuar t shqiptarve. Pr t njjtin qllim, n delegacionin prej tre komisarsh, si u quajtn antart e tij n at koh, ishte vn edhe nj personalitet i njohur shqiptar, Abedin bej Dino (komisar i Burss s Stambollit), antar i Komitetit Ndrkrahinor t Lidhjes Shqiptare pr vilajetin e Janins, i cili u emrua nga sulltani q t qetsonte opinionin publik shqiptar. Por as njri, as tjetri nuk patn sukses. Sapo delegacionet turke e greke arritn n Prevez, m 28 janar, delegatt e Kuvendit s bashku me popullsin qytetare shprthyen nj demonstrat n rrugt e Prevezs, duke shprehur prpara selive t komisioneve turke e greke vendosmrin e tyre pr mbrojtjen e trsis toksore dhe pr t mos pranuar asnj lshim t trojeve t tyre n dobi t Greqis.

    Po m 28 janar 1879 prfaqsuesit e krahinave shqiptare, q ndodheshin n Prevez, u drejtuan Fuqive t Mdha, nprmjet konsujve t tyre n kt qytet, nj protest kategorike, me t ciln paralajmronin se do t ndrmerrnin nj luft vendimtare me pasoja t thella pr paqen n Gadishullin Ballkanik, n rast se nuk do t merreshin parasysh t drejtat territoriale t Shqipris dhe do t cenohej trsia e saj toksore.
    Pr shkak t demonstratave krcnuese t shqiptarve, t cilat vijuan pr disa dit me radh, konferenca turko-greke filloi me vones, m 6 shkurt 1879. Ve ksaj, presioni i fort i shqiptarve e detyroi delegacionin osman q t mos u nnshtrohej krkesave greke. Duke u justifikuar me rrezikun e shprthimit t kryengritjes kundrosmane n Shqipri dhe duke u kapur pas faktit se vija Kalamas-Selemvria, q kishin shnuar Fuqit e Mdha n Protokollin nr.13 nuk kishte formn e nj vendimi, por t nj rekomandimi, Ahmet Muhtar pasha u tregua m n fund i gatshm ti lshoj Greqis Thesalin, por jo Epirin. Meqense Athina nuk e pranoi kt zgjidhje, pas gjasht javsh konferenca e Prevezs u mbyll.

    Menjher pas dshtimit t bisedimeve dypalshe qeveria e Athins krkoi ndrhyrjen e Fuqive t Mdha, t cilat n t vrtet ishin t prirura pr t vn n jet Protokollin nr.13. Ndrkoh edhe udhheqsit e Lidhjes Shqiptare formuan bindjen se lufta paraprake kundr vendimeve q do t merrnin Fuqit e Mdha pr nj shtje t till, si ishte trsia territoriale e Shqipris, nuk mund t zhvillohej me sukses vetm me an t memorandumeve e t protestave. Krkohej nj ballafaqim me prgjegjsi me politikn e jashtme t Fuqive t Mdha pr t argumentuar ball pr ball tezat themelore dhe pr t sqaruar do pik t errt, q mund t ngrinte aparati i tyre diplomatik. Pr kt qllim Komiteti Ndrkrahinor vendosi q, krahas peticioneve e memorandumeve, t niste nj mision diplomatik n kryeqytetet kryesore t Evrops pr t mbrojtur shtjet e parashtruara n ato dokumente dhe pr t argumentuar para kancelarive t tyre padrejtsin q kishin kryer me Protokollin nr. 13 ndaj interesave jetik t Shqipris. Barra e ktij misioni diplomatik iu ngarkua Abdyl Frashrit dhe Mehmet Ali Vrionit.

    Misioni diplomatik i prfaqsuesve t Lidhjes Shqiptare zgjati tre muaj. Ata u nisn nga Preveza n fund t muajit mars 1879, shkuan n Rom, n Paris, n Londr, n Berlin, n Vjen e n Stamboll?. Kudo ku shkuan ata u paraqitn si t drguar t Lidhjes Shqiptare, e cila prfaqsonte gjith Shqiprin. Ata u dorzuan ministrave t Jashtm t Fuqive t Mdha (dhe pr njoftim edhe Ports s Lart) nj memorandum me t njjtn prmbajtje q ishte hartuar nga Abdyl Frashri qysh m par.

    N kt memorandum dnoheshin haptas vendimet q kishin marr Kongresi i Berlinit n dm t Shqipris, duke shkputur shum krahina t saj n favor t Serbis, t Malit t Zi e t Greqis. Megjithat diskutimi kryesor ktu sillej rreth Protokollit nr. 13. Qeveria greke, theksohej n kt memorandum, kishte prdorur prej kohsh t gjitha mjetet pr ta shtn n dor Epirin. Ajo kishte harxhuar shuma t mdha pr t nxitur popullsin lokale q t krkonte bashkimin e saj me Greqin. Por t gjitha orvatjet e Athins kishin dshtuar, sepse popullsia e Epirit n shumicn e saj drrmuese ishte shqiptare dhe jo greke. Pasi u bind se n Epir ajo nuk kishte mbshtetjen e popullsis lokale, thuhej m tej, qeveria greke iu drejtua Kongresit t Berlinit, duke shpresuar se me prkrahjen e Fuqive t Mdha do ti knaqte lakmit e saj shoviniste. Por Kongresi i Berlinit, nnvizohej n memorandum, ndonse nuk i miratoi me vendim t prer krkesat greke, fakti q rekomandoi ti lshohen Greqis krahinat n jug t lumit Kalamas tregonte se nuk u shqetsua pr t drejtat e popullit shqiptar. M tej n memorandum rreshtoheshin argumentet etnike, historike, ekonomike e strategjike q provonin karakterin shqiptar t ktyre krahinave dhe domosdoshmrin pr t mos i shkputur nga trupi i Shqipris. Ti japsh Greqis, - theksohej po aty, - vendet q ajo krkon n kt krahin, do t thot ti shmangesh detyrs q ka do popull pr t mbrojtur atdheun dhe kombin e tij, sepse kjo do t ishte njlloj sikur ti jepje q tani elsat e Shqipris nj vendi t huaj (Greqis - shn. i aut.), i cili me prpjekjet e tij nuk synon tjetr vese ta pushtoj dhe ta sundoj at trsisht.

    N lidhje me qndrimin e shqiptarve ndaj Protokollit nr.13, gjuha e memorandumit ishte e prer. Shqiptart, thuhej aty, si nj popull i frymzuar nga ndjenja atdhetare, nuk do t lejojn q vendi i tyre t pushtohet dhe t sundohet nga t tjert. Dhe m tej: Shqiptart kan ruajtur atdheun e tyre, kombsin e tyre, gjuhn e tyre dhe zakonet e tyre duke prapsur sulmet e romakve, t bizantinve e t venedikasve. Si mund t lejohet q n kt shekull t dituris e t qytetrimit, nj komb kaq trim e kaq i lidhur me truallin e tij t sakrifikohet duke ia dhn nj fqinji kaq t pangopur, pa asnj arsye t ligjshme? Memorandumi drejtuar Fuqive t Mdha shpallte n fund se prball lakmive t egra t fqinjve shqiptart qen bashkuar me njri-tjetrin dhe qen betuar solemnisht se do ta mbronin me arm atdheun e tyre deri te njeriu i fundit dhe se n t njjtn koh do t prpiqeshin pr t zbatuar n atdheun e tyre reformat pr t cilat kishte nevoj vendi, n mnyr t veant zhvillimin e arsimit publik.

    Tezat e parashtruara n memorandum Abdyl Frashri i shtjelloi m hollsisht gjat takimeve q pati me ministrat e Jashtm dhe me personalitete politike t vendeve q vizitoi. Argumentet q ai solli, se shqiptart do ti mbronin me arm t drejtat e tyre kombtare, n rast se Fuqit e Mdha do t merrnin nj vendim t prer n lidhje me lshimin e Epirit n favor t Greqis, lan kudo nj prshtypje t thell. Mbrojtsi m i flakt i pretendimeve greke, ministri i Jashtm frng V. Vadington (Waddington), u detyrua t pranonte se Franca nuk do t ngulte kmb pr zbatimin me do kusht t Protokollit nr.13 dhe se kufiri i ri turko-grek nuk do t caktohej prfundimisht pa u dgjuar edhe teza e shqiptarve. Nj premtim t till Abdyl Frashri mori edhe nga kryeministri italian Depretis dhe nga ministri i Jashtm britanik Solsbri (Salisbery). Para se t ktheheshin n Shqipri, gjat qndrimit n Stamboll, Abdyl Frashri e Mehmet Ali Vrioni i drejtuan sulltanit, m 23 qershor 1879, nj memorandum, n t cilin i krkonin q t mos pranonte n asnj mnyr zbatimin e Protokollit 13, pasi coptimi i Shqipris, thuhej aty, do t sillte asgjsimin e kombit shqiptar dhe kjo, nga ana e vet, do t vinte n rrezik vet Perandorin Osmane.

    Sikurse shkruanin autort e ktij memorandumi, t pes Fuqit e Mdha, prve Francs, t cilat ata sapo i kishin vizituar, ishin tashm t prirura q t mos i jepej Greqis tok nga Epiri. Ata i krkonin sulltanit q t thyente kmbnguljen e Francs, duke knaqur Greqin me m tepr toka nga ato q i ishin premtuar n Thesali. Trajtimi i mosmarrveshjeve turko-greke rreth Protokollit nr.13 nga ambasadort e Fuqive t Mdha zgjati gati dy muaj. Por kto fuqi u treguan t pavendosura pr t dhn nj vendim t prer, ngurruan q ta caktonin vet kufirin turko-grek. Me propozimin e Francs, n qershor 1879, ato krkuan bashkrisht nga Perandoria Osmane dhe nga Mbretria Greke q t rifillonin bisedimet dypalshe rreth kufirit t tyre t ri. Konferenca e re turko-greke do t zhvillohej n Stamboll dhe do t ndiqej s afrmi nga ambasadort e Fuqive t Mdha t akredituar pran Ports s Lart. Fakti q Fuqit e Mdha pranuan t vihej n diskutim Protokolli nr. 13, qe fitorja e par diplomatike q korri Lidhja Shqiptare n arenn ndrkombtare.

    Por vendimi q ato morn pr rifillimin e bisedimeve turko-greke i nxiti shqiptart q ta vazhdonin presionin e tyre si ndaj Ports s Lart, ashtu dhe ndaj Fuqive t Mdha. N qershor t vitit 1879, Lidhja Shqiptare deklaroi se nuk kishte hequr dor nga vendimi i saj i mparshm pr t luftuar me arm jo vetm kundr Greqis, por edhe kundr Stambollit, n rast se do t miratoheshin pretendimet e Athins n Epirin shqiptar. Pr tia paraqitur Ports s Lart kt vendim, n muajin gusht shkoi n Stamboll nj delegacion i prbr nga Abdyl Frashri, Mehmet Ali Vrioni dhe Vesel Dino. Nj muaj m von, n shtator 1879, Kshilli i Prgjithshm i Lidhjes Shqiptare, n nj mbledhje t jashtzakonshme q zhvilloi n Prizren, ripohoi vullnetin e mbar Shqipris pr t mbrojtur trojet e saj prball lakmive t Greqis dhe n t njjtn koh formoi nj Komitet t Lufts t prbr nga 37 antar, pr t vazhduar prgatitjet e nevojshme ushtarake n krahinat jugore.

    Vendosmria q treguan shqiptart pr t mbrojtur trojet e tyre dhe rreziku i shprthimit t kryengritjes kundrosmane n Shqipri, e detyruan Portn e Lart q ti zvarriste prsri nga njri muaj n tjetrin bisedimet me paln greke, duke mos pranuar tezn e Athins, e cila ngulte kmb pr t marr si baz n kto bisedime Protokollin nr.13. N t njjtn koh, edhe Fuqit e Mdha vijuan prher e m tepr t bindeshin se zbatimi i ktij Protokolli nuk varej vetm nga nnshkrimi i Perandoris Osmane dhe se aneksimi i Epirit nga Mbretria Greke nuk mund t arrihej pa luft me shqiptart ose, si shprehej nj diplomat frng n nntor 1879, pa nj gjakderdhje t madhe, e cila mund t ishte fatale pr Greqin. Kshtu, pas gati 10 muaj prpjekjesh, edhe Konferenca e Stambollit u shprnda pa asnj rezultat. N kto rrethana Fuqit e Mdha vendosn ta merrnin vet n dor caktimin e kufirit turko-grek. Pr kt qllim ato thirrn n qershor t vitit 1880 nj forum ndrkombtar, Konferencn e Berlinit.

  20. #40
    Mbrojtja e Plavs dhe e Gucis (tetor 1879-janar 1880)



    Me revoltn e armatosur t Gjakovs dhe me aksionin diplomatik t pranvers s vitit 1879, Lidhja Shqiptare ia hoqi Ports s Lart de facto t drejtn q t fliste n emr t Shqipris. Ve ksaj, me qndresn e saj energjike, ajo bri q t zvarriteshin e t mos zbatoheshin menjher dy vendimet e rndsishme t Kongresit t Berlinit, q cenonin interesat kombtar t Shqipris, njri n favor t Malit t Zi (neni 28 i Traktatit) dhe tjetri n dobi t Greqis (Protokolli nr. 13 i Kongresit).

    Megjithat Lidhja e Prizrenit nuk e kishte plotsuar ende prfundimisht programin e saj. As gjasht Fuqit e Mdha nuk ishin t prirura ti anulonin vendimet q kishin marr n Kongresin e Berlinit, as dy shtetet fqinje ballkanike nuk kishin ndrmend t hiqnin dor nga viset q u kishin premtuar Fuqit e Mdha. Si rrjedhim, lufta pr mbrojtjen e trojeve shqiptare ende nuk kishte marr fund, prkundrazi, parashikohej q ajo t merrte trajta t prgjakshme.

    Pas vrasjes n Gjakov t mareshal Mehmet Ali pashs, Porta e Lart u dha t kuptojn Fuqive t Mdha se e kishte tepr t vshtir t prmbushte kundrejt Malit t Zi detyrimet territoriale q rridhnin nga Traktati i Berlinit. Por knjaz Nikolla nuk donte t dinte pr asnj justifikim. Nga frika se me kalimin e kohs mund t ndryshonin rrethanat ndrkombtare n dm t saj, Cetina krkonte vazhdimisht ndrhyrjen e Fuqive t Mdha pr ta detyruar Perandorin Osmane t dorzonte sa m par krahinat e Podgorics, t Shpuzs, t Zhabjakut, t Plavs, t Gucis e t Rugovs, t cilat Kongresi i Berlinit ia kishte dhn Malit t Zi. Ve ksaj, si kundrpesh ajo po e vononte dorzimin e Ulqinit, t Dinoshit dhe t Bregut t Buns, t cilat i mbante t pushtuara qysh nga koha e lufts, por q sipas Traktatit t Berlinit duhej ti ktheheshin Perandoris Osmane.
    Presionin m t fort ndaj Perandoris Osmane e ushtroi Rusia cariste, e cila vijoi ta kushtzonte trheqjen e ushtrive t saj pushtuese nga Traka me dorzimin e krahinave q i qen premtuar Malit t Zi. Fuqit e tjera t Mdha u bashkuan me presionin carist, pasi e shikonin me shqetsim qndrimin e mtejshm t ushtrive ruse n afrsi t Stambollit. Kshtu, n fund t vitit 1878, Porta e Lart vendosi ti zbatonte detyrimet territoriale kundrejt Malit t Zi.

    Vendimi i Stambollit ngriti prsri n kmb shqiptart. Pr t shqyrtuar gjendjen e re u mblodh menjher, n fillim t janarit 1879, Komiteti Kombtar i Lidhjes, i cili ripohoi qndrimin e vet t caktuar m par. Sipas ksaj vije, Lidhja e Prizrenit nuk do ta pengonte dorzimin e Podgorics, t Shpuzs e t Zhabjakut, pasi ato banoheshin nga popullsi t prziera sllavo-shqiptare, por do ta kundrshtonte me arm lshimin e Plavs dhe t Gucis, popullsia e t cilave ishte n masn drrmuese shqiptare. Vendimin e Komitetit Kombtar e miratuan t dy komitetet ndrkrahinore t vilajeteve t Shkodrs dhe t Kosovs, t cilat po n janar 1879 mblodhn kuvendet e tyre t jashtzakonshme, pothuajse n at koh q zhvilloi punimet e veta edhe Kuvendi Ndrkrahinor i Prevezs. Meqense Plava e Gucia bnin pjes n vilajetin e Kosovs, barrn e drejtimit dhe t organizimit t lufts pr mbrojtjen e tyre e mori prsipr Komiteti Ndrkrahinor i Prizrenit, i cili nga ana e vet formoi nj shtab ushtarak t posam, me Ali pash Gucin n krye.

    Ndrkaq u mblodh n fshatin Virpazar, n afrsi t liqenit t Shkodrs, komisioni turko-malazez, i cili m 2 shkurt 1879 nnshkroi marrveshjen dypalshe pr formalitetet e dorzimit brenda nj jave t krahinave t vilajetit t Shkodrs, q i takonin njra-tjetrs sipas Traktatit t Berlinit. Nga frika e kryengritjes s shqiptarve, Porta e Lart nuk pranoi ta prfshinte n marrveshje dorzimin e Plavs e t Gucis, duke e ln shtjen e tyre pr tu zgjidhur m von. Sipas marrveshjes, dorzimi i Podgorics, i Shpuzs dhe i Zhabjakut nga ana e autoriteteve turke u krye pa vshtirsi. Po ashtu u b edhe dorzimi i Ulqinit, i Dinoshit dhe i Bregut t Buns nga ana e autoriteteve malazeze.

    Por Mali i Zi nuk deshi ta linte punn t zgjatej m tej. Knjaz Nikolla iu drejtua menjher Fuqive t Mdha, duke krkuar prej tyre q ta detyronin Perandorin Osmane tia dorzonte dy krahinat shqiptare (Plavn dhe Gucin) Malit t Zi. Nga ana e vet Porta e Lart u krkoi Fuqive t Mdha t drgonin n Plav e n Guci nj Komision Ndrkombtar pr tu bindur pr vshtirsit q gjente te shqiptart e egrsuar nga padrejtsit e Kongresit t Berlinit. N vend t tij ato drguan Komisionin Ndrkombtar pr caktimin e vijs s kufirit, t prbr nga prfaqsues t gjasht Fuqive t Mdha dhe t dy shteteve t interesuara. Komisioni filloi nga puna n maj 1879 dhe pr disa muaj me radh u mor me caktimin e pikave t kufirit turko-malazez n vilajetin e Shkodrs. Por gjat vers, kur Komisioni Ndrkombtar donte t shkonte n Plav e n Guci, prfaqsuesit e Komitetit Ndrkrahinor t Prizrenit u paraqitn Fuqive t Mdha, m 22 gusht 1879, nj not me shkrim, me t ciln deklaronin se nuk do t njihnin asnj ndryshim t kufirit me Malin e Zi pa pjesmarrjen n Komisionin Ndrkombtar t krerve t Lidhjes Shqiptare dhe pa u miratuar vendimet e tij nga e gjith Shqipria. Pas ksaj note t rrept, Komisioni Ndrkombtar e ndrpreu punn e vet, pezulloi udhtimin e tij pr n Plav e n Guci.

    Me kt rast filluan prsri protestat e Malit t Zi dhe ndrhyrjet e Fuqive t Mdha pr ta detyruar Perandorin Osmane q ta zgjidhte sa m par shtjen e Plavs e t Gucis. Porta e Lart provoi ti bindte banort e dy krahinave kufitare q t hiqnin dor nga qndresa e mtejshme, duke u premtuar familjeve, q nuk dshironin t jetonin nn sundimin malazez, se do tu jepte tok n vendbanime t reja dhe se do ti lironte nga taksat pr dhjet vjet. Por shqiptart nuk u lkundn nga vendimi i tyre. Ather knjaz Nikolla filloi t krcnonte se do ta zgjidhte kt shtje me ann e lufts s armatosur dhe se n nj rast t till nuk do t aneksonte vetm Plavn e Gucin, por edhe vise t tjera shqiptare.
    N kto rrethana, marrdhniet shqiptaro-malazeze erdhn duke u keqsuar vazhdimisht. Gjat muajit tetor 1879 Mali i Zi filloi prqendrimin e ushtrive n kufi, duke e uar numrin e tyre n 5 600 veta. Ktyre masave Lidhja e Prizrenit iu prgjigj duke vn n gatishmri luftarake forcat e saj t armatosura.

    Sipas vendimit q Kshilli i Prgjithshm i Lidhjes kishte marr m 3 tetor 1879, Komisioni Ushtarak a Shtabi Ushtarak, nn kryesin e Ali pash Gucis, i krijuar nga Komiteti Ndrkrahinor i Lidhjes Shqiptare pr Kosovn, shpalli pr zonn e Plavs e t Gucis gjendjen e lufts. T gjith burrat plavian e gucian t aft pr arm u shpalln lufttar q do t qndronin n gatishmri n shtpit e tyre. Po n tetor 2 mij gjakovar t armatosur u nisn pr n Guci. N fund t tetorit mbrritn ktu edhe vullnetar nga Shkodra e Malsia.
    Porta e Lart, pr t mnjanuar konfliktin e armatosur, i propozoi Cetins q n vend t krahinave shqiptare t Plavs e t Gucis ti jepte disa vise sllave t Hercegovins. Por propozimin e Stambollit, t cilin e kundrshtoi Austro-Hungaria, nuk e pranoi as Mali i Zi.

    Pas disa ndeshjeve sporadike kufitare, q ndodhn gjat tetorit, knjaz Nikolla vendosi m n fund t kalonte n sulme t hapura. M 31 tetor dhe 1 nntor 1879 forcat malazeze, duke dashur t trheqin vmendjen e Fuqive t Mdha dhe, njherazi, t matnin pulsin e shqiptarve, kryen dy inkursione kundr vijs mbrojtse t forcave t Lidhjes, t parin n fshatin Pepaj dhe t dytin n fshatin Arzhanic. N kt t fundit vran n befasi 30 fshatar dhe dogjn mjaft shtpi, por pas disa or luftimesh u dbuan nga forcat e Lidhjes. N t vrtet kto qen sulme demonstrative, t cilat shqiptart i prballuan pa ndonj vshtirsi. Edhe pse dshtoi, sulmi malazez nxiti nj val t madhe mobilizimi n t katr ant e Shqipris. Me mijra vullnetar t tjer vrapuan n krahinat e Gjakovs, t Pejs, t Dibrs e t Shkodrs. Gatishmria e shqiptarve qe aq masive, sa Shtabi Ushtarak i Lidhjes s Prizrenit, i vendosur n Guci, u detyrua t pengonte nisjen e tyre drejt frontit, pasi nuk ua ndiente nevojn dhe nuk kishte mundsi pr ti sistemuar.

    N fillim t muajit dhjetor forcat kryesore malazeze qen rreshtuar gjat vijs kufitare, n fshatrat Murin, Pepaj, Arzhanic e Velik, kurse forcat shqiptare prball tyre n fshatrat Guci, Kolenivic, Martinaj, Plav e Nokshiq. Midis forcave malazeze dhe shqiptare n sektorin verilindor kalonte lumi Lim vetm me nj ur prej druri. Zona malazeze ishte kryesisht malore, ndrsa n at shqiptare dominonte pllaja e Plavs.

    M 4 dhjetor 1879, pjesa m e mir e ushtris malazeze prej 4 mij ushtarsh, nn komandn e Mark Milanit, ndrmori nj sulm t furishm n sektorin e Nokshiqit, n drejtim t Plavs e t Gucis. Shtabi ushtarak i Lidhjes, i prbr nga Ali pash Gucia (kryetar), Jakup Ferri, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Filip eka, Jusuf Sokoli e t tjer, midis t cilve kishte edhe disa oficer t karriers, u prgjigj duke hedhur n sulm rreth 2 mij lufttar. Luftimet m t ashpra u bn n luginn e Nokshiqit, ku u angazhuan forca t shumta malazeze. Lufttart u prleshn aq ashpr me njri-tjetrin, sa q t dy palt lan mnjan hutat dhe nxorn jatagant, duke u prleshur trup me trup. Prleshja vazhdoi disa or me radh. Forcat vullnetare t Lidhjes ndaln sulmin e ushtris malazeze dhe i shkaktuan asaj disfat n Nokshiq, duke e detyruar t trhiqej brenda kufijve t Malit t Zi. Edhe pse t dhnat pr humbjet e t dy palve jan kontradiktore, mund t nxirret si prfundim se nga malazezt pati 300 t vrar e t mbytur n lum gjat trheqjes, ndrsa nga shqiptart 300-400 veta. N kto luftime u vra edhe nj nga komandantt e shquar t ushtris s Lidhjes, Jakup Ferri.

    Vendosmria e shqiptarve pr t qndruar deri n fund dhe kmbngulja e Cetins pr t vazhduar m tej luftn alarmuan si Fuqit e Mdha, ashtu edhe Perandorin Osmane. Nga frika e ndrlikimeve t reja, Porta e Lart vendosi ta zgjidhte me do kusht dorzimin e dy krahinave kufitare. Pr kt qllim ajo nisi menjher pr n Kosov mareshal Ahmet Muhtar pashn, i cili at koh ishte komandanti i Armats osmane t Rumelis me qendr n Manastir. Mareshali, i shoqruar nga 11 batalione (rreth 6 000 ushtar), sapo arriti n Prizren thirri n takim antart e Komitetit Kombtar t Lidhjes pr ti bindur q ti nnshtroheshin vendimit t sulltanit. Por ata nuk pranuan. M 14 dhjetor 1879 lshoi nj shpallje, me t ciln u krkonte shqiptarve q t merrnin n konsiderat gjendjen kritike t Ports s Lart dhe t mos pengonin dorzimin e dy krahinave kufitare, pasi me qndresn e tyre po shkaktonin shkatrrimin e Perandoris Osmane, por as lutjet, as krcnimet nuk dhan rezultat. M 15 dhjetor 1879 u mblodh n Guci Kuvendi i prfaqsuesve t Komitetit Ndrkrahinor t Kosovs, i cili vendosi q ta kundrshtonte me arm deri n fund dorzimin e kalas s Gucis. Ne, banort e Plavs e t Gucis, - thuhej n memorandumin e miratuar nga Kuvendi, - nuk i njohim traktatet e shteteve evropiane q u japin malazezve tokat e trashguara nga prindrit tan. Ne do ta kundrshtojm me arm dorzimin e tokave tona.

    Sipas porosis q kishte dhn Porta e Lart, Ahmet Muhtar pasha mori masa ushtarake pr t penguar vajtjen e vullnetarve shqiptar n Plav e n Guci. Pr kt qllim ai solli nga Mitrovica edhe 7 batalione t tjera, t cilat i vendosi npr shtigjet e rrugve. Pas ksaj u nis pr n Gjakov, ku gjeti nj gjendje m t acaruar se n Prizren. Gjakovart e paralajmruan se, po ta vazhdonte m tej rrugn drejt kufirit, do t psonte fatin e Mehmet Ali pash Maxharit. Kur pa se edhe Peja e kishte bllokuar rrugn pr n Plav e n Guci, mareshali osman e ndrpreu misionin e vet, hoqi dor nga vajtja n Guci dhe u kthye n Prizren.
    Dshtimi i misionit t Ahmet Muhtar pashs e bindi prfundimisht knjaz Nikolln t mos shpresonte m as te ndrhyrjet e Fuqive t Mdha. Si rrjedhim, ai vendosi t ndrmerrte kundr forcave t Lidhjes Shqiptare nj msymje t prgjithshme, e cila u zhvillua javn e par t muajit janar 1880. N kt msymje u hodh pothuajse e gjith ushtria malazeze, 25 batalione me rreth 9 mij veta, q u rreshtuan prball Plavs e Gucis.

    Sapo u njoftua pr prgatitjet ushtarake t Cetins, Shtabi Ushtarak Shqiptar i prforcoi masat mbrojtse. Me thirrjen e Lidhjes Shqiptare u mobilizuan mijra vullnetar nga e gjitha Shqipria, nga Plava, Gucia, Peja, Prizreni, Gjakova, Shkodra, Dibra dhe nga krahinat m t largta t Shqipris s Jugut. Por shtabi ushtarak i kryesuar nga Ali pash Gucia, q mori vet n dor drejtimin e operacioneve luftarake, prqendroi n zonn kufitare me Plavn e Gucin 4 mij lufttar vendas dhe 3 mij vullnetar t tjer, gjithsej 7 mij veta.
    Komanda malazeze kishte rreshtuar n vijn e par t frontit forcat vullnetare t komanduara nga Mark Milani, t cilt do t fillonin sulmin sipas taktiks s tyre tradicionale q kishte pasur kurdoher sukses prball ushtrive osmane. Forcat malazeze ishin prqendruar n nj sektor t ngusht (Velik-Pepaj), me qllim q ti shpartallonin shqiptart q me sulmin e par, n drejtim t Plavs. Por Shtabi Ushtarak Shqiptar ua mori malazezve n mnyr t papritur iniciativn. M 6 dhe 7 janar 1880 njsi t vogla shqiptarsh, me qllim q t trhiqnin vmendjen e komands ushtarake malazeze, ndrmorn dy sulme n verilindje t Malit t Zi, nga ana e sanxhakut t Novi Pazarit. Komanda ushtarake malazeze, duke kujtuar se shqiptart do t vazhdonin t sulmonin nga verilindja, pr tu dal forcave t tyre prapa shpine e trhoqi ushtrin nga zona jugore dhe e nisi drejt veriut. Duke prfituar nga kjo rrethan, forcat shqiptare, t rreshtuara n sektorin e Plavs, shprthyen m 8 janar nj sulm t furishm kundr pozitave t armikut q ndodhej n Velik, n Pepaj e n Arzhanic.

    Sulmin e nisn lufttart e Nokshiqit t komanduara nga Kurt Asllani dhe Nure Kurti. Msymja ishte e furishme dhe pas luftimesh t ashpra e trup m trup forcat malazeze, t prbra nga 4 mij lufttar, u detyruan t trhiqeshin. Ushtrit e Lidhjes, pasi thyen edhe njsit malazeze t komanduara nga Mark Milani, hyn n tokn malazeze, shtin n dor Arzhanicn, Velikn e Pepajn dhe u drejtuan pr n Murin. Luftimet m t prgjakshme u bn n Velik e n Pepaj, prandaj prpjekja e 8 janarit mori emrin e tyre. Ushtria malazeze u trhoq n Sutjesk. Por Shtabi Shqiptar nuk kishte ndrmend t vazhdonte prparimin n thellsi t toks s Malit t Zi. M 9 janar ai urdhroi forcat shqiptare, q nuk hasn ndonj kundrshtim nga ushtrit malazeze, t trhiqeshin n kufirin e vjetr.

    Gjat betejs s Pepajt e t Veliks, t dyja palt patn dme n njerz, por, sipas t dhnave t ndryshme, ato t Malit t Zi qen m t shumta. Shqiptart lan n kto luftime edhe dy kapedant trima, Kurt Asllanin e Nure Kurtin.
    Vrulli patriotik q prshkoi luftn n Velik e n Pepaj dhe fitorja q shqiptart korrn kundr ushtrive malazeze m 8 janar 1880, la prshtypje t thell n opinionin ndrkombtar. Disa dit m von, kryekonsulli austro-hungarez n Shkodr, Shmuker, i cili e ndoqi s afrmi zhvillimin e betejs, i raportonte qeveris s vet: Vet malazezt pohojn se n luftn e Veliks e t Pepajt shqiptart luftuan burrrisht dhe fituan mbi ta. Dhe me t vrtet, fuqia e Lidhjes (s Prizrenit - shn. i aut.) e theu at ushtri malazeze q ka qen kurdoher e zonja tu bj ball forcave turke. Shqiptart luftuan t shtyr nga ideja kombtare. Pas ksaj, opinioni publik evropian filloi t interesohej pr historin e popullit shqiptar dhe pr t drejtat e tij kombtare. Ve ksaj, disa publicist kritikuan Kongresin e Berlinit q nuk i kishte prfillur t drejtat e nj kombi aq trim dhe aq liridashs, si ishte populli shqiptar.

    Me fitoren q korrn n Nokshiq, n Pepaj e n Velik shqiptart i dhan t kuptonte diplomacis evropiane se Perandoria Osmane, sado q po e mbante Shqiprin prej pes shekujsh nn zgjedh, nuk ishte zonj e trojeve t saj dhe se zotr t ktyre trojeve ishin banort shqiptar.
    Disfata q psoi n front e bindi qeverin malazeze se ajo vet nuk ishte n gjendje ta thyente qndresn e Lidhjes Shqiptare me ann e lufts s armatosur. Pr kt arsye knjaz Nikolla shpalli menjher se i kishte pezulluar veprimet luftarake n kufi dhe se zbatimin e Traktatit t Berlinit n kt pik po ua linte prsri n dor Fuqive t Mdha. Madje ai krkoi nga konsulli britanik n Shkodr q t ndrhynte pran autoriteteve qeveritare t vilajetit, me qllim q edhe shqiptart ti pezullonin veprimet e mtejshme luftarake.

Faqja 2 prej 6 FillimFillim 1234 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Biblioteka kombtare n 80-vjetor
    Nga Eni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-01-2003, 09:32

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •