Close
Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 20 prej 115
  1. #1
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime

    Rilindja Kombtare

    Ne vazhden e pasqyrimit te historise se popullit tone, kjo teme i kushtohet Historise se Rilindjes Shqiptare sipas botimeve te Akademise se Shkencave te Shqiperise.








    K R E U I

    RILINDJA KOMBTARE SHQIPTARE DHE
    VEORIT E SAJ DALLUESE









    Rilindja Kombtare nj epok e re historike





    Shek. XIX shnoi pr popullin shqiptar, ashtu si pr popujt e tjer t Ballkanit, nj epok t re, at t Rilindjes. Ai ka hyr n historin moderne t vendeve t Ballkanit si shekulli i lvizjeve dhe i revolucioneve kombtare, q ndoqn njri-tjetrin dhe q uan n lirimin e shumics s popujve t ktij gadishulli nga zgjedha e Perandoris Osmane dhe n formimin e shteteve t pavarura. Kto lvizje u zhvilluan n kushtet e rnies s Perandoris Osmane, t shthurjes s marrdhnieve t vjetra feudale dhe t lindjes s ekonomis s tregut, t zgjimit t mtejshm t ndrgjegjes kombtare t popujve t ktij gadishulli dhe t zgjerimit t ndrhyrjeve t Fuqive t Mdha n kt Perandori.

    Megjithse, pr nj varg rrethanash t brendshme e t jashtme, Shqipria ishte vendi i fundit n Ballkan q u shkput nga Perandoria Osmane dhe q shpalli pavarsin kombtare, krahasuar me vendet e tjera ballkanike, ajo, q n fundin e shek. XVIII dhe n fillimin e shek. XIX, nisi t zhvillohej nga pikpamja ekonomiko-shoqrore e politike n po ato drejtime si edhe fqinjt e saj ballkanik, Serbia, Greqia, Bullgaria e Rumania.

    Vshtirsit e ritmet e ngadalshme t ktij zhvillimi t Shqipris, t diktuara nga kushtet e rnda e t ndrlikuara, q ishin karakteristike pr vendet nn sundimin osman, nuk e penguan shoqrin shqiptare q n agimin e shek. XIX t kishte, krahas ndryshimeve, edhe mjaft gjra t prbashkta me shtetet fqinje, t krijonte premisat q uan n konsolidimin e shqiptarve si komb, n ngritjen e mtejshme t ndrgjegjes kombtare dhe n zhvillimin e lvizjes kombtare.
    Proceset e reja, q u shfaqn n jetn politike e kulturore t Shqipris n dhjetvjeart e par t shek. XIX, shnuan fillimin e epoks s Rilindjes Kombtare Shqiptare, e cila z nj periudh t tr historike, shtrihet nga vitet 30-40 t atij shekulli dhe deri n Shpalljen e Pavarsis s Shqipris m 1912.
    Rilindja Shqiptare prbn nj lvizje t gjithanshme kombtare, me nj prmbajtje t re ideologjike, politike, kulturore, ekonomiko-shoqrore dhe organizative. Ajo synonte t zgjidhte detyrat q i takonin revolucionit kombtar, t lironte vendin nga sundimtart e huaj osman, t bashkonte trojet shqiptare n nj shtet t vetm e t pavarur, tu hapte rrugn zhvillimit e prparimit ekonomiko-shoqror, politik e kulturor t Shqipris.

    Rilindja ishte e lidhur me nj shkall m t lart t zhvillimit t kombit shqiptar, me konsolidimin e tij, q oi n lindjen e nj lvizjeje t re nga prmbajtja dhe objektivat e saj, t nacionalizmit, q ishte nj lvizje karakteristike pr historin moderne t t gjith popujve, e cila, si n do vend edhe n Shqipri, kishte si synim t formonte shtetin kombtar, q do t prmbushte aspiratat politike, shoqrore, ekonomike e kulturore t popullit shqiptar. Ashtu si te popujt e tjer, edhe te shqiptart nacionalizmi u karakterizua nga ndjenja e prbashksis, e komunitetit ndrmjet shqiptarve, si pjestar t t njjtit komb. Kjo lvizje ishte e lidhur me ndryshimet dhe me prparimet q u bn n shek. XIX n fushn kulturore, ekonomike, ideore e politike.

    Gjuha dhe kultura materiale e shpirtrore e shqiptarve, t formuara gjat shekujve t par t historis s tyre e t konsoliduara veanrisht n shekujt e mesjets, mbetn nj faktor i rndsishm, q shprehte njsin etnike t popullit shqiptar, q shtrihej n nj territor kompakt, dikur m t gjer, por tashm i rrudhur gjat dyndjeve t popujve n Ballkan. Ky territor prputhej prafrsisht me truallin e banuar n lashtsi nga paraardhsit e tyre, ilirt e Jugut. Epoka e Rilindjes solli prparime t mdha n kulturn e shqiptarve e n radh t par n lvrimin e gjuhs shqipe, e cila ishte dshmi e bashksis s shqiptarve, tipari themelor i kombit shqiptar, nyja qendrore q bashkonte gjith shqiptart, pa dallim krahine e feje.

    N gjuhn shqipe u theksuan prirjet pr afrimin e varianteve letrare t dy dialekteve (t veriut e t jugut) dhe u hodhn themelet e gjuhs letrare shqipe. Konsolidimi i shqiptarve si komb i bashkuar shtroi si krkes t domosdoshme lvrimin e mtejshm t gjuhs shqipe, kaprcimin e prapambetjes n shkrimin e shqipes, t trashguar nga shekujt e sundimit osman, q u shpreh n prpjekjet pr vendosjen e nj alfabeti t njjt dhe n zhvillimin gjat shek. XIX t nj letrsie t gjer artistike, didaktike e publicistike. Gjat Rilindjes u hodhn themelet e letrsis dhe t kulturs s sotme shqiptare n trsi. N fundin e atij shekulli kultura e re kombtare nuk ishte m aspirat, por prbnte, me breza t tr shkrimtarsh, mendimtarsh, publicistsh e dijetarsh t fushave t ndryshme, nj realitet, i cili kishte provuar katrciprisht identitetin e prvem kulturor t popullit shqiptar, si edhe vitalitetin e forcn e tij krijuese kulturore.

    Prve ksaj, mbi bazn e kulturs popullore, me variantet e nnvariantet e shumta, morn shtrirje t gjer mbarshqiptare elemente t rndsishme t fushs materiale e shpirtrore, t mnyrs s jetess, t veshjeve, t veglave t prodhimit, t ndrtimeve, t krijimtaris artistike (t folklorit etj.), t cilat u bn pron e prbashkt e gjith popullit.

    N zhvillimin e mtejshm t kombit dhe t nacionalizmit shqiptar, si n do vend tjetr, ndikuan edhe ndryshimet q ndodhn n jetn ekonomike t Shqipris qysh n shek. XVIII e sidomos n shek. XIX. N kt periudh, kur zhvillohet procesi i shthurjes s mtejshme t feudalizmit dhe i lindjes s ekonomis s tregut, kur forcohen lidhjet e komunikacionit, ato ekonomike e tregtare ndrmjet qytetit e fshatit dhe ndrmjet qyteteve, si edhe ato ndrkrahinore, kur formohet nj treg i prbashkt kombtar dhe zgjerohen lidhjet tregtare t Shqipris me shtetet evropiane, vendin e ndjenjave t izolimit e t partikularizmit t ngusht, krahinor e provincial, e zun ndjenjat e interesave t prbashkt t t gjith kombit e t territoreve t banuara prej tij. U rrit roli i qyteteve, jo vetm si qendra t administrats osmane, por edhe si qendra t jets ekonomike e politike t Shqipris.

    Kto zhvillime, q ndodhn gjat Rilindjes, solln forcimin e ndrgjegjes kombtare te shqiptart, q u shpreh me vetdijen e tyre t prbashkt pr prkatsin n t njjtn etni, n t njjtin komb, komb q jetonte n nj territor t prbashkt, q kishte prejardhje, gjuh, zakone, formim shpirtror, kultur e histori t njjt dhe q dallohej nga t tjert. Kto elemente kishin fituar qndrueshmri si rrjedhim i qndress shekullore t popullit shqiptar pr ti mbrojtur nga pushtuesit e huaj e sidomos nga ata osman; ato u ruajtn e u trashguan nga shqiptart edhe n epokn e Rilindjes.

    Gjat Rilindjes lindi dhe u zhvillua ideologjia e re kombtare, e cila, duke u ngritur mbi ndarjet krahinore e fetare, shprehte aspiratat jo m t krahinave t veanta, por t t gjith Shqipris dhe t t gjith shqiptarve. Thelbin e saj e prbnte lufta kundr shtypjes kombtare, jo vetm me mjete materiale, t armatosura, por n radh t par me ato intelektuale, me idet q argumentonin t drejtn e natyrshme njerzore t popullit shqiptar pr t qen i lir e i pavarur kombtarisht. Ashtu si te popujt e tjer, kjo do t arrihej vetm me formimin e nj shteti kombtar e t veant shqiptar. Kto ide, t prhapura gjersisht n rrethet e kulturuara brenda e jasht vendit nprmjet librave e shtypit, u futn dora-dors edhe n mendjet e njerzve t thjesht, ndihmuan n formimin te populli shqiptar t ndrgjegjes s prbashkt kombtare, e cila mishronte vullnetin e gjith kombit.

    Rilindja ishte nj lvizje e gjer, q trhoqi n jetn politike t gjitha forcat shoqrore t popullit shqiptar dhe q kishte rrnj t thella historike. Ajo u zhvillua n nj truall t prgatitur nga kryengritjet popullore, q nuk u ndrpren gjat katr shekujve t robris osmane dhe q drejtoheshin kundr ksaj robrie. Gjat ktyre lvizjeve ishte formuar te shqiptart ndjenja e kombsis, e identitetit dhe e individualitetit t tyre t veant prball sundimtarve t huaj. Por kto lvizje, edhe pse kishin karakter lirimtar, mbetn prej fillimit deri n fund lvizje t veuara e t palidhura ndrmjet tyre. Epoka e Rilindjes krijoi kushtet pr bashkimin e tyre, pr ti kanalizuar ato n hullin e lvizjes kombtare. Megjithat, lvizje organizativisht t veuara e pa lidhje me njra-tjetrn pati edhe gjat Rilindjes.

    Ato dshmonin se ndrgjegjja kombtare nuk kishte arritur ende kudo pjekurin n shkalln e duhur. Konsolidimi i ndrgjegjes kombtare kaloi prmes nj rruge t vshtir, duke kaprcyer prirjet e lokalizmit, t separatizmit patriarkal feudal, t trashguara nga e kaluara. T zhvilluara n rrethanat e reja, q u krijuan n shek. XIX, kto kryengritje t shtresave t ndryshme t popullsis morn tipare t reja, filluan t karakterizohen nga ndjenja e bashksis s interesave t t gjith shqiptarve kundr sundimtarve osman. Ato u shkrin dora-dors n lvizjen e prgjithshme kombtare dhe u bn pjes e saj.

    Rilindja solli elemente t reja edhe n organizimin e drejtimin e lvizjes lirimtare shqiptare, duke e ngritur at n nj shkall m t lart. Nga kuvendet e beslidhjet krahinore e ndrkrahinore, q drejtonin veprimet e prbashkta luftarake n shkall t gjer, u kalua n formimin e organizatave udhheqse mbarshqiptare, q drejtonin lvizjen n shkall kombtare, si qen Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881) e Lidhja Shqiptare e Pejs (1899-1900) gjat shek. XIX, si dhe komitetet kombtare n fazn e fundit t Rilindjes. Themelimi i organizatave t tilla udhheqse diktohej si nga shtrirja e njkohshme e lvizjes n mbar trevat shqiptare, ashtu edhe nga karakteri i prgjithshm kombtar i objektivave t saj gjat Rilindjes.

  2. #2
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Programi politik i Rilindjes


    Ideologjia e Rilindjes u konkretizua n programin e saj politik e kombtar, i cili u prpunua gradualisht, duke filluar nga vitet 30-40 t shek. XIX dhe u pasurua gjat zhvillimit t mtejshm t lvizjes kombtare. Thelbin e tij, si t do lvizjeje tjetr nacionale, e prbnte formimi i shtetit kombtar shqiptar.
    Prpjekjet e para (pas atyre t periudhs s Sknderbeut, n shek. XV) pr shkputjen e Shqipris nga sundimi osman dhe pr formimin e nj shteti shqiptar u bn n vigjilje t epoks s Rilindjes, n fundin e shek. XVIII dhe n fillimin e shek. XIX, kur u formuan dy pashallqet shqiptare, ai i Shkodrs n veri (1771-1831) dhe i Ali pash Tepelens n jug (1787-1822). Megjithat, kto dy pashallqe, pr nj varg arsyesh t brendshme e t jashtme, nuk arritn t bashkoheshin (si bn Principata e Moldavis dhe ajo e Vllahis m 1859-1861) dhe t themelohej kshtu, m hert se n vendet e tjera t Ballkanit, nj shtet autonom shqiptar. Shqiptart i shfaqn prsri prirjet e tyre pr tu shkputur nga Stambolli dhe, kur krert e Jugut formuan, m 1828, Lidhjen Shqiptare, deklaruan se do t luftonin kundr Greqis vetm po t rrezikohej Shqipria dhe jo Turqia. Kshtu ata nxorn pothuajse krejtsisht Shqiprin e Jugut nga kontrolli i Ports s Lart. Ata krkuan t vendosnin n vilajetin e Janins nj administrat t till civile, e cila tu njihte t drejta t barabarta gjith banorve t ktij vilajeti, shqiptarve e grekve, myslimanve e t krishterve.

    Bashkkohsit shihnin n kto qndrime t krerve shqiptar t Jugut prirjet nacionaliste, madje edhe synimin e tyre pr pavarsi dhe pr tu shkputur nga Perandoria Osmane, gj q mund t arrihej nse do t ishte vendosur nj lidhje e ngusht ndrmjet tyre dhe Pashallkut t Shkodrs, i cili shtrihej n at koh pothuajse n gjith Shqiprin e Veriut. Pr shkak t pavendosmris s vet krerve feudal shqiptar, q i trmbeshin shkputjes nga Perandoria Osmane, ky bashkim nuk u arrit dhe Shqipria humbi ather mundsin pr t hedhur posht robrin osmane.

    Programi kombtar i Rilindjes Shqiptare nuk lindi menjher n formn e tij t plot. Fillimet e tij u hodhn nga mendimtart e shquar shqiptar, intelektualt rilinds n vitet 30-40 t shek. XIX. Ata prpunuan dora-dors idet pr t drejtat e kombit shqiptar, i plotsuan me ato iluministe pr shkolln e gjuhn shqipe dhe n prgjithsi pr kulturn kombtare, si edhe me krkesat pr zhvillimin ekonomik t Shqipris. Edhe lvizjet e para t viteve 30-40 t atij shekulli, q u shtrin pothuajse n t gjitha trevat shqiptare, si dhe idet e tyre pr nj administrim t veant pr tokat shqiptare, pr drejtimin e tyre nga vet shqiptart, madje, si u krkua gjat kryengritjes s viteve 1843-1844, pr nj organizim t till t Shqipris si ai i shteteve fqinje, kishin karakter lirimtar, shnuan nj hap prpara drejt programit autonomist.

    Me rritjen e lvizjes kombtare n vitet 70 t shek. XIX dhe veanrisht n periudhn e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit (1878-1881), u prpunua n mnyr t plot programi kombtar i Rilindjes Shqiptare pr sigurimin e autonomis territoriale-administrative dhe t pavarsis s vendit nga sundimi i Perandoris Osmane, i cili u pasurua e u zhvillua m tej n fundin e shek. XIX dhe n fillimin e shek. XX nga organizatat e tjera politike mbarshqiptare. N kt program, ideologt rilinds, n prputhje me kohn e me rrethanat, prcaktuan rrugt nprmjet t cilave populli shqiptar, ashtu si fqinjt e tij ballkanas, do t arrinte t formonte shtetin e vet kombtar e t bashkuar. Organizimin e shtetit shqiptar rilindsit e mendonin n t dyja format, t autonomis dhe t pavarsis. Autonomia dhe pavarsia jan konceptuar gjithmon si dy etapa t zgjidhjes s shtjes shqiptare, t lidhura ngusht me njra-tjetrn. Por pr nj varg arsyesh, q kishin t bnin m shum me rrethanat e jashtme ndrkombtare, por edhe me raportin e forcave shoqrore e politike brenda vendit, platforma e autonomis territoriale-administrative t Shqipris mbizotroi gjat gjith Rilindjes, deri n nntorin e vitit 1912.

    Shteti autonom shqiptar, nn sovranitetin e Perandoris Osmane, vlersohej nga mendimtart rilinds si nj organizim i prkohshm e kalimtar, pr t shkuar, n kushte m t favorshme ndrkombtare drejt nj shteti plotsisht t pavarur. Autonomia territoriale-administrative krijonte mundsit q t ngriheshin institucionet juridike-politike dhe strukturat ekonomiko-shoqrore, q do t shrbenin si mbshtetje pr rendin shtetror t pavarur, i cili do t vendosej sapo t krijoheshin kushtet e prshtatshme. Kjo ishte rruga q kishin ndjekur drejt pavarsis edhe disa shtete t tjera ballkanike; ishte e natyrshme q shqiptart t merrnin parasysh edhe prvojn e tyre.

    Por n rastin e shqiptarve krkesa e autonomis u kushtzua, n nj shkall t konsiderueshme, nga nj varg arsyesh t karakterit ndrkombtar. Rilindsit mendonin se autonomia territoriale-administrative e Shqipris, nn sovranitetin e sulltanit, do t ishte nj zgjidhje m e pranueshme pr Portn e Lart, sesa ajo e pavarsis dhe e shkputjes s plot t Shqipris nga Perandoria Osmane. Ata e shikonin autonomin si nj mas q mund t pajtohej edhe me politikn e status quo-s s Perandoris Osmane, t ndjekur nga Fuqit e Mdha. Nj administrim autonom i Shqipris do tu priste rrugn lakmive pushtuese t shteteve t reja ballkanike, t shfaqura qysh n vitet 40 t shek. XIX. Duke siguruar njohjen zyrtare nga Porta e Lart dhe nga Fuqit e Mdha t t drejtave t shqiptarve mbi trojet e tyre dhe t prkatsis s tyre etnike shqiptare, autonomia territoriale-administrative e Shqipris nn sovranitetin e Perandoris Osmane do t shmangte, sa t ishte e mundur m shum, rrezikun e coptimit dhe t aneksimit nga shtetet fqinje.

    Organizimi i Shqipris si nj njsi e veant shtetrore autonome, qoft edhe brenda Perandoris Osmane, do t mnjanonte gjithashtu rrezikun e identifikimit t saj me kt Perandori, kur kjo t shthurej dhe zotrimet e saj t ndaheshin ndrmjet shteteve ballkanike.
    Rilindja, edhe pse ishte n thelb nj lvizje ideore, karakterizohej gjithashtu nga veprime t armatosura t shtresave m t gjera t popullsis kundr sundimtarve osman. Rilindsit m t prparuar e vlersuan lvizjen e armatosur si nj mjet t domosdoshm pr t siguruar t drejtat kombtare dhe pr lirimin e vendit. Kto lvizje t armatosura, q ndoqn njra-tjetrn, gjat shek. XIX dhe fillimit t shek. XX, nisn me kryengritjet kundr reformave t Tanzimatit n vitet 30-40 e vazhduan deri te kryengritjet e mdha t viteve 1910-1912, q uan n Shpalljen e Pavarsis s Shqipris.



    Forcat shoqrore t lvizjes kombtare



    Rilindja Kombtare ishte nj lvizje e re, e cila shnoi nj etap m t lart, n krahasim me lvizjet e mparshme lirimtare, edhe nga prbrja e forcave shoqrore q e udhhoqn at. N periudhn e feudalizmit n krye t lvizjeve lirimtare qndronin krer feudal ose fshatar. Meqense ather vendi ishte i ndar n njsi politiko-administrative t veanta, pa lidhje me njra-tjetrn dhe ku krert hynin shpeshher n konflikt me njri-tjetrin, lvizjet kundr zgjedhs s huaj bheshin, si rregull, n emr t nj njsie politiko-administrative t veant dhe synonin lirimin e ksaj njsie e jo t t gjitha trojeve shqiptare. Edhe krkesat e tyre ekonomike e politike ishin t kufizuara dhe me karakter lokal.
    Ndryshe ndodhi n epokn e Rilindjes, kur lvizja lirimtare i kaprceu caqet lokale e krahinore, krijoi t gjitha kushtet e domosdoshme pr bashkimin e forcave m t ndryshme shoqrore t kombit shqiptar rreth nj programi dhe nj qllimi t vetm.

    Zhvillimi i ekonomis s re t tregut solli ndryshime n strukturn shoqrore t vendit. U formua borgjezia kombtare si nj forc e re shoqrore, e cila, n kushtet e nj zhvillimi t dobt t kapitalizmit dhe t ruajtjes s mbeturinave t feudalizmit, ishte e lidhur edhe me pronn mbi tokn. Ajo prfaqsohej kryesisht nga tregtart, zejtart e pasur dhe pronart e manifakturave, t punishteve e t fabrikave t para. Si nj forc q ishte e interesuar si pr formimin e nj shteti t bashkuar shqiptar, ashtu edhe pr krijimin e kushteve pr sigurimin e personit e t prons dhe pr zhvillimin e ekonomis s tregut n prgjithsi, borgjezia, n radh t par intelektualt e dal nga radht e saj, luajtn nj rol t rndsishm si n prpunimin e programit t lvizjes kombtare, ashtu edhe n drejtimin e saj.

    Inteligjencia, e cila vinte jo vetm nga radht e borgjezis, por edhe nga shtresat e tjera t popullsis, zuri nj vend t veant pr nga roli i saj n lvizjen kombtare t periudhs s Rilindjes. Ajo luftoi e punoi pr ngritjen dhe zhvillimin e arsimit kombtar, pr prhapjen e tij n popull, pr lvrimin e gjuhs e t kulturs shqiptare n prgjithsi, prpunoi idet nacionale e ideologjin e Rilindjes, programin kombtar dhe mendimin politik shqiptar n t gjitha etapat e Rilindjes. Nga radht e saj doln edhe mjaft nga themeluesit e drejtuesit e organizatave kombtare q udhhoqn lvizjen nacionale.

    N nj vend si Shqipria, ku bujqsia vijonte t mbetej sektori kryesor i ekonomis, forcn m t madhe ekonomike e shoqrore e prbnin pronart ifligar, t lidhur me pronn mbi tokn, por edhe me ekonomin e tregut. Ndryshe nga pronart e mdhenj me origjin feudale, q prfaqsonin nj shtres konservatore, e cila prgjithsisht mbshteste sundimtart osman, ifligart, edhe pse nuk kishin nj fizionomi shoqrore homogjene, as pikpamje politike t njjta, ndjenin domosdoshmrin e shndrrimeve ekonomike e politike n vend.
    Prve ksaj, ifligart e rinj ishin t paknaqur edhe nga paaftsia e Perandoris Osmane pr t mbrojtur trsin toksore t vendit nga rreziku i coptimit dhe i zhdukjes s shqiptarve si komb, rrezik q filloi tu kanosej, sidomos duke filluar nga mesi i shek. XIX. Grupe t veanta t ksaj force shoqrore u prfshin n programin kombtar shqiptar dhe luajtn nj rol t dukshm n lvizjen nacionale shqiptare n epokn e Rilindjes, kurse mjaft intelektual, t dal nga gjiri i ksaj shtrese ifligarsh, prqafuan idet e reja, u bn pionier e ideolog t Rilindjes.

    Pr bashkimin politik t t gjitha forcave shoqrore t kombit, krahas rrezikut t jashtm, ndikoi edhe nj faktor tjetr, me karakter politik dhe ekonomik, si ishte zbatimi i reformave (i Tanzimatit) n vitet 30-40 t shek. XIX. Tanzimati, krahas ndryshimeve n marrdhniet agrare, n administrat dhe n legjislacionin e Perandoris Osmane, solli pr shqiptart dy rrjedhoja: zvendsimin e drejtuesve t administrats lokale (q vinin nga paria shqiptare) me funksionar turq, t cilt u vendosn n krye t administrats civile e ushtarake t Shqipris, dhe shtimin e shtypjes ekonomike e kombtare mbi popullsin. T dy kta faktor e zgjeruan bazn shoqrore t lvizjes kombtare.

    Forcn kryesore njerzore e luftarake t lvizjes kombtare t periudhs s Rilindjes e prbnin, si edhe n lvizjet e mparshme lirimtare, fshatarsia dhe vegjlia qytetare, t cilat prfaqsonin shumicn drrmuese t popullsis. Nj vend t veant zinin n kt lvizje fshatart pronar e malsort, q ishin edhe forca kryesore m e gjer e lvizjes kombtare. Fshatart pronar, q prfaqsonin 5/6 e popullsis agrare, i ndien m tepr se do shtres tjetr pasojat rrnimtare t centralizimit t pushtetit perandorak osman dhe, njlloj si forcat e tjera shoqrore, rrezikun e pushtimit t tokave t tyre nga shtetet fqinje dhe pasojat e politiks s ktyre shteteve pr coptimin e atdheut. Prandaj ata morn pjes aktive n luftn kundr sundimtarve t huaj osman, si edhe pr mbrojtjen e trsis territoriale t vendit.

    Prej tyre doli edhe pjesa m e madhe e kurbetlinjve, t cilt, duke u kthyer nga vendet e mrgimit, ku kishin qen n kontakt me idet e prparuara t kohs, luajtn nj rol t rndsishm n formimin m t shpejt politik t bashkatdhetarve, si nprmjet shoqrive t shtypit patriotik t mrgimit, ashtu edhe me qndrimet e tyre t herpashershme n atdhe. Me fshatart bashkoheshin zejtart e tregtart e vegjl t qyteteve, q ishin t afrt nga gjendja ekonomike me ta.

    Lvizja kombtare, me objektivat e saj themelor, me luftn pr lirimin e Shqipris nga robria e huaj dhe pr ruajtjen e trsis s territoreve t saj, ishte nj front i gjer, i cili bashkoi shumicn drrmuese t forcave shoqrore t vendit. Edhe udhheqja e lvizjes kombtare nuk i takoi nj force t vetme shoqrore. N krye t saj doln prfaqsues t borgjezis, t inteligjencies, t ifligarve (t bejlerve) me prirje atdhetare, element t veant t paris, klerik atdhetar, prfaqsues t fshatarsis etj. Nga radht e gjith ktyre forcave doln nj varg i tr mendimtarsh (q vinin sidomos nga inteligjencia), q u bn udhheqs ideologjik, kulturor e politik, ndrsa nga grupet e tjera shoqrore doln organizator dhe drejtues politik e ushtarak t lvizjes kombtare.

  3. #3
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Karakteri demokratik dhe antifeudal i Rilindjes



    Lvizja Kombtare Shqiptare e periudhs s Rilindjes pati prgjithsisht tipare demokratike e antifeudale, sepse drejtohej kundr ideologjis s prapambetur mesjetare t sundimtarve osman dhe kundr administrats s tyre shtypse. Prgjithsisht programi politik i Rilindjes frymzohej nga parimet demokratike t revolucioneve t Evrops Perndimore, n t cilat disa nga mendimtart rilinds kishin qen pjesmarrs t drejtprdrejt.

    Lufta kundr zgjedhs nacionale osmane pr krijimin e nj shteti t pavarur, q prbnte synimin themelor t Lvizjes Kombtare Shqiptare, ishte n vetvete nj mas demokratike, e cila i dha asaj nj prmbajtje t prgjithshme demokratike. Prmbushja e ktij objektivi do ti hapte rrugn zhvillimit ekonomik e kulturor t vendit. Prve ksaj, lvizja kombtare drejtohej kundr nj force t caktuar shoqrore, kundr paris gjysmfeudale turko-osmane (me sulltanin n krye), q kishte pushtetin politik dhe shtypte e mbante t robruar popullin shqiptar e ata joturq n trsi. Kjo luft, q i shkaktoi goditje t njpasnjshme gjith sistemit ekonomik e politik gjysmfeudal osman, e dobsoi at dhe sundimin e tij n Ballkan, i dha lvizjes s Rilindjes Shqiptare nj karakter antifeudal.

    Por, n nj kuptim m t gjer, fryma antifeudale e demokratike shfaqet n gjith prmbajtjen e Rilindjes Shqiptare, n ideologjin dhe n programin e saj, n lvizjen kulturore, n luftn pr lirin e shkolls e t shkrimit shqip dhe n krkesat programatike t organizatave kombtare e t kryengritjeve shqiptare, q synonin ta fusnin vendin n rrugn e prparimit ekonomik e kulturor.
    Megjithat, Rilindja Shqiptare nuk doli nga suazat e lvizjes kombtare, ajo synonte t zgjidhte n radh t par shtjen nacionale dhe nuk arriti t merrte, si n vendet e tjera t Ballkanit, karakter agrar, t shtronte pr zgjidhje edhe shtjen e toks. Pr kt ndikuan nj varg faktorsh, t cilt nuk ishin t pranishm n vendet fqinje t Ballkanit.

    N kto vende (n Serbi, n Greqi e n Bullgari) klasa e ifligarve feudal osman shtypte ekonomikisht e politikisht popujt e tyre, jo vetm me ann e pushtetit politik, por edhe si pronare e pjess m t madhe t tokave. Pr m tepr, ajo ishte me fe myslimane, ndrsa popujt e shtypur ishin t krishter. Kshtu q n kto vende konflikti nacional ndrmjet sunduesve osman dhe popujve t robruar u mpleks edhe me at shoqror ndrmjet fshatarsis s shtypur e ifligarve turq, si edhe me kontradiktn fetare ndrmjet fshatarit t krishter e ifligarit mysliman. T tria kto kontradikta u shkrin n lvizjen kombtare t ktyre popujve n nj t vetme dhe i dhan asaj n t vrtet, megjithse jo n mnyr t shprehur, edhe karakter agrar.

    Lvizja Kombtare Shqiptare u zhvillua n rrethana t tjera shoqrore dhe n nj kuadr tjetr fetar. N Shqipri ifligart ishin me kombsi shqiptare dhe n pjesn m t madhe me fe myslimane, pra me t njjtn fe q kishte shumica e popullsis s vendit. Pr m tepr, nj pjes e tyre u prfshi n lvizjen kombtare. Prve ksaj, edhe rrethet borgjeze, q morn pjes n lvizje, pjesrisht ishin vet pronar tokash dhe si rrjedhim bashkpunuan me ifligart. Nga ana tjetr, shumica e fshatarve, q u rreshtuan n luftn pr lirimin kombtar, ishin fshatar t lir individual t zonave malore e kodrinore.

    Ata nuk ishin nn varsin social-ekonomike t pronarve ifligar, por vuanin nga shtypja e shtetit osman. Prandaj, kta fshatar individual u ngritn kundr ksaj shtypjeje t rnd ekonomike e politike t Ports s Lart, kundr politiks s egr fiskale, kundr shrbimit t detyrueshm e t gjat ushtarak, kundr shprdorimeve t qeveritarve dhe t derebejve q bashkpunonin me ta pr lirimin e vendit. Fshatarsia, n prgjithsi, i drejtoi armt edhe kundr ifligarve e paris gjysmfeudale, por n ato raste kur kta bashkpunuan hapur me sunduesit osman dhe me ushtrin e tyre q drgohej pr shtypjen e kryengritjeve.

    N zbehjen e konflikteve sociale dhe t lufts pr tokn ndikoi edhe nj faktor tjetr i natyrs politike. N kushtet kur n Shqipri sundonte nj regjim mesjetar e despotik pushtues, me tiparet m t shmtuara t dhuns ekonomike e politike (si ishin taksat e rnda, diskriminimi politik, q arrinte deri n mohimin e vetqenies s kombit shqiptar, ndalimi i msimit t gjuhs amtare shqipe n shkolla, mungesa e t drejtave m elementare njerzore, madje edhe masakrimi i popullsis shqiptare me ann e ekspeditave ndshkimore), dilnin n plan t par kontradiktat nacionale midis popullit shqiptar dhe sundimtarve osman.

    N kto rrethana nuk mund t shtroheshin pr zgjidhje problemet ekonomiko-shoqrore t lufts kundr shtypjes gjysmfeudale, duke prfshir edhe shtjen agrare, t toks; kshtu Rilindja mori trsisht karakterin e nj lvizjeje q duhej t zgjidhte, n radh t par, shtjen m t mpreht politike, at kombtare, t zhdukte robrin osmane, duke krijuar nj shtet autonom ose t pavarur shqiptar. Si rrjedhim, aspiratat ekonomiko-shoqrore t fshatarve dhe posarisht ato pr tokn nuk u prfshin n programet e Rilindjes.
    Megjithat, lufta e fshatarsis dhe e vegjlis s qytetit kundr sistemit t rnd shtyps ekonomik e politik osman dhe n radh t par kundr taksave e detyrimeve t tjera, kundr diskriminimit n lmin politik, t arsimit e t kulturs, kishte karakter shoqror e antifeudal. Kjo e prforcoi edhe m shum kontradiktn kombtare dhe i dha prmasa t gjera bazs sociale t lvizjes rilindse.



    Iluminizmi




    Iluminizmi ka qen nj lvizje e borgjezis evropiane n periudhn e prgatitjes dhe t kryerjes s revolucioneve t shek. XVIII-XIX. Ai drejtohej kundr rendit feudal dhe kulturs s tij, kundr obskurantizmit mesjetar e t gjitha formave t ideologjis s prapambetur dhe prpiqej pr prhapjen e arsimit e t dituris. Jehona e ktij iluminizmi t vendeve evropiane, ashtu si ajo e ideve t mdha t Revolucionit francez t 1789-s dhe t revolucioneve t 1848-s q tronditn Evropn, u ndie edhe n Shqiprin e athershme, u pasqyrua n ideologjin dhe n programin e Rilindjes Shqiptare. Shum nga udhheqsit e Lvizjes Kombtare Shqiptare (n mnyr t veant ideologt e Rilindjes) ishin frymzuar nga kto ide prparimtare t revolucioneve evropiane dhe patn nxjerr msime prej tyre. T panumrt ishin gjithashtu shqiptart, madje edhe disa nga rilindsit e njohur, q kishin marr pjes n revolucionet kombtare t shteteve fqinje, n ato grek, rumun e serb, si edhe n revolucionet e vendeve t Evrops. Kta u bn t ndrgjegjshm se idet e ktyre revolucioneve duhej t prhapeshin e t prqafoheshin edhe nga shqiptart.

    Rilindja shnoi nj hapje ndaj kulturs prparimtare botrore nga m t mdhat q kishte njohur kultura shqiptare deri ather. Ishte koha kur kombi shqiptar vendosi lidhje m t dendura me idet dhe kulturn prparimtare t popujve t tjer, prfitoi nga thesari i kulturs s Perndimit dhe sidomos nga Rilindja Evropiane, nga iluminizmi i saj. Pikrisht nn ndikimin e ktyre faktorve t rinj u formuan mendimtart, ideologt dhe iluministt shqiptar t epoks s Rilindjes.
    Prhapja e dijeve, e arsimit dhe e kulturs kombtare, q prbnte nj nga drejtimet kryesore t Rilindjes e t iluminizmit shqiptar, vlersohej nga mendimtart rilinds si nj nevoj q shtronte zhvillimi ekonomik, shoqror e kulturor i vendit, si nj kusht i domosdoshm i prparimit material e shpirtror t kombit shqiptar. Rilindsit e kuptuan kt nevoj historike dhe iluminizmi i tyre i shrbente plotsimit t ksaj krkese t shoqris shqiptare. Prhapja e kulturs dhe e arsimit kombtar do t ndihmonin n emancipimin e popullit shqiptar nga fanatizmi, prapambetja, intoleranca e nga dasit fetare, t mbjella nga sundimtart osman.

    Por iluminizmi shqiptar kishte disa tipare dalluese n krahasim me at t vendeve t tjera, duke prfshir ktu edhe vendet fqinje, q diktoheshin nga gjendja e kombit shqiptar n Perandorin Osmane dhe nga politika e saj diskriminuese. Duke zbatuar parimin fetar n prcaktimin e prkatsis etnike t popullsis, qeveria osmane nuk e njihte kombsin shqiptare, t ciln e ndante, sipas besimit fetar, n tri pjes, q ajo i quante t ndryshme: myslimane, ortodokse dhe katolike. Si pasoj, sipas sistemit mesjetar e obskurantist t miletit (t kombsis), t vendosur nga sulltant osman, pr turqit myslimani shqiptar, si i do kombi tjetr, ishte turk, ortodoksi grek e katoliku latin (italian).

    N prputhje me kt parim, q mohonte qenien e shqiptarve si nj komb i vetm, Porta e Lart nuk lejoi t hapeshin n Shqipri shkolla shqipe, por vetm shkolla turke, greke, italiane ose austriake. N qoft se Turqia pranoi t hapej ndonj shkoll e veant shqipe, kt e bri kur ishte e detyruar ose kur ia krkonte interesi i astit, madje priste rastin q ti mbyllte ato. Prandaj, prhapja e arsimit dhe e kulturs kombtare u b nj nga shtjet themelore t Rilindjes ndryshe nga ndodhi, p.sh., n tokat greke e t kombeve t tjera ballkanike t Perandoris Osmane, ku popullsis i njihej e drejta t arsimohej n gjuhn e vet. N kto kushte iluminizmi shqiptar nuk mund t mbetej thjesht nj lvizje kulturore. Iluminizmi e veanrisht lvizja pr shkolln e pr kulturn shqiptare mori karakter politik, sepse drejtohej kundr ideologjis s prapambetur obskurantiste, ku prfshiheshin edhe ato ide konservatore klerikale, q mbshteteshin n interpretimin qllimkeq t dogmave t veanta t doktrinave fetare t t gjitha besimeve. Ajo drejtohej edhe kundr politiks tradicionale t asimilimit e t turqizimit t shqiptarve, q ndiqte prej shekujsh Perandoria Osmane. Me karakterin e saj kombtar shkolla dhe prgjithsisht kultura e Rilindjes u mbyllte dyert rrymave ideologjike shkombtarizuese ngado q t vinin.

    Shkolla kombtare q krkonin rilindsit e q kishte pr qllim arsimimin n gjuhn shqipe, duhej t ishte laike, t bhej nj vatr kulture, q t plotsonte nevojat e zhvillimit ekonomik e shoqror t vendit dhe, njherazi, nj vatr e atdhetaris dhe e bashkimit kombtar t shqiptarve. Rrjedhimisht, krkesat pr shkolln dhe pr letrsin shqipe nuk kishin karakter thjesht kulturor. Iluminizmi shqiptar kishte edhe nj karakter politik, u b arm e fuqishme e lufts lirimtare. Grshetimi i shumanshm i veprimtaris kulturore-arsimore me veprimtarin politike prbn nj nga veorit e iluminizmit t Rilindjes Shqiptare dhe t lvizjes kombtare t asaj periudhe. N fazn e fundit t saj, nga gjith pjest prbrse t kulturs shqiptare, mori prparsi zhvillimi i kulturs politike, q u dha tonin dhe frymn patriotike gjith prbrsve t tjer. Me rritjen e ngarkess politike t kulturs n fundin e shek. XIX dhe n fillimin e shek. XX u forcua roli i shtypit dhe sidomos i publicistiks, jo vetm me numrin e madh t botimeve brenda e jasht vendit, por edhe me prmbajtjen kryesisht atdhetare. Fryma patriotike u ndje edhe n letrsin artistike, duke i dhn asaj nj angazhim m t madh e m t drejtprdrejt n lvizjet e mdha politike t kohs, n luftn pr lirimin kombtar.

    Duke prhapur n popull arsimin dhe prgjithsisht kulturn n gjuhn shqipe e me frym atdhetare, rilindsit synonin t shpejtonin zgjimin e tij kombtar, t ndihmonin n ngritjen e mtejshme t ndrgjegjes politike dhe t arrinin aftsimin e shqiptarve pr nj jet shtetrore t pavarur. Kjo lvizje u b pjes e pandar e lufts pr lirimin kombtar dhe pati jo vetm ushtart, por edhe dshmort e saj. Me kt mision t shkolls e t kulturs shqiptare shpjegohet edhe lufta q u bn atyre dhe atdhetarve rilinds Porta e Lart, Patrikana greke e qarqet shoviniste t shteteve fqinje, t cilat shihnin tek ato nj penges t fort pr politikn dhe pr planet e tyre aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.

  4. #4
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    shtja fetare



    Si rrjedhoj e pushtimit dhe e sundimit katrshekullor osman, shqiptart hyn n historin moderne t ndar n tri besime t ndryshme fetare: krahas feve t mparshme ortodokse e katolike, t cilat i ruajti nj pjes e popullsis, u shtua edhe ajo myslimane, s cils i prkiste tashm shumica e shqiptarve.
    Shek. XIX bashk me kt ndarje fetare t popullsis trashgoi edhe peshn e rnd t politiks teokratike t sulltanve osman, q vinte shenjn e barazimit midis fes e kombsis dhe e trajtonte popullin shqiptar, me tri besime, t ndar n tri kombsi t ndryshme. Ksaj politike i bn jehon Patrikana greke e Stambollit, si dhe qarqet drejtuese t shteteve fqinje e kishat e tyre respektive. Jeta shpirtrore (ndrgjegjja fetare) e besimtarve shqiptar sundohej nga tri institucione fetare, tri shkolla dhe tri kultura t huaja. Kto institucione klerikale vareshin nga tri qendra universale t huaja, nga Halifati sulltanor, Patrikana fanariote dhe Papati roman, prej t cilave asnjra nuk e prkrahte iden e nj shteti kombtar shqiptar.

    Por ndryshe nga disa vende t tjera ballkanike, popullsia shqiptare nuk u nda n aq kombsi sa edhe fe. Ndrgjegjja fetare nuk e errsoi dhe nuk e mbuloi asnjher ndrgjegjen e kombsis shqiptare. Udhtart e huaj t shek. XIX kan vn n dukje se, ndrsa nga pikpamja fetare n prgjithsi ishte hapur nj hendek midis ortodoksit, katolikut e myslimanit t t njjtit komb, te popullsia e Shqipris mbizotronte ndjenja e kombsis. Ndrmjet elementve t feve t ndryshme t vendit u ruajtn lidhjet shpirtrore, ekonomike e shoqrore, madje edhe lidhjet familjare. Me kt shpjegohet prania e sinkretizmit fetar t prfaqsuar nga laramant (t krishtert e fsheht), prhapja e gjer e bektashizmit me doktrinat e tij liberale dhe fakti q Shqipria nuk njohu asnjher grindje e luftra fetare.

    Megjithse popullsia shqiptare i pati br ball ksaj trysnie qindravjeare dhe, si shkruante udhtari anglez Th. S. Hjugs (Th. S. Hughes) n vitin 1820, e ruajti t paprekur ndjenjn e kombsis s vet, ndarja n tri fe t ndryshme e sidomos varsia e tyre nga institucione t huaja klerikale dhe politika e prarjes fetare, e ndjekur ndaj shqiptarve, e vshtirsuan bashkimin e popullit shqiptar dhe u bn penges n luftn e tij kundr zgjedhs s huaj pr lirimin kombtar. Prve ksaj, Porta e Lart, Patrikana greke prej nga vareshin kishat ortodokse t Shqipris, si dhe fuqit e tjera t huaja u prpoqn ti prdornin fet n Shqipri si nj mjet q i shrbente politiks s tyre. Rrjedhojat negative, q vinin nga kjo ndarje fetare e shqiptarve, mund t shihen si nj nga faktort (pas atyre ekonomiko-shoqror), q prcaktuan ritmet disi t ngadalshme t procesit t emancipimit politik dhe t zgjimit kombtar t shqiptarve.

    Ndarja e popullsis n tri besime dhe politika e prarjes fetare q ndiqej ndaj saj, nuk mund t mos shtronte prpara Lvizjes Kombtare Shqiptare disa detyra t veanta, q nuk i ka njohur ajo e vendeve t krishtere ballkanike. Feja e prbashkt, krahas ideve kombtare, ishte nj faktor q i afronte shpirtrisht elementt prbrs t ktyre popujve ballkanik dhe q shpejtoi bashkimin e tyre kombtar n luftn lirimtare kundr sundimtarve osman, t cilt ishin mysliman. Meq popullsia e ktyre vendeve i prkiste t njjtit besim fetar, udhheqja e lvizjes s tyre prfitoi nga antagonizmi fetar me sundimtart osman pr ta prdorur kishn si forc ideologjike dhe agjitatore n lvizjen lirimtare. Ndrsa n Shqiprin e shek. XIX, kur popullsia ishte e ndar n tri besime t ndryshme fetare dhe kur 3/4 e saj ishte myslimane, domethn kishte t njjtn fe me sundimtart osman, nuk mund t bhej fjal pr kt antagonizm, t shtruar n rrafsh fetar.

    N kto kushte bashkimi i shqiptarve n luftn lirimtare do t arrihej jasht fes, mbi fen dhe vetm i mbshtetur n parimin e kombsis. Rrjedhimisht lufta pr afirmimin e parimit t kombsis, q ishte e prbashkt pr t gjitha lvizjet kombtare ballkanike, pati n Shqipri veorit e saj, u ngrit jo vetm jasht fes, por u drejtua njherazi kundr identifikimit t prkatsis fetare t elementve t ndryshm t popullsis shqiptare me at kombtare dhe e zhveshi ndarjen fetare nga petku politik. Rilindsit bn nj pun kmbngulse e t vshtir pr t kaprcyer dasit fetare dhe politikn prarse t sundimtarve osman e t Patrikans s Stambollit, q identifikonin fen me kombsin. Ata luftuan gjithashtu kundr do orvatjeje pr ta shndrruar ndarjen fetare n prarje politike-fetare.

    Rilindja Kombtare u ndesh edhe me konceptet fetare mbi kombin. Ideologjis s panislamizmit, t panortodoksizmit etj., q kishte gjetur mbshtetje edhe n disa qarqe ifligare e borgjeze turkomane e grekomane shqiptare dhe q identifikonte fen me kombsin, ajo i kundrvuri iluminizmin e racionalizmin e vet e, n radh t par, konceptin mbi kombin shqiptar si nj kategori e veant historike, q ishte nj dhe i pandar, megjithse u takonte tri besimeve fetare, e q dallohej nga kombet e tjera.

    Iluministt e vendosn Rilindjen Kombtare n nj platform t prparuar, bashkkohse dhe jashtfetare, n parimin e kombsis, t shqiptaris. Parimi Feja e shqiptarit sht shqiptaria, q prshkon nj literatur t tr politike e artistike t periudhs s Rilindjes, ishte pa dyshim afetar, por jo antifetar, nj parim politik, q synonte bashkimin e shqiptarve, pavarsisht nga prkatsia e tyre fetare. Ky koncept i shqiptaris si feja e shqiptarve pushtoi gjat epoks s Rilindjes mendjet e zemrat e shqiptarve, duke u br nj forc ideore, q bashkoi shpirtrisht e mendrisht shqiptart n luftn pr lirimin kombtar.



    Tradita historike



    Rilindja trashgoi nga shekujt e mparshm nj pasuri t muar historiko-kulturore, me vlera morale e politike, mbi t ciln ajo u mbshtet dhe t ciln e zhvilloi m tej n nj rrafsh t ri, me nj platform t re ideologjike e politike. Ajo iu drejtua historis dhe e prdori kt trashgimi pr t afirmuar t drejtn e popullit shqiptar pr t jetuar i lir e i pavarur. Rilindsit i kthyen syt nga e kaluara historike, jo vetm pse kombi shqiptar, ashtu si kombet e tjera, merr prej andej burimin e tij, por edhe pr ti vn provat e lashtsis s tij n shrbim t detyrave q qndronin para lvizjes kombtare: pr t rritur krenarin e bashkatdhetarve n luftn e vshtir pr lirimin kombtar, pr t ndihmuar n ngritjen e ndrgjegjes s tyre kombtare, pr t forcuar m tej individualitetin e shqiptarve si komb dhe bashkimin e tyre prball sundimtarve osman, pr tu dhn nj mbshtetje historiko-shoqrore krkesave kombtare dhe pr t trhequr vmendjen e opinionit publik t huaj ndaj shtjes shqiptare.

    Rilindsit e prdorn historin si nj mjet t fuqishm n shrbim t ksaj shtjeje, si edhe pr t hedhur posht pohimet e atyre shteteve, t cilt, pr t arritur m leht synimet e tyre ekspansioniste ndaj Shqipris, ua mohuan shqiptarve historin. Rilindsit u kapn sidomos pas origjins s lasht t shqiptarve dhe pas epoks s Sknderbeut. N rastin e par ata u prpoqn t argumentonin e t prhapnin tezn mbi origjinn pellazgjike ose ilire t popullit shqiptar dhe t provonin me kt se shqiptart jan ndr banort m t vjetr t Ballkanit, autokton dhe zotr t ligjshm t truallit t vet, t cilin askush nuk kishte t drejt ta prekte. N rastin e dyt, duke evokuar e duke pasqyruar gjersisht n letrsi epokn e Sknderbeut, luftn e tij ngadhnjimtare kundr ushtrive t Perandoris s fuqishme Osmane, rilindsit synonin t afirmonin vitalitetin e popullit shqiptar, aftsin e tij pr tu bashkuar politikisht dhe t drejtn pr t formuar shtetin e vet kombtar.

    Historis i jan drejtuar edhe rrethet politike t vendeve fqinje, sidomos pas formimit t shteteve kombtare. Qarqet politike serbe evokuan Perandorin e Stefan Dushanit t shek. XIV, ato greke Perandorin Bizantine dhe ato bullgare Perandorin Mesjetare t Borisit e t Simeonit. Sipas tyre, shtetet serb, grek e bullgar ishin trashgimtar t perandorive prkatse mesjetare dhe rrjedhimisht kishin t drejtn historike t shtriheshin n kufijt e dikurshm. Mirpo asnj nga kto perandori nuk shtrihej n gjith Ballkanin ose n pjesn m t madhe t tij, t banuar si n t kaluarn edhe n shek. XIX nga popuj t ndryshm, q ishin zotr t trojeve ku jetonin. Rrjedhimisht synimi pr ti rikrijuar ato, q ishte shprehje e politiks ekspansioniste t ktyre shteteve, cenonte rnd interesat e popujve ballkanik, ndrsa, n rastin e shqiptarve, onte n pushtimin e territoreve t tyre etnike, amtare, ose n coptimin e tyre. Orvatjet pr prmbushjen e ktyre synimeve u bn shkak pr luftra ndrmjet vet vendeve ballkanike.

    Prdorimi i tradits historike nga Lvizja Kombtare Shqiptare nuk kishte prirje t tilla ekspansioniste. Shqiptart nuk kishin formuar n t kaluarn ndonj perandori, s cils ti referoheshin mendimtart e veprimtart rilinds. Epoka m e ndritur, t ciln e evokuan rilindsit, ishte ajo e Sknderbeut. Por kufijt e shtetit t lir e t pavarur shqiptar, t krijuar prej tij n shek. XV shtriheshin n toka shqiptare, madje nuk i prfshinin t gjitha kto toka; ky shtet lindi dhe qndroi n truallin shqiptar dhe zhvilloi, derisa u shtyp, nj luft mbrojtse kundr agresionit osman.

    Ndryshe nga ai i vendeve fqinje ballkanike, historicizmi i Rilindjes Shqiptare, argumentimi i karakterit historik t prkatsis etnike t trojeve shqiptare, shrbeu si mbshtetje pr bashkimin politik t shqiptarve dhe t territoreve t banuara prej tyre jo vetm n t kaluarn, por edhe n periudhn m t re, n shek. XIX.

  5. #5
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Faktori ndrkombtar



    Lufta pr lirimin kombtar, pr formimin e nj shteti t bashkuar shqiptar, ashtu si n vendet e tjera t Ballkanit, edhe n Shqipri nuk mund t zhvillohej jasht ndikimit t Fuqive t Mdha dhe t raporteve ndrkombtare t kohs.
    N shek. XIX Fuqit e Mdha e kishin vn Perandorin Osmane nn ndikimin e tyre, ishin br tanim nj faktor i dors s par q prcaktonte fatin e saj dhe t zotrimeve t saj duke prfshir edhe ato ballkanike. T bindura tanim prfundimisht se kjo Perandori po shkonte drejt shembjes s pashmangshme, kto shtete punonin pr t forcuar m tej ndikimin n zotrimet e saj dhe mbi shtetet q do t dilnin pas rrnimit t saj. N kto rrethana, si lvizjet kombtare, ashtu edhe procesi i formimit t shteteve nacionale, nuk mund t zhvilloheshin n mnyr t pavarur dhe jasht ndikimit e vullnetit t Fuqive t Mdha. Ashtu si kto lvizje, edhe ajo kombtare shqiptare, ishin br pjes e marrdhnieve ndrkombtare. Zgjidhja e shtjes kombtare n kto vende prcaktohej n nj shkall t konsiderueshme nga kto marrdhnie ndrkombtare.

    Kshtu, edhe pse patn shprthyer n Serbi kryengritja e par m 1804 dhe e dyta m 1815, ndrsa n Greqi e n Rumani m 1821, kto vende u liruan nga robria osmane vetm pas disfats q Turqia psoi n Luftn ruso-turke t viteve 1828-1829, kur, sipas traktateve t paqes ndrmjet Rusis e Perandoris Osmane, u njoh autonomia e principats serbe dhe e Malit t Zi, u prforcua autonomia e principatave t Vllahis e t Moldavis dhe u njoh pavarsia e Greqis, e cila u sanksionua edhe me Traktatin e Londrs t Fuqive t Mdha m 1830. Edhe Bullgaria, ndonse u prfshi m 1876 nga nj lvizje kryengritse kundr robris osmane, u shpall si principat autonome (pjesa veriore e saj) dhe si njsi shtetrore nn vasalitetin e sulltanit, me emrin Rumelia Lindore (pjesa jugore), pas shpartallimit t Perandoris Osmane n Luftn ruso-turke t viteve 1877-1878 dhe pas Traktatit t Shn-Stefanit dhe atij t Berlinit m 1878.
    Rol vendimtar ka pasur faktori i jashtm edhe n Lvizjen Kombtare Shqiptare, si dhe n fatin e shtjes shqiptare n prgjithsi.

    Por, ndryshe nga vendet e tjera t Ballkanit, ndrhyrjet e ktij faktori n Lvizjen Kombtare Shqiptare t periudhs s Rilindjes kan qen, me ndonj prjashtim, me rrjedhoja negative pr zgjidhjen e shtjes shqiptare. Asnj nga Fuqit e Mdha nuk e mori nn sqetull shtjen shqiptare dhe nuk u angazhua pr zgjidhjen e saj. Ky qndrim mosprfills, madje edhe opozitar i shteteve evropiane ndaj shtjes kombtare shqiptare, q do t vazhdonte edhe pas Rilindjes, ndonse ka qen diktuar nga interesat e tyre t njohur politik dhe strategjik n Ballkan dhe veanrisht n Shqipri, si edhe nga synimi pr t ruajtur ekuilibrin ndrmjet tyre, ka qen prcaktuar edhe nn ndikimin e faktorit fetar. Dihet se afria e besimit fetar ka nxitur jo vetm Rusin, ku identifikimi populist i kombit me fen ishte m i spikatur (rus kishte kuptimin kristian - i krishter), por edhe Fuqit e tjera t Mdha evropiane t prkrahnin lvizjen kombtare t popujve t krishter t Ballkanit. Ndrkaq, lvizja kombtare e popullit shqiptar, shumica e t cilit i prkiste fes myslimane, prgjithsisht nuk ka gzuar nj prkrahje t till edhe kur ka prjetuar kulmet e saj, madje t atilla q rrall mund t ndeshen edhe n vendet e tjera t Ballkanit, si kan qen periudha e Lidhjes Shqiptare t Prizrenit (1878-1881) dhe ajo e Kryengritjes s Prgjithshme t vitit 1912.

    Por edhe Fuqit e Mdha, ndonse prgjithsisht i sinkronizonin veprimet e tyre kur ndrhynin n Perandorin Osmane dhe posarisht n Shqipri, nuk kan mbajtur gjithnj e t gjitha t njjtin qndrim ndaj shtjes shqiptare. Jan t njohura sidomos qndrimet e veanta t Austro-Hungaris, e cila, edhe pse kur ishte fjala pr ndrhyrjet n Perandorin Osmane vepronte si nj nga gjymtyrt m t rndsishme t koncertit t shteteve evropiane, punonte njherazi pr t nxitur zhvillimin kulturor t shqiptarve, q e shihte si nj mjet pr forcimin tek ata t ndjenjave kombtare. Kjo politik diktohej, pa dyshim, nga interesat e saj ekonomik e politik n Shqipri, si vend me nj pozicion t rndsishm n Adriatik, nga synimi i Vjens pr t shfrytzuar pr kta interesa Lvizjen Kombtare Shqiptare. N pragun dhe sidomos gjat luftrave ballkanike (1912-1913) Austro-Hungaria nisi t prkrahte n fillim iden e vendosjes s nj administrimi autonom n Shqipri e m pas, n periudhn e prgatitjes s Shpalljes s Pavarsis, at t nj shteti kombtar shqiptar.

    Ndrhyrja e faktorit t jashtm n shtjen shqiptare ka qen e shumfisht: krahas Fuqive t Mdha n lvizjen shqiptare ndrhynin jo vetm me mjete propagandistike e diplomatike, por edhe me agresionin e hapur ushtarak, edhe shtetet fqinje (Serbia, Greqia dhe Mali i Zi). Duke filluar nga vitet 30 t shek. XIX, kto shtete ndiqnin nj politik ekspansioniste pr pushtimin e tokave shqiptare. N kto kushte Rilindja Shqiptare u detyrua ta drejtonte tehun e lufts njhersh n dy fronte: kundr sunduesve osman pr lirimin kombtar dhe kundr lakmive shoviniste t shteteve fqinje, t cilat prkraheshin nga Fuqit e Mdha, sidomos nga Rusia, pr mbrojtjen e trsis territoriale t Shqipris. Lufta n dy fronte, me dy objektiva, prbnte nj veori t lvizjes shqiptare t epoks s Rilindjes, e cila e bnte at t dallohej nga lufta q zhvilluan kombet e tjera t Ballkanit n shek. XIX. Megjithat, kjo veori nuk i prjashtoi aspak shqiptart e lvizjen e tyre kombtare nga fronti i prbashkt i qndress s popujve t Ballkanit kundr zgjedhs shekullore osmane, gjat s cils u treguan t gatshm pr t bashkpunuar me popujt fqinj t Gadishullit Ballkanik dhe dhan nj kontribut t muar.

    Pasojat e ndrhyrjeve t jashtme Shqipria i ndjeu tepr rnd. Brenda 40 vjetve t fundit para Shpalljes s Pavarsis (1912), Fuqit e Mdha dhe sidomos shtetet fqinje ballkanike, q prkraheshin prej tyre, ndrhyn, madje edhe me mjete ushtarake, dy her n shtjen shqiptare: n vitet 1878-1881, kur iu kundrvun Lidhjes s Prizrenit dhe krkesave t vazhdueshme t saj pr nj shtet autonom shqiptar dhe kur me vendimet e Kongresit t Berlinit gjymtuan rnd territoret shqiptare, si dhe m 1912-1913, kur edhe pse e njohn shtetin e pavarur, t porsashpallur shqiptar, i shkputn atij m shum se gjysmn e territoreve dhe t popullsis, q ua aneksuan shteteve fqinje.



    Periodizimi i lvizjes kombtare



    Epoka e Rilindjes dhe lvizja kombtare q u zhvillua gjat saj prbjn nj proces unik e trsor. Megjithat, sikurse sht pranuar n historiografin shqiptare, ajo ndahet n disa periudha ose faza.

    Faza e par fillon n vitet 30 t shek. XIX dhe vijon deri n vitet e shprthimit t Krizs Lindore, m 1876-1877. Kjo sht periudha e ndryshimeve t rndsishme n jetn ekonomiko-shoqrore, politike e kulturore t vendit, e konsolidimit t procesit t formimit t shqiptarve si komb. N kt faz nis t prvijohet mendimi politik i Rilindjes, i ideologjis dhe i programit t saj, q u prpunua nga ideologt e par t Rilindjes. Prpjekjet pr afirmimin e kombit shqiptar nprmjet lvrimit e prhapjes s kulturs dhe t arsimit shqip u shoqruan me nj zhvillim t till t kulturs kombtare t papar deri ather, q n kushtet, n t cilat ndodhej Shqipria asokohe, e pati qendrn e vet m shum n kolonit shqiptare t mrgimit, por edhe brenda vendit. N kt faz t lvizjes kombtare u formulua, ndonse jo n mnyr t plot, edhe krkesa e organizimit autonom t trojeve shqiptare. Kjo periudh karakterizohet gjithashtu nga nj varg kryengritjesh t popullsis fshatare e qytetare q shprthyen n vitet 30-40 dhe q vazhduan thuajse pa ndrprerje deri n fillimin e Krizs Lindore, m 1876-1877. Epoka e re historike n t ciln u zhvilluan u dha atyre tipare t reja, karakteristike pr lvizjet lirimtare t Rilindjes.

    Faza e dyt prfshin vitet 1878-1881, kur n kushtet e Krizs Lindore, nj element i rndsishm i s cils ishte edhe Lvizja Kombtare Shqiptare, u shnua nj kthes e rndsishme n zhvillimin e saj, u krijua organizata mbarshqiptare Lidhja e Prizrenit. Lidhja dhe udhheqsit e saj prpunuan programin m t plot politik t lvizjes kombtare pr mbrojtjen e trsis territoriale t Shqipris q krcnohej nga monarkit fqinje, pr bashkimin e t gjitha trevave shqiptare n nj shtet autonom kombtar. N kt faz, nn drejtimin e Lidhjes s Prizrenit dhe t udhheqsve t saj m t vendosur, u b prpjekja e par pr t sendrtuar me rrugn e lufts s armatosur programin e lvizjes kombtare, pr t themeluar shtetin kombtar shqiptar. Nga kjo faz shtja shqiptare u b nj realitet objektiv n politikn ballkanike t Fuqive t Mdha, nj element i pandar i kombinacioneve t tyre diplomatike n Ballkan dhe n Evrop.

    Faza e tret e lvizjes kombtare shtrihet nga vitet 1881 dhe mbyllet m 1908, me revolucionin e turqve t rinj. N kt periudh Lvizja Kombtare Shqiptare, edhe pse nuk njohu pika t atilla kulmore, si ishin vitet e Lidhjes s Prizrenit, erdhi duke u rritur, si nga pikpamja cilsore, me zhvillimin e mtejshm t mendimit politik e t kulturs, ashtu edhe nga organizimi i saj. N vitet e para pas shtypjes s Lidhjes s Prizrenit mori hov lufta pr shkolln dhe kulturn kombtare, u hodhn themelet e shkolls kombtare, u zhvillua letrsia shqipe, u zgjerua publicistika shqiptare, zhvilloi veprimtarin e vet nj varg i tr shkrimtarsh, mendimtarsh e publicistsh, q krijuan vepra, t cilat vun themelet e letrsis dhe t kulturs s sotme shqiptare.

    N kt periudh zgjerohet m tej veprimtaria patriotike e kolonive shqiptare t mrgimit, q dhan nj kontribut t muar n lvizjen kombtare. Vitet e fundit t shek. XIX shnuan nj ngritje t re t lvizjes pr autonomin e Shqipris, q u shpreh n dy drejtime kryesore: s pari, n prgatitjen e nj vargu memorandumesh, peticionesh e traktatesh politike (ku spikat vepra Shqipria ka qn, sht dhe do t bhet?), me t cilat u pasurua m tej programi politik i Rilindjes pr formimin e shtetit kombtar, pr organizimin e kushtetutn e tij; s dyti, n themelimin e nj organizate t re mbarshqiptare, t Lidhjes s Pejs (1899-1900), q mori prsipr t vazhdonte, n kushtet e reja, misionin historik t Lidhjes s Prizrenit. Themelimi i komiteteve Pr lirin e Shqipris dhe veprimtaria e tyre (1905-1908) ishte dshmi e ngritjes s mtejshme t shkalls s organizimit t lvizjes kombtare n kt faz. Ndonse vazhdoi t zhvillohet n mnyr t pavarur, me interesat e saj t veanta, Lvizja Kombtare Shqiptare u bashkua me at t turqve t rinj dhe u b nj faktor i rndsishm pr fitoren e Revolucionit xhonturk t vitit 1908.

    Faza e katrt (1908-1912) hapet me fitoren e Revolucionit xhonturk dhe mbaron me Shpalljen e Pavarsis t Shqipris m 28 Nntor 1912. Kjo sht periudha e rritjes s lvizjes politiko-kulturore (m 1908-1910) dhe e kryengritjeve t mdha shqiptare kundr sundimit osman n vitet 1910-1912, t cilat dallohen si nga prmasat e shkalla m e lart e organizimit, ashtu edhe nga programi politik autonomist q parashtruan. Lvizja kombtare u b n kto rrethana nj faktor i rndsishm ndrkombtar, ndrsa kryengritjet shqiptare t viteve 1910-1912 e dobsuan pushtetin osman n Ballkan dhe i hapn rrugn shkatrrimit t tij prfundimtar pas luftrave ballkanike t viteve 1912-1913.

    Kryengritjet, sidomos ajo e prgjithshme e vitit 1912, prgatitn truallin pr Shpalljen e Pavarsis s Shqipris, q ishte nj fitore e madhe historike me t ciln mbyllet epoka e Rilindjes Kombtare. Por, i shpallur n vitet e luftrave ballkanike dhe pr shkak t vendimeve t padrejta t Konferencs s Londrs t Ambasadorve t Fuqive t Mdha (1912-1913), shteti i pavarur shqiptar nuk arriti t bashkoj, si ishte prcaktuar n platformn politike t Rilindjes, t gjitha trojet e Shqipris, pjesa m e madhe e t cilave mbeti jasht kufijve t tij, nn robrin e shteteve fqinje, t Serbis, t Malit t Zi e t Greqis. N kto rrethana shtja kombtare shqiptare mbeti e pazgjidhur prfundimisht, duke u kthyer n periudhat m pas n nj problem i lvizjes pr lirimin kombtar t asaj popullsie shqiptare q mbeti n ato shtete dhe duke u br njherazi nj faktor q ndikoi fuqishm n marrdhniet e shtetit shqiptar me kto vende fqinje.

  6. #6
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    K R E U II

    ZHVILLIMI EKONOMIK DHE SHOQROR I SHQIPRIS

    GJAT SHEK. XIX - FILLIMI I SHEK. XX







    1. TROJET SHQIPTARE





    Shtrirja e trojeve shqiptare


    Gjat erekut t dyt t shek. XIX, me gjith disfatat e shpeshta q kishte psuar n t kaluarn, Perandoria Osmane zotronte ende territore t gjera n Lindjen e Afrme, n Gadishullin Arabik, n Afrikn Veriore dhe n Gadishullin Ballkanik. Brenda ktyre territoreve banonin afrsisht 33 milion banor. N Evropn Juglindore Perandoria Osmane kishte humbur territore t rndsishme (Hungarin, Kroacin, Besarabin etj.).

    Ve ksaj, pak koh m par Greqia kishte fituar pavarsin kombtare n nj pjes t territoreve t saj, ku banonin rreth 850 mij frym. M 1840 n viset ballkanike, t cilat ndodheshin ende nn kontrollin e Perandoris Osmane, banonin rreth 10,5 milion frym. Prej tyre, Mali i Zi, Serbia, Vllahia e Moldavia, me gjithsej 4,8 milion frym, kishin fituar autonomin nn suzerenitetin e sulltanit?. Viset e tjera (me gjithsej 5,8 milion banor), prfshir edhe trojet shqiptare, ndodheshin nn sundimin e plot t Perandoris Osmane.

    Si edhe m par, popullsia e Perandoris prbhej nga nj mori kombsish, t cilat ndryshonin nga gjuha, nga feja, nga zakonet dhe nga mnyra e jetess. Shteti osman vijonte t mos e pranonte konceptin e kombsis. Duke qndruar e lidhur pas konceptit teokratik mesjetar, q e identifikonte kombsin me fen, Porta e Lart vazhdoi ti ndante shtetasit e vet, pavarsisht nga prkatsia e tyre etnike, n mysliman, n rum (ku prfshinte ortodokst), n latin (ku prfshinte katolikt etj.) dhe n jahudi (ifut). Ajo nuk u kishte dhn asnjher rast atyre t deklaronin t paktn gjuhn e tyre amtare, as kur bhej regjistrimi i popullsis. Pr kt arsye qeveria turke nuk e shpalli ndonjher numrin e popullsis s saj sipas prbrjes kombtare, rrjedhimisht as numrin e banorve t kombsis shqiptare.

    Qysh n pjesn e par t shek. XIX, me lindjen e lvizjeve kombtare t popujve ballkanik, filloi interesimi i qarqeve t ndryshme evropiane pr strukturn etnike t Perandoris Osmane. Por, nga mungesa e t dhnave zyrtare t sakta, autor t ndryshm shpalln njoftime q binin n kundrshtim ndrmjet tyre, ndrsa qarqet politike greke, serbe e bullgare, t cilat, pr t prligjur pretendimet e tyre ndaj territoreve shqiptare, filluan ti konsideronin shqiptart ortodoks n jug si grek, n veri si serb, n lindje si bullgar, kurse shqiptart mysliman t ktyre viseve her si turq, her si grek, si serb a si bullgar t islamizuar dhe pastaj t shqiptarizuar.

    Megjithat, nj shumic studiuesish dhe udhtarsh t huaj, t cilt gjat shek. XIX e njohn nga afr strukturn etnike t Gadishullit t Ballkanit, vun n dukje se, me gjith sundimin katrshekullor osman, popullsia shqiptare e ruante gjithnj t paprekur identitetin e kombsis s vet. Kt identitet nuk e kishte cenuar as kthimi i shumics s shqiptarve n fen islame, as politika turke e diskriminimit fetar kundrejt shqiptarve t krishter, as fryma e dasis fetare q qendrat e huaja kishtare kishin prhapur n Shqipri. Sikurse shnonte udhtari anglez Xh. K. Hobhauz (J. C. Hobhouse), i cili e vizitoi Shqiprin m 1809, shqiptart e tri besimeve nuk e quanin veten, si ndodhte me popullsit e tjera t Perandoris, as mysliman, as t krishter, por n radh t par me emrin e tyre etnik shqiptar.

    Shqiptart banonin n t njjtat troje ku kishin jetuar gjat gjith historis s tyre, n pjesn perndimore t Gadishullit Ballkanik. N mes t shek. XIX trojet e tyre mbulonin nj siprfaqe prej rreth 75 mij kilometra katror. Ato shtriheshin: n veri deri n Tivar, n Podgoric, n Rozhaj e n Novi Pazar (Pazari i Ri), n verilindje deri n Nish, n Leskovc e n Vranj, n lindje deri n Kumanov, n Shkup e n Manastir, n jug deri n Konic, n Janin e n Prevez. Brenda ksaj treve banonin 1 800 000-1 900 000 frym.

    Megjithat, si pasoj e kushteve historike q njohu Gadishulli Ballkanik gjat sundimeve shekullore romake, bizantine, bullgare, serbe dhe osmane, n disa vende t trojeve shqiptare, kryesisht n ato periferike, kishin deprtuar si kolonist edhe pjestar t kombsive t tjera. Prania e ktyre kombsive nuk ishte e njllojt kudo. Nga kjo pikpamje treva shqiptare ndahej n dy zona t mdha: n trungun etnik, ku shqiptart prbnin shumicn absolute t popullsis, dhe n brezin ansor, ku shqiptart prbnin pakicn e saj, krahas popullsive t tjera. Me gjith ngushtimin q kishte psuar gjat shekujve mesjetar, trungu etnik prfshinte, n mesin e shek. XIX, viset e Gegris (ku bnte pjes edhe Kosova) dhe t Toskris (ku prfshihej edhe amria), me nj siprfaqe prej rreth 52 mij kilometra katror, me rreth 1 300 000 frym, shumica e t cilve qen shqiptar?. S bashku me banort shqiptar t brezit ansor, numri i popullsis shqiptare arrinte n at periudh n rreth 1 500 000 frym.

    N brezin ansor, me nj siprfaqe prej 23 mij kilometra katror dhe me nj popullsi e cila sipas burimeve t ndryshme arrinte n rreth 500 000-600 000 frym, prve shqiptarve, kishte popullsi malazeze n veriperndim (Podgoric, Shpuz, Zhabjak, Mora), boshnjake n veri (Kolashin, Rozhaj, Novi Pazar), serbe n verilindje (Vranj, Leskovc, Nish), maqedone n lindje (Shkup, Perlep, Manastir) dhe greke n jug (Art, Prevez, Janin)??.

    N kushtet e lindjes s lvizjeve kombtare ballkanike, kjo rrethan u shfrytzua nga qarqet nacionaliste t vendeve t Ballkanit dhe nga Fuqit e Mdha, q i prkrahnin ato pr t realizuar lakmit e tyre shoviniste. Pasojat negative t ksaj politike, e cila filloi t shfaqej qysh n vitet 40 t shek. XIX, i ndjeu n radh t par popullsia shqiptare.

  7. #7
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Struktura ekonomike dhe shoqrore e viseve shqiptare n vitet 30-40


    N erekun e dyt t shek. XIX viset shqiptare, me gjith prparimin q ishte dukur n zhvillimin e ekonomis n periudhn e mparshme, karakterizoheshin ende nga prapambetja e theksuar dhe ruanin gjithnj tiparet e nj vendi agrar t prapambetur. Shumica drrmuese e popullsis merrej, si edhe m par, me bujqsi e blegtori. N fshat banonin, ku m shum e ku m pak, rreth 87% t banorve t ktyre viseve.

    Shqipria ishte e begat nga natyra, kishte mjaft toka pjellore, si ishin: fusha e Zadrims, tokat e Rrafshit t Dukagjinit, t Fush-Kosovs, t Gjilanit, trevat bregdetare fushore midis Shkodrs e Durrsit q bashkkohsit i quanin t shklqyera, t vaditura nga shum rryma uji, fushat midis Tirans dhe Elbasanit etj. N juglindje shtrihej fusha pjellore e Kors. Toka pjellore gjendeshin edhe n pellgun Strug-Ohr-Resnj. Pr pjellorin e tyre shquheshin edhe fushat e Delvins, t Pargs, t Paramithis, t Margllit, t Filatit etj. Pjelloria e lugins s Dropullit kishte trhequr vmendjen e agjentve konsullor e ushtarak anglez, francez dhe austriak. N trevn e amris dhe n ndonj vend tjetr merreshin dy prodhime n vit. Toka t prshtatshme pr bujqsi kishte edhe n trevat malore n Guci, n luginat e Mirdits, n Malin e Sharrit, n viset kodrinore t Drenics, t Podgorit, t Pejs, n Lugun e Drinit n viset malore midis Lezhs, Krujs, Durrsit dhe Elbasanit, q n mjaft raste ishin punuar m mir se n viset fushore.

    Megjithat ekonomia bujqsore karakterizohej nga nj prapambetje e theksuar. N viset e Shqipris s Ult Bregdetare siprfaqe t mdha tokash qndronin t prmbytura nga ujrat. Por edhe n fushat jomoalore siprfaqe t mdha t tokave bujqsore, ndonse mjaft pjellore, rrinin t papunuara, pasi, pr shkak t zotrimit t pronave t mdha ifligare, popullsia fshatare n kto fusha ishte shum e pakt. Prqindja m e madhe e popullsis fshatare ishte prqendruar n viset e brendshme.

    Kudo toka punohej kryesisht me parmendn e drunjt t pajisur me nj plor hekuri dhe t trhequr nga penda e qeve ose e buajve. Parmenda me rrota prdorej aty-ktu vetm n zonn e Shkodrs. Si n Ballkan, ashtu edhe n Shqipri plehrimi sistematik i tokave ende nuk njihej. Tokat plehroheshin vetm rastsisht me pleh organik. Siprfaqen m t madhe nn kultur pr do ekonomi agrare e kishte Kosova. Rendimentet n bujqsi ishin shum t ulta. Rendimentet m t larta siguroheshin nga misri, i cili zinte n gjith Perandorin Osmane vendin e par n kulturat bujqsore. Si drithra buke pas misrit vinin gruri, thekra dhe elbi. Orizi kultivohej n disa vise t Shqipris s Ult Bregdetare (n fushat e Tirans, t Ishmit, t Shkumbinit, t Kavajs e t Shkodrs). Ndr bimt industriale vendin e par e zinte duhani, i cili kultivohej kudo; liri, krpi dhe meli mbilleshin n sasira t kufizuara; pambuku kultivohej vetm n trevn e Tirans, t Maliqit e t Devollit.

    N Shqiprin Bregdetare kishte ullinj me shumic, aq sa vaji s bashku me duhanin zinin vendin e par ndr artikujt bujqsor q eksportoheshin nga Shqipria. Vreshtaria ishte mjaft e prhapur si n fush, ashtu dhe n malsi. N Shqipri njiheshin n prgjithsi t gjitha perimet q kultivoheshin n Perandorin Osmane. M t prhapurat ishin fasulja, thierza, qepa, lakra, preshi e kungulli. Fshatart kudo merreshin me rritjen e bletve, n disa vise gjithashtu me kulturn e mndafshit.

    Krahas bujqsis nj vend t rndsishm n ekonomin e vendit zinte, si edhe m par, blegtoria. Madje n disa vende ajo ishte dega kryesore e ekonomis. Blegtoria prbhej kryesisht nga dhent e dhit dhe m pak nga bagtit e trasha. Nj pjes e mir e fushave t Shqipris, si ajo e Ulqinit, Zadrima dhe Bregu i Matit, shfrytzoheshin m shum si kullota dimrore sesa si toka bujqsore. Bjeshkt kryesore t Kosovs, si Podgori, Rugova, Juniku, Jezeri e sidomos Sharri, t pasura me kullota e me lirishte pyjore, ushqenin nj numr t madh bagtish t imta, kurse fushat e Kosovs e t Pollogut dalloheshin pr numrin e madh t tufave t bagtive.

    Udhtarve t huaj u kishte trhequr vmendjen pasuria e madhe n bagti t imta e t trasha e fushs s Myzeqes. Treva midis Strugs, Pogradecit, Voskopojs, Kors, Kolonjs, Konics, si edhe krahina e Labris shquheshin gjithashtu pr zhvillimin e blegtoris. N Shqipri ishte zhvilluar edhe rritja e shpendve, nj pjes e t cilve eksportohej n viset m t ngrohta; n vendet ku mbillej mani rritej krimbi i mndafshit.
    Nuk kishte pothuajse asnj ekonomi fshatare pa ekonomin ndihmse blegtore. Madje, n disa vise malore, mjaft familje fshatare t ardhurat kryesore i siguronin nga blegtoria. N blegtori, ashtu si edhe n bujqsi prdoreshin mjete e metoda t prapambetura.

    Sikurse fshati, edhe qyteti nuk ishte shkputur ende nga prapambetja ekonomike. Prqindja e ult e popullsis qytetare (rreth 13% e popullsis s vendit) pasqyronte shthurjen me ritme t ngadalshme t ekonomis natyrore n fshat dhe sundimin e plot t prodhimit zejtar n qytet. N fund t viteve 30 qytetet m t rndsishme n trevn e katr vilajeteve? ishin Manastiri (35 000 banor), Shkodra (25 000 banor), Janina (25 000 banor), Prizreni (20 000 banor) dhe Shkupi (15 000 banor). Vinin pastaj Gjirokastra (10 000 banor), Peja (10 000 banor), Prishtina (10 000 banor), Elbasani (8 000 banor), Berati (8 000 banor), Ohri (8 000 banor), Tirana (7 000 banor), Gjakova (7 000 banor), Tetova (5 000 banor), Kora (5 000 banor), Dibra (4 000 banor), Kruja (4 000 banor), Preveza (4 000 banor) etj.

    N t gjitha qytetet zotronte ekonomia e vogl zejtare. Edhe tregtia zhvillohej me vshtirsi pr shkak t rrjetit t prapambetur t komunikacionit. N kto vise edhe rrugt e karrove e t qerreve nuk ishin t mjaftueshme. Transporti i brendshm kryhej kryesisht me kafsh barre. N Janin, n Shkodr, n Prizren, n Manastir, n Berat e gjetk ishin shfaqur prej disa dhjetvjearsh m par punishte t tipit manifakturor, por ato ende nuk ishin liruar nga normat tradicionale esnafore.

    Edhe prsa i prket strukturs shoqrore t popullsis, viset shqiptare ruanin ende tiparet e shoqris feudale, ndonse tashm n shthurje t shpejt. Grupimin kryesor shoqror n ekonomi e formonin, si edhe m par, feudalt ifligar s bashku me funksionart e lart t aparatit burokratik dhe shtresat e siprme t klerit, t cilt prfaqsonin rreth 0,2% t popullsis s vendit. Ve ksaj, edhe pse sistemi i timareve u hoq n fillim t viteve 30, nj pjes e feudalve i ruante ende pozitat ekonomike t mparshme. Krahas bejlerve ifligar, t cilt zotronin siprfaqe t mdha tokash t punueshme e t papunueshme, sundonin ende feudalt derebej, spahinjt e timareve dhe bajraktart e malsive.

    N radht e prodhuesve t fshatit zotronin gjithashtu shtresat e mparshme - fshatart pronar, t cilt formonin gjithnj shumicn drrmuese t popullsis agrare (84-86%). Por, sado q zyrtarisht ishin liruar nga sistemi i timareve, ata ndodheshin gjithnj nn varsin e derebejve, t spahinjve ose t bajraktarve. Pjesn tjetr t popullsis agrare (14-16%) e prbnin fshatart pa tok, bujq e argat, t cilt vazhdonin t mbeteshin nn varsin ekonomike t bejlerve ifligar.

    N katet e larta t popullsis qytetare qndronin, si edhe n shekullin e kaluar, krert e esnafve dhe reshpert e mdhenj s bashku me aparatin burokratik dhe me ulemat. Pjesn drrmuese (afrsisht 76-80%) t popullsis qytetare e formonin zejtart e thjesht dhe tregtart e vegjl. Pjesn tjetr (afrsisht 20-24%) e prbnin shtresat e ulta, t zhveshura nga do lloj pasurie, t cilat formonin vegjlin qytetare (kallft, irakt, shegertt, muratort, druvart dhe puntort e ndryshm t krahut).

    Politika obskurantiste q Perandoria Osmane kishte ndjekur pr katr shekuj me radh, jo vetm e kishte ln vendin me nj rrjet arsimor shtetror t prapambetur, por kishte krijuar nj situat mbytse edhe pr ngritjen e shkollave private t arsimit t prgjithshm. Porta e Lart kishte nxitur vetm zhvillimin e arsimit fetar (islamik n turqisht, ortodoks n greqisht dhe katolik n italisht). Megjithat edhe numri i shkollave fillore e fetare turke (mektebeve dhe medreseve) ishte shum i kufizuar, kurse ai i shkollave fetare t krishtera edhe m i pakt. Brenda katr vilajeteve, ku bnin pjes viset shqiptare, kishte vetm nj shkoll t mesme t arsimit t prgjithshm - gjimnazi greqisht Zosimea n Janin. Si rrjedhim, n vitet 40 gati 98% e popullsis ishte analfabete. Madje n shumicn drrmuese t fshatrave nuk kishte asnj njeri t shkolluar, qoft edhe me arsim t ult, fillor.

    Shkaktare kryesore e ksaj prapambetjeje t prgjithshme ishte vet Perandoria Osmane, e cila me regjimin e saj feudal-ushtarak kishte penguar pr shekuj me radh zhvillimin e lir ekonomik e kulturor t vendit. Ndonse gjat njqind vjetve t fundit ekonomia natyrore kishte hyr n rrugn e shthurjes dhe vendin e saj po e zinte ekonomia e tregut, qarqet sunduese osmane vazhdonin t ruanin regjimin e vjetruar politik feudal, absolutizmin sulltanor me karakter teokratik mesjetar, q nuk u prshtatej kushteve t reja historike. Jeta politike n Shqipri ndodhej ende nn zgjedhn e derebejve, t funksionarve parazitar dhe t ulemave fanatik, t cilt, ndryshe nga feudalt ifligar, ishin t shkputur nga sfera e prodhimit dhe e shkmbimit.

    Ata i nxirrnin t ardhurat e tyre kryesisht duke grabitur popullsin me ann e dhuns ose arkn e shtetit me ann e posteve qeveritare. Si rrjedhim i dhuns, i grabitjes, i arbitraritetit e i pasiguris, ekonomia e viseve shqiptare ndodhej n nj amulli t theksuar. Pr kt arsye, punishtet e para manifakturore q kishin filluar t lindnin npr qytete qysh n dhjetvjeart e fundit t shek. XVIII mbetn n hapat fillestar nuk u kthyen n industri t mirfillta kapitaliste. Edhe pronsia toksore ifligare, e cila gjithashtu ishte rritur qysh n shek. XVIII, n vend q t prvetsonte, si ishte e natyrshme, format e ekonomis s tregut, ishte gozhduar n qerthullin e marrdhnieve feudale.

  8. #8
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Ndryshimet administrative. Organizimi i vilajeteve


    Pasi shtypi qndresn e feudalve separatist provincial, Porta e Lart nuk e rimkmbi m sistemin e vjetr administrativ t ejaleteve, i cili ishte prmbysur n viset shqiptare qysh n gjysmn e dyt t shek. XVIII, pjesrisht nga anarkia feudale q pushtoi kto vise dhe kryesisht nga ekzistenca relativisht e gjat e pashallqeve t Shkodrs e t Janins. Vendin e ejaleteve e zun pashallqet, t cilat u ndrtuan mbi parimet centraliste. Pr t mos u dhn mundsi guvernatorve provincial q t forcoheshin politikisht dhe ekonomikisht, njsit e reja administrative ishin shum m t vogla se ejaletet e dikurshme. N krye t pashallqeve tani u emruan si guvernator pashallar t karriers ushtarake, t pajisur me grada sipas sistemit evropian.

    N kuadrin e ksaj reforme administrative, territoret me popullsi shqiptare u ndan, n fillim t viteve 30, midis 9 pashallqeve (pashallqet e Manastirit, t Janins, t Shkodrs, t Prizrenit, t Pejs, t Prishtins, t Shkupit, t Vranjs e t Leskovcit). Kryengritjet q shprthyen n gjysmn e par t viteve 30 e detyruan Portn e Lart ti krijonte prsri m 1836 njsit e mdha administrative e sipas ksaj reforme, viset me popullsi shqiptare u ndan midis 3 ejaleteve: n ejaletin e Manastirit, guvernatori i t cilit, me titullin valiu i Rumelis, tani kishte n administrim pashallqet e Manastirit, t Shkodrs, t Prizrenit dhe t Pejs; n ejaletin e Sofjes, me n krye nj mareshal (myshir), nn vartsin e t cilit hyn gjithashtu pashallqet e Prishtins, t Shkupit, t Vranjs, t Leskovcit e t Nishit; n ejaletin e Janins, me n krye nj vezir, n kufijt e t cilit hyri, prve trojeve jugore shqiptare, edhe pashallku i Thesalis. M 1846, pashallku i Shkodrs dhe ai i Prizrenit u shkputn nga valiu i Rumelis (nga ejaleti i Manastirit) dhe formuan nj njsi administrative m vete, me emrin ejaleti i Shkodrs, i varur drejtprdrejt nga Stambolli.

    Me qllim q ta forconte m tej pushtetin qendror dhe t rriste kontrollin e vet n provinca, Porta e Lart ndrmori m 1864 nj reform tjetr administrative, sipas s cils vendin e ejaleteve e zun vilajetet, me n krye nj vali (guvernator). Edhe vilajetet u ndan si dikur ejaletet n sanxhak, n kaza e n nahije. Vilajeti u pajis me nj aparat burokratik t plot. N mnyr t veant ky aparat kishte pr detyr t vilte taksat pr shtetin, t nxirrte rekrutt pr ushtrin dhe t suprimonte venomet tradicionale. Sipas shembullit t shteteve evropiane, nn urdhrat e valiut qndronte Mexhlisi, d.m.th. kshilli administrativ i vilajetit, nga i cili vareshin drejtorit e ngarkuara pr sektor t veant t administrats (drejtoria e financs, e vakfeve, e ekonomis, e arsimit etj.). Repartet ushtarake t vilajetit me komandantin e tyre me grad, sipas rastit, gjeneral divizioni ose gjeneral armate, tani vareshin drejtprdrejt nga sulltani nprmjet shtatmadhoris s prgjithshme t ushtris osmane. Krahas tyre kishte nj varg organesh t tjera, si ishin ato gjyqsore dhe zyrat e sheriatit, t cilat n disa vise mbetn prsri n fuqi, ato t xhandarmris e t policis, t cilat vareshin drejtprdrejt nga valiu.

    Nj struktur administrative pak a shum t njllojt kishte edhe sanxhaku me kazan.
    Vilajetet nuk u krijuan menjher. Madje disa prej tyre u suprimuan dhe u rikrijuan prsri m von. Ve ksaj, edhe kufijt e tyre administrativ nuk qen t qndrueshm. Shpeshher krahina t tra shkputeshin nga nj vilajet dhe futeshin nn vartsin e nj vilajeti tjetr.
    Trojet shqiptare u prekn pjesrisht nga reforma e re administrative m 1867 me krijimin e vilajetit t Selanikut, i cili prfshiu disa krahina t Shqipris Lindore (rrethet e Matit, t Dibrs, t Strugs, t Pogradecit e t Kors). Dy vjet m von, m 1869, u krijua vilajeti i Shkodrs, n kufijt e t cilit hyn, prve viseve t Shqipris Veriore, edhe krahinat e Matit, t Dibrs, t Prizrenit, t Gjakovs etj. M 1873 kufijt e vilajetit t Shkodrs u ngushtuan n favor t nj vilajeti t ri, t vilajetit t Prizrenit, i cili prfshiu gjith Kosovn s bashku me sanxhakt e Dibrs, t Shkupit e t Nishit. Gjat ksaj kohe edhe ejaleti i Janins u kthye n nj vilajet.

    Megjithat, ndryshimet m t shpeshta dhe m t thella harta e vilajeteve i psoi gjat viteve t Krizs Lindore (1875-1878). N mnyr t veant vilajeti i Kosovs, qendra e t cilit kaloi nga Prizreni n Prishtin, psoi ndryshime t rndsishme n shtrirjen e vet territoriale pothuajse do vit, n ndonj rast edhe dy her n vit. Kshtu, pr shembull, m 1875 ai shtrihej vetm n viset e Kosovs, kurse dy vjet m von nn juridiksionin e tij u prfshi nj territor i gjer, q nga Dibra deri n Nish. Po ashtu ndodhi edhe me vilajetin e Shkodrs, i cili, pasi u suprimua m 1875, u riorganizua m 1877 jo si vilajet, por si ejalet, me nj territor gati dy her m t vogl se ai q kishte katr vjet m par. N t njjtn koh, vilajeti i Manastirit, i cili u krijua pr t parn her m 1875, dy vjet m von u suprimua duke hyr n juridiksionin e vilajetit t Selanikut.

    Pavarsisht nga kto ndryshime t thella dhe t shpeshta, trojet shqiptare mbetn m tepr t ndara midis katr vilajeteve. Ve ksaj, n secilin nga kto vilajete u prfshin edhe kombsi t tjera: n vilajetin e Kosovs popullsi shqiptare, serbe e maqedone, n at t Manastirit popullsi shqiptare, maqedone e greke, n vilajetin e Janins popullsi shqiptare, greke dhe vllehe, kurse n at t Shkodrs popullsi shqiptare e malazeze. Megjithat, shqiptart prbnin shumicn e popullsis n donjrin prej tyre dhe n t katr vilajetet t marra s bashku. M shum se kurdoher tani q n Ballkan kishin marr hov t madh lvizjet pr lirim kombtar, qllimi q ndiqte Porta e Lart me kt politik administrative ishte ti mbante t prara popullsit joturke t Perandoris, duke i vn n grindje kombsit e ndryshme t nj vilajeti dhe duke penguar bashkimin politik t popullsis s nj kombsie t vetme, q ishte e shprndar n vilajete t ndryshme.

    Harta administrative e Perandoris Osmane n Gadishullin Ballkanik u b pak a shum e qndrueshme vetm pasi kaloi tallazi i Krizs Lindore. Por edhe tani trojet shqiptare mbetn t coptuara midis katr vilajeteve. Madje, nj pjes e trungut etnik (krahina e Ulqinit) dhe disa vise t brezit ansor (krahinat e Podgorics, t Shpuzs, t Vranjs, t Leskovcit e t Nishit) tani mbetn jasht Perandoris Osmane, pra jasht katr vilajeteve, pasi u aneksuan nga Mali i Zi dhe nga Serbia n vitet 1878-1880. M 1888 ndarja e katr vilajeteve n sanxhak dhe e sanxhakve t tyre n kaza, ndarje e cila mbeti n fuqi deri n fund t sundimit osman, ishte n kt mnyr:

    Vilajetet Sanxhakt dhe kazat

    vilajeti i Shkodrs



    1. Sanxhaku i Shkodrs (kazaja e Shkodrs, e Tuzit, e Lezhs, e Puks, e Mirdits, e Krujs)?.
    2. Sanxhaku i Durrsit (kazaja e Durrsit, e Kavajs, e Shijakut, e Tirans).
    vilajeti i Kosovs 1. Sanxhaku i Shkupit (kazaja e Shkupit, e Kumanovs, e Kaanikut, e Shtipit, e Radovishts, e Koans, e Kratovs, e Peevs, e Egri-Palanks).
    2. Sanxhaku i Prizrenit (kazaja e Prizrenit, e Lums, e Tetovs).
    3. Sanxhaku i Pejs (kazaja e Pejs, e Gjakovs, e Gucis, e Berans, e Trgovishts).
    4. Sanxhaku i Prishtins (kazaja e Prishtins, e Mitrovics, e Vuiterns (e Vushtris), e Gjilanit, e Preshevs).
    5. Sanxhaku i Pazarit t Ri - Novi Pazari (kazaja e Pazarit t Ri, e Senics, e Kolashinit, e Akovs, e Novi Varoshit, e Prepoljes).
    vilajeti i Manastirit 1. Sanxhaku i Manastirit (kazaja e Manastirit, e Ohrit, e Follorins, e Krovs, e Prlepit).
    2. Sanxhaku i Kors (kazaja e Kors, e Starovs, e Bilishtit, e Oparit, e Kolonjs, e Kosturit, e Hurupishtit).
    3. Sanxhaku i Elbasanit (kazaja e Elbasanit, e ermeniks, e Peqinit, e Gramshit).
    4. Sanxhaku i Dibrs (kazaja e Dibrs, e Radomirs, e Matit, e Reks).
    5. Sanxhaku i Selfixhes (kazaja e Selfixhes, e Kozhanit, e Naseliit, e Lapsishtit, e Grebenes, e Kajlarit, e Elasons).
    vilajeti i Janins 1. Sanxhaku i Janins (kazaja e Janins, e Leskovikut, e Konics, e Filatit, e Ajdonatit, e Mecovs).
    2. Sanxhaku i Gjirokastrs (kazaja e Gjirokastrs, e Tepelens, e Prmetit, e Himars, e Delvins, e Pogonit).
    3. Sanxhaku i Beratit (kazaja e Beratit, e Vlors, e Myzeqes, e Mallakastrs, e Skraparit, e Tomorrics).
    4. Sanxhaku i Prevezs (kazaja e Prevezs, e Margllit, e Paramithis, e Lorosit).

    Popullsia q banonte n territoret e 4 vilajeteve ishte m 1850, afrsisht 1 700 000 banor, kurse m 1912 rreth 2 354 000 banor*. Kjo rritje shum e ngadalshme (40% brenda 60 vjetve) prcaktohej nga niveli ekonomik e shoqror shum i prapambetur i vendit, konkretisht nga prqindja e lart e vdekshmris s fmijve, nga epidemit e shpeshta q pllakosnin Turqin, nga mesatarja e ult e moshs s popullsis dhe nga mrgimi i dendur q pushtoi kto vise pas mesit t shek. XIX.

    Pr nga numri i banorve katr vilajetet kishin dallime t ndjeshme ndrmjet tyre. Gjat dhjetvjearve t fundit t sundimit osman, popullsin m t madhe e kishte vilajeti i Kosovs, i cili kishte n t njjtn koh edhe numrin m t madh t popullsis shqiptare. Pastaj vinin me radh vilajeti i Manastirit, i Janins dhe i Shkodrs. Sipas statistikave zyrtare osmane t vitit 1912 popullsia e t katr vilajeteve ishte afrsisht kjo:

    Vilajetet Popullsia Popullsia shqiptare %
    vilajeti i Kosovs 909 700 258 900 61,4 %
    vilajeti i Manastirit 694 800 375 900 54,1 %
    vilajeti i Janins 559 700 330 800 59,1 %
    vilajeti i Shkodrs 190 000 186 500 98,2 %
    gjithsej 2 354 200 1 452 100 61,7 %

    Sipas prllogaritjeve t prafrta, prbrja etnike e popullsis s katr vilajeteve t marra bashkrisht (pa sanxhakun e Selfixhes) ishte m 1912:

    shqiptar ..
    maqedon .
    grek녅..
    serb .
    turq ..
    vlleh
    t ndryshm.. 1 452 100 frym
    317 500
    170 000
    163 900
    130 400
    117 400
    2 200 61,7 %
    13,5 %
    7,3 %
    6,9 %
    5,5 %
    5,4 %
    0,1 %
    2 354 200 frym 100 %

    Raporti i shqiptarve kundrejt kombsive t tjera ndryshonte nga njri vilajet n tjetrin. N vilajetin e Shkodrs shqiptart prfaqsonin 98,2 %, kurse malazezt 0,6 %, t tjert 2 %. N vilajetin e Janins, kundrejt shqiptarve q zinin 59,1 %, grekt mbulonin 29,4 %, vlleht 10,4 %, t tjert 1,1 %. N vilajetin e Kosovs, ku qe prfshir edhe pjesa lindore e Maqedonis, me shum pak banor shqiptar (kazat e Shtipit, t Radovishts, t Koans, t Kratovs, t Peevs, t Kriva-Palanks), shqiptart prfaqsonin 61,4 %, kurse serbt 16,2 %, maqedont 13,3 %, turqit 9,1 % (pa sanxhakun e Shkupit, n vilajetin e Kosovs, shqiptart prfaqsonin 79,1 %. N vilajetin e Manastirit, pas shqiptarve q zinin 54,1 %, vinin maqedont 27,3 %, vlleht 7,4 %, turqit 5,8 %, serbt 2,1 %, t tjer 0,1 %.

    Shprndarja e popullsis shqiptare nuk ishte e njllojt as n 16 sanxhakt e katr vilajeteve. N 11 sanxhak shqiptart prbnin shumicn drrmuese t popullsis, nga 62,2 % n at t Prevezs deri n 98 % n at t Shkodrs. Kta sanxhak ishin: i Shkodrs, i Elbasanit, i Durrsit, i Beratit, i Dibrs, i Pejs, i Prizrenit, i Prishtins, i Gjirokastrs, i Kors dhe i Prevezs. N katr sanxhakt e tjer, raporti i shqiptarve me popullsit e tjera ishte i till: n at t Novi Pazarit shqiptart prbnin gjysmn e popullsis; n at t Shkupit shqiptart prbnin shumicn e popullsis vetm n kazan e Shkupit dhe n qytet; n sanxhakun e Manastirit po ashtu shqiptart kishin shumicn vetm n kazan e qendrs dhe n qytetin e Manastirit; n sanxhakun e Janins shqiptart prbnin shumicn n pjesn perndimore t tij; n sanxhakun e Selfixhes shqiptart nuk onin pesh.

    Me kt struktur etnike, katr vilajetet perndimore t Turqis Evropiane merrnin kshtu, si bashkrisht ashtu dhe veanrisht, karakterin e vilajeteve shqiptare. Mbi kt baz lindi platforma e rilindsve, t cilt krkonin prfshirjen e tyre brenda shtetit t ardhshm shqiptar. Megjithat, atdhetart prparimtar, duke qen m objektiv, pranonin q brenda kufijve t Shqipris mund t mos prfshiheshin kaza t veanta pa popullsi shqiptare.

  9. #9
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    2. ZHVILLIMI I EKONOMIS S TREGUT N QYTET





    Ekonomia qytetare. Shthurja e esnafeve




    N erekun e dyt t shek. XIX, n qytetet shqiptare mbisundonte ende prodhimi i vogl i mallrave. Masn drrmuese t popullsis qytetare (afrsisht 76-80%) e prbnin si dhe m par zejtart dhe tregtart e vegjl. N shumicn e rasteve zejtart ua shisnin ende konsumatorve prodhimet e tyre pa ndrmjetsin e tregtarve. do zejtar kishte punishten e vet t vogl. Masn m t madhe e prbnin zejtart, t cilt kishin t angazhuar n punishten e tyre nj kallf dhe nj irak. Punishtet me dy a m tepr kallf ishin t pakta.

    N qytetet kryesore t vendit ekzistonin pak a shum po ato deg prodhimi q ishin zhvilluar gjat shekujve t kaluar dhe n mnyr t veant gjat shek. XVIII. T tilla ishin zejtarit q merreshim me prpunimin e metaleve (armtar, farktar, kova, bakrxhinj, kazanxhinj, teneqexhinj etj.). Shkodra, Prizreni, Elbasani dhe Peja ishin gjithnj t prmendura pr prodhimin e stolive prej ari e argjendi. Nj mas e konsiderueshme e zejtarve merrej me prodhimin dhe zbukurimin e artikujve t veshmbathjes (tabakt, shajakxhinjt, rrobaqepsit, xhokaxhinjt, opingart etj.). Kishte pastaj nj numr t madh zejtarsh t degve t ndryshme, t cilt prodhonin artikuj ushqimor (furrxhinj, sheqerxhinj, gjellbrs, kafexhinj, vajxhinj) ose merreshin me prpunimin e lnds s drurit (marangoz, tavanxhinj, sndukxhinj, vozaxhinj, ibukxhinj, drugdhends, qerrexhinj etj.). Dyqanet ose punishtet e zejtarve, ishin gjithnj t grumbulluara n nj lagje m vete - n arshi a n pazar - t veuara nga lagjet e banuara t qytetarve. Gjithashtu arshit ose pazaret ruanin akoma tiparet e mparshme. Brenda tyre, dyqanet dhe punishtet zejtare t nj dege prodhimi ishin t rreshtuara n t njjtn rrug.

    N vitet 30-40 qndronin gjithnj n kmb organizatat esnafore t zejtarve. Formalisht do esnaf e ruante ende monopolin e prodhimit t vet. Askush nuk kishte t drejt t hapte nj punishte t re zejtare pa lejen e kshillit t esnafit. N prgjithsi, esnaft vazhdonin sipas tradits t caktonin mimin e shitjes s artikujve q prodhonin zejtart e tyre. Megjithat disiplina e vjetr esnafore kishte filluar prej kohsh t shkelej. Ku m shum e ku m pak, zejtart nuk i respektonin m rregullat e dikurshme n lidhje me sasin, cilsin dhe mimin e artikujve q prodhonin pr treg. Monopoli esnafor i prodhimit kishte psuar nj goditje t rnd dhe n nj drejtim tjetr. N disa lloje zejesh, zejtart kishin fituar t drejtn t shisnin prodhimet e tyre edhe n viset e tjera. Madje, n disa raste, nn presionin e zejtarve, Porta e Lart kishte filluar ta hiqte krejtsisht monopolin esfanor pr nj varg prodhimesh. Qysh n vitin 1841, sulltan Abdyl Mexhiti, me nj ferman perandorak drejtuar gjith ejaleteve, hidhte posht lutjen e esnafit t opingarve t zons s Prmetit, t cilt krkonin ta ruanin m tej monopolin e prodhimit t tyre, mbasi ky pretendim, si thuhej n ferman, ishte n kundrshtim me sistemin e Tanzimatit.

    Pasojat e zhvillimit t ekonomis monetare ishin ndier n mnyr t veant n radht e esnafve, t tregtarve apo t tyxharve, si quheshin n at koh. Disiplina esnafore n gjirin e tyre ishte shthurur qysh n shek. XVIII. Reshpert e mdhenj, t cilt kishin dal nga radht e borgjezis tregtare, ishin pasuruar sidomos me veprimtarin tregtare q zhvillonin me tregun e huaj. Rreth mesit t shek. XIX, reshpert e mdhenj, si pronar t kapitalit tregtar monetar, mund t mateshin, pr nga fuqia ekonomike, me ifligart e vendit. T till reshper kishte n t gjitha qytetet e rndsishme, por masa e tyre kryesore ishte prqendruar n Shkodr, ku disa firma tregtare e vazhdonin veprimtarin e tyre qysh nga shekulli i kaluar. Firmat e mdha shkodrane shquheshin pr rrezen e gjer t veprimtaris tregtare n t ciln hynin jo vetm Shqipria Veriore, Qendrore dhe Verilindore (Kosova), por edhe treva e Malit t Zi, madje edhe pjesa veriore e Maqedonis. Reshpert e Shkodrs kishin agjenci tregtare n Durrs, Tiran, Prizren, Pej, Ulqin, Tivar, Shkup, kurse rreth 60 firma shkodrane kishin agjent ose korrespondent tregtar n Trieste, prej nga ata lidheshin me tregun evropian. N radh t dyt vinin tregtart e Beratit, t cilt kishin agjensi ose korrespondent t tyre n Durrs e Vlor, kurse jasht vendit n Trieste, Korfuz e Malt.

    Reshpert ushtronin edhe veprimtarin kamatare dhe valutore (kambiste). Megjithat, si kudo n Perandorin Osmane, edhe n viset shqiptare funksionin ekonomik kryesor borgjezia reshpere e kryente si ndrmjetse midis tregut t brendshm dhe tregut t jashtm, duke u varur kryesisht nga tregu i huaj.
    Zhvillimi i pandrprer i ekonomis monetare, i cili mori nj hov t madh sidomos gjat viteve 40 e 50, e shpejtoi ritmin e shthurjes s esnafve. Nn nxitjen e krkesave t qytetarve e t fshatarve pr prodhimin e qytetit, regjimi i vjetr esnafor mori nga vet zejtart dhe tregtart vendas goditjen prfundimtare. Komisionet lokale, t cilat pr hir t tradits vazhdonin n do kaza t caktonin akoma mimet javore t prodhimeve qytetare e fshatare, u suprimuan prfundimisht gjat viteve 50. M 1861 u hoq zyrtarish me dekret perandorak edhe privilegji i fundit q u kishte mbetur organizatave esnafore, e drejta e lejes pr ushtrimin e zejeve, e cila tani kaloi n kompetenc t organeve shtetrore lokale.

    Organizatat esnafore vazhduan t ekzistonin edhe m von, por tani ato nuk e kryenin m funksionin ekonomik q kishin gzuar, si institucione t rendit feudal, gjat shekujve t kaluar. Tani esnaft morn pamjen e organizatave shoqrore dhe ndikimi tradicional, q ato ushtronin akoma mbi zejtart dhe tregtart, erdhi prher e m tepr duke u dobsuar.
    Si prfundim, qysh gjat viteve 40 punishtet zejtare u kthyen n njsi ekonomike n pronsi t plot t mjeshtrave zejtar, t pavarura nga disiplina esnafore. Me shthurjen dhe pastaj me heqjen e esnafeve u hap prfundimisht rruga e konkurrencs s zejtarve dhe e tregtarve n fushn e mimeve. M par n qytetet kryesore, dhe pastaj n tregjet e vogla, filloi t vepronte lirisht ligji i vlers, lvizja e mimeve sipas oferts dhe krkess, lufta pr t ulur koston dhe pr t shtuar prodhimin. Kshtu n tregun shqiptar filluan dalngadal t vepronin ligjet e ekonomis s tregut.



    Zhvillimi i mtejshm i tregut t brendshm



    Mbisundimi pr nj koh t gjat i ekonomis natyrore dhe i regjimit t timareve q mbshtetej n t e kishte vonuar s teprmi zhvillimin e tregut t brendshm shqiptar. Deri nj shekull m par lidhjet e fshatit me qytetin ishin shum t dobta. N treg shkonin kryesisht prodhimet fshatare, t grumbulluara n formn e rents feudale nga ana e spahinjve. Gjithashtu nevojat e fshatarve pr prodhimet zejtare t qytetit ishin t pakta, sepse kto nevoja ata i plotsonin brenda ekonomis s tyre individuale. Ve ksaj, sa koh sundonte regjimi i timareve, nevojat, q u lindnin her pas here fshatarve pr tok suplementare, ata i siguronin me ann e tokave vakante q ndodheshin brenda timarit, t cilat spahiu i dikurshm ua jepte pa ndonj vshtirsi me tapi, mbasi kto sillnin rritjen e t ardhurave edhe pr vet spahiun.

    Por qysh gjat shek. XVIII, me shthurjen e vazhdueshme t regjimit t timareve, mundsia pr t zgjeruar bashtinn individuale mori fund pr fshatart, sepse tokat vakante filluan t binin n duart e bejlerve ifligar. Fshatart e vegjl, q mbetn me toka t pakta, u detyruan ose t vendoseshin n ifligjet e bejlerve feudal, ose t krkonin burime jetese suplementare. Meqense zgjedhja feudale n ifligje ishte shum e rnd, fshatart e varfr prpiqeshin me do kusht ti shmangeshin kthimit t tyre n bujq-ifinj. Por edhe npr qytete, fronti i puns ishte shum i kufizuar qoft pr nivelin jo aq t zhvilluar t ekonomis monetare, qoft pr pengesat q vinin nga regjimi feudal esnafor. Pr kto arsye, deri n vitet 40, burimet suplementare t jetess fshatart e vegjl i siguronin, n nj mas t kufizuar, me ann e mercenarizmit, kurse shumica e tyre drrmuese me ann e nj veprimtarie t dyt ekonomike.

    Kt veprimtari suplementare ekonomike ata e zhvillonin brenda ose jasht fshatit, brenda ose jasht sfers bujqsore. Pr fshatart e vegjl q zotronin pak dynym tok shpeshher t ardhurat nga veprimtaria suplementare zinin vendin e par n buxhetin e varfr t familjes. Sipas veprimtaris s dyt q zhvillonin, fshatart e varfr kishin fituar tiparet e reja social-ekonomike. Nj pjes e tyre ishte kthyer n paraqendar - fshatar, t cilt pjesn e toks q u nevojitej e merrnin me qira nga pronart ifligar duke u kthyer kshtu n gjysmpronar dhe gjysmbujq. Nj pjes tjetr qe kthyer n argat (fshatar gjysmpronar e gjysmpuntor), t cilt largoheshin gjat disa muajve t vitit nga toka e tyre e pamjaftueshme dhe punonin me mditje pran ekonomive t tjera bujqsore, si druvar, shataxhinj, lamaxhinj, kosaxhinj, belaxhinj, kazmaxhinj, sharrxhinj etj.

    Krahas tyre n fshatin shqiptar kishte edhe fshatar-zejtar, t cilt pran ekonomis s vogl bujqsore organizonin brenda n familje nj punishte t vogl zejtare pr prodhime artikujsh t caktuar t destinuar pr treg?. Kishte m n fund edhe nj kategori tjetr banorsh t fshatit, fshatart-kurbetlinj, t cilt nevojat e tyre i plotsonin me t ardhurat q nj ose dy nga antart e familjes u drgonin nga kurbeti qytetar, brenda ose jasht vendit, ku ata qndronin pr periudha t gjata dhe punonin si puntor, si zejtar ose si tregtar.

    Diferencimi i radhve t fshatarsis tregonte se ekonomia natyrore, mbshtetja e rendit feudal, tashm kishte hyr n rrugn e shthurjes s shpejt. Masa t konsiderueshme fshatarsh kishin filluar t shisnin n treg jo vetm prodhimet e tyre bujqsore, blegtorale, zejtare, por n mjaft raste, si ndodhte me argatt ose kurbetlinjt, edhe fuqin e tyre t puns.
    Heqja e regjimit feudal-ushtarak, sanksionimi i pronsis toksore ifligare, lnia e lir e mimeve t tregut, rritja e vazhdueshme e peshs s taksave dhe vendosja e shrbimit t gjat ushtarak e shpejtuan m tej procesin e varfrimit t fshatarve. Ky varfrim e rriti numrin e prodhuesve t vegjl, t cilt, pr t siguruar burime t tjera jetese, ishin gati t shisnin kudo fuqin e tyre t puns. Si rrjedhim, pas viteve 40, zhvillimi i tregut t brendshm t fuqis puntore u krye me ritme m t shpejta.

    Tani q mundsit pr t rritur tokn pa blerje u pren dhe krkesat fiskale shtetrore u shtuan, fshatart u detyruan ti kushtonin m tepr kujdes edhe shfrytzimit t ekonomis s tyre. Kjo solli rritjen, ndonse me ritme t ngadalshme, t prodhimit bujqsor dhe t kontaktit t fshatarve me tregun. Pas viteve 40 fshatart filluan t vinin gjithnj e m shpesh n qytet pr t shitur prodhimet e tyre. Tani atyre u nevojiteshin t holla m tepr se m par pr t paguar taksat shtetrore q erdhn duke u shtuar, qoft pr t bler artikuj industrial pr t cilat tani kishin nevoj m tepr se m par.
    Zgjerimi i lidhjeve t fshatit me qytetin i dha gjithashtu hov prodhimit zejtar. Hov morn sidomos zejtarit q prpunonin prodhimet e fshatarve (lkur, lesh, li, pambuk, mndafsh, ullinj, duhan), po edhe zejtarit q prodhonin artikuj pr fshatin (vegla, en, veshje, mbathje, pajime t ndryshme). Kjo solli rritjen e numrit t zejtarve dhe t tregtarve.

    Nga viti 1842 n vitin 1888 numri i punishteve zejtare dhe i dyqaneve tregtare n qytet u rrit: n Shkodr nga 2 600 n 3 500, n Prizren nga 950 n 1 560, n Kor nga 480 n 840, n Berat nga 680 n 820, n Elbasan nga 580 n 730, n Tiran nga 610 n 720, n Tetov nga 450 n 610, n Prishtin nga 380 n 530 etj. Nj rritje t till patn t gjitha qytetet e vendit duke prfshir ktu edhe qytetet e vogla (pr shembull, brenda t njjts periudh numri i dyqaneve u rrit n Prmet nga 84 n 188, n Gostivar nga 40 n 97, n Starov nga 45 n 85, n Peqin nga 48 n 96, n Tepelen nga 15 n 45 etj.). Ve ksaj, n do krahin fushore ose malore lindi tregu lokal ku fshatart vinin do jav, ditn e pazarit, pr t shitur prodhimet e tyre dhe pr t bler sendet e nevojshme. Disa nga kto qendra t vogla, t cilat n vitet 40 e ruanin akoma karakterin e fshatit, si Fieri, Lushnja, Ballshi, Klcyra, Frashri, Kuksi, Shijaku, tani kishin me dhjetra dyqane zejtarie e tregtie.
    Deprtimi me ritme m t shpejta i ekonomis monetare n fshat u pasqyrua gjithashtu me rritjen e marrdhnieve t shkmbimit me vendet e huaja.

    Brenda 50 vjetve (q nga viti 1842 deri n vitin 1892) lvizja tregtare u rrit afrsisht katr her. Si dhe m par, ajo filloi t zhvillohej kryesisht me ann e detit. Numri i anijeve q preknin skelat shqiptare erdhi gjithnj duke u rritur. Nga rreth 160 ngarkesa e shkarkesa anijesh n vit q kryheshin n mesin e shekullit, numri i tyre arriti, n fund t shekullit, n rreth 400. Nga interesi q paraqisnin tani viset shqiptare pr tregun evropian, anijet e shoqrive t mdha t lundrimit t Austris e t Italis, si ishin Llojdi, Pulia (Puglia), Adria filluan t frekuentonin rregullisht, nj her, pastaj dy her dhe m tutje tri her n jav skelat e Shngjinit, t Durrsit, t Vlors e t Sarands.

    Madje qysh n vitet 50 e 60 edhe familjet reshpere shkodrane Daragjati, Bianki dhe Muzhani blen me fondet e tyre anije me avull, me t cilat kryenin lundrime tregtare t rregullta midis skelave shqiptare dhe skelave t Adriatikut. Nj zhvillim relativisht t madh mori gjat ksaj periudhe edhe lvizja tregtare me viset e brendshme t Gadishullit Ballkanik, e cila, edhe pse kryhej gjithnj me karvane kuajsh, kishte prsri leverdi pr tregun e brendshm shqiptar. Lidhjet gjithnj e m t shpeshta t fshatit me tregun i tregon sidomos rritja e vllimit t artikujve bujqsor e blegtoral, nga rreth 6 milion franga ari m 1850 n afrsisht 12 milion franga ari m 1898, q eksportoheshin nga skelat shqiptare n tregjet evropiane. At e tregon gjithashtu lista gjithnj n rritje e artikujve q importoheshin nga tregjet e huaja, t cilat vinin nga jasht ose n gjendje t gatshme (vajguri, sheqer, kafe, plhura, vegla, arm, llamba, sapun, kinkaleri etj.) ose si lnd e par dhe prpunoheshin nga zejtart vendas (hekur, elik, plumb, kallaj, zink, lkur, stof etj).

    Zhvillimi i tregut t brendshm solli si kudo edhe n Shqipri nevojn e veprimeve m t lehta financiare dhe t lvizjes m t shpejt t mallrave. Nn ndikimin e ktyre nevojave, filluan t ngrihen dhoma e tregtis, gjykata tregtare, zyra postare dhe agjenci lundrimi. Qysh n vitet 80, Banka Perandorake Osmane eli deg t saj n qendrat e katr vilajeteve, t cilat nga ana e tyre krijuan korrespondent bankar n qytetet e tjera t vendit. N t njjtn koh u ngritn n t gjitha qendrat e sanxhakve dhe t kazave deg ose arka t Banks Bujqsore osmane (Ziraat Bankasi), t cilat kryenin edhe veprime krediti. Gjithashtu krijuan agjenci n Shkodr, n Durrs e n Vlor edhe disa nga shoqrit e mdha t sigurimeve t Triestes e t Venedikut. Nga 2 shtete t huaja q kishin m 1840 konsullata n viset shqiptare (Franca, Anglia), n fund t shek. XIX kishin konsullatat e tyre n kto vise 9 shtete (Franca, Anglia, Austria, Italia, Rusia, Greqia, Serbia, Rumania, Mali i Zi).

    Q nga pjesa e fundit e shek. XIX, nn presionin e krkesave t reshperve shqiptar, u dukn edhe hapat e par n ndrtimin e rrugve t komunikacionit, nga t cilat patn nj far interesi rrugt e qerreve q lidhn Shkodrn me Lezhn e Shngjinin, Tirann me Durrsin e Kavajn, Sarandn dhe Gjirokastrn me Janinn, Manastirin me Korn dhe Janinn, Elbasanin me Kavajn e Durrsin. Gjat viteve 70 u ndrtua gjithashtu hekurudha Selanik-Shkup-Mitrovic, e cila kalonte prmes viseve t Kosovs.

    Shthurjen gjat ksaj periudhe me ritme m t shpejta t ekonomis natyrore dhe zhvillimin e mtejshm t tregut t brendshm e tregon m n fund ngritja e dyqaneve tregtare dhe e punishteve zejtare npr fshatrat e vendit. N vitet 40 t tilla dyqane jasht qyteteve ishin shum t rralla, gj q ndodhte pjesrisht edhe nga pasiguria q sundonte n kto vise. Gjat gjysms s dyt t shek. XIX, edhe pse pasiguria nuk u likuidua plotsisht, numri i tyre erdhi vazhdimisht duke u rritur, n mnyr t veant n ato krahina t Shqipris s Jugut ku ekonomia monetare kishte deprtuar me ritme m t shpejta se gjetk. Sipas njoftimeve zyrtare turke, n vitet 80 kishte jasht qyteteve: n kazan e Kors me 168 fshatra 1 175 dyqane, n at t Beratit me 175 fshatra 360 dyqane, n kazan e Prmetit me 140 fshatra 340 dyqane, n at t Gjirokastrs me 62 fshatra 240 dyqane, n at t Delvins me 130 fshatra 140 dyqane, n kazan e Vlors me 64 fshatra 45 dyqane, n at t Tepelens me 61 fshatra 35 dyqane. Rrjeti i dyqaneve u ngrit, ndonse me prpjestime m t vogla, edhe n vise t tjera t vendit. Pr shembull, po at vit kishte: n kazan e Peqinit me 97 fshatra 80 dyqane, n at t Dibrs s Eprme me 142 fshatra 76 dyqane, n kazan e Dibrs s Poshtme me 38 fshatra 25 dyqane, n kazan e Elbasanit me 97 fshatra 20 dyqane, n at t Matit me 33 fshatra 15 dyqane, n at t Gramshit me 66 fshatra 5 dyqane etj.

    Shtrirja e rrjetit t tregtis n fshat i dha nj shtytje t madhe forcimit t lidhjeve ekonomike midis tregjeve lokale dhe qyteteve kryesore, njkohsisht edhe midis vet qyteteve kryesore t vendit. Me gjith pengesat q vinin nga vshtirsit e komunikacionit dhe nga pasiguria e qarkullimit, qendrat kryesore ekonomike t vendit tashm u lidhn me njra-tjetrn ose drejtprdrejt, ose trthorazi, duke u kthyer n hallka t veanta t tregut t brendshm kombtar. Si rezultat i ktij zhvillimi, gjat ksaj periudhe u formua bashksia e jetess ekonomike n viset shqiptare.

  10. #10
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Punishtet manifakturore dhe fabrikat e para



    Zhvillimi i ekonomis monetare dhe shthurja e disiplins esnafore i dhan nj shtytje shtimit t prodhimit t punishteve zejtare. Ky proces pushtoi sidomos punishtet zejtare t kpucve, t opingave, t lkurve, t shajakve, t qilimave, t armve, t argjendaris, t qndistaris etj. Rreth mesit t shek. XIX n Shkodr, Prizren, Berat, Elbasan, Kor e gjetk kishte mjaft punishte ku punonin 5 deri 10 krah pune, madje n disa prej tyre deri n 15 krah pune. N kto punishte procesi i prodhimit vijoi t kryhej, si edhe m par, me po ato vegla dore, por tani mori nj prmbajtje t re social-ekonomike. Si trajtimi i krahve t puns, ashtu dhe shitja e prodhimeve t tyre, nuk vareshin m nga disiplina esnafore, por nga ligjet e tregut t lir. Kallfa dhe iraku i djeshm u kthyen n nj shits t lir t krahut t tyre t puns, kurse mjeshtri zejtar n nj pronar i plot i mjeteve t prodhimit. Si rrjedhim, pas viteve 40 n gjirin e punishteve t mdha zejtare filluan t lindnin, ku m par e ku m pas, elementet e para t marrdhnieve t ekonomis s tregut.

    Por n punishtet e mdha zejtare t ksaj periudhe mbeti pr disa koh n fuqi ndarja e mparshme e puns. Procesi i kooperimit t thjesht hyri me vshtirsi n gjirin e tyre. Megjithat, nn nxitjen e konkurrencs s lir, q u zhvillua gjat gjysms s dyt t shek. XIX, qoft midis prodhimeve t zejtarve lokal, qoft midis tyre dhe prodhimeve evropiane, nga radht e borgjezis tregtare doln nisma pr t ngritur punishte manifakturore me nj baz teknike m t prparuar se ajo e punishteve zejtare. Filluan t duken makinerit e para t sjella nga jasht pr punimin e lnds s par vendase. Nga vitet 70 t shek. XIX lindn elementet e para t industris me motor, u ngritn ndrmarrjet industriale t mekanizuara (fabrikat), q punonin me fuqi motorike. Por kto ndrmarrje kishin m shum pamjen e punishteve t zgjeruara me disa makina. T tilla qen pr shembull flandrat pr prpunimin dhe endjen e mndafshit, q tregtari shkodran Filip Parruca solli qysh n vitin 1860 nga Italia, filatura mekanike me avull q solln nga jasht afrsisht n at koh vllezrit Bianki n Shkodr, makinat e dors pr prpunimin e gajtanve ose arqet pr prodhimin e shiritave, q disa pronar punishtesh solln gjithashtu nga jasht pak vite m von.

    Por ndrmarrjet m t rndsishme t industris n Shkodr ishin fabrika e sapunit (e ndrtuar nga Stefan Bianki dhe Engjll oba, e cila prodhonte afr 180 ton sapun n vit), fabrika e makaronave, ajo e brezave, e tisazhit, e cigareve (ku punonin mbi 100 puntore), fabrika e tullave, mullinjt e blojes me fuqi motorike, shtypshkronja, fabrika e uthulls dhe e vers, nj kantier i vogl pr ndrtimin e riparimin e barkave, furra moderne Hofman etj. N Ulqin ishin ngritur kantieret e ndrtimit t anijeve, n njrin prej t cilve punonin deri n 50 puntor.

    N qendrat e tjera t vendit lindn gjithashtu ndrmarrjet e para industriale pr prpunimin e artikujve t konsumit, si fabrika mielli, vaji, sapuni, t plhurave, t cigareve, t lkurs, t tisazhit etj. M 1870 u ndrtuan n Kor dy furra moderne pr prodhimin e glqeres, nj mulli drithi me kapacitet bluarjeje 150 kv n 24 or, nj fabrik miellit etj. N fundin e shek. XIX u ndrtuan n Prishtin dy fabrika mielli dhe disa mullinj me motor, ndrsa n viset e tjera t vilajetit t Kosovs u ngritn nj fabrik sapuni, nj sharr mekanike pr prpunimin e drurit (me kapital shqiptaro-gjerman), fabrika e birrs, e miellit, e tullave dhe e tjegullave; n Tetov ishte ngritur fabrika e gajtanit, 15 punishte pr prodhimin e plhurave dhe fabrika e miellit (e ndrtuar nga nj firm hungareze); n Prizren dhe n Plevlje kishte dy fabrika t tjera gajtani. N Durrs ishte ngritur nj sharr mekanike (q i prkiste nj shoqrie franceze) dhe disa mullinj me fuqi motorike; n Vlor ishte ngritur industria nxjerrse e bitumit t Selenics, kriporja, nj poeri (ku punonin m shum se 100 puntor), disa fabrika t kohs pr prodhimin e vajit; n Elbasan ishin ndrtuar dy presa moderne dhe nj makin hidraulike pr prodhimin e vajit, nj fabrik sapuni, fabrika e duhanit dhe ajo e miellit; n Gjirokastr ishte ngritur fabrika e prpunimit t lkurs; n Kavaj kishte kripore, punishte t qeramiks, dy mullinj me fuqi motorike; n Prevez u ngrit nj fabrik sapuni etj.

    Gjat ksaj periudhe u dukn edhe investimet e huaja, t cilat u kufizuan vetm n sfern e shfrytzimit t minierave dhe t pyjeve. Qysh m 1875 Shoqria angleze Mejers (Mayers) mori pr shfrytzim minierat e sers n Selenic; m pas (m 1891) kt koncesion e mori nga Shoqria Mejers, nj shoqri frnge, e formuar n Paris posarisht pr shfrytzimin e ksaj miniere (Socit des bitumes de Selenitza). M 1904 Shoqria italiane Firpo e Berberis mori pr shfrytzim pyjet e Thumans afr Durrsit dhe solli ktu sharra mekanike moderne. M 1910 Shoqria tjetr italiane Vismara filloi, gjithashtu, me ann e sharrave moderne shfrytzimin e pyjeve t Mirdits. N vitet e fundit t sundimit osman u ngritn nga investitor t huaj nj fabrik makaronash n Shkodr, nj fabrik vaji n Vlor etj.

    Ngritja e fabrikave, sado q u krye me ritme t ngadalshme, tregonte se Shqipria kishte hyr n rrugn e lindjes s ndrmarrjeve kapitaliste. Megjithse me nj teknik m t prparuar, t gjitha kto fabrika kishin pa prjashtim nj kapacitet t vogl prodhimi dhe secila kishte nj numr t kufizuar puntorsh, madje disa prej tyre m pak se punishtet e mdha zejtare. Pesha e prodhimit t tyre industrial, s bashku me at t punishteve manifakturore, zinte nj vend fare t parndsishm kundrejt prodhimit q dilte nga duart e zejtarve t vegjl, t cilt mbushnin si edhe m par tregjet lokale t vendit. Ve ksaj, megjithse borgjezia reshpere zotronte fonde monetare t mdha dhe ndonse kishte nj treg t lir krahsh pune, as fabrikat e reja, as punishtet manifakturore nuk e rritn m tej prodhimin dhe nuk u kthyen n industri moderne. Pr m tepr, disa prej tyre e pushuan pas disa kohsh veprimtarin ekonomike. Arsyeja kryesore e zhvillimit shum t ult t prodhimit industrial kapitalist n Shqipri qe varfrimi me ritme shum t shpejta q i shkaktuan tregut t brendshm, nga njra an sistemi fiskal parazitar i sunduesit osman, nga ana tjetr vrshimi i pandalshm i mallrave t huaja t vendeve t zhvilluara t Evrops.

    do vit me miliona grosh mblidheshin n form taksash nga Shqipria dhe merrnin rrugn e Stambollit, ndrsa n vend shpenzoheshin shuma tepr t pakta vetm pr mbajtjen e administrats shtetrore. Kshtu, pr shembull, n vitin 1888, sipas t dhnave t salnames osmane pr vilajetin e Manastirit, nga tre sanxhakt shqiptar t ktij vilajeti (sanxhakt e Kors, t Elbasanit dhe t Dibrs) shuma e taksave t vjela ishte 13,8 milion grosh, kurse pjesa e shpenzuar n vend vetm 3,7 milion grosh. Po kshtu ndodhte edhe n viset e tjera. Sipas salnames turke pr vilajetin e Janins, n vitin 1900 n sanxhakt e Gjirokastrs, t Beratit e t Prevezs u grumbulluan at vit 16,4 milion grosh dhe u shpenzuan n vend vetm 2,7 milion grosh. Kjo grabitje e vazhdueshme, e cila bhej n kurriz t shtresave t gjera t popullsis, q ishin pothuajse t vetmit kontribues t buxhetit turk dhe konsumator kryesor t prodhimeve industriale, solli si pasoj dobsimin e vazhdueshm t tregut t brendshm shqiptar.

    Faktori tjetr q shpuri n dobsimin e tregut t brendshm shqiptar ishte konkurrenca e mallrave evropiane, t cilat n baz t kapitulacioneve hynin n Shqipri me nj tagr tepr t ult doganor. Si rrjedhim i ktyre faktorve, prodhimi i punishteve zejtare e manifakturore lokale, duke mos qen n gjendje ti bnte ball konkurrencs s prodhimeve industriale t huaja, hyri n nj kriz t rnd, e cila e oi n nj rnie t vazhdueshme. Goditjen e par e psuan prodhimet e tekstileve, si qen tekstilet e linjta, t leshta dhe t mndafshta. Me vrshimin e mallrave t huaja, eksportimi i ktyre prodhimeve nga Shqipria u ndrpre, madje kto prodhime filluan t mos gjenin treg as brenda vendit. Si pasoj, filandrat dhe makinerit, q u solln n vitet 60-80 n Shkodr, n Kor e n Berat pr prodhimin e tekstileve t leshta e t mndafshta filluan t mbylleshin njra pas tjetrs. N fillim t shek. XX jetonte ende prodhimi i vogl i grave shtpiake (shajaku n Kor e n Berat, mndafshi n Tiran e n Shkodr), por edhe ktu ky prodhim ishte n rnie t plot. Pr t njjtat arsye, rnia q ishte shfaqur qysh m par n prodhimin e armve t zjarrit (pushk, kobure, fishek) tani u thellua m tej. Pas mesit t shek. XIX zejtart armtar, q mbushnin ende pazaret e Shkodrs, t Prizrenit dhe t Elbasanit nuk i prodhonin m t gjitha pjest e armve. Disa prej tyre, si qen pr shembull tytat e pushkve e t kobureve, filluan ti sillnin nga jasht. Por edhe kjo nuk vijoi gjat. Me vrshimin n Shqipri t armve martina, m t lira dhe m moderne, prodhimi vendas i pushkve e i kobureve, me gjith traditat e lashta, ra prfundimisht, derisa u zhduk fare gjat erekut t fundit t shek. XIX. Gjat ksaj periudhe filloi t binte edhe zejtaria e tabakve, e cila gjithashtu nuk qe m n gjendje ti konkurronte nga mimi lkurt e regjura n fabrikat moderne evropiane. Kt fat psuan edhe deg t tjera, si qen zejtarit e argjendarve, t remtarve, t drugdhendsve etj.

    Nga ana tjetr, me vrshimin e mallrave t huaja dhe me rrnimin e punishteve t vendit, u prmbys raporti q ekzistonte m par n bilancin e tregtis s jashtme t viseve shqiptare. Gjat gjysms s dyt t shek. XIX vllimi i mallrave t importuara nga tregjet evropiane erdhi duke u rritur. N listat e tyre tani bnin pjes edhe artikuj t cilt m par prodhoheshin nga zejtart shqiptar, madje edhe artikuj t cilt m par figuronin n listat e mallrave q eksportonte Shqipria (fije mndafshi, fije pambuku, stofra t leshta, plhura mndafshi, en shtpiake, lkur t punuara, shuall e kpuc, arm e barut, brava e gozhd, feste e breza, kazma e lopata etj.). Pr m tepr, n listn e mallrave q tani eksportoheshin nuk figuronin m si dikur artikuj t prpunuar dhe aq m pak mallra t gatshme, por vetm bagti t imta e t trasha, shum pak prodhime bujqsore dhe kryesisht lnd t para n gjendje natyrore (lesh, lkur, duhan, ullinj, dyll i papunuar etj.). Diferenca midis importimeve dhe eksportimeve erdhi kshtu vazhdimisht duke u rritur. N fund t shek. XIX vlefta e mallrave t importuara nga skelat bregdetare ishte tri her m e madhe se ajo e mallrave t eksportuara (m 1898 nga skelat e Shqipris u importuan mallra me nj vleft prej 34 milion franga ari, kurse vlefta e mallrave t eksportuara ishte rreth 12 milion franga ari). Ky deficit i theksuar q vazhdoi me dhjetra vjet e varfroi edhe m shum pasurin monetare t vendit. Shterrimin e plot t ksaj pasurie e frenuan deri n nj far shkalle vetm drgesat periodike valutore t kurbetlinjve (emigrantve) shqiptar, q punonin n vise t huaja dhe q i kishin ln familjet n Shqipri.

    Karakteri parazitar i administrats osmane dhe konkurrenca tregtare e shteteve evropiane, duke varfruar sistematikisht pasurin monetare vendase, e dobsuan thellsisht fuqin blerse t masave popullore dhe krijuan kshtu nj situat mbytse pr zhvillimin e industris kombtare shqiptare. Pr kt arsye trojet shqiptare mbetn deri n fund t sundimit osman pa asnj industri t zhvilluar.
    M 1912 n trojet e trungut etnik shqiptar kishte, prve punishteve manifakturore, shum pak fabrika t vogla me motor:

    Mullinj drithi . 26 njsi
    Fabrika vaji ... 4
    Fabrika sapuni .. 2
    Fabrika lkursh ... 2
    Fabrik tisazhi .. 1
    Fabrika cigaresh ... 2
    Fabrik makaronash . 1
    Shtypshkronja ... 5
    Sharra mekanike ... 7
    50

    T gjitha kto fabrika kishin pa prjashtim nj kapacitet shum t kufizuar prodhimi. Numri i puntorve t ktyre njsive ishte gjithashtu fare i vogl. N seciln prej tyre punonin 3-15 puntor dhe fare rrall mbi 16 puntor, kurse numri i tyre i prgjithshm llogaritej n disa qindra puntor. Si prfundim, marrdhniet karakteristike pr ekonomin e tregut n u dukn Shqipri jo aq n rritjen e ndrmarrjeve moderne kapitaliste, por kryesisht n veprimin e ligjeve t ekonomis s tregut.



    Struktura shoqrore e qyteteve



    Ekonomia e re e tregut, q lindi n Shqipri gjat shek. XIX solli ndryshime n strukturn shoqrore t qyteteve. Por pr shkak t ruajtjes s strukturs shtetrore feudale t Perandoris Osmane, e cila qndronte n fuqi vetm n saje t dhuns, qytetet shqiptare nuk u liruan dot nga zgjedha e shtress s vjetr feudale sunduese. Prfaqsuesit kryesor t saj, funksionart e lart t administrats shtetrore, shtresat e siprme t klerit islamik dhe feudalt e fuqishm derebej, t shkputur si edhe m par nga sfera e prodhimit, vijuan t grabisnin popullsin dhe arkn e shtetit me ann e dhuns, t arbitraritetit, t mashtrimit dhe t spekulimeve. Pr kt arsye ata nuk ishin aspak t interesuar pr ta ndryshuar strukturn ekonomike, shoqrore e politike t Perandoris Osmane. N kushtet e reja t krijuara nga veprimi i ligjeve ekonomike kapitaliste, karakteri parazitar i tyre u b m i theksuar. Nga pjestart e klass s vjetr sunduese qen prekur vetm krert e feudalizuar t esnafeve, t cilt, me heqjen e monopolit esnafor, humbn bazn e tyre ekonomike, si rrjedhim burimin e pushtetit t tyre t dikurshm. Deri n vitet 60 ata vazhduan t bnin pjes n shtresat e larta t popullsis qytetare, vetm pr hir t tradits shekullore ose prkrahjes politike q Porta e Lart u detyrua tu jepte pr t shuar trazirat e shkaktuara prej tyre.

    Borgjezia tregtare, sidomos reshpert e mdhenj, me rritjen e mtejshme t tregtis grosiste, u fuqizuan m shum. Me krizn q shkaktoi ndr prodhuesit shqiptar vrshimi i mallrave t huaja, edhe burimi tjetr i fitimit t tyre, fajdeja, erdhi gjithashtu duke u rritur (n vitet 80 n tregun e Shkodrs fajdeja kapte normalisht 50-60%). N qytetet e pajisura me garnizone ushtarake reshpert nxorn fitime t mdha edhe nga kontratat pr furnizimin e ushtris me ushqime, veshmbathje e pajime t ndryshme. N tregjet kryesore t vendit ata futn nn varsin e tyre shum nga zejtart e vegjl dhe nga grat shtpiake, t cilat tani prpunonin lndn e par vendase t grumbulluar prej reshperve dhe t destinuar pr eksport (lesh, lkur, mndafsh, bim, fruta etj.). Reshpert u pajisn me anije lundrimi (12 anije deri m 1912) dhe prqendruan n duart e tyre kapitale tregtare e monetare t mdha. Por kjo pjes e borgjezis, n kushtet e arbitraritetit t administrats osmane dhe t zhvillimit t dobt t tregtis, nuk arriti t kalonte kapitalet e saj nga sfera e qarkullimit n at t prodhimit, mbeti e lidhur deri n fund t sundimit osman me veprimtarin tregtare e kamatare, duke i akorduar kredi edhe vet financs shtetrore lokale. Ve ksaj, me hyrjen gjithnj e m shum t toks n sfern e qarkullimit t mallrave, nj pjes e tregtarve u bn njkohsisht pronar ifligjesh, duke u kthyer kshtu n nj borgjezi reshpero-ifligare.

    Forca e re shoqrore q lindi n kt koh, borgjezia industriale, pr shkak t klims mbytse q sundoi pr zhvillimin e ekonomis s tregut, sidomos pas viteve 70, pati deri n fund t sundimit osman nj pesh t parndsishme.
    Me zhvillimin e ekonomis s tregut filloi t shfaqej n viset shqiptare edhe nj shtres tjetr shoqrore, puntort, brthamn e s cils e prbnin mditsit e thjesht q punonin n fabrikat, minierat, kriporet, anijet, sharrat dhe punishtet e ndryshme. Por n radht e ksaj shtrese shoqrore hynin edhe prodhuesit e tjer t qytetit, si ishin kallft, irakt, shegertt, muratort, qiraxhinjt, hamejt, druvart, prodhuesit e vegjl t pazarit e t shtpis q punonin pr reshpert e mdhenj dhe, s bashku me ta, shtresa e t papunve. Puntort e t gjitha kategorive punonin pa prjashtim deri 14 or n dit dhe merrnin nj pag shum t ult, q shpesh jepej n formn e qesimit. Deri n fund t sundimit osman nuk doli asnj legjislacion q t mbronte t drejtat m elementare t puntorve.

    Me gjith pasojat q pati pr prodhimim e vogl vrshimi i mallrave t huaja, masn drrmuese t popullsis s qyteteve e formonin, si edhe m par, zejtart e tregtart e vegjl. Edhe pse disa nga zejtarit e vjetra u zhdukn nga pazaret e qyteteve ose ishin n rnie t plot, forcimi i vazhdueshm i lidhjeve t fshatit me qytetin u dha mundsi zejtarve q merreshin me veshmbathjet fshatare ti shptonin rrnimit ekonomik (zejtart q prodhonin tirqe, shallvare, poture, kallca, opinga, breza, qeleshe etj.). Ve ksaj, n disa deg t prodhimit zejtar artikujt evropian nuk arritn ta konkurronin prodhimin vendas, i cili shitej m lir se prodhimi i huaj (prodhimet e remtarve, t farktarve, t poarve, t sarave, t kpuctarve etj.). M n fund, rritja e krkesave t vet popullsis qytetare solli n disa fusha shtimin e numrit t zejtarve (rrobaqeps, marangoz, furrxhinj, sheqerxhinj, sahatinj etj.). Zhvillimi i tregut t brendshm, vrshimi i mallrave t huaja dhe zhvillimi i jets qytetare solln nga ana e tyre rritjen e mtejshme t dyqaneve t tregtarve t vegjl dhe t lokaleve t shrbimit social (hotele, hane, restorante, pijetore etj.). Por rritja e numrit t zejtarve t vegjl nuk tregonte aspak lulzimin e tyre ekonomik. Sikurse shnonte nj udhtar i huaj, q kaloi n Shqipri m 1910, shumica e zejtarve ishte e zhytur n varfri t thell dhe qndronte n dyqanet e veta vetm sepse nuk gjente pun tjetr.

    Megjithse ekonomia feudale ishte shthurur, sundimtari osman vijonte ta ruante t paprekur sistemin politik e shtetror feudal. Ndrsa zhvillimi ekonomik e shoqror i vendit krkonte shkputjen e viseve shqiptare nga grabitja sistematike e huaj, sundimtari osman prpiqej ta forconte m tej shtypjen e vet shekullore n Shqipri.

  11. #11
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    3. DEPRTIMI I EKONOMIS S TREGUT N FSHAT





    Rritja dhe copzimi i prons ifligare



    N fillim t viteve 40 timari feudal turk zyrtarisht nuk ekzistonte m n Perandorin Osmane. Ai ishte suprimuar me ligj nga Porta e Lart qysh n vitin 1834. N t vrtet, timari ishte zhdukur nga tokat m pjellore t viseve shqiptare, t cilat kishin hyr n sistemin e ifligut, prpara se t hiqej zyrtarisht. Timari qndronte ende vetm n fshatrat me toka buke t pakta, por edhe ktu zotruesit e tyre, spahinjt, n shumicn e rasteve ishin kthyer prej kohsh n feudal-derebej. Si t till ata i ruanin pozitat sunduese vetm n saje t prkrahjes q u detyrua tu jepte sulltani me ann e sistemit t harxheve. Sipas ktij sistemi, feudalt spahinj gzonin t drejtn n koh lufte t rekrutonin kundrejt harxheve (shprblimeve) mercenar pr n luft dhe n koh paqeje t vilnin, kundrejt nj shume t caktuar, taksat shtetrore brenda timarit t tyre.

    Megjithat, pas vitit 1834 spahinjt nuk u ngjanin atyre t shekujve t kaluar, pasi tani nuk e gzonin tesarrufin (zotrimin) mbi tokat e fshatarit. Si rrjedhim ata e kishin humbur zotrimin feudal mbi tokn. Por edhe pse e humbn tesarrufin, spahinjt derebej, duke u mbshtetur n forcat e tyre t armatosura dhe n prkrahjen e Ports s Lart, vijuan t ushtronin pushtet mbi fshatart e zons s tyre.

    Pr t njjtat arsye Porta e Lart nuk preku as bajraktart e krahinave malore t veriut. Ata vijuan t gzonin si n koh lufte, ashtu edhe n koh paqeje po ato detyra dhe po ato t drejta q kishin pasur gjat shekullit t kaluar. Megjithat, n viset malore t Veriut, pr shkak t mbeturinave ende t gjalla t normave fisnore, dhuna dhe arbitrariteti i bajraktarve nuk morn prpjestime aq t mdha, sa ato t derebejve n viset e tjera t vendit.

    Me heqjen e sistemit t timarit dhe me njohjen zyrtarisht t pronsis private mbi tokn, pronsia ifligare u njoh ligjrisht nga shteti osman. Bejlert ifligar fituan t drejtn jo vetm ta administronin, por edhe ta zgjeronin lirisht pronn e tyre, e cila pr m tepr hyri nn mbrojtjen e dretprdrejt t Perandoris Osmane. Madje Porta e Lart, shumicn e ifligjeve q ua kishte konfiskuar dikur feudalve t dnuar si kryengrits, n radh t par Ali pash Tepelens, Ibrahim pash Vrlacit, Ibrahim bej Alltunit, Osman bej Kryekuqit, i shpalli pronsi private shtetrore, duke e kthyer kshtu vet Perandorin Osmane n nj pronare t madhe ifligare. T drejtn e pronsis e fituan edhe institucionet fetare islamike e t krishtera. Si rrjedhim, me likuidimin e pronsis feudale-ushtarake, ajo feudale-ifligare u b forma kryesore e pronsis toksore, mbi t ciln tani mbshtetej shteti feudal turk.

    N vitet 40 ifligjet kapnin n viset e katr vilajeteve rreth 700 mij hektar ose rreth 55 pr qind t tokave t punueshme. Por shprndarja e tyre nuk ishte e njjt kudo. N krahinat e vilajetit t Janins ifligjet zinin rreth 70 pr qind t tokave t punueshme, n viset e vilajetit t Shkodrs rreth 60 pr qind, n t Manastirit rreth 52 pr qind dhe n viset e Kosovs rreth 40 pr qind.
    Pronsia ifligare nuk ishte rritur njsoj as brenda secilit vilajet. Ajo ishte shtrir kryesisht n viset fushore, aty ku ndodhej pjesa m e madhe e tokave t punueshme. Nga t dhnat pr ejaletin e Janins del, se m 1850 n rrethet e sotme t Fierit dhe t Lushnjs t gjitha fshatrat pa prjashtim (184 fshatra) ishin kthyer n ifligje. N disa vise t tjera t ejaletit, si n rrethin e Pogonit, pronsia ifligare zinte 93 pr qind t fshatrave, n at t Paramithis 91 pr qind, n at t Filatit 64 pr qind, n kazan e Delvins 58 pr qind, n at t Gjirokastrs 35 pr qind, n at t Vlors 29 pr qind, n krahinn e Mallakastrs 20 pr qind, n kazan e Prmetit 12 pr qind, kurse n kazan e Tepelens 9 pr qind. Brenda ejaletit t Janins kishte gjithashtu vise, si ishte kazaja e Skraparit dhe ajo e Tomorics me 43 fshatra, t cilat nuk e njihnin fare institucionin e ifligut.

    Shumica drrmuese e prons ifligare, rreth 76 pr qind e siprfaqes s saj, ishte n pronsi private t bejlerve feudal, mjaft nga t cilt e kishin grumbulluar me grabitje gjat dyqind vjetve t kaluar. Gjat viteve 40 ajo ndodhej e prqendruar ende n duart e pak familjeve feudale, q t gjitha me origjin shqiptare. Disa prej tyre zotronin siprfaqe t mdha jo vetm n viset shqiptare, por edhe n krahinat e tjera t Turqis Evropiane: p.sh., familja e Skyfterajve t Libohovs zotronte rreth 28 000 ha tok n Toskri, n amri e n Thesali, kurse ajo e Begollajve t Pejs rreth 22 mij ha n Kosov, n Bosnj e n Serbi. Pronar t mdhenj feudal, t cilt zotronin ifligje n viset shqiptare, ishin Kokatt e Delvins (rreth 18 000 ha), Gjinollt e Prishtins (rreth 16 000 ha), Toptant e Tirans (rreth 15 000 ha), Drrallat e Tetovs (rreth 12 000 ha), Rrotullat e Prizrenit (rreth 10 000 ha), Bushatllinjt e Shkodrs (rreth 8 500 ha), Okllapajt e Gjilanit (rreth 8 000 ha), Alizott e Gjirokastrs (rreth 7 500 ha) etj.

    Pas bejlerve feudal, vendin e dyt si pronar latifondist e zinte vet shteti osman, i cili zotronte rreth 20 pr qind t prons ifligare. Pjesa drrmuese e ifligjeve shtetrore, rreth 105 000 ha (afrsisht 75 pr qind e siprfaqes s tyre), ndodhej n vilajetin e Janins, kurse pjesa tjetr ishte e shprndar n vilajetet e Manastirit, t Shkodrs dhe t Kosovs.
    Institucionet fetare myslimane, t cilat zinin vendin e tret, zotronin rreth 4 pr qind t siprfaqes s prgjithshme ifligare. Afrsisht gjysma e tyre ndodhej n vilajetin e Janins, kurse n vilajetet e tjera ifligjet vakfore ishin shum t copzuara.
    U rritn edhe zotrimet toksore t kishave ortodokse e katolike. N vitet 60-70 t shek. XIX 23 kisha e manastire zotronin rreth 1 300 ha tok t punueshme dhe pyje.

    Me gjith shtrirjen e madhe t pronsis ifligare numri i bujqve t vendosur npr ifligje ishte i vogl n krahasim me mundsit e shfrytzimit t saj. N t vrtet, ndrsa ifligjet zinin rreth 55 pr qind t tokave t punueshme, n kto toka punonin rreth 25 pr qind t familjeve fshatare. M shum se 2/3 e tokave ifligare ishin ln djerr. Kshtu n fushn e Myzeqes n 184 fshatra qen vendosur vetm 2 616 familje bujqish ifinj.
    Me prfshirjen e toks n sfern e qarkullimit t mallrave, vlefta e saj si burim t ardhurash pr pronarin erdhi vazhdimisht duke u rritur. Kjo pati pasoja t thella n fushn e pronsis toksore.

    Te bejlert ifligar, t cilt nuk iu prshtatn kushteve t reja q u krijuan me zhvillimin e ekonomis monetare, prfshirja e toks n sfern e tregtis solli copzimin e saj n duart e trashgimtarve t ndryshm dhe pastaj shitjen e saj pjes-pjes. Ky proces, i cili vijoi deri n fund t sundimit osman, dobsoi, si pronar ifligar, mjaft nga familjet e vjetra feudale t vendit, si ishin Kokatt, Skyfterajt, Alizott, Delvinajt, Toptant, Bushatllinjt etj.?
    Prkundrazi, familjet feudale, t cilat u lidhn me ekonomin ifligare, i pushtoi lakmia pr t shtn n dor toka bujqsore. Si rrjedhim, ifligjet e tyre u rritn me ritme t shpejta. Kjo rritje u b me rrug t ndryshme. Njra prej tyre ishte rruga e vjetr e prvetsimit t tokave shtetrore vakante, si quheshin tokat e mbetura prej kohsh t papunuara. Kjo ndodhi sidomos n fushat e Shqipris s Ult, ku t ashtuquajturat toka vakante zinin siprfaqe t mdha. Me ann e ryshfeteve mjaft pronar t rinj siguruan pa ndonj vshtirsi, nga administrata e korruptuar osmane, tapit prkatse, duke u kthyer kshtu n pronar t ktyre tokave.??

    Rrug tjetr e rritjes s prons ifligare ishte shtnia n dor e tokave t fshatarve t vegjl nga ana e bejlerve t pasur. Kjo mnyr, e cila ishte zbatuar edhe m par, gjat gjysms s dyt t shek. XIX mori nj prhapje m t madhe. Shum fshatar t vegjl i humbn tokat e tyre ngase i shitn pr t shlyer borxhet e rnda ose u konfiskuan me an gjyqi nga kreditort. Ata q prfituan m shum nga shitja e ktyre qen jo vetm bejlert e mdhenj (Toptant, Vriont, Vlorajt, Vrlact, Biakinjt), por edhe mjaft bejler t dors s dyt, t cilt me kt mnyr u kthyen n pronar t mdhenj (Vokopolat, Bonott, Hamzarajt, Resulajt etj.).
    Prirja pr t grabitur tokat pushtoi edhe feudalt derebej. Zakonisht, pasi vinin njrn kmb n nj fshat, bejlert derebej e vijonin dhunn prpara syve t administrats shtetrore derisa e kthenin fshatin n iflig, duke u kthyer kshtu dhe ata vet n pronar ifligar. Me ann e ktij sistemi pronsia ifligare u shtri jo vetm n viset e ulta, por edhe n krahinat e brendshme, si n rrethet e Kors, t Kolonjs, t Dibrs, t Matit, t Kuksit etj., ku m par kjo pronsi njihej pak ose nuk njihej fare.

    Bejlert ifligar i rritn pronat e tyre duke bler gjithashtu ifligjet q vinin n shitje feudalt e ndryshm. Ve ksaj, bejlert ifligar prfituan edhe n kurriz t ifligjeve shtetrore, t cilat Porta e Lart i vinte n shitje sa her ndodhej n vshtirsi financiare, sidomos ifligjet q ndodheshin t shprndara andej-ktej si ishuj t rrethuar nga fshatra t lira. T tilla ishin kryesisht ifligjet shtetrore t kazave t Delvins, t Prmetit, t Mallakastrs, t Tepelens, t Kors, t Lezhs, t Shkodrs, t cilat n pjesn e tyre m t madhe fundi i sundimit turk i gjeti ifligje private. ifligjet private u rritn edhe n kurriz t ifligjeve sulltanore me ann e dhuratave q sulltan Abdyl Hamiti II u jepte her pas here bejlerve shqiptar ose n form shprblimi pr shrbime n favor t pallatit, ose n form prike kur martoheshin me grat e haremit perandorak.

    Si rrjedhim i ktij zhvillimi n krye t pronarve t mdhenj ifligar qndronin m 1912 familjet e Vrionve me 16 300 ha, e Toptanve me 13 500 ha, e Vlorajve me 13 000 ha, e Drrallave me 8 500 ha, e Vrlacve me 7 500 ha, e Kryezinjve me 7 500 ha, e Dinove me 6 500 ha, e Dragave me 6 000 ha, e Biakinjve me 5 400 ha dhe nj numr i madh bejlersh pak t njohur n mesin e shek. XIX, por q tani kishin grumbulluar me mijra hektar tok, si Resulajt n Lushnj (4 500 ha), Bonatt n Peqin (4 500 ha), Vokopolajt n Lushnj (3 000 ha), Risiliajt n Vlor (2 000 ha), Shaskat n Vlor (2 000 ha) etj. Megjithat, n radht e tyre, krahas rritjes s prons ifligare, veproi gjithashtu, nprmjet s drejts s trashgimis, copzimi i saj. Kshtu, pr shembull, m 1912 pronat e Vrionve qen ndar, ndonse n mnyr jo t barabart, n 9 pronar, ato t Toptanve n 8, t Biakinjve n 8, t Vlorajve n 4 e kshtu me radh.

    Copzimi i pronsis ifligare me ann e shitjes dhe t trashgimis shkaktoi, ve t tjerave, diferencimin ekonomik t ifligarve, pasi pran pronarve t mdhenj u rrit numri i pronarve ifligar t mesm e t vegjl. Por radht e tyre u rritn m shum me pronar t ndryshm q nuk kishin origjin feudale, pasi tokat q shitn fshatart e varfruar, madje edhe nj pjes e tokave q shitn vet feudalt ifligar, ran ku m shum e ku m pak, n duart e tregtarve t qyteteve e t fshatarve t pasur, t cilt n kt mnyr u kthyen n ifligar t vegjl e t mesm. Madje, ndonjri prej tyre u b ifligar i madh, si Iljaz Qoku (Dibr), Milto Shallvari (Durrs), Jaho iniu (Gjirokastr), Muhamet Abazi (Gjirokastr), t cilt m 1912 zotronin rreth 4 000 ha secili. Kjo kategori e re ifligarsh me origjin jofeudale u shfaq pothuajse n t gjitha krahinat e vendit, n mnyr t veant n rrethet e Shkodrs, t Kors, t Gjirokastrs, t Elbasanit, t Tirans e t Vlors.

    Gjat gjysms s dyt t shek. XIX u rritn edhe ifligjet vakfore, kryesisht n kurriz t prons ifligare shtetrore (12 fshatra t Myzeqes u kthyen n vitet 80 nga pronsi shtetrore n pron ifligare vakfore).
    Por krahas rritjes s prons ifligare u zhvillua edhe procesi i kthimit t saj n pron fshatare. Ky proces u krye me ann e blerjes s tokave ifligje nga ana e fshatarve, t cilt u bn pronar t mesm e t vegjl (si ndodhi, pr shembull, n nj pjes t tokave t Kokatve, t Alizotve, t Toptanve, t Skyfterajve) ose nga bujqit ifinj, t cilt me sakrifica t mdha u kthyen n pronar t vegjl (si vepruan, pr shembull, bujqit e ifligjeve Drenov e Boboshtic n Kor, Kapinov e Vertenik n Berat, Levan e Visok n Mallakastr, Labov e Glin n Gjirokastr, Qilarisht e Bodar n Prmet etj.).
    Si rrjedhim, siprfaqja e prons ifligare filloi t ulej vazhdimisht. M 1912 ajo ishte n t katr vilajetet bashkrisht rreth 620 mij ha, pra rreth 100 mij ha m pak se m 1840. Ulja u duk n t katr vilajetet: n vilajetin e Janins nga 240 mij ha n 228 mij ha, n at t Kosovs nga 216 mij ha n 184 mij ha, n at t Manastirit nga 202 mij ha n 160 mij ha, kurse n vilajetin e Shkodrs nga 55 mij ha n 48 mij ha. M 1912 prona ifligare prfaqsonte n gjith Shqiprin rreth 45 pr qind t toks s punueshme*.
    Si pasoj e ktij procesi ndryshoi edhe raporti ndrmjet tri kategorive t prons ifligare. M 1912 prona private zinte 81 pr qind, prona shtetrore 15 pr qind dhe prona vakfore 4 pr qind t siprfaqes toksore ifligare. Ve ksaj, prona private ifligare tani nuk ishte m aq e prqendruar si n vitet 40 n duart e pak familjeve feudale. Pjesa m e madhe e saj tani ishte e pjestuar n duart e disa mijra pronarve ifligar t mesm e t vegjl me origjin pjesrisht feudale, pjesrisht borgjeze.

    Si prfundim, edhe pse prona ifligare zinte ende nj siprfaqe t madhe (rreth 45 pr qind t toks s punueshme), ajo nuk e ruante karakterin e pronsis feudale. Fakti q toka kishte hyr prfundimisht n sfern e qarkullimit t mallrave dhe se siprfaqja ifligare rritej ose paksohej kryesisht me ann e paras, tregonte se prona ifligare tashm kishte fituar tiparet e prons borgjeze.

  12. #12
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Marrdhniet agrare brenda ifligjeve



    Deri n vitet 40 ifligjet e katr vilajeteve ruanin ende, n vijat e tyre t prgjithshme, tiparet themelore t ifligjeve feudale, pak a shum ashtu si ishin formuar gjat shekujve t kaluar. N gjirin e tyre ekonomia natyrore ishte shthurur me ritme m t ngadalshme se n fshatrat joifligje t vendit. Pothuajse t gjitha karakterizoheshin nga prapambetja e theksuar e tekniks bujqsore. Secili bujk ishte i pajisur me nj ngastr toke, n t ciln ai kishte ngritur ekonomin e vet. Kafsht e puns s bashku me veglat e tjera t prodhimit ishin pothuajse kudo pron e fshatarit ifi. Edhe pse juridikisht quhej si ortak me pronarin, ifiu n t vrtet ndodhej n vartsin e plot t feudalit t fuqishm ifligar. Marrdhniet ndrmjet ifinjve dhe ifligarit vijonin t ndrtoheshin sipas tradits mbi bazn e s trets, t gjysms dhe t qesimit, t praktikuara pothuajse n t gjitha pronat ifligare. Nga mesi i viteve 60 t shek. XIX filluan t prpiloheshin edhe kontrata qiraje me shkrim, dukuri q erdhi duke u shpeshuar. Kto marrdhnie mbshteteshin tani, n ligjin agrar t vitit 1858, sipas t cilit fshatart mbaheshin si qiramarrs t thjesht dhe juridikisht t lir, ndrsa ndarja e prodhimit vijoi t bhej si kishte qen para Tanzimatit. Nga kto sisteme, m i prhapuri vijoi t ishte ai i s trets. Madje, krahas t trets s prodhimit ose t qesimit n natyr q i jepte pronarit, bujku ishte ngarkuar prej kohsh edhe me detyrimin e angaris, t cilin kanunamet e vjetra nuk e kishin lejuar. Si rrjedhim, detyrimet e fshatarit ifi ndaj ifligarit e ruanin karakterin e mparshm t detyrimit joekonomik.

    Zhvillimi ekonomik e shoqror q u duk n viset shqiptare gjat gjysms s dyt t shek. XIX dhe viteve t para t shek. XX preku jo vetm karakterin e pronsis ifligare, por edhe regjimin e brendshm t ifligjeve. Zhvillimi i tregut t brendshm, rritja e popullsis qytetare dhe zgjerimi i marrdhnieve tregtare me viset e huaja e prfshiu me ritme t shpejta n sfern e qarkullimit t mallrave edhe prodhimin bujqsor t ifligjeve. Meqense n tregun shqiptar mimet e prodhimeve bujqsore psonin ndryshime t theksuara nga nj stin n tjetrn, pronart ifligar vijonin ta krkonin rentn n natyr dhe jo n t holla, sepse, duke e grumbulluar drithin n ver pr ta shitur n dimr, ata nxirrnin fitime m t mdha. Kshtu bejlert pronar filluan t ktheheshin edhe n tregtar hambarxhinj. Lidhja e prodhimit t ifligut me tregun ndikoi n ekonomin e bujkut ifi, sepse ky tani filloi t detyrohej nga ifligari q t kultivonte ato kultura bujqsore, t cilat kishin leverdi tregtare pr at. N kto rrethana, pas mesit t shek. XIX ekonomia natyrore u shthur n gjirin e ifligjeve me ritme t shpejta.

    Ve ksaj, disa ifligar filluan t praktikonin jo sistemin e s trets, por at t qesimit (sasi e caktuar drithi q bujku detyrohej ti jepte feudalit pavarsisht nga prodhimi i korrur). Sistemi i qesimit ishte n interes t ifligarit, sepse me ann e tij renta vjetore ishte e sigurt. Ve ksaj ai ia linte pronarit prher shtegun t hapur pr tia rritur bujkut m tej detyrimin. N t vrtet, aty ku ky sistem u zbatua, masa e detyrimit u rrit koh pas kohe. Nga 2,5 deri n 3 kv drith pr ha q ishte m 1880, ai arriti n 4 deri 5 kv drith pr hektar m 1912, sasi kjo e madhe po t merret parasysh teknika e prapambetur e bujqsis dhe rendimentet e ulta t prodhimit. Ve ksaj, ky sistem e detyronte bujkun ta dorzonte sasin e caktuar t drithit edhe n vitet me korrje t kqija, gj q sillte rrnimin e tij ekonomik. Pr kto arsye shumica e bujqve nuk e pranoi sistemin e qesimit, prandaj ai nuk u shtri n t gjith vendin, por u kufizua vetm n disa ifligje t viseve t ulta.

    Deprtimi i vazhdueshm i ekonomis s tregut n fshat pati edhe pasoja t tjera pr fshatart-bujq. Nj pjes e vogl e tyre arriti me sakrifica ta blinte tokn dhe t kalonte n radht e fshatarsis pronare. Megjithat, numri i fshatarve bujq nuk u paksua, sepse radht e tyre shtoheshin vazhdimisht me fshatar t vegjl, t cilt, duke mos i br ball varfrimit ekonomik, shisnin tokat e tyre dhe hynin si bujq npr ifligje. Si rrjedhim, n vitin 1912 fshatart bujq prfaqsonin afrsisht 18% t popullsis fshatare.

    Duke mos i br dot ball rritjes s krkesave t ifligarit dhe lvizjes stinore t mimeve, ekonomia e shumics s tyre filloi t lkundej. Bujqit filluan t merrnin gjithnj e m shum borxh. Meq nuk ishin n gjendje ti shlyenin ato, bujqit e varfruar filluan t shisnin kafsht e tyre t puns. Pr ta mbajtur n kmb ekonomin e tyre, u detyruan t merrnin me qira nga pronari s bashku me tokn e buks edhe pendn e qeve?. Numri i ktyre bujqve puntor (gjysmatar ose qesimtar) q ishin jo vetm pa tok, por edhe pa veglat kryesore t puns (qet), erdhi vazhdimisht duke u rritur. M 1912 ifligjet pa t till bujq ishin shum t rralla. N disa raste ata formonin brenda ifligut edhe pakicn (pr shembull, n ifligun Rreth afr Durrsit kishte 15 bujq pa pendn e qeve dhe 28 bujq me kafsht e puns). Po kishte dhe ifligje ku ata formonin shumicn drrmuese (n ifligun Kull afr Shijakut kishte at vit 44 bujq pa kafsht e puns dhe vetm 6 bujq me pendn e qeve).

    N disa raste varfrimi i fshatarve bujq shkoi edhe m tej. Disa prej tyre, t mbetur pa kafsh pune dhe t zhytur n borxhe, nuk qen n gjendje ta mbanin n kmb ekonomin e tyre individuale. Prandaj jo vetm si individ, por edhe si familje u kthyen n argat t thjesht, puntor t prhershm bujqsor.
    N kushtet e zhvillimit t ekonomis monetare dhe t vendosjes s pronsis private t toks, detyrimi q i jepte pronarit ifligar jo vetm bujku i varfruar (gjysmatari), por edhe ai q zotronte ende veglat kryesore t prodhimit (tretari) pushoi s qeni form e rents feudale. N t dy rastet ai mori karakterin e qiras s toks, kurse fshatari bujk rentar, gjysmatar ose qesimtar at t nj qiramarrsi t thjesht. Pr m tepr si t till ata i njohu edhe Ligji i toks (Eraz-i Kanuni) i vitit 1858, me t cilin fiksoheshin marrdhniet e reja agrare n Perandorin Osmane. N t vrtet, npr ifligjet e Shqipris filloi t prhapej gjithnj e m shum praktika e marrveshjeve ndrmjet bujkut e ifligarit n lidhje me kushtet e puns dhe me format e detyrimit. Sipas vendeve kto marrveshje prsriteshin do 1, 2 ose 5 vjet, madje n vitet e fundit t sundimit osman, n disa raste, ato filluan t fiksoheshin me shkrim. Nevoja q kishte bujku pr tok dhe pozita e tij e ult shoqrore, i jepte mundsi pronarit ifligar ti diktonte atij kushte t rnda, t krkonte, krahas t trets a qesimit, edhe disa dit pune angari ose dhurata t ndryshme n bagti, shpend, vez etj. Megjithat, n kushtet e krijuara pas mesit t shek. XIX, nnshtrimi i bujkut nuk rridhte nga vartsia e tij ligjore ndaj feudalit, por nga nevoja e jets, nga po ajo nevoj q e shtynte puntorin t pranonte mditjen q i diktonte pronari i fabriks. Pra, qiraja q bujku tani i jepte pronarit filloi t vishej me karakterin e detyrimit ekonomik.



    Lindja e borgjezis agrare



    Trheqja e toks n sfern e qarkullimit t mallrave, lidhja e prodhimit bujqsor t ifligut me tregun, pjesmarrja e ifligarve n veprimet tregtare dhe aspirata e tyre pr investime n fushn e industris i futi pronart ifligar n rrugn e borgjezimit.
    Shprehja m e thjesht e borgjezimit t pronarve feudal ishte prirja q pushtoi ifligart pr t prqendruar n duart e tyre s bashku me tokn edhe veglat kryesore t puns. Prqendrimi i qeve, i fars e i baness s bujkut n duart e ifligarit ishte nj lloj investimi q pronari i toks bnte n fushn e prodhimit, t cilin nuk e njihte rendi feudal. Si rrjedhim, prball bujkut q zotronte vetm kraht e puns, qndronte ifligari si zotrues i toks, i mjetit kryesor t prodhimit dhe i veglave kryesore t puns, q e bnin at t afrt me nj pronar kapitalist.

    Borgjezimi i pronarve ifligar u shpreh edhe n forma m t prparuara. Me qllim q t rritnin t ardhurat nga t tretat ose nga qesimi, disa bejler ifligar filluan t nxitnin prdorimin nga fshatart ifinj t nj teknike m t prparuar n bujqsi. Interesimi pr far dhe pr fidan m t mir filloi, me sa dihet, qysh n vitet 40. N vitet 60 Kahreman bej Vrioni solli nga jasht jo vetm far t zgjedhur, por edhe plugje t hekurta, kurse nipi i tij, Azis pash Vrioni, u prpoq t prhapte gjersisht n ifligjet e veta kulturn e orizit e t duhanit. Po kto nisma mbetn n mes t rrugs. Shfrytzimi i bujqve ishte aq i egr, sa varfria e thell, n t ciln ata ishin zhytur, nuk u jepte asnj mundsi pr ta uar ekonomin e tyre sadopak prpara. Pr kt arsye deri n fund t sundimit osman prdorimi i plugut t hekurt mbeti shum i kufizuar dhe rendimentet n bujqsi tepr t ulta.

    Lakmia pr t siguruar fitime sa m t mdha nxiti edhe te bejlert prirjet pr t kaluar n qeverisjen e drejtprdrejt t pronave t tyre. Duke zgjedhur tokn m t mir t ifligjeve, bejlert shprnguln n toka t tjera bujq ifinj dhe i zvendsuan me familje bujqish argat, t cilt nuk kishin as ekonomi individuale, as kafsh pune, as shtpi banimi. Ata punonin si mdits t thjesht n tokn e pronarit ifligar me veglat e puns t pronarit dhe nn varsin e tij ekonomike. Lindn kshtu mbi truallin e pronsis ifligare fermat bujqsore me elementet e marrdhnieve kapitaliste.

    T tilla ferma bujqsore u dukn gjat gjysms s dyt t shek. XIX pothuajse kudo ku kishte latifunde ifligare. Madje, n ndonj rast pronart e tyre bn prpjekje t mtejshme pr ti kthyer ato n ferma bujqsore moderne. Qysh n vitet 80 Syrja bej Vlora pruri n fermn e vet, q organizoi n Skroftin (Vlor), disa bujq arbresh nga Italia pr t prhapur kulturn e patates dhe pak m von nj grup tekniksh hungarez pr t administruar me sistemin borgjez t qeverisjes tokat e tre ifligjeve (Frakull, erven, Ferras, gjithsej 1 600 ha). Por n kushtet e regjimit anakronik osman, t prapambetjes s theksuar t vendit, t mungess s plot t rrugve dhe t prirjes s bejlerve pronar pr t siguruar fitime sa m t mdha me investime sa m t pakta, as fermat bujqsore nuk u zhvilluan m tej. N t tilla rrethana bejlert pronar paraplqyen ti depozitonin kapitalet e tyre monetare npr bankat e huaja dhe t vijonin ti administronin ifligjet, si edhe m par, pa br investime me pesh. Kshtu, pr shembull, m 1912, n ifligun e Mifolit (Vlor), pron e Xhemil bej Vlors, nga 21 familje bujqish vetm 2 qen familje argatsh; n ifligun Rreth (Durrs), pron e Esat pash Toptanit, nga 48 familje bujqsh vetm 5 qen familje argatsh etj. Madje disa bejler pronar nuk merreshin fare me qeverisjen e drejtprdrejt t ifligjeve t tyre. Si rrjedhim, qeverisja e drejtprdrejt kapitaliste e ifligjeve nga bejlert pronar u frenua menjher, sapo filloi t duket n truallin e Shqipris. Pavarsisht nga kjo, pronart ifligar filluan t humbisnin dalngadal fizionomin e mparshme q kishin si pronar feudal dhe t prvetsonin, ndonse me vshtirsi, tiparet e nj borgjezie ifligare, t lidhur me metodat e vjetra t shfrytzimit t fshatarve bujq.

    N t njjtn koh, diferencimi ekonomik q veproi pas mesit t shek. XIX n gjirin e ifligjeve, krijoi mundsin q punn e ifinjve t kthyer n argat ta shfrytzonin edhe fshatart bujq, t cilt pr hir t rrethanave t veanta kishin nj ekonomi individuale m t konsoliduar. Kto familje t veuara bujqish filluan t merrnin me qira nga ifligari toka t teprta pr ti punuar pjesrisht me antart e familjes dhe pjesrisht me bujqit argat. M 1912 kjo dukuri vrehet n shum ifligje, pr t cilat ka njoftime deri diku t hollsishme. Sipas t dhnave t ktij viti, disa bujq kishin deri 3 nganjher edhe m shum argat t prhershm t pajtuar me rrog vjetore, prve argatve stinor, t cilt i pajtonin me pag ditore gjat periudhs s mbjelljeve e t korrjeve. Edhe pse nuk ishin pronar t toks q qeverisnin, ata pushuan s qeni fshatar ifinj, prderisa prdornin n ekonomin e tyre individuale punn e t tjerve dhe siguronin nga puna e tyre t ardhura t mdha. Si t till kta qiramarrs t thjesht prvetsuan dalngadal tiparet e fermerit bujk.

    I njjti proces ndodhi gjat ksaj kohe edhe n radht e fshatarsis pronare. Tokat q shitn fshatart e vegjl t rrnuar ekonomikisht nuk ran t gjitha n duart e bejlerve ifligar. Pjesrisht ato u blen nga element t veuar q doln prej radhve t fshatarve, t cilt u kthyen n pronar t pasur. Kshtu, nga procesi i diferencimit ekonomik q pushtoi vendin pas viteve 40 t shek. XIX, numri i fshatarve t pasur pothuajse u pesfishua. N fillim tokat e teprta ata ua jepnin me qira fshatarve bujq ose fshatarve - paraqendar, duke u kthyer n ifligar t vegjl. Por me koh disa fshatar t pasur filluan t praktikonin n tokat e tyre punn e argatve t prhershm a stinor. Kshtu, n periudhn e fundit t sundimit osman, krahas qiramarrsve lindn n fshatin shqiptar, si rrjedhim i zhvillimit t ekonomis s tregut n bujqsi, edhe fshatart e pasur.
    Fshatart e pasur dhe fermert bujq s bashku me pronart ifligar t fermave ishin kategori t reja shoqrore, t cilat fshati shqiptar nuk i njihte m par. Ato lindn n kushtet e shthurjes s mtejshme t ekonomis feudale dhe t zhvillimit t shpejt t ekonomis monetare.

    Por, nga ana tjetr, ato lindn n kushtet e varfris dhe t prapambetjes s thell, ku e kishte ln vendin sundimi i gjat osman. Pr kt arsye pronart e fermave, fermert bujq dhe fshatart e pasur mbetn t vjeguar pas formave t prapambetura t qeverisjes bujqsore dhe nuk patn asnj nxitje pr t prvetsuar metodat e teknikn e prparuar t ekonomis kapitaliste. Megjithat ata prbnin borgjezin agrare, sepse tipari i tyre themelor ishte prdorimi i puns s fshatarve argat, t cilt n kt periudh prfaqsonin mditsit e fshatit.

  13. #13
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Fshatart pronar


    Me heqjen e regjimit t timareve (vitet 30) ndryshoi edhe gjendja e fshatarve pronar. Me kt mas n kategorin e fshatarve pronar u prfshin ata fshatar q kishin ruajtur tapit deri n prag t reformave centralizuese dhe t Tanzimatit. Tani ata nuk ishin m, de jure, raja t spahiut, sepse ligjrisht nuk ndodheshin m nn vartsin e tij feudale. Formalisht fshatart e mesm e t vegjl u kthyen n fshatar t lir dhe ligjrisht u njohn pronar t toks s tyre, t ciln tani mund ta shitnin, ta jetrsonin dhe ta hipotekonin lirisht.
    Megjithat, fshatart me tok nuk u bn plotsisht t lir, pasi vendin e marrdhnieve t mparshme me feudalin spahi tani e zun marrdhniet me shtetin feudal osman, i cili i grabiste me ann e feudalve derebej, t siprmarrsve t taksave (myltezimve) e funksionarve t administrats. Ata u njohn juridikisht si zotrues privat t toks mirie, ndonse patn ende disa pengesa fiskale pr prdorimin e lir t saj.

    Pozitat e fshatarve pronar t mesm e t vegjl u tronditn jo vetm nga rritja e vazhdueshme e taksave shtetrore (taks mbi tokn, mbi banesn, mbi prodhimin, mbi bagtin, mbi shpendt, pr blett, pr mullirin, pr rrugn, pr shrbimin ushtarak, abuzimet e shumta etj., por edhe nga veprimi i ligjeve t ekonomis s tregut n fshat (sidomos nga luhatja e theksuar stinore e mimeve). Tronditjen e ndjen sidomos fshatart pronar t vegjl, t cilt pr shkak t t ardhurave t pakta nga toka bujqsore ishin t detyruar t blinin do vit drith me t hollat q nxirrnin nga veprimtaria e tyre suplementare. Por me vrshimin e mallrave t huaja dhe me konkurrencn e prodhimit t qyteteve, t ardhurat e tyre nga kjo veprimtari erdhn duke u paksuar. Si rrjedhim, varfria i detyronte fshatart t merrnin borxhe nga fajdexhinjt. Afatet e borxheve mbaronin zakonisht n kohn e korrjeve ose t vjeljeve. Pr t shlyer borxhin fshatari detyrohej t shiste drithin n ver kur mimet ishin t ulta dhe ta blinte n pranver kur ato ishin m t larta. Me forcimin e administrats perandorake osmane pas mesit t shek. XIX, pesha e taksave shtetrore n kurriz t masave fshatare erdhi duke u rritur.

    Barr e rnd u b edhe shrbimi i gjat ushtarak pr popullsin myslimane ose taksa e shrbimit ushtarak pr popullsin e krishter. Pr ti br ball varfrimit t vazhdueshm, pronart e vegjl filluan t shisnin kafsht e puns dhe pastaj bagtit e imta, t cilat ose ran n duart e fshatarve t pasur dhe mbetn prsri n vend ose u blen nga reshpert e mdhenj pr tu eksportuar. Me thellimin e tij t mtejshm, ky proces po e detyronte fshatarin e varfruar t shiste m n fund edhe tokn. Megjithat, numri i tyre nuk u paksua. Madje u rrit pr arsye t pjestimit t familjeve midis djemve t fshatarit, kurse pr shkak t shitjeve siprfaqja u paksua. Kshtu gjat gjysms s dyt t shek. XIX dhe fillimit t shek. XX, n viset e katr vilajeteve shtresa e fshatarve pronar u rrit (nga afrsisht 220 mij familje m 1840 n rreth 280 mij familje m 1912), por si prqindje n krahasim me popullsin fshatare u paksua (nga rreth 84% m 1840 n rreth 79% m 1912). Kjo qndres e fshatarsis s vogl vetm n nj mas t vogl qe rrjedhoj e hapjes s tokave t reja nga fondi i kujris ose nga prona e prbashkt e fshatit. Kryesisht ajo u arrit n saje t mrgimit t krahve t teprta t familjes s fshatarit.


    Kurbeti


    Mrgimi, q u zgjerua n kt periudh, pati diku karakter stinor, diku karakter shumvjear; nj pjes mrgonte brenda vendit, kurse shumica jasht Shqipris. Sidoqoft mrgimi i fshatarve n masn drrmuese u b pa e shprngulur familjen nga fshati dhe pa e prishur ekonomin e vogl bujqsore.
    Fshatart shqiptar e shfrytzonin edhe m par mrgimin stinor. Por prmasat e tij ishin mjaft t kufizuara n krahasim me valn e madhe t mrgimit stinor q pushtoi vendin gjat gjysms s dyt t shek. XIX dhe pjess s par t shek. XX. Numri i t mrguarve sht vshtir t prcaktohet qoft edhe afrsisht, pasi fshatart e varfr largoheshin pr disa muaj nga vendi i tyre pa ln gjurm n dokumentet e kohs. Pasi prfundonin mbjelljet dhe vjeljet e vjeshts, zakonisht n fillim t nntorit mijra krah pune linin familjet e shkonin jo vetm npr qytetet e katr vilajeteve shqiptare, por deri thell n Greqi, n Serbi e n Bullgari, pa prjashtuar Stambollin e fshatrat rreth e rrotull kryeqytetit turk. Ky mrgim stinor vazhdonte deri n fillim t pranvers, kur fshatart e mrguar ktheheshin me kursimet e domosdoshme pr t mbuluar bilancin pasiv t ekonomis s tyre bujqsore.

    Edhe mrgimi shumvjear nuk ishte i panjohur pr fshatarsin shqiptare. Madje me t till fshatar, t cilt mrgimin shumvjear e kthenin brenda n Shqipri n mrgim t prhershm, ishin rritur edhe vet qytetet e vendit. Por deri n fund t shek. XVIII mrgimi ekonomik jasht trojeve shqiptare bhej kryesisht n drejtim t Stambollit. Vetm nga fundi i shek. XVIII e sidomos nga fillimi i shek. XIX u dukn mrgimet shumvjeare n vende t tjera t huaja, si ishin Rumania, pastaj Egjipti dhe pak m von Greqia ose Serbia. Megjithat, kurbeti ekonomik shumvjear mori nj karakter masiv t papar vetm pas mesit t shek. XIX. Ai prfshiu edhe shtresat e ulta qytetare, megjithat pjesn drrmuese t kurbetlinjve e prbnin gjithnj fshatart e vegjl.

    Mrgimi shumvjear preku sidomos fshatart e varfr t Shqipris s Jugut, sepse n kto vise ekonomia monetare kishte deprtuar m thell se gjetk. Pr disa dhjetvjear qyteti q trhoqi m shum kurbetlinj qe prsri Stambolli. N vitet 80 Stambolli kishte rreth 60 mij shqiptar t ardhur nga t katr vilajetet. Ai u b qyteti me popullsi m t madhe shqiptare edhe kundrejt qyteteve t Shqipris. Duke trhequr njri-tjetrin shqiptart vijuan t mrgonin gjithashtu n Egjipt e n Rumani, ku u vendosn jo vetm npr qytete, por edhe npr fshatrat e lugins s Nilit e t Danubit. Sipas njoftimeve q jep P. Kabue (P. Cabou), n fund t sundimit osman kishte n Egjipt rreth 30 mij e n Rumani rreth 10 mij shqiptar, t cilt merreshin me zejtari, me tregti dhe me bujqsi. Nga radht e tyre ishte formuar edhe nj shtres tregtarsh t pasur. Nga vitet 70 kurbetlinjt shqiptar filluan t anin rrugn npr vende t tjera t panjohura pr ta m par. Njri prej tyre ishte Rusia, ku mrguan me qindra veta, kryesisht fshatar t krahinave juglindore.

    M von, n vitet 90, n Rusi shkuan me qindra puntor pr ndrtimin e hekurudhs transiberiane, t cilt pastaj u vendosn me pun t ndryshme n Odes, n Vladivostok, n Irkutsk e gjetk. Me fitoren e autonomis s Bullgaris (1878), shum kurbetlinj fshatar u vendosn npr qytetet e saj, sidomos n Sofje, n Filipopol e n Vran duke formuar ktu brenda nj kohe t shkurtr nj koloni prej 2 mij shqiptarsh. N prpjestime t vogla kurbetlinjt rrahn edhe vise t tjera t huaja, si Austrin, Italin etj. N periudhn e fundit t sundimit osman vendi q trhoqi pjesn m t madhe t kurbetlinjve shqiptar qe kontinenti amerikan dhe kryesisht Shtetet e Bashkuara. T mrguarit e par shqiptar zbritn n SHBA n fillim t viteve 80, kurse vala e madhe e ktij mrgimi filloi n fund t shek. XIX. M 1912 n ShBA numroheshin rreth 40 mij kurbetlinj shqiptar, pothuajse t gjith me origjin nga Shqipria e Jugut. N fillim kurbetlinjt fshatar u grumbulluan njri pas tjetrit n Boston Mass, n Nju-Jork dhe n Sen-Lui (Saint-Louis), ku formuan edhe lagje me shqiptar, por pastaj u vendosn edhe n vise t tjera t ShBA-s, deri n brigjet e Paqsorit. Nj pjes e vogl e kurbetlinjve u vendosn n shtete t tjera t kontinentit amerikan (Kanada, Argjentin etj.).

    Fshatart q shkuan n kurbet lan pas tyre familje t varfruara. Pr t bler navllon (biletn e udhtimit detar) ata u detyruan t shisnin kafsht e puns dhe t hynin n borxh. Po edhe atje ku vajtn i prisnin kushte t vshtira jetese. Duke mos e njohur gjuhn e huaj dhe duke mos pasur ndonj profesion, ata u detyruan t kryenin punt m t rnda. Zakonisht shkonin n kurbet q t ktheheshin pas dy ose tre vjetsh dhe, pasi t qndronin disa muaj pran familjeve t tyre, t niseshin prsri. Por shpesh her ata qndronin n mrgim pr periudha shum t gjata, disa harroheshin fare n dhe t huaj. Kshtu kurbeti u b nj plag shoqrore pr masat fshatare dhe qytetare.
    Mrgimi stinor a shumvjear ndikoi n ekonomin e vendit n dy drejtime: nga njra an, duke i dhn mundsi fshatarit t vogl t prballonte deri diku nevojat familjare, e ngadalsoi procesin e rrnimit t tyre t plot ekonomik; nga ana tjetr, drgesat periodike t kurbetlinjve, t cilt erdhn duke u shtuar derisa arritn n vitet e fundit t sundimit osman afrsisht 14-16 milion franga ari n vit, e frenuan deri n nj far shkalle asfiksin e plot q po i shkaktonte ekonomis s vendit grabitja fiskale e Stambollit dhe vrshimi i mallrave t huaja.


    Malsort e Veriut


    Trevat shqiptare nuk u zhvilluan t gjitha njlloj nga pikpamja ekonomike e shoqrore. N prshtatje me kushtet historike e natyrore, disa nga krahinat e thella malore u zhvilluan me ritme m t ngadalshme se viset q kishin nj truall bujqsor relativisht m t pasur. Prapambetja m e theksuar dukej sidomos n malsit e Mbishkodrs, t Dukagjinit, t Mirdits, t Puks dhe t Gjakovs, n t pes Malet e Mdha, si quheshin ato n shek. XIX.

    Marrdhniet ekonomiko-shoqrore n kto zona rregulloheshin sipas s drejts zakonore t trashguar nga shekujt e kaluar. Megjithat, asnjra nga kto malsi nuk ndodhej n stadin e rendit fisnor, qoft dhe n shprbrje e sipr. Jo vetm n do mal (krahin), por edhe n do fshat, madje n shumicn e rasteve edhe n do lagje, banonin familje q nuk kishin lidhje gjaku ndrmjet tyre. Baza e organizimit fisnor - pronsia e prbashkt mbi fondin e tokave bujqsore - ishte zhdukur. Prona private mbi tokat e buks ishte vendosur prej disa shekujsh. Kjo pron ishte sanksionuar n mnyr t theksuar edhe n t drejtn zakonore, me t gjitha tiparet e saj kryesore, si jan shitja, blerja, jetrsimi. N kanunin e Lek Dukagjinit, q sht mbledhur nga Shtjefn Gjeovi n fund t shek. XIX, prona private ishte shpallur e shenjt, e paprekshme. Edhe n rast se nj familje shprngulej nga fshati, thuhet n kanun, po se shiti trollin e tokn, ashtu do ti rrij e nuk ka tager (t drejt - shn. i aut.) kush me ngul mbi to.

    Paprekshmria e toks garantohej me norma t veanta nga kanuni. Kufijt e pronave nuk mund t prekeshin, as mund t lvizeshin: me luejt kufinin, - thuhet n kanun, - asht nji si me luejt me eshtente t dekunve. Gjurmt e pronsis s prbashkt t fisit mbi tokn e buks dhe dukuria e ndarjes s herpashershme t tokave ndrmjet antarve t fisit qen zhdukur krejtsisht.
    Toka blihej e shitej, ajo trashgohej pa ndonj penges. Jo vetm toka, por edhe radha e ujitjes dhe e mullirit mund t shitej. Toka u shitej edhe kushrinjve m t afrt, gj q shpreh edhe m shum konsolidimin e prons private mbi tokn.
    Institucioni i prons private mbi tokn dhe mbi veglat e puns kishte sjell n gjirin e malsorve t krahinave t veriut t gjitha pasojat e diferencimit t popullsis. Shum malsor kishin humbur pronat e tyre dhe ishin kthyer n bujq ose argat, t cilt shfrytzoheshin nga pronart e pasur t tokave. Kta t fundit tokat i jepnin me qira ose merrnin pran ekonomive t tyre puntor mdits, rrogtar me pag vjetore ose argat me pag ditore nga radht e malsorve t varfruar, q i kishin humbur a i kishin shitur pronat e tyre. Figurn e pronarit t pasur t tokave dhe at t fshatarit bujk pa tok e gjejm t pasqyruar edhe n kanunin e maleve. Bulg, - thuhet n kanun, - thirret njaj, i cili hin me punue tokn e njaj zotnije. Nj varg normash rregullonin marrdhniet ekonomike ndrmjet pronarit e bujkut; detyrimi i bujkut (qiraja) caktohej edhe ktu sipas marrveshjes s lir: Gjithka t mbjell bulgu n tok t zotnis do ta ndaj me zotnin mbas vendimit qi t ken ba. Edhe ktu shkalla e shfrytzimit ishte shum e lart, deri n gjysmn e prodhimit. N kanun thuhet: N se e past bulgu gjan e zotnis prgjyms, kashti i rrin bulgut e me pleh do t plenohen tokt. Mundin e puntoris e njeh bulgu.

    N kto vise malore ka pasur edhe bujq, t cilt detyroheshin t merrnin me qira s bashku me tokn edhe kafsht e puns. N kanun bhet fjal edhe pr kushtet e marrjes s kafshve t puns me qira, pr t cilat bujku i paguante pronarit 1,50 kv kur e dimronte vet kaun dhe 2,25 kv kur e dimronte pronari. Kt qira ai do tia paguante pavarsisht nse e shfrytzonte ose jo n pun kaun e parmends. Duhet shtuar ktu se, me gjith kushtet e rnda n t cilat ishte vn, bujku i ktyre krahinave t prapambetura nuk e njihte angarin. Ai ishte i ngarkuar me korrjen, shirjen, zhveshjen e misrit, por vetm n tokn e tij. N rast se pronari e mblidhte vet misrin, bujku, thuhet qart n kanun, nuk kishte detyr pr zhveshjen e misrit, por vetm tia mbartte pran kulls pronarit.
    Nj tjetr figur shoqrore, q tregonte diferencimin e malsorve t varfr, qe dalja edhe atje n shesh e rrogtarit (e fshatarit argat). N kanun bhet fjal pr normat q rregullonin marrdhniet ndrmjet rrogtarit e pundhnsit. Atje thuhet shprehimisht se rrogtari po seci mbas andes s zotnis, ky mund ta daj....

    Me toka shum t pakta, burimi kryesor i jetess s malsorve t varfr ishte blegtoria. N t vrtet, para mesit t shek. XIX kto vise qen shum t pasura me blegtori. Familjet malsore kishin tufa bagtish, t cilat numronin me qindra ose me disa dhjetra krer t imta e t trasha. Kjo gjendje e dikurshme pasqyrohej edhe n kanunin e Leks, sidomos aty ku bhet fjal pr gjobat e ndryshme. Gjobat me 10 kok bagti qen t zakonshme; por kishte gjoba edhe m t mdha, si pr shembull, pr nj vrasje 100 desh e nj ka. N nj vend tjetr t kanunit thuhet: Ma e ulta giob mbrrin n nji dash e ma e nalta nuk mund t kaloj mbi njiqind desh.

    Prve blegtoris, burim tjetr t ardhurash pr malsort ishin shprblimet n t holla q merrnin pr shrbimet e tyre si mercenar. Mercenarizmi ishte pr kto krahina nj dukuri e diktuar nga kushtet e sundimit osman, nga varfria e thell ekonomike dhe nga pamundsia pr t siguruar t ardhura me an t puns. Blegtoria, bujqsia dhe mercenarizmi kishin krijuar deri n mesin e shek. XIX njfar ekuilibri n bilancin e ekonomis familjare t ktyre malsorve.
    Por gjat gjysms s dyt t shek. XIX ky ekuilibr u prish. Me prgjithsimin e shrbimit t detyrueshm ushtarak, t ardhurat nga mercenarizmi u pren. Me centralizimin e pushtetit perandorak, Porta e Lart filloi t krkonte taksa edhe nga malsort e varfr. Ve ksaj, duke mos qen shum larg Shkodrs, Gjakovs e Pejs, edhe kto krahina t veuara filluan t ndienin ndikimin e marrdhnieve t tregut. Qoft pr t siguruar bukn e vitit, qoft pr t paguar taksat shtetrore, fshatart malsor, filluan t merreshin me veprimtari suplementare ekonomike, grumbullonin katran, gshtenja, lnd, dru, t cilat i shisnin n Shkodr. Por edhe kjo nuk i shptoi nga varfrimi.

    Me ann e kryengritjeve t shpeshta ata i shptuan pr njfar kohe pagess s taksave shtetrore. Me keqsimin e vazhdueshm t gjendjes ekonomike, malsort filluan t shitnin edhe bagtit, e vetmja pasuri me pesh q kishin. Brenda disa dhjetvjearve pasuria blegtorale e ktyre viseve ose u paksua nga shitja n tregjet e qyteteve, ose u prqendrua n duar t disa familjeve t pasura malsore. Si kudo edhe ktu fenomeni i borxheve u prhap me ritme shum t shpejta. Gjendja e tyre n mjerim t vazhdueshm i shtynte fajdexhinjt t krkonin kamat t madhe, duke shkelur e duke ln mnjan dispozitat e kanunit t Lek Dukagjinit, t cilat e ndalonin fajden.
    Mrgimi stinor nuk la pa prekur as fshatart e varfr t ktyre malsive, t cilt filluan t largoheshin gjat disa stinve nga fshati pr t krkuar pun n vende t ndryshme, sidomos n Shkodr. Ky mrgim q u prhap me shpejtsi krijoi edhe ktu nj kategori malsorsh, t cilt pr t jetuar u detyruan t shitnin fuqin e tyre t puns si mall.

    Diferencimi shoqror solli edhe ktu konflikte ndrmjet vegjlis e bajraktarve t viseve malore. Kto konflikte jan pasqyruar n kanun, megjithse jo aq qart pr shkak t mbledhjes dhe t kodifikimit jo t plot. Po u ue nj katund, - thuhet n kanun, - pr me u ngref luft Krenvet, Strapleqvet e Vogjlis s Flamurit, nn t cilin gjindet, atbot do t bahet me dije Dera e Gjomarkut n za t s cils do t ohen edhe Flamujt tjer e nn prirje t ksaj Dere do t msyhet katundi i dalun dore, edhe i biejn n mend me ndshkime giobsh, me t nxjerrun prej vendit, a edhe me t grime katundisht, n past ba kush ndoi faj pr t grim.

    Megjithat n malsit e Veriut kishte akoma mbeturina t largta t marrdhnieve patriarkale e fisnore. T tilla ishin kujtimi i fisit dhe kujria e fisit, karakteri patriarkal i familjes dhe rendi i trashgimis s prons, rendi i shitjes s tokave dhe norma e martesave, zakoni i gjakmarrjes dhe kuvendi i fisit.
    N viset malore t Shqipris s Veriut ruheshin ende gjurmt e barazis s vjetr fisnore, megjithse kishin filluar t prforcoheshin privilegjet e bajraktarve, e sidomos t familjes s Gjonmarkajve n Mirdit. Gjurmt e barazis s dikurshme ruheshin vetm n t drejtn e shprehur. Kshtu, pr shembull, n kanun thuhej se gjithsa djelm t lejn, njihen t mir e nuk veohen njeni prej tjetrit; Kanunet qi ven nj katund me Pleq e Vogjli pr vedi... as Flamuri e as Dera e Gjonmarkut nuk mund tua luej.


    Struktura shoqrore e fshatit n fund t sundimit osman


    N kushtet e krijuara pas viteve 40, erdhn duke u ndryshuar si fizionomia e shtresave t shoqris agrare, ashtu edhe marrdhniet ndrmjet tyre.
    N radh t par kto ndryshime prekn feudalt si kategori shoqrore. Me heqjen e sistemit t timareve, feudalt spahinj nuk prbnin m, si n t kaluarn, mbshtetjen kryesore t sundimit osman. Tani q humbn tesarrufin, nga i cili buronte pushteti i tyre feudal, mjaft spahinj u shndrruan n feudal derebej ose u bn funksionar t administrats. Kta feudal derebej, duke u mbshtetur krejtsisht n dhunn e hapur dhe duke prfituar nga dobsia e pushtetit qendror, vijuan njri pas tjetrit t kthejn mjaft fshatra t lira n fshatra ifligje, duke u br pronar ifligar. Megjithat figura e derebeut nuk u zhduk nga fshati shqiptar. Deri n fund t sundimit osman shtresa e feudalve derebej, edhe pse erdhi duke u zvogluar, vazhdoi t shtypte dhe t shfrytzonte fshatart e lir.

    Me heqjen e sistemit t timareve, vendin kryesor n grupimin sundues t shoqris agrare e zun bejlert ifligar, pesha e t cilve n jetn ekonomike e shoqrore t vendit erdhi duke u rritur.
    Pronart e mdhenj me origjn feudale, t lidhur pas metodave t vjetra t prdorimit t puns s bujqve, nuk kishin interes pr ta ndryshuar strukturn shoqrore e shtetrore t Perandoris, pr m tepr ata ishin kundr reformave t reja osmane. Si t till ata formonin nj koalicion t prbashkt me shtresat e tjera konservatore t vendit, t cilat bnin gjithashtu pjes n radht e paris sunduese, si ishin shtresat e larta t hierarkis klerikale dhe funksionart e lart t administrats perandorake osmane.

    T tjert, ifligart e prirur pr metodat e organizimit kapitalist t ifligjeve, krkonin zbatimin e reformave shtetrore n dobi t ekonomis s tyre ifligare. Veanrisht t interesuar pr t ashtuquajturin evropianizim t Turqis ishin pronart e mdhenj t tokave, t cilt synonin ti investonin kapitalet e tyre jo vetm n fushn bujqsore, por edhe n sfern industriale, duke u br kshtu jo vetm pronar ifligjesh, por edhe pronar fabrikash?. Me nj baz t till ekonomike kta bejler ifligar kishin nj fizionomi shoqrore t dyfisht: si pronar tokash ata kishin pika takimi me bejlert feudal, si veprimtari ekonomike anonin kryesisht nga borgjezia reshpere, n ndonj rast edhe nga borgjezia industriale.

    Shprehje e deprtimit t ekonomis s tregut n bujqsi ishte lindja e nj force t re n shoqrin fshatare, e borgjezis agrare (fshatart e pasur dhe fermert bujq). Por n rrethanat e prqndrimit t fondit kryesor t toks n duart e bejlerve ifligar, borgjezia agrare, e lindur nga radht e fshatarve pronar, dhe e bujqve ifinj nuk pati kushte t favorshme zhvillimi. Pr kt arsye, ashtu si borgjezia industriale, edhe ajo mbeti deri n fund t sundimit turk n hapat e saj fillestar si klas, shum e pakt n numr dhe tepr e dobt nga pesha ekonomike.
    N radht e popullsis s fshatit pjesn m t varfr e prfaqsonin bujqit ifinj dhe fshatart argat. N mnyr t veant fshatart argat tani kishin marr krejtsisht tiparet e puntorve t fshatit, pasi ata nuk kishin tanim ekonomi individuale. Megjithat, si fshatart argat, ashtu edhe bujqit ifinj, n kushtet e athershme, nuk e shikonin shptimin e vet te zbatimi i ndonj reforme agrare si ato q u bn n vendet e tjera t Evrops, por te pajisja e tyre me tok me an t blerjes dhe me rrug individuale.

    Deri n fund t sundimit osman pjesn drrmuese t popullsis agrare e formuan fshatart pronar, kurse n radht e tyre fshatart e vegjl. Edhe pse pronar t toks q punonin, fshatart e vegjl ishin aq t varfr, sa nuk mund t siguronin jetesn pa punuar jasht ekonomis s tyre brenda ose jasht vendit.
    Sikurse qyteti, ashtu edhe fshati shqiptar karakterizohej n fund t sundimit osman nga nj kompleks i tr kontradiktash. Ndrsa fondi kryesor i tokave t punueshme (rreth 45 %) ishte n duart e pronarve ifligar, prodhuesit fshatar q punonin n kto toka (bujqit dhe argatt) prfaqsonin afrsisht 18% t popullsis agrare. S bashku me malsort fshatart e vegjl e t mesm prbnin rreth 65% t popullsis agrare, kurse pesha e prodhimit t tyre bujqsor ishte, pr shkak t tokave t pakta q zotronin, (rreth 25%) shum e ult kundrejt prodhimit global bujqsor. Edhe pse jeta ekonomike e fshatit ecte drejt ekonomis s tregut, mungonin kushtet e domosdoshme pr zhvillimin e borgjezis agrare. Shumica drrmuese e popullsis agrare nuk kishte fare marrdhnie ekonomike me ekonomin e tregut. Nga ana tjetr, baza ekonomike e feudalizmit ishte shthurur prfundimisht, ndrsa n Perandorin Osmane vijonte t ruhej struktura shtetrore feudale. Po ashtu edhe bejlert ifligar, ndrsa mbanin nn shtypje ekonomike fshatart bujq e fshatart argat, linin pa shfrytzuar nj pjes t mir t toks s punueshme, u hiqnin fshatarve t vegjl mundsin t pajiseshin me toka pr t cilat kishin nevoj dhe pengonin zhvillimin e lir t borgjezis agrare.

  14. #14
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    K R E U III

    LVIZJA KOMBTARE SHQIPTARE N VITET 30-70
    T SHEK. XIX







    1. FILLIMET E LVIZJES KOMBTARE





    Gjendja n Shqipri pas reformave t para centralizuese osmane



    Zhvillimi i lvizjes kombtare n vitet 30-40 t shek. XIX prkon me periudhn e reformave t para centralizuese, q filluan t ndrmerreshin n Perandorin Osmane n vitet 30. Me kto reforma, n mnyr t veant me likuidimin e sistemit t timareve, dhe me njohjen ligjrisht t prons private mbi tokn (m 1834), si edhe me masat pr riorganizimin e sitemit administrativ, ushtarak dhe t taksave, Porta e Lart synonte ta fuste vendin n rrugn e evropianizimit, t forconte pushtetin qendror, t rimkmbte fuqin e Perandoris, e cila ishte dobsuar s teprmi nga prapambetja ekonomiko-shoqrore, nga sistemi shtetror anakronik, thellsisht shtyps e parazitar, dhe nga kryengritjet e vazhdueshme t popujve t shtypur.

    Reformat filluan t zbatoheshin n Shqipri qysh n vitet 30. Ato i dhan nj goditje t rnd n radh t par shtress s vjetr feudale-ushtarake, e cila, si kudo edhe n Shqipri, kishte filluar t shthurej dhe ishte dobsuar shum nga ekspeditat osmane t viteve 1822-1831. Nj pjes e krerve feudal q ishin aktivizuar n kryengritjet u asgjsua, t tjer u internuan dhe ata q mundn t shptonin mrguan jasht vendit, ndrsa pronat e tyre u shpalln ifligje shtetrore. Reforma agrare u dha mundsi t ngriheshin e t forcoheshin ifligarve t rinj, pronar privat t tokave, t lidhur me Portn e me politikn e saj centralizuese.

    Dobsimi i klass feudale shqiptare i dha mundsi borgjezis, t prfaqsuar nga tregtart dhe pronart e punishteve zejtare e t manifakturave t merrte pjes m me gjallri n jetn ekonomike e politike t vendit.
    Reformat e para centralizuese u quajtn t pamjaftueshme, prandaj Mustafa Reshit pasha, pasi mori edhe plqimin e sulltanit t ri, Abdyl Mexhitit, q sapo kishte hipur n fron, prgatiti projektin e reformave, t njohura me emrin Tanzimat. Ato u shpalln nga Mustafa Reshit pasha me dekretin perandorak (Hati Humajun) t 3 nntorit 1839, q mban emrin dekreti i Gjylhanes. Me kt akt shpalleshin kto reforma: garantohej paprekshmria e jets, e nderit dhe e pasuris pr t gjith shtetasit osman, pa dallim feje; hiqej konfiskimi i pasuris pr ata q paditeshin n gjykat dhe fmijt e tyre nuk privoheshin nga e drejta e trashgimis s pasuris; vendosej ndarja dhe mbledhja e rregullt e taksave dhe hiqej sistemi i siprmarrjes s tyre (iltizami); futej shrbimi i rregullt ushtarak dhe shkurtohej afati i tij; shrbimi i regullt (nizami) do t zgjaste 4-5 vjet, ndrsa ai rezervist (redifi) 7 vjet.

    Po t vlersohet n prgjithsi, Tanzimati ishte nj orvatje q ndrmorn qarqet qeveritare osmane pr ta shptuar Perandorin e tyre nga humnera ku po rrukullisej dhe pr ta rimkmbur at mbi baza t reja, sipas shembullit t shteteve evropiane. Prandaj Tanzimati sht vlersuar nga bashkkohsit dhe nga studiues t sotm si nj prapje q Perandoria Osmane po bnte pr tu shkputur nga e kaluara e saj mesjetare-feudale dhe pr t hyr n rrugn e shndrrimit n nj shtet modern.

    Por gjith kto masa ishin gjysmake dhe nuk mund t ndodhte ndryshe n kushtet kur Perandoria Osmane nuk ndrmori reforma rrnjsore pr t ndryshuar sistemin e saj ekonomik t prapambetur gjysmfeudal dhe regjimin politik mesjetar absolutist. N t vrtet reformat u katandisn n disa arnime borgjeze, q nuk mund ta ndryshonin gjendjen n Perandori. Megjithat, nse edhe kto masa gjysmake ishin t dobishme pr Perandorin Osmane, sepse mund t ndikonin n forcimin e sistemit t saj t centralizuar, n aftsin pr t prballuar lvizjet lirimtare dhe ndrhyrjet e Fuqive t Mdha, ato nuk qen t mira pr Shqiprin dhe shqiptart, t cilt nuk e gjykuan Tanzimatin me syrin e kliks sunduese sulltaniste, por me logjikn e popullit t shtypur, jo nga pozitat e Ports s Lart, por nga interesat e kombit t shtypur e t robruar dhe t aspirats s tij pr ta ndryshuar kt gjendje.

    Shqiptart e vlersuan Tanzimatin, jo n prizmin e fuqizimit t Perandoris, por n kndvshtrimin e vetqeverisjes s Shqipris, jo sipas zhurms s deklaratave t bujshme, por nga rezultatet e tij praktike dhe nga rrjedhojat q pati pr popullin shqiptar.
    N t vrtet Tanzimati nuk u dha shqiptarve asnj t drejt kombtare, nuk i njohu as si komb m vete, nuk dha asnj mundsi pr vetqeverisje, madje ua mohoi prsri t drejtn m elementare njerzore pr t shkruar dhe pr t msuar n shkolla gjuhn amtare. Ai i detyroi shqiptart ti nnshtroheshin administrats s huaj burokratike, shrbimit t rnd e t detyrueshm ushtarak, rriti m shum peshn e taksave, q edhe deri ather ishte e rnduar dhe prgjithsisht oi n keqsimin e gjendjes s tyre ekonomike e politike, n forcimin e zgjedhs nacionale turke mbi ta. Ato reforma, n dukje me karakter evropian, q u shpalln edhe nn trysnin e Fuqive t Mdha (si barazia e gjith shtetasve, gjithnj si osmanllinj), nuk u vun asnjher n jet dhe nuk mund t realizoheshin pa ndryshime rrnjsore n sistemin ekonomik e politik t Perandoris Osmane, t cilat sulltant osman nuk ishin n gjendje ti bnin.

    Me zbatimin e reforms n fushn administrative, pushteti civil u nda nga ai ushtarak dhe qeverisja e vendit, q deri ather bhej nga feudalt vendas, kaloi n duart e nj aparati burokratik t centralizuar. Porta e Lart nuk kishte m besim te funksionart shqiptar. Prvoja e viteve t kaluara kishte treguar se ata ishin t prirur drejt qeverisjes s krahinave n mnyr autonome e drejt shkputjes s plot nga vartsia e Perandoris Osmane. Prandaj ajo filloi zvendsimin e tyre shkall-shkall me npuns t huaj. N fillim u zvendsuan qeveritart e sanxhakve shqiptar, kadinjt, myftinjt, veanrisht n ato krahina ku kishin shprthyer prsri lvizje kryengritse, q sapo ishin shtypur me arm. Kshtu, n mjaft sanxhak e sidomos n Shqiprin e Jugut pushteti kaloi nga duart e qeveritarve shqiptar n ato t funksionarve turq.

    Administrata e re prbhej nga npuns t huaj q nuk e dinin gjuhn e vendit dhe nuk i njihnin zakonet e traditat e popullit shqiptar. Meqense do t qndronin n kto poste nj periudh t caktuar dhe meq nj pjes e npunsve ose nuk paguheshin rregullisht ose duhej t siguronin rrogn nga t ardhurat lokale, ata prpiqeshin t grabisnin me t gjitha mnyrat popullsin me an taksash e gjobash, pa u prmbajtur as n prdorimin e forcs. Prve ksaj, praktikohej gjersisht ryshfeti, pa t cilin nuk mund t kryhej asnj pun. Ai u jepej si npunsve t thjesht, ashtu edhe funksionarve t organeve m t larta t Perandoris Osmane. Edhe sistemi i mbledhjes s taksave me an t iltizamit (siprmarrjes), megjithse u krijua nj aparat i veant npunsish t financave, n praktik nuk u hoq, por mbeti n fuqi pr nj koh t gjat, sepse u leverdiste funksionarve t lart t shtetit, q prfitonin e pasuroheshin me kto lloj spekulimesh.

    Ndrsa n nj varg qendrash administrative u grumbulluan me shumic npunsit e huaj turq, disa zona, si Tirann, Matin, Lezhn, Ulqinin, etj., Porta e Lart i la, n vitet 40, ende n duart e oxhakve t vendit, t cilt i paguanin arks shtetrore n Stamboll nj shum t prgjithshme vjetore, t nxjerr nga detyrimet n krahinat q administronin.

    Krahas reforms administrative, Porta e Lart mori masa pr t vn n jet reformn ushtarake, e cila parashikonte armatimin e popullsis dhe krijimin e nj ushtrie t rregullt. N kuadrin e krijimit t ksaj ushtrie, Veziri i Madh, Mehmed Reshid pasha, q ishte ngarkuar me zbatimin e reformave n Shqipri, filloi t rekrutonte ushtar t rregullt (nizam) nga mosha 15 deri n moshn 30-vjeare. T rekrutuarit bnin jet kazerme dhe strviteshin sipas rregullave t ushtrive evropiane. Ata e kryenin shrbimin ushtarak larg vendit t vet n kushte shum t vshtira. Vetm nj pjes e tyre mund t kthehej e gjall dhe pa u gjymtuar nga shrbimi i gjat ushtarak n dhe t huaj. M t shumt ishin ata q vdisnin nga abuzimet e intendentve, nga mungesa e ushqimit dhe e veshmbathjes dhe nga epidemit, sesa ata q vriteshin n luft.

    Shrbimi rezervist (redif) bhej zakonisht n vendlindjen e rezervistve. Kjo u jepte atyre mundsi q n nj koh t caktuar, krahas shrbimit ushtarak, t merreshin edhe me bujqsi e me blegtori.
    Reforma ushtarake u shoqrua edhe me tatime e taksa t reja t jashtzakonshme, q shrbenin pr ushqimin dhe pr veshjen e ushtarve nizam. Por edhe kjo reform nuk u zbatua kudo dhe menjher. Ushtria e rregullt u vendos n qytete, ku mbaheshin garnizone ushtarake. N Manastir dhe n Janin u grumbulluan forca t mdha, me an t t cilave Porta ushtronte nj trysni t vazhdueshme mbi trevat shqiptare.
    Ndrsa nga njra an Stambolli organizonte ushtrin e rregullt, nga ana tjetr vazhdonte t prdorte repartet e parregullta, t rekrutuara nga krer feudal e bajraktar midis malsorve pr ti drguar n frontet e lufts me shtete t tjera ose pr t shtypur kryengritjet brenda e jasht Shqipris. N kto raste Porta e Lart synonte jo vetm t prfitonte nga ndihma e tyre ushtarake, por edhe ti largonte nga Shqipria ku zienin kryengritjet e ti neutralizonte kto forca t rrezikshme pr t.

    Me reformat e periudhs s Tanzimatit Porta e Lart u kishte njohur kombsive t Perandoris Osmane t drejtn t merrnin arsim n gjuhn amtare n shkollat publike. Por ajo vijonte t barazonte kombsin me fen. Kshtu, myslimant e Perandoris, midis t cilve edhe shqiptart, ajo vazhdoi edhe pas ksaj ti quante turq, ndrsa ortodokst, qofshin kta shqiptar, bullgar, serb a vlleh, i quante grek ose rum dhe i kishte ln nn administrimin fetar e kulturor t Patrikans greke t Stambollit. Si kombsi m vete quheshin edhe katolikt ose latint e Perandoris.

    Shqiptarve t ndar n mysliman, ortodoks e katolik, duke mos br pjes n nj bashksi t vetme fetare dhe duke mos u njohur kshtu si nj kombsi m vete, nuk u jepej mundsia t lvronin lirisht gjuhn e tyre amtare. Ata detyroheshin t kishin arsimin sipas fes s tyre turqisht, greqisht ose italisht. N prputhje me kt politik, pas shpalljes s dekreteve t Tanzimatit n Shqipri u rrit numri i shkollave n gjuh t huaj. Shkolla shtetrore fillore dhe qytetse (ruzhdie) n gjuhn turke u hapn n krahina t ndryshme t vendit; n Shqiprin e Jugut u rrit edhe numri i shkollave laike n gjuhn greke pr popullsin ortodokse, t cilat ishin nn mbikqyrjen e peshkopve grek, ndrsa n veri, ndonse m pak, u rrit numri i shkollave katolike q drejtoheshin nga kleri ose nga disa msues privat n Shkodr. Megjithse prhapnin njohuri t dobishme dhe ndihmonin n arsimimin e nj pjese t fmijve, kto shkolla, prve atyre q drejtoheshin nga msues privat, prshkoheshin nga nj frym fanatizmi dhe intolerance fetare, nuk shrbenin pr afirmimin kombtar t shqiptarve t feve t ndryshme, por nxisnin dasin fetare dhe u shrbenin politiks s shteteve q i mbanin ato dhe synimeve t tyre pr asimilimin e shqiptarve.

    Reformat, formalisht, parashikonin barazin e shtetasve pavarsisht nga feja e tyre. Por n t vrtet paria sunduese feudale osmane vijoi ta ruante pozitn e saj t privilegjuar kundrejt popullsis s krishter. Pabarazia juridike e popullsis s krishter shprehej, prve t tjerave, n pagimin e nj takse t veant pr gjith meshkujt e krishter mbi 12 vje (xhizje).

    Vet sulltani e rrethi i tij familjar, si edhe prfaqsuesit e tjer t klass feudale osmane, nxirrnin prfitime duke shkelur parimet e shpallura nga reformat dhe duke ruajtur praktikn e vjetr t abuzimeve, si ishte veanrisht shitja e posteve qeveritare. Sulltani e familja e tij ruajtn n Shqipri pr nj koh t gjat nj varg privilegjesh feudale. Kshtu, nj pjes e mir e t ardhurave t sanxhakut t Ohrit, ku prfshiheshin krahina t tra shqiptare, vijuan ti shkonin si t ardhura private sulltanes-nn, kurse sulltanit i shkonin t ardhurat nga qiraja e Bezistenit? n pazarin e Shkodrs dhe nga shitja e s drejts s peshkimit po n kt qytet. Madje, gabelt (arixhinjt) e Myzeqes edhe pas shpalljes s reformave vazhduan t quheshin t gjith skllevr t sulltanit dhe shrbimet e tyre u shiteshin pr vit (nga ana e tij) t interesuarve kundrejt nj shume t caktuar.

  15. #15
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Fillimet e ideologjis e t kulturs kombtare


    Reformat shtuan paknaqsin e shtresave m t ndryshme t popullsis ndaj sundimtarve osman dhe acaruan m tej kontradiktat kombtare dhe ekonomiko-shoqrore me ta.
    Kt gjendje shpirtrore t popullsis dhe aspiratat e saj i shprehn n dokumente t rndsishme e n vepra shkencore e artistike ideologt dhe shkrimtart e par t Rilindjes, si Naum Veqilharxhi (1797-1854), Jeronim de Rada (1814-1903) etj. Kjo veprimtari synonte, me ann e prhapjes s ideve e t kulturs kombtare, t forconte ndrgjegjen kombtare t popullit shqiptar dhe bashkimin e tij mbi ndarjet fetare e krahinore n luft pr lirin, pr trsin territoriale dhe pr zhvillimin demokratik t shoqris shqiptare.

    Prapambetja e prgjithshme e Shqipris dhe shtypja ekonomike e politike osmane bn q ideologjia e kultura kombtare t zhvilloheshin me vshtirsi e n prmasa t kufizuara brenda vendit. Ato gjetn kushte m t prshtatshme zhvillimi jasht atdheut, n kryeqytetin e Perandoris, n Stamboll, n Itali, n shtetet ballkanike etj. N kto vende kishin filluar t prhapeshin idet e Revolucionit francez (1789-1794), i cili, si nj revolucion i fuqishm demokratik, i kishte dhn nj goditje t rnd regjimit feudal absolutist e ideologjis s tij n Evrop dhe kishte shpallur e kishte prhapur idet e mdha t liris e t kombsis. Kto ide kishin gjetur mishrimin e tyre edhe n revolucionet lirimtare n Serbi, n Greqi e n Rumani. Idet e reja kishin ndikuar mbi intelektual dhe tregtar shqiptar q u njohn me to n qytete t ndryshme t Evrops dhe filluan luftn kundr ideologjis mesjetare-klerikale t Perandoris teokratike t sulltanve-kalif e t Patrikans ortodokse t Stambollit, si dhe kundr zgjedhs kombtare t sundimtarve osman.

    Idet kombtare u bn jehon kryengritjeve popullore kundr Tanzimatit, por nuk arritn ende n kt periudh t formuloheshin n mnyr t plot n nj program trsor politik t lvizjes kombtare. Ato u shprehn jo aq n traktate politike, n memorandume ose nprmjet shtypit, sesa n vepra letrare e n studime pr popullin shqiptar, pr historin, gjuhn e kulturn e tij. Me shkrimet e tyre rilindsit e par luftuan pr t shtuar dashurin pr vendin, pr t ngritur m tej ndrgjegjen kombtare t popullit, duke lartsuar traditat e mdha patriotike t s kaluars e sidomos t epoks s Sknderbeut dhe kulturn e pasur popullore; ata i kushtuan nj kujdes t veant gjuhs amtare e shkolls shqipe si mjete jo vetm pr t nxjerr vendin nga errsira mesjetare, por edhe pr t afirmuar individualitetin e vetqenien kombtare t shqiptarve.

    Naum Veqilharxhi formuloi idet e para pr rrugt e lirimit t kombit shqiptar. Si iluminist e atdhetar i shquar punoi pr t prhapur diturin e shkolln kombtare n Shqipri, t cilat i quante mjete t rndsishme pr emancipimin dhe bashkimin kombtar t shqiptarve. Jeronim de Rada, nga arbresht e Italis, e ripunoi Milosaon i ndikuar drejtprdrejt nga lvizjet kryengritse t viteve 30. Ai dalloi tek ato etapn e re q shnuan pr lvizjen lirimtare t popullit shqiptar dhe nxori prej tyre prfundimin se tanim erdhi dita e Arbrit, q tingllonte si nj thirrje pr ti nxitur shqiptart t vijonin luftn kundr sundimtarve t huaj.
    Kthesa q shnuan kryengritjet e viteve 30-40 n lvizjen lirimtare shqiptare gjeti pasqyrim edhe n krijimtarin e shkrimtarit arbresh Vinenc Dorsa, i cili shkruante, m 1847, se Shqipria kishte hyr tanim n epokn e Rilindjes dhe se ajo besonte q do t lirohej s shpejti.

    Duke e kuptuar rolin e madh t prdorimit t gjuhs amtare pr zhvillimin e vendit, rilindsit i dhan rndsi msimit e shkrimit t saj dhe prhapjes s arsimit shqip me nj alfabet t prbashkt. Duke u nisur nga mendimi shkencor se gjuha sht e para ndr shenjat themelore dalluese t kombit, me njsimin e alfabetit ata synonin njsimin e gjuhs, q do t onte n forcimin e njsis kombtare. Prandaj rilindsit e par, si dhe t tjert q i pasuan, ishin ideolog t lirimit kombtar e msues dhe hartuan vepra shkencore e letrare si edhe tekste shkollore.


    Tiparet e reja t lvizjeve lirimtare kundrosmane



    Me zbatimin e Tanzimatit u vendos mbi popullin shqiptar shtypja e drejtprdrejt dhe e egr e sundimtarve osman. Administrata burokratike e prbr nga npuns me kombsi t huaj, grabitqar e t pangopur, detyrimet e rnda fiskale, shrbimi i rregullt dhe i zgjatur ushtarak, gjyqet e korruptuara etj., e rndonin zgjedhn kombtare dhe e shtonin shtypjen ekonomike e politike mbi pjesn m t madhe t popullsis.
    Fshatarsia dhe vegjlia e qyteteve duhej t prballonin detyrime e taksa t rnda q vendoste administrata e re, abuzimet e npunsve osman, si dhe mashtrimet e spekulimet e siprmarrsve t t ardhurave shtetrore, n nj koh kur ekonomin e popullsis myslimane e dmtonte edhe shrbimi shumvjear ushtarak, q i rrmbente kraht m t aft pr pun.
    Me administratn e re u ndesh edhe fshatarsia e disa zonave malore, q gzonte t drejta vetqeverisjeje t fituara me luft. Mosnjohja e ktyre t drejtave dhe orvatjet pr t zbatuar sistemin tatimor e rekrutimin e detyruar ushtarak u sillnin ktyre krahinave nj shtypje e shfrytzim ekonomik q nuk e kishin njohur m par.

    Nga reforma prekeshin edhe shtresa t tjera t popullsis: spahinjt e dikurshm dhe krert e esnafve, t cilt kishin humbur t drejtat e privilegjet q u siguronte sistemi i mparshm feudal-ushtarak; nj pjes e bajraktarve, e kapedanve dhe e bylykbashve, t cilt nuk e gzonin m t drejtn e rekrutimit t ushtarve me rrog q u sillte fitime; ifligart e goditur nga Porta si dhe ata q ishin lidhur me tregun krkonin zhvillimin e tij dhe ishin t paknaqur nga pengesat burokratike t administrats s re; pjesa m e madhe e borgjezis, q u zhgnjye shum shpejt nga reformat t cilat, jo vetm nuk vendosn rregullin e qetsin e dshiruar dhe nuk zhdukn pengesat e brendshme pr zhvillimin e lir t tregtis e t industris s tregut kombtar, por edhe e bn at objekt t abuzimeve grabitqare t administrats s re.

    Si pasoj, paknaqsia ndaj reformave prfshiu shtresat m t ndryshme shoqrore, pjesn m t madhe t popullsis. Kjo paknaqsi erdhi duke u rritur shkall-shkall me orvatjet q bri Porta e Lart pr t zbatuar reformat n Shqipri dhe u shndrrua n kryengritje t armatosura q vijuan njra pas tjetrs pr disa dhjetra vjet. N kto kryengritje morn pjes pothuajse t gjitha forcat e grupet shoqrore t popullsis. Lufta mori karakter ballor, q dshmonte pr ndryshime n prmasat e n organizimin e saj. U krijua kshtu nj front i gjer kundrosman, i cili prbnte tiparin kryesor t kthess q ishte br n luftn lirimtare t popullit shqiptar.

    Pas goditjeve ekonomike e politike q krert feudal shqiptar psuan n vitet 1822-1831, ata nuk qen m n gjendje as t organizonin dhe as t udhhiqnin kryengritjet kundr sundimit osman. N udhheqje t lvizjes kryengritse, gjat viteve 30-40, krahas krerve ifligar doln prfaqsues t borgjezis qytetare e t fshatarsis. Ky ishte nj tipar tjetr i ri q dshmonte pr ndryshimet cilsore t ndodhura n zhvillimin e lufts s armatosur.
    Ndryshime thelbsore ndodhn edhe n prmbajtjen e n karakterin e krkesave t kryengritjeve t fillimeve t Rilindjes Kombtare, t viteve 30-40 t shek. XIX. Lufta pr t prjashtuar nga zbatimi i politiks s centralizmit burokratik viset shqiptare shprehte n fakt krkesn pr njohjen e kombsis shqiptare si kombsi m vete, pr trajtimin e veant t Shqipris n kuadrin e Perandoris dhe pr administrimin e saj nga njerzit e vendit, q nnkuptonte synimin pr vetqeverisje n shkall kombtare e jo m lokale-krahinore. Kurse n rastet, qoft edhe t veanta, si ishte ai i Kryengritjes s Dervish Cars t viteve 1843-1844 e ndonj tjetr, kur kryengritsit i referoheshin shembullit t organizimit t shteteve fqinje, shpreheshin haptazi pretendimet pr autonomin e vendit t tyre.

    Forcat e shtresat e ndryshme shoqrore u jepnin ktyre krkesave prmbajtje t ndryshme. N lvizje u aktivizuan edhe ato shtresa, t cilat kishin humbur privilegjet e pozitat q gzonin n sistemin feudal-ushtarak e q synonin ti rifitonin ato. Lvizja e tyre kishte karakter t kufizuar e konservator, sepse synonte ta kthente vendin prapa, n t kaluarn. Por pjesa m e madhe e popullsis q mori pjes n kryengritjet prbhej nga masat qytetare e fshatare, t cilat n administrimin e vendit nga shqiptart shihnin lirimin e tyre nga zgjedha e rnd kombtare e administrats s huaj burokratike osmane dhe nga shtypja e egr e saj.

    Kto krkesa nuk arritn, n ato vite, t formuloheshin n mnyr t prcaktuar, n formn e nj programi t vetm dhe t paraqiteshin n emr t t gjith popullit shqiptar, sepse mungonte nj udhheqje e formuar politikisht dhe nj organizat a nj qendr e vetme drejtuese, q t bashkrendonte lvizjet e veanta, ti shkrinte ato n nj lvizje t prgjithshme e ti jepte asaj nj program t prbashkt kombtar. Megjithat, si sht pranuar me t drejt nga historiografia e sotme shqiptare, krkesa m e shpesht e ktyre kryengritjeve pr nj status t veant t trojeve shqiptare, duke i dalluar e duke i veuar nga territoret e tjera t Perandoris Osmane, prmbante n embrion, n formulimin e saj fillestar, krkesn e administrimit autonom t Shqipris, t autonomis territoriale-administrative t saj, duke ua ln at n dor krerve t vendit.

    Kryengritjet kundr shtypjes kombtare patn n fillim karakter lokal, por, meqense shprthyen pothuajse n t njjtn koh e pr t njjtat shkaqe, drejtoheshin kundr nj armiku t prbashkt dhe kishin krkesa t njllojta. Ato u shndrruan dora-dors n kryengritje t gjera t fuqishme duke prfshir krahina t tra t vendit. Pr her t par u bn prpjekje pr kaprcimin e kornizave lokale dhe pr organizimin e nj kryengritjeje t prgjithshme (m 1834), q shprehte prirjen e popullit shqiptar drejt bashkimit. Gatishmria e bashkpunimi ndrmjet vatrave t veanta t kryengritjeve dhe solidariteti ndrmjet popullsis s trevave t ndryshme, tregonin se procesi i bashkimit t popullit shqiptar kishte hedhur rrnj t qndrueshme.

    Ndryshime u vun re edhe n aspektin organizativ t ksaj lufte. Doln n sken forma organizative demokratike dhe m t kohs. Me zgjerimin e lufts, pr t prballuar forcat e mdha armike dhe pr t bashkrenduar veprimet luftarake u organizuan kuvende, beslidhje, pleqsi dhe kshilla t kryengritsve, disa nga t cilat, ndonse kishin qen edhe m par, morn prmbajtje t re. Krahas prfaqsuesve t paris ifligare, n to merrnin pjes tani edhe prfaqsues t shtresave m t gjera t popullsis, t vegjlis qytetare e fshatare, t pronarve t vegjl t tokave, kryepleq e npuns t vegjl, shumica e t cilve ishin pak t njohur. Prve ksaj, beslidhjet e kaprcyen karakterin e ngusht lokal dhe n disa raste morn karakter ndrkrahinor, si ishin Beslidhja e nnt krahinave t Shqipris s Jugut e viteve 1833-1834, Kshilli i Prkohshm n Shkodr (1833-1835), Kuvendi i Madh Ndrkrahinor i Mesaplikut (1847), i cili, duke krijuar Lidhjen Kombtare Shqiptare dhe organin e saj Komitetin Kombtar, mund t shihet si nj organizm q synonte t merrte karakterin e nj forumi me prmasa kombtare.

    Nj rol gjithnj e m t dukshm filluan t luanin n kto kryengritje qytetet e sidomos ato kryesore, si Shkodra, Berati, Prizreni, Gjakova, Shkupi e Elbasani, t cilat u bn qendra t rndsishme t ktyre lvizjeve. Kjo dshmonte pr peshn gjithnj e m t madhe q filluan t kishin qytetet n jetn ekonomike e politike t vendit.

    T zhvilluara n kohn, kur te shqiptart ishte formuar tanim nj vetdije politike e kombtare, kryengritjet e viteve 30 e 40 nuk mund t mos merrnin tipare t reja, nacionallirimtare. Dshmi e ksaj vetdijeje t shqiptarve ishte edhe prkrahja q ata u dhan revolucioneve nacionale n Principatat Rumune dhe n Greqi, n vitet 20, n t cilat dhan nj kontribut t muar. Mjaft e gjer ishte pjesmarrja e shqiptarve t kolonis s Rumanis dhe jo vetm e atyre, por edhe e t tjerve t ardhur nga Shqipria, e veanrisht nga trevat e saj jugore, n kryengritjen q shprtheu n Principatat Rumune n vitin 1821. Disa prej tyre kishin marr pjes edhe n Revolucionin serb t vitit 1815. sht nj fakt i njohur, tanim, se Naum Veqilharxhi, nj nga personalitetet m t shquara t Rilindjes Shqiptare, mori pjes n kryengritjen e vitit 1821 n Vllahi dhe n Moldavi qysh n fillim t saj, ndihmoi n organizimin e revolts dhe ishte i pranishm, si komandant ushtarak, gjat disa veprimeve luftarake q u zhvilluan kundr forcave osmane. Rol t veant, si organizator dhe komandant ushtarak, n kryengritjen e vitit 1821 n Principatat Rumune luajti iluministi tjetr i njohur shqiptar, Konstandin Duka.

    Shqiptart prbnin nj forc t rndsishme luftarake n trupat e eteristve*, t komanduar nga princi grek Aleksandr Ipsilanti, si edhe n ato t rumunit Tudor Vladimiresku q luftuan trimrisht n radht e kryengritsve t drejtuar nga komandantt shqiptar, Haxhi Prodani e kapiten Mihallaqi. T shumt ishin shqiptart q u vran n betejat q u zhvilluan gjat ksaj kryengritjeje e sidomos n at t Skulenit, pas s cils trupat e tyre u hodhn n lumin Pruth. Edhe masakra q ushtria osmane ndrmori n Bukuresht ndaj forcave kryengritse, n gusht t vitit 1821, ishte drejtuar kundr shqiptarve q morn pjes n revoltn kundrosmane.

    Shqiptart u bashkuan me kryengritjen e Principatave Rumune jo si mercenar, por si lufttar q ishin t ndrgjegjshm se, duke kontribuar n lirimin e popullit rumun nga sundimtart osman, t cilt mbanin t robruar gjith popujt e Ballkanit, do t jepnin ndihmesn e tyre edhe n shtjen e lirimit kombtar t popullit shqiptar. Pikrisht pse vepruan si nj forc e ndrgjegjshme politikisht n aktet e kryengritjes s Principatave Rumune, shqiptart prmenden krahas grupeve t tjera etnike q morn pjes n lvizje. Edhe frymzuesit e lvizjes, eteristt, n thirrjen q u drejtuan shqiptarve, grekve, vllahomoldavve, bullgarve, serbve, maqedonve etj. qysh n fillim t kryengritjes u kujtonin atyre se kjo luft bhej pr lirimin e gjith popujve t Ballkanit dhe njherazi t atdheut t tyre, se sht atdheu i tyre i robruar ai q u bn thirrje t ngrihen kundr sundimtarve t huaj osman.

    Shqiptart ishin, gjithashtu, nj forc aktive me rol t veant si n prgatitjen e kryengritjes greke t vitit 1821, ashtu edhe n zhvillimin e revolucionit n prgjithsi. Nse Ali pash Tepelena me veprimet e tij ushtarake kundr ushtrive osmane u dha dor eteristve t shprthenin kryengritjen n mars t vitit 1821, shqiptart (arvanitt), krahas grekve, ishin nismtar t ksaj kryengritjeje. Qysh n mars t vitit 1821 u bashkuan me Revolucionin grek fshatra t tra shqiptare (arvanite) t Atiks. Kryengritsit shqiptar, t udhhequr nga fshatari i thjesht Melet Vasili nga Atika (i quajtur Haxhimeleti), marshuan n fundin e marsit drejt Athins, e detyruan garnizonin osman t mbyllet n Akropol dhe liruan Athinn. Prgjithsisht gjat fazs s par t Revolucionit grek arvanitt, dhe jo vetm ata, por edhe shqiptart e trevave t Shqipris, duke prfshir edhe ata mysliman, u bn figura qendrore e ngjarjeve dhe e veprimeve luftarake t kryengritsve. Kryengritsit e Peloponezit, grek e shqiptar (arvanit), t komanduar nga Kolokotroni, arritn t merrnin qytetin e Tripolics, pr lirimin e t cilit patn luftuar pes muaj me radh, vetm pasi shqiptart mysliman hyn n marrveshje me ta dhe dezertuan n mas nga ushtria osmane. Pati edhe mjaft shqiptar mysliman, ndrmjet t cilve njihen Mustafa Gega, Bajram Lapi, Avdi Gega etj., t cilt jo vetm dezertuan nga ushtria osmane, por morn pjes n veprimet luftarake t Revolucionit grek.

    sht i njohur gjithashtu kontributi i lufttarve suliot, t udhhequr nga Marko Boari, t cilt gjat periudhs s par t Revolucionit grek mbajtn barrn kryesore t lufts n Greqin kontinentale. Edhe sundimtari i pashallkut t Shkodrs, Mustafa pash Bushatlliu, duke kundrshtuar urdhrin e sulltanit, braktisi, n vitin 1823, luftimet n Misolongjin e rrethuar, nuk pranoi t marshonte drejt Athins pr t shtypur kryengritjen dhe u kthye me ushtrin e tij n Shkodr. Shprthimi i rrethimit t Misolongjit nga grekt m 1823 u arrit, krahas t tjerave, edhe nga ndihmesa e shqiptarve q dezertuan n mas nga ushtria osmane. Kto dezertime t shqiptarve mysliman nga ushtria do t prsriteshin edhe n rrethimin e dyt t Misolongjit, n vitin 1825.
    Po kshtu, pjesa m e madhe e feudalve shqiptar t Toskris nuk pranoi t bashkpunonte me Portn e Lart n shtypjen e kryengritjes greke.

    Ata i kumtuan t drguarve t Stambollit se do t hynin n ushtrin osmane vetm n qoft se do t rrezikoheshin territoret e Shqipris Jugore. Pr shkak t ktij qndrimi t shqiptarve dshtoi fushata ushtarake osmane kundr Revolucionit grek n shkurt-qershor t vitit 1821. Dshtuan gjithashtu prpjekjet q Hurshid Pasha bri n vitin 1822, pas vrasjes s Ali pash Tepelens, pr t mobilizuar shqiptart n ushtrin osmane dhe pr ti hedhur ata kundr Revolucionit grek. Dezertimi i ushtarve shqiptar vazhdoi edhe gjat fushats s Ibrahim Pashs s Egjiptit kundr Revolucionit grek n vitin 1827. Megjithat, qysh n periudhn e Revolucionit grek, shqiptart u ndeshn me qndrimet shoviniste t udhheqsve grek ndaj tyre dhe territoreve t Shqipris. Ndrsa popullsia myslimane shqiptare iu nnshtrua ather masakrave nga forcat ushtarake t Revolucionit grek.

    Pjesmarrja e shqiptarve n revolucionet n Principatat Rumune e n Greqi dhe kontributi q dhan ato n luftn pr lirimin e popujve rumun e grek ishin dshmi jo vetm e ndjenjave miqsore ndaj popujve fqinj, por edhe dshmi e aspiratave t tyre liridashse. Kto aspirata dshmojn njherazi se shqiptart, si popull, po hynin n epokn e re t Rilindjes me nj vetdije t prcaktuar politike, me ideale kombtare e lirimtare, t cilat nuk mund t mos shfaqeshin edhe n krkesat, n synimet, n shkalln e organizimit dhe prgjithsisht n karakterin e kryengritjeve t viteve 30-40 t shek. XIX.

  16. #16
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    2. KRYENGRITJET KUNDROSMANE N VITET 30-40





    Kryengritjet e vitit 1833


    Reformat centralizuese t qeveris osmane, q filluan t zbatoheshin n Shqipri me drgimin e npunsve civil dhe ushtarak turq, hasn n qndresn e popullsis shqiptare q nisi me moszbatimin e urdhrave pr tu shndrruar m pas n kryengritje t armatosur.

    Pas dy kryengritjeve lokale, q shprthyen n fillim t vitit 1833 n Kolonj e n Dibr dhe q u shtypn nga qeveria turke, kryengritja mori nj shtrirje t gjer t panjohur n periudhat e mparshme n zonn Berat-Vlor-Delvin-amri.
    Qeverisja arbitrare e Emin Pashs, i biri i Mehmet Reshit pashs, e mbshtetur n nj terror, si dhe orvatjet pr zbatimin e reforms ushtarake ishin shkaqet e drejtprdrejta q e kthyen paknaqsin e popullsis n nj kryengritje q u shtri n krejt Shqiprin e Jugut. N fillim t korrikut 1833 ngritn krye banort e Tepelens, t cilt shtin n dor qytetin. Kryengritja, q udhhiqej nga Balil Nesho, u shtri n krahinat e Gjirokastrs e t Delvins. Pr shtypjen e saj Stambolli drgoi forca t shumta osmane, t komanduara nga Emin Pasha.

    Shumica e kryengritsve u vendos n Qafn e Peshkpis, ndrsa pjesa tjetr, e organizuar n eta t vogla, u vendos gjat rrugs pr n Peshkpi. Goditjet q kto eta u dhan forcave osmane dhe dezertimi i shum ushtarve shqiptar, t rekrutuar me forc, e vshtirsuan gjendjen e qeveritarit osman. Por ktij i erdhi n ndihm peshkopi ortodoks i Drinopojs (i Gjirokastrs), i cili, duke njohur mir pozicionet e kryengritsve, i kaloi forcat osmane npr nj gryk tjetr. T paprgatitur pr sulmin e befasishm, kryengritsit luftuan me trimri dhe, pasi lan shum t vrar, u trhoqn n fshatin Luzat, ku i shkaktuan Emin Pashs nj shpartallim t plot.

    T nxitur nga kjo fitore, u hodhn n kryengritje edhe banort e qyteteve t Beratit e t Vlors. Duke nisur si nj kryengritje fshatare, ajo brenda nj kohe t shkurtr u kthye n nj lvizje t t gjith popullsis, gjeti mbshtetje t fort n banort e Beratit, t cilt rrethuan kshtjelln. Kryengritja prfshiu gjithashtu krahinat e Tomorics, t Skraparit e t Kurveleshit. Nj pjes e kryengritsve shkuan n ndihm t forcave q kishin rrethuar kshtjelln e Beratit, kurse pjesa tjetr zuri grykat e rrugt nga pritej t vinte ushtria osmane. Rrezja e kryengritjes u prhap n krahinat e Delvins e t amris. Jehona e saj u ndje edhe n Shqiprin e Mesme. Me krkesn e banorve t Elbasanit nj pjes e kryengritsve u hodh nga Berati n at krahin pr ti ndihmuar ata n luftn kundr administrats osmane.

    N kto rrethana Porta e Lart, me shpres se kryengritsit do t shprndaheshin, e largoi Emin Pashn nga Shqipria e Jugut. Por n mesin e shtatorit t 1833-it, nn goditjet e fuqishme t kryengritsve, ra kshtjella e Beratit. N qytetin e liruar t Beratit, kuvendi i prfaqsuesve t t gjitha krahinave kryengritse miratoi dy krkesa themelore: tu ngarkohej shqiptarve drejtimi i krahinave kryengritse dhe t uleshin detyrimet ndaj shtetit, duke zbritur n at mas q paguhej n kohn kur pashallku i Beratit qeverisej nga feudali shqiptar, Ahmet Kurt pasha.

    Shtrirja e gjer e kryengritjes, q fillonte nga Skrapari e Kurveleshi, n Myzeqe e n Vlor e deri n amri, e detyruan Portn e Lart t hiqte dor prkohsisht nga rekrutimi i ushtarve nizam, t shpallte amnistin dhe t lejonte vendosjen e disa shqiptarve si qeveritar n kazat e Beratit, t Vlors, t Tepelens, t Gjirokastrs e t Prmetit dhe emrimin e t tjerve si komandant n garnizonet e kshtjellave t Beratit, t Gjirokastrs etj. Kjo ishte nj fitore e rndsishme e kryengritjes, por jo e plot. T paformuara politikisht dhe me nj udhheqje pa prvoj, forcat kryengritse u shprndan, duke besuar se do t plotsoheshin t gjitha krkesat e tyre.

    Po n vitin 1833 lvizja kryengritse prfshiu edhe Shqiprin e Veriut. Vatra kryesore e saj u b Shkodra, qyteti m i zhvilluar i vendit. Zbatimi i reforms ushtarake, abuzimet dhe grabitjet e administrats s re shkaktuan paknaqsi te popullsia qytetare. Por shtresat e pasura t krishtera t qytetit, sipas porosis s dhn nga emisart austriak, q u krkonin t mos bashkoheshin me popullsin myslimane, nuk u prfshin n lvizje. M 10 prill t vitit 1833 u dha kushtrimi pr mbylljen e dyqaneve n tregun e Shkodrs. Rreth 4 000 veta t armatosur nga popullsia e qytetit dhe nga malsort prreth zun sheshin e qytetit. N emr t kryengritsve nj delegacion i drguar nga ata krkoi q veziri Ali Namik pasha t hiqte dor nga zbatimi i reformave, nga dhuna e grabitjet dhe t vendoseshin rregullat q kishin qen n fuqi n kohn e qeverisjes s vendit nga Mustafa pash Bushatlliu.

    Por thelbin e ktyre krkesave e prbnte synimi pr nj qeverisje autonome t krahins s Shkodrs. Duke par fuqin e revolts dhe pr t fituar koh, qeveritari, Ali Namik pasha, premtoi se do t merrte parasysh krkesat e t revoltuarve. Ndrkoh ai mori masa pr shtypjen e saj. M 7 gusht t vitit 1833 ai drgoi nj repart ushtarsh n tregun e qytetit pr ta shtn n dor. Ky veprim oi n prleshje t ashpra midis forcave osmane dhe njsive kryengritse. Pabesia e qeveritarit e shtyti edhe popullsin katolike t bashkohej me myslimant. Pas ksaj lvizja mori formn e nj kryengritjeje. M 8 gusht u organizua nj kuvend, ku morn pjes prfaqsues t lagjeve t qytetit. Kuvendi zgjodhi nj Kshill t Prkohshm, q riorganizoi forcat vullnetare dhe caktoi nj delegacion q do t shkonte n Stamboll pr tu ankuar n emr t popullsis s Shkodrs kundr qeveritarit t sanxhakut.

    Kryengritja udhhiqej nga nj Kshill prfaqsues. Kjo ishte nj form e re organizimi q ndeshej pr her t par n lvizjen shqiptare. Kshilli prbhej nga prfaqsues t paris, t krerve q ishin pasardhs t Bushatllinjve dhe t borgjezis zejtare-tregtare t qytetit.
    Ndrsa pritej prgjigjja nga Stambolli, Ali Namik pasha, duke thirrur n ndihm edhe trupat q kishte mbledhur i biri n Ohr e n Elbasan, u orvat t shtypte me forcn e armve kryengritjen qytetare. Mirpo kto orvatje dshtuan para qndress s forcave kryengritse. Forcat osmane u thyen dhe u trhoqn me disfat para se t mbrrinin n Shkodr.

    Kryengritja nuk gjeti ndonj mbshtetje te Fuqit e Mdha. Edhe qeveria austriake, ndonse kishte marr prsipr mbrojtjen e katolikve, urdhroi emisarin e saj n Shkodr q t mos pranonte asnj krkes t kryengritsve. Vonesa e prgjigjes s Ports s Lart u tregoi qart kryengritsve se krkesat e tyre mund t prmbusheshin vetm me luft e n bashkpunim me krahinat e tjera t vendit. Prve lidhjeve q ishin vendosur me malsort e me krahinat prreth qytetit t Shkodrs, u bn prapje pr t hyr n bashkpunim me viset e tjera shqiptare, n Shqiprin e Mesme e t Jugut. Nj delegacion u drgua n Elbasan, ku banort e qytetit, t ndihmuar edhe nga vullnetart e ardhur nga Berati, mbanin t bllokuar qeveritarin e huaj.

    E ndodhur para nj lvizjeje kryengritse, q kishte prfshir tokat shqiptare nga Shkodra deri n amri dhe q krijonte prshtypjen e nj kryengritjeje t prgjithshme, Porta e Lart u detyrua t pushonte nga detyra Ali Namik pashn, t pezullonte prkohsisht zbatimin e reformave dhe t premtonte se do t paguante dmet q u ishin shkaktuar shqiptarve gjat luftimeve. M 2 dhjetor 1833 Ali Namik pasha, pas tre muajsh rrethimi, u detyrua ta lr Shkodrn. N vendin e tij u drgua Hafz Pasha.

    Ndrkaq, pasi zgjidhi konfliktin me Mehmet Aliun e Egjiptit, Porta e Lart rifilloi orvatjet pr t zbatuar me forc reformat. Kjo u b shkak pr rigjallrimin e lvizjes kryengritse. I shoqruar nga tet regjimente t rregullta, Hafz Pasha filloi t shkarkonte elementt kundrshtar dhe ti zvendsonte me npuns t huaj, rriti taksat doganore pr mallrat e importuara nga 2% n 5% dhe u orvat t zbatonte reformn ushtarake. Ndrkoh, edhe qeveritari i Shqipris s Jugut, Mehmet Hamdi pasha, kishte marr urdhr t zbatonte reformn ushtarake n kto treva.

  17. #17
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Prpjekjet pr organizimin e nj kryengritjeje t prgjithshme (1834-1835)



    Kryengritjet n jug e n veri, me gjith shtrirjen e gjer, nuk arritn t vendosnin lidhje midis tyre dhe t siguronin qeverisjen e tokave shqiptare nga npunsit vendas. Ndrkoh Porta e Lart, pasi zgjidhi konfliktin me Egjiptin, u orvat prsri t zbatonte me forc reformat. Kjo i dha shkak rifillimit t lvizjes kryengritse n Shqipri.

    Prvoja luftarake e vitit 1833 u tregoi udhheqsve t kryengritjeve t veanta n Toskri dhe n Gegri se rezultatet do t arriheshin n rast se do t organizohej nj kryengritje e prgjithshme me nj udhheqje t vetme. Gjat vers s vitit 1834 u shkmbyen mendime ndrmjet prfaqsuesve t krahinave t ndryshme t vendit, pas t cilave u vendos t organizohej nj kryengritje e till e prgjithshme dhe u hartua pr kt nj plan i prgjithshm operativ. Sipas ktij plani do t sulmohej n fillim kshtjella e Beratit dhe, me t rn ajo n duart e kryengritsve, gjysma e tyre, s bashku me forcat kryengritse t Kavajs, t Tirans e t Mirdits dhe me popullsin e Shkodrs, do t sulmonin trupat e qeveritarit t Shkodrs, kurse gjysma tjetr, s bashku me kryengritsit e sanxhakut t Delvins, do t sulmonin forcat e Mahmut Pashs, q kishte zvendsuar Emin Pashn n Janin.

    Ky ishte plani i par operativ pr nj kryengritje t prgjithshme dhe prbnte nj hap t rndsishm n luftn lirimtare. Me kt plan krert e Shqipris bashkoheshin n nj lidhje ushtarake mbarshqiptare dhe merrnin n duart e tyre nismn pr t vepruar bashkrisht.

    Kryengritjen, ashtu si ishte parashikuar, e filloi n vjeshtn e vitit 1834 popullsia e qytetit t Beratit, e cila rrmbeu armt pr t mbrojtur disa ushtar q kishin ardhur me leje nga Stambolli e nuk dshironin t ktheheshin n shrbimin ushtarak. Kryengritsit mbylln qeveritart n kshtjell dhe ftuan udhheqsin e njohur t kryengritjeve t mparshme, Tafil Buzin, pr t drejtuar veprimet ushtarake. Ai sapo kishte dshtuar prpara Tepelens, s bashku me Shahin bej Delvinn, kur zbarkoi ktu nga Kreta pr t organizuar nj kryengritje dhe kishte pranuar amnistin. Megjithat, ai erdhi nga fshati i vet n Berat. Brenda nj kohe t shkurtr rreth tij u grumbulluan 10 000 vullnetar. Kryengritsit shtin n dor magazinat shtetrore t drithit, t cilin ia shprndan popullsis.

    Kryengritja u prhap shum shpejt n krahinat e Vlors, t Tepelens, t Skraparit, t Tomorics, t Mallakastrs, t Prmetit e t Beratit, n at rreze si nj vit m par. Kjo dshmonte pr lidhje t forta ndihme e bashkpunimi ndrmjet ktyre krahinave dhe pr nj ngritje t ndrgjegjes politike. Prfaqsuesit e shtat krahinave u mblodhn n nj kuvend n Berat, ku vendosn t formonin nj Beslidhje politike. At e drejtonte nj pleqsi, e cila si nj organ drejtues kolegjial bri nj ndarje pune ndrmjet antarve t saj. Kryetar u zgjodh Abaz bej Lushnja nga familja e Ngurzajve. Tafil Buzi u ngarkua me drejtimin e veprimeve luftarake dhe pr lidhjet me botn e jashtme, veanrisht me Mehmet Aliun e Egjiptit.

    Ky i fundit interesohej gjallrisht pr kryengritjet n Shqipri, sepse i shihte si nj faktor t rndsishm pr dobsimin e fuqis s Perandoris Osmane, me t ciln prej kohsh ishte n konflikt. Beslidhja nuk kishte vetm karakter ushtarak e ndrkrahinor, por ishte edhe nj organ qeveriss, i dal nga lufta pr t zvendsuar administratn osmane. Udhheqja e Beslidhjes prbhej nga krer feudal, prfaqsues t zejtarve e t tregtarve, t klerit e t fshatarsis.
    N emr t kryengritsve, Pleqsia i paraqiti qeveritarit osman, Hamdi Pashs, krkesat pr t prjashtuar krahinat kryengritse nga zbatimi i reformave centralizuese dhe pr tu njohur atyre nj qeverisje autonome nga vet shqiptart. Krkesat e Pleqsis nuk u morn parasysh nga Porta e Lart. Kjo i dha hov m t madh kryengritjes.

    Me nismn e Tafil Buzit, n Beslidhje hyn edhe krahina e Sulovs dhe e Vrs. Nga mesi i dhjetorit, pas 2 muaj lufte, kshtjella e Beratit iu dorzua kryengritsve. Aty u vendos nj garnizon i ri i prbr nga 100 ushtar. Ata prfaqsonin n mnyr t barabart t nnt krahinat e Beslidhjes. Komandantt e forcave ushtarake t qytetit u zvendsuan me kryengrits t dalluar pr trimri. U b hapi i par pr sigurimin e vetqeverisjes. Por plani i prgjithshm operativ i kryengritjes s prgjithshme nuk u zbatua m tej. Porta e Lart kishte marr ndrkoh nj varg masash pr ta penguar realizimin e tij. Ajo u kishte premtuar krerve dhe udhheqsve t esnafve se do t plotsonte krkesat e tyre. Nga ana tjetr, Hafz Pasha kishte prforcuar garnizonet e Durrsit e t Kavajs me nj sasi t madhe topash e municionesh. Ai thirri n Shkodr mjaft pashallar e bejler q kishin marr pjes n hartimin e planit operativ t kryengritjes dhe u premtoi se do t hiqte dor nga zbatimi i reformave centralizuese. Kto masa shkaktuan lkundje e prarje n udhheqjen e kryengritjes.

    N kto kushte, forcat kryengritse, pasi morn kshtjelln e Beratit, nuk u nisn kundr qeveritarit t Shkodrs, ndrsa popullsia e ktij qyteti nuk u ngrit kundr sundimtarit osman. N ditt e para t janarit 1835 Pleqsia e Beratit, duke u besuar premtimeve t Hamdi Pashs, q miratoi ndryshimet e bra n administratn lokale, nnshkroi me t nj marrveshje pr shprndarjen e forcave kryengritse. Kjo shnoi nj fitore t Beslidhjes s nnt krahinave kryengritse t Shqipris s Jugut pasi u ndrpren prsri reformat centralizuese.
    N shkurt 1835 Hamdi Pasha, q tani ishte ngritur n postin e valiut t Rumelis, ftoi mjaft krer shqiptar n Manastir, disa prej t cilve i nisi n Stamboll, kurse t tjert i shprbleu. Vetm Tafil Buzi nuk u paraqit dhe, kur qeveritari osman filloi t shkelte marrveshjen, nisi prsri kryengritjen. Rreth 6 000-8 000 kryengrits nn drejtimin e tij vun nn kontroll zonn Vlor-Berat. Kt her kryengritja nuk pati shtrirjen e mparshme.

    Pasi dshtoi n Berat e n Elbasan, ai iu drejtua Janins n krye t disa qindra kryengritsve. N afrsi t saj Tafil Buzi shprndau nj shpallje, me t ciln u bnte thirrje shqiptarve t ngjeshnin armt pr lirimin e atdheut t tyre. Krkesat kryesore ishin dy: dbimi i npunsve dhe i ushtarve turq nga territoret shqiptare dhe zbritja e taksave n masn e kohrave t mparshme. Shpallja e Tafil Buzit ishte nj nga proklamatat e para ku bhej thirrje pr lirimin e atdheut. Ktu pr her t par flitej n emr t t gjith vendit dhe jo vetm t krahinave kryengritse. N emr t kryengritsve ai i drgoi nj mesazh Mehmet Aliut t Egjiptit, me t cilin krkonte prkrahjen e tij.

    Jehona q gjeti shpallja brenda n vend dhe krkesa e ndihms s Mehmet Aliut, e shqetsuan qeverin osmane. Me masa diplomatike ajo e detyroi Mehmet Aliun t mos i prgjigjej ftess pr ndihm, ndrsa, nga ana tjetr, drgoi kundr kryengritsve forca t shumta ushtarake. Pas nj qndrese t ashpr e t gjat kryengritsit nuk ishin n gjendje ti bnin ball armikut. M 2 maj 1835 Tafil Buzi u detyrua t pranonte amnistin q i propozoi valiu i Rumelis dhe t hiqte dor nga lufta.

    Po n maj 1835 shprtheu nj kryengritje e re n krahinn e Myzeqes. Qindra fshatar, nn drejtimin e Alush bej Frakulls, vun dor mbi ifligjet shtetrore dhe i shpalln pron t tyre. Kryengritja u prhap nga Myzeqeja n krahinat e Vlors, t Mallakastrs e t Tepelens. Numri i kryengritsve arriti n 7 000 veta. Me kryepleqt e krahinave kryengritse u organizua nj kuvend n fshatin Portz t Fierit, ku u formua nj Beslidhje e re. Ajo do t kishte nj ushtri t prhershme me rrog pr mbrojtjen e krahinave t liruara. Shpenzimet pr mbajtjen e saj do t prballoheshin prej t ardhurave t ifligjeve shtetrore. Krahinat e beslidhura do t drejtoheshin prej kryepleqve vendas dhe vetm kta do t kishin t bnin, n emr t Beslidhjes, me pushtetin qendor pr t dorzuar detyrimet ndaj shtetit. Me kto vendime t kuvendit synohej t realizohej nj autonomi ndrkrahinore.

    Mirpo, kryengritja e Myzeqes nuk pati sukses pr shkak t dmeve q i solli veprimtaria prarse e qeveritarve osman e sidomos t paqndrueshmris s agallarve e t bejlerve vendas, t cilt, kur Porta e Lart u premtoi se nuk do ti prekte interesat e tyre, lidhn me t nj marrveshje bindjeje dhe nnshtrimi.
    Rnia e prkohshme e lvizjes kryengritse n Shqiprin e Jugut dhe trysnia q ushtroi Stambolli, e shtyn qeveritarin e Shkodrs, Hafz Pasha t rifillonte zbatimin e reformave centralizuese dhe t shkelte premtimet e dhna. Ai hoqi nga aparati administrativ e ushtarak vendasit e padshiruar, ngriti taksat doganore nga 2-5 pr qind, vendosi taksa t reja t jashtzakonshme dhe u orvat t zbatonte reformn ushtarake.

    Pr t zbutur kto masa qeveria osmane i drgoi n ndihm nj ushtri prej 10 000 vetash. Popullsia e Shkodrs nuk iu bind urdhrave t tij dhe kundrshtoi t gjitha orvatjet pr t zbatuar reformat. Kshtu filloi nj kryengritje e re shum m e madhe se simotrat e saj me qendr n Shkodr. M 18 maj 1835 qeveritari osman zuri tregun, kurse regjimentet e ushtris s rregullt morn kodrat rreth qytetit. Po at dit ai urdhroi t arrestohej Hamza Kazazi, ish-komandant i rojs s qytetit, i hequr nga detyra prej Hafz Pashs. Krisma e pushks s Hamza Kazazit ngriti n kmb gjith qytetin. Luftimet zgjatn at dit gjasht or dhe prfunduan me trheqjen e forcave qeveritare, q lan shum t vrar e t plagosur.

    Qndresn e qytetit e udhhiqte Kshilli i Ri i Prkohshm, ku bnin pjes prfaqsues t borgjezis tregtare (Haxhi Abdurrahmani e Kasem Hoxha), t mjeshtrve zejtar (Hamza Kazazi e Dasho Shkreli), t ifligarve (Hysen bej Bushati, Ali bej Bajrami dhe Jusuf Beu) dhe nj prfaqsues i klerit t ult islam (Haxhi Idrizi). Hamza Kazazi u ngarkua me drejtimin e veprimeve ushtarake. Kshilli i Prkohshm njihet n literatur edhe si qeveri provizore. Si n asnj kryengritje tjetr, kt her u hartua nj strategji e taktik e qart.

    Forcat kryengritse u organizuan n baz lagjesh dhe gjithmon ishin n pozita sulmi. Me qytetart shkodran u bashkuan vullnetar nga Postriba, Gjakova, Peja, nga Malsia e Mbishkodrs, Ulqini, Podgorica, nga krahinat e Mirdits, t Matit e t Dibrs. Qindra kryengrits nga Dibra e Mati iu prgjigjn planit operativ t kryengritjes s prgjithshme dhe zbritn n drejtim t Elbasanit. Kshtu, kryengritja prfshiu gati gjith Shqiprin e Veriut. Gjenerali francez Kybjer, komandant i forcave t Mesdheut, e quante kryengritjen nj revolucion, duke i dhn kuptimin e nj lvizjeje me nj shtrirje t gjer dhe me synimin pr t flakur zgjedhn osmane.

    N pamundsi pr ta shtypur me forca ushtarake, Hafz Pasha krkoi t dinte krkesat e kryengritsve, t cilat ia paraqiti nj delegacion i drguar prej tyre. Kryengritsit krkuan largimin e Hafz Pashs nga Shkodra, dorzimin e kshtjells nj shqiptari dhe anulimin e taksave t vendosura gjat reformave centralizuese. Nj nga emisart francez n Prevez shkruante n ato dit se kryengritsit pretendonin nj pavarsi t plot ose t formonin nj shtet t ngjashm me Serbin.

    Hafz Pasha nuk mund t pranonte krkesa t tilla, prandaj krkoi ndihmn e Ports s Lart. Kryengritsit thyen forcat osmane n prleshjet q u bn m 23-24 maj, m 2 qershor, m 9 qershor, m 24 qershor dhe m 6 korrik 1835. M 14 korrik kryengritsit thyen n Lezh forcat e valiut t Rumelis, me t cilin qen bashkuar edhe disa pashallar shqiptar. Pas ksaj fitoreje kryengritja u shtri n t gjith Shqiprin e Veriut. Porta e Lart u detyrua t drgoj nj ushtri t rregullt prej 30 000 vetash, nj nga m t mdhat e asaj kohe, q u vu nn komandn e sekretarit t sulltanit, Vasaf Efendiut.

    N pritje t ktyre forcave, valiu i Rumelis hyri n bisedime me kryengritsit pr t mnjanuar ndeshjet e armatosura. Ai u dorzoi atyre nj dokument (ferman) t rrem, me t cilin sulltani gjoja pranonte krkesat e tyre.
    Por lufta e gjat kishte dmtuar shum zejtart e tregtart shkodran, q qen gati t largoheshin prej saj. Pjesa m e vendosur e udhheqjes s kryengritsve, si Haxhi Idris Boksi, Dasho Shkreli etj., e kuptuan kurthin dhe e vijuan luftn. Por n ndeshjen me ushtrin osmane m 1 shtator 1835, n afrsi t Lezhs, kryengritsit u thyen dhe u detyruan t trhiqen drejt Shkodrs. Nga kjo gjendje e vshtir ata nuk mundn ti nxirrnin as kryengritsit dibran e matjan q godisnin nga prapa krahve ushtrin osmane, as thirrja e Tafil Buzit drejtuar popullit shqiptar pr t mos furnizuar me ushqime ushtrin osmane. M 18 shtator 1835 ushtria osmane, q ishte nisur nga Lezha e Ulqini, hyri n qytetin e Shkodrs.

    Pjesa m e vendosur e kryengritsve u largua drejt zonave malore.
    Pr t mos e acaruar m tej gjendjen, Porta e Lart bri disa lshime, e largoi Hafz Pashn nga Shkodra dhe e zvendsoi shrbimin e rregullt ushtarak me nj taks n t holla, ndrsa sanxhaku i Shkodrs u prjashtua nga zbatimi i reformave centralizuese deri n vitet 50. Por kto ishin vetm disa fitore t pjesshme t kryengritsve, t cilt synonin vendosjen e nj qeverisjeje autonome t vendit.

    Edhe pse kryengritjet e viteve 1834-1835 prfshin nj pjes t mir t trevave shqiptare, ato nuk arritn t shndrroheshin n nj kryengritje t prgjithshme, me nj udhheqje t vetme dhe me veprime t bashkrenduara. Arsyet duhen krkuar jo vetm n eprsin ushtarake osmane, por edhe n papjekurin politike t kryengritsve dhe sidomos n lkundjet e mjaft prej krerve feudal e t bajraktarve, q braktisnin luftn sa her q Porta bnte disa lshime ose premtonte t knaqte interesat e tyre partikulariste.

  18. #18
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Kryengritjet shqiptare t viteve 1836-1839



    Edhe pse kryengritjet e viteve 1834-1835 u shtypn, gjendja n Shqipri nuk u qetsua. Porta e Lart ishte e vendosur t zbatonte reformat dhe priste rastin e volitshm pr t shkelur premtimet q u kishte br shqiptarve. Por edhe shtresat e gjera t popullsis shqiptare ishin t vendosura t mos i pranonin ato dhe barrn e rnd q sillte zbatimi i ktyre reformave. Ndrkaq, prball qndress s prgjithshne t shqiptarve, Porta e Lart u detyrua t ndrroj taktik, hoqi dor nga zbatimi i menjhershm i reformave n t gjitha tokat shqiptare, duke i vn n jet pjes-pjes. N t njjtn koh, para zbatimit t tyre, bri pr vete mjaft krer feudal t lkundur. N kto rrethana kryengritjet, edhe pse vazhduan pareshtur, nuk arritn t merrnin nj shtrirje t gjer, n rrafsh kombtar, por mbetn t kufizuara n caqet lokale ose krahinore, q i dha mundsi Stambollit ti shtypte m leht.

    N vern e vitit 1836 shprtheu kryengritja n krahinn e Vlors, e udhhequr prsri nga Tafil Buzi, por ajo nuk zgjati shum. Pas nj viti rifilloi n prmasa m t gjera n Myzeqe.

    Qndresa e armatosur u shtri edhe n trevat veriore t vendit, n Rrafshin e Dukagjinit, n Kosov dhe n krahinn e Dibrs. N vjeshtn e vitit 1836 popullsia shqiptare e krahinave t Bihorit e t Trgovishts nuk pranoi t regjistroheshin ushtart rezervist. N fillim t vitit 1837 u ngrit popullsia e Matit, dboi qeveritarin e huaj dhe e detyroi valiun e Rumelis t risjell atje Haxhi pash Matin, t shkarkuar pas kryengritjes s Shkodrs.

    N qershor t vitit 1837 kryengritja e drejtuar nga Alush bej Frakulla prfshiu krahinn e Myzeqes. N ditt e para t qershorit 1837 kryengritsit u ndeshn me forcat osmane prpara qytetit t Beratit dhe i thyen ato. Kundr tyre u hodh Emin Pasha, me nj ushtri prej 5 000 vetash, q mbrriti n fillim n Berat pr t kaluar m pas n Myzeqe. N nj prleshje t pabarabart n fshatin Frakull kryengritsit u mundn. Alush Frakulla me 150 veta u kapn dhe u dnuan me pun t detyruar. Megjithse kryengritja u shtyp, Emin Pasha nuk guxoi t zbatonte reformn ushtarake.

    Po n vern e vitit 1837 lvizja kryengritse u shtri n krahinat e Gjakovs, t Pejs, t Plavs e t Gucis, ku shprtheu qndresa e armatosur kundr rekrutimit t ushtarve nizam e kundr taksave q shoqronin reformat. Kryengritsit gjakovar shpartalluan forcat qeveritare, shtin n dor qytetin e Gjakovs dhe shpalln vetqeverisjen e krahinave t tyre. Kjo ishte nj fitore e rndsishme e kryengritsve, por n nj zon relativisht t kufizuar. Kjo u dha mundsi forcave osmane, t prkrahuara edhe nga krer vendas, ta shtypnin lvizjen brenda nj kohe t shkurtr.

    M ndryshe u zhvilluan ngjarjet n krahinn e Dibrs e n at t Prizrenit. N vjeshtn e vitit 1837 rreth 8 000 kryengrits nga Dibra e Siprme dhe e Poshtme iu kundrvun prpjekjeve t Ports s Lart pr kufizimin e vetqeverisjes lokale t ksaj krahine. Kryengritsit rrethuan qytetin e Dibrs s Madhe dhe mblodhn n katundin Krifc Kuvendin e tyre, i cili krkoi nga t drguarit e valiut t Rumelis zvendsimin e nj npunsi t huaj, t caktuar prej tij me nj shqiptar si edhe garancin pr t mos dnuar asnj kryengrits. Vendosmria e kryengritsve e detyroi Portn e Lart t pranonte krkesat e tyre. Kshtu n krahinn e Dibrave u ruajt tradita e qeverisjes prej npunsve vendas.

    N ditt e para t muajit gusht t vitit 1839 kryengritja prfshiu qytetin e Beratit, q varej ather nga sanxhaku i Vlors. Qindra qytetar sulmuan selin e qeveritarit t Beratit, i cili mundi t shptoj duke u mbyllur n kala. Kryengritja u shtri n tr krahinat e sanxhakut t Vlors. N Kuvendin q u mbajt n qytetin e Beratit prfaqsuesit e kryengritsve i paraqitn sulltanit t ri, Abdyl Mexhitit, n emr t t gjith Shqipris s Jugut, krkesn pr vendosjen e nj administrate civile e ushtarake shqiptare n t gjitha hallkat shtetrore. Si qeveritar i prgjithshm i saj u propozua Ismail Pasha, nipi i Ali pash Tepelens dhe djali i Veli Beut. Kryengritsit mendonin se emri i mir i ksaj shtpie do t ndikonte n bashkimin e shqiptarve dhe t tokave t tyre. N shtator 1839 kryengritsit shtin n dor kshtjelln. N kto rrethana Porta e Lart u detyrua t pezulloj prkohsisht reformat centralizuese.

    N mesin e shtatorit t vitit 1839 lvizja kryengritse u shtri n Prizren, banort e t cilit rrmbyen armt dhe e detyruan qeveritarin osman, Ismet Pashn, t largohej nga qyteti. Nj delegacion i kryengritsve i krkoi Ports s Lart q t hiqte taksat e reja, tu jepej fund grabitjeve, ti njihej sanxhakut t Prizrenit nj qeverisje autonome, duke e shkputur njkohsisht nga varsia e drejtprdrejt ushtarake nga qeveritari (myshiri-mareshali) i Rumelis. Ky u orvat t prdorte mirditasit dhe kapedanin e tyre pr t shtypur kryengritjen. Por mirditort, tek t cilt ishte forcuar tanim vetdija politike, nuk pranuan t luftonin kundr vllezrve t tyre. Porta e Lart u detyrua q edhe n kt sanxhak t ndrpriste zbatimin e reformave centralizuese.

    Si rrjedhoj e kryengritjeve shqiptare t viteve 30 reformat centralizuese nuk u uan deri n fund, mbetn n gjysmn e rrugs. Porta nuk arriti t zvendsonte, n gjith administratn lokale, npunsit vendas me turq. Krahina e Shkodrs u prjashtua nga reformat dhe mbeti kshtu deri n mesin e atij shekulli. Reformn ushtarake Stambolli u orvat ta vinte n jet n Shqipri nprmjet ekspeditave t njpasnjshme ushtarake, q mobilizonin me forc ushtart nizam e rezervist, ndrsa reforma gjyqsore nuk arriti t zbatohej.



    Kryengritja e Dervish Cars (1843-1844).

    Qndresa kundrosmane n Shqiprin e Veriut



    N vitet 1843-1844 Kosova dhe trevat lindore shqiptare u bn vatr e njrs prej kryengritjeve m t fuqishme kundrosmane t gjysms s par t shek. XIX, e cila, sipas emrit t udhheqsit t saj, sht quajtur Kryengritja e Dervish Cars.
    N Shqiprin e Veriut reformat e Tanzimatit u shpalln zyrtarisht n vitin 1843. Shpallja e tyre shkaktoi nj val t re kryengritjesh q morn shtrirje t gjer ndrkrahinore. Qendra kryesore t tyre mbetn qytetet. Zvendsimi i funksionarve shqiptar me npuns t huaj dhe urdhri pr rekrutimin e ushtarve nizam ishin dy shkaqet e drejtprdrejta t shprthimit t kryengritjeve n kt zon. N vern e vitit 1843 ngritn krye banort e Prizrenit, q dbuan npunsit e rinj turq. Kt ngjarje e ndoqn kryengritjet n Prishtin e n Gjakov. Ushtria osmane e prforcuar kundrveproi menjher dhe nuk e pati t vshtir ti shtypte kto lvizje lokale. Veprimet e ushtris u shoqruan me terror e grabitje.

    Kryengritja e Dervish Cars filloi n Shkup m 21 korrik dhe u zgjerua m shum n gusht t vitit 1843, kur, me ardhjen e forcave osmane nn drejtimin e Hajredin Pashs, u shtuan prpjekjet pr rekrutimin e ushtarve t rinj. Kryengritsit hyn n konflikt t armatosur me ushtrin osmane. N nntor kryengritsit liruan Gostivarin, ndrsa n fillim t janarit 1844, pas luftimeve t ashpra, liruan Tetovn. Ktu, si n Gostivar, u vendos pushteti i kryengritsve dhe shtabi i saj, me Dervish Carn n krye. Kryengritja, prve Dervish Cars, udhhiqej edhe nga komandant t till, si Emin Xhambazi, Sulejman Toli (Trnova), Selman Rogoica, Emin Bojana, Ymer Presheva, Baba Feka, Sejdi Mexha, Bajram Vaksinca etj.

    N shkurt 10 000 kryengrits t armatosur hyn n Shkup, e liruan at, formuan ktu nj Kshill t kryengritjes dhe prqendruan pushtetin n duart e veta.
    Agjitator n vise t ndryshme t Kosovs, si n Vranj e Leskovc, i bnin thirrje popullsis t hidhej n luft kundr pushtetit osman. T tjer ishin drguar n krahinat fqinje pr t siguruar mbshtetjen e popullsis s tyre. Udhheqsit e kryengritjes u bn thirrje q t ngriheshin kundr sundimtarve osman edhe banorve t krahinave t tjera t Shqipris, duke theksuar me kt rast se ata duhej t bashkoheshin me kosovart, sepse ishin vllezrit e tyre.

    N fillim t shkurtit u lirua Kumanova, ku me kryengritsit u bashkua edhe popullsia maqedone. Pas Kumanovs u liruan Presheva, Bujanovci, Vranja, Gryka e Kaanikut, Leskovci e viset e tjera veriore t Kosovs. N muajt e par t vitit 1844 kryengritja u prhap n Pej, n Gjakov, n Prizren e deri n Shkodr, ndrsa n pranvern e vitit 1844 kryengritja kishte prfshir t gjitha trevat shqiptare, nga Manastiri e Ohri n jug deri n skajet veriore e verilindore t Kosovs, n t cilat shqiptart vendosn pushtetin e tyre. Garnizonet ushtarake turke u detyruan t mbylleshin n kshtjellat e qyteteve.

    Shtrirja e kryengritjes dhe fitoret e saj n Kosov e n Fushn e Pollogut ngjalln shpresa edhe n popullsin e krahinave t tjera t vendit. Qeveria osmane i trmbej prhapjes s saj t mtejshme dhe shndrrimit n nj kryengritje t prgjithshme shqiptare. Prandaj autoritetet osmane hyn n bisedime me udhheqsit e kryengritjes. Gjat bisedimeve kryengritsit i krkuan Stambollit t anulonte ligjin pr shrbimin e detyrueshm ushtarak, t zvendsonte funksionart osman t pushtetit lokal, q nuk dinin gjuhn shqipe, me npuns shqiptar dhe t njihte autonomin e Shqipris, n suazat e Perandoris Osmane, ashtu si ishte njohur autonomia e Serbis m 1830.

    Kto krkesa nuk u pranuan nga Stambolli, prandaj bisedimet dshtuan. Ndrkaq, Porta e Lart, krahas prgatitjeve ushtarake pr shtypjen e kryengritjes, shpalli edhe nj amnisti pr ata q do t dorzonin armt dhe premtoi se nuk do t prdorej forca pr rekrutimin e ushtarve t rregullt. Me kto masa ajo synonte t ngjallte lkundje n radht e kryengritsve.

    Porta e Lart, nga njra an, premtoi se do t hiqte dor nga nizamt e tatimet e reja, ndrsa, nga ana tjetr, filloi t sjell forca t shumta q i prqendroi n Manastir. Pr t shmangur kthimin e saj n nj kryengritje t prgjithshme, me prmasa mbarshqiptare, Porta e Lart prqendroi n Manastir 32 000 ushtar, t komanduar nga Omer Pasha, q m 18 maj kaluan n msymje kundr kryengritsve dhe i detyruan ata t trhiqeshin drejt Shkupit, Tetovs, Kumanovs e Karadakut (Malit t Zi) t Shkupit. Luftime t ashpra u zhvilluan n Grykn e Katllanovs nga 13-17 maj 1844. Prleshja m e prgjakshme ishte ajo q u b m 18 maj n afrsi t Banjs s Katllanovs, n t ciln u vendos fati i kryengritjes n Fushn e Shkupit. Pas nj qndrese t fuqishme kryengritsit, t ndodhur prball nj ushtrie q kishte eprsi teknike, q prdori gjersisht artilerin, u detyruan t trhiqeshin. Pas luftimesh t ashpra q vijuan edhe pas ksaj beteje, m 21 maj ushtria osmane, q kishte eprsi mbi kryengritsit, arriti t merrte Shkupin, ku bri arrestime t shumta t pjesmarrsve t kryengritjes, nj pjes e t cilve u drgua pr tu gjykuar n Stamboll.

    N maj-qershor ushtrit osmane t Omer Pashs, pas luftimesh t rrepta me kryengritsit, pushtuan Tetovn, Gostivarin, Kumanovn, Preshevn, Bujanovcin dhe Vranjn, ndrsa n mesin e korrikut morn t gjitha qendrat nga Kaaniku deri n Prishtin. Prej andej u hodhn pr t shtypur qndresn e kryengritsve n Prizren, n Pej, n Gjakov e n Shkodr, ku bn arrestime t shumta. Kryengritsit kudo u bn ushtrive osmane nj qndres t ashpr, e cila qe m e fuqishme n Krov, n Tetov e n Gostivar. Me rivendosjen e pushtetit osman n kto qytete u arrestuan shum udhheqs t kryengritjes. Pas shtypjes s kryengritjes, n korrik 1844, Shqipria, sipas dshmive t bashkkohsve, trajtohej m shum si vend i pushtuar sesa si provinc e Perandoris Osmane.

    Pas prfundimit t kryengritjes n Kosov e n Pollog, ushtria osmane, n vjeshtn e vitit 1844, u prqendrua n sanxhakun e Dibrs, popullsia e t cilit ishte hedhur n kryengritje kundr zbatimit t reforms ushtarake dhe anulimit t vetqeverisjes lokale t krahins. Por forcat e komanduara nga Rexhep pash Tetova u thyen nga kryengritsit n fushn e Mavrovs. Pas ktyre ngjarjeve Stambolli hodhi n kt krahin ushtri t shumta, t komanduara nga Hajredin Pasha.

    Prfaqsuesit e kryengritsve thirrn n nntor 1844 kuvendin e tyre n Fushn e Gjorics, q u drejtua nga Sheh Mustafa Zerqani. N kuvend u vendos t mbroheshin t drejtat e autonomis lokale, q popullsia gzonte prej kohsh. Kuvendi i bri thirrje pr tu bashkuar me kryengritsit dibran edhe popullsis s krahinave t Kosovs, t Mirdits, t Elbasanit e t Gjakovs, ku Porta po mblidhte forca pr ti hedhur kundr tyre. Gjat muajit nntor 1844 kryengritsit dibran e matjan, t komanduar nga Cen Leka, u zun rrugn ushtrive osmane t komanduara nga Hajredin Pasha. Por prball forcave numerikisht t shumta turke dhe t pajisura me artileri kryengritsit u trhoqn n luginn e lumit Drin. Ndrkoh, Hajredin Pasha, pr ti prar shqiptart, shpalli se t gjith ata q do t dorzonin armt, do t liheshin t lir dhe se nuk do t rekrutonte nizam. Ky premtim zuri vend te nj pjes e krerve, por shumica e tyre e vazhdoi qndresn.

    Luftime t ashpra, q zgjatn 5 dit t tra, u zhvilluan n nntor n fshatin Gjoric, ku krahas burrave luftuan edhe grat e fmijt. Ato prfunduan me humbje t mdha pr t dyja palt e sidomos pr ushtrin osmane. Megjithat, fal eprsis numerike e teknike, ushtria osmane, pas luftimesh t prgjakshme, i detyroi kryengritsit t trhiqeshin nga pozitat e tyre. Pr tu hakmarr forcat osmane dogjn fshatra t tra, t braktisura nga fshatarsia, e cila largohej pr ti shptuar terrorit t egr t ekspedits osmane.
    Ndonse kryengritja e sanxhakut t Dibrs u shtyp, Porta e Lart u detyrua ta prjashtoj kt krahin nga reforma ushtarake deri n vitet 50 t shek. XIX, po ashtu si trevn e Shkodrs.

    Lufta e vendosur e dibranve pati jehon n viset e tjera shqiptare. N mesin e majit t vitit 1845 rreth 2 000 malsor t krahins s Gjakovs u ngritn kundr qeveritarit t saj dhe e detyruan at t largohej nga qyteti pr n Prizren. Kryengritja u prhap n viset malore t Reks, t Bytyit, t Gashit, t Tropojs dhe t Krasniqit, q u ngritn nn udhheqjen e Binak Alis dhe t Sokol Aramit. Rreth 8 000 kryengrits sulmuan n maj t atij viti qytetin e Gjakovs dhe e liruan at. Por valiu i Rumelis hodhi kundr tyre ushtri t shumta dhe mjaft mercenar, t rekrutuar nga viset malore t Shqipris s Veriut. Pas luftimesh t prgjakshme, q vazhduan mbi nj muaj, kryengritja u shtyp.

    Mehmet Reshit pasha urdhroi arrestimin e atyre q kishin marr pjes n kryengritje. N t njjtn koh sulltani, pr t qetsuar gjendjen, fali rreth 2 000 shqiptar, t burgosur n Stamboll pas shtypjes s kryengritjeve t viteve t fundit. Megjithse ushtria osmane i shtypi kryengritjet shqiptare t ktyre viteve, Porta e Lart, edhe pse e shpalli Tanzimatin, u detyrua ta ndrpriste edhe pr disa vjet zbatimin e sistemit t ri n Shqiprin Veriore.

  19. #19
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Kryengritja e vitit 1847 n Shqiprin e Jugut



    N Shqiprin e Jugut Porta e Lart e shpalli me buj Tanzimatin (dekretin e Gjylhanes) m 1845, n nj ceremoni t organizuar n Janin. Por kishte vite q vendi po i ndiente pasojat shkatrrimtare t ekspeditave ushtarake dhe t arbitraritetit t npunsve grabitqar osman. N sanxhakun e Beratit, t formuar rishtazi, q prfshinte edhe krahinat e Vlors, t Mallakastrs, t Skraparit e t Prmetit, u ngarkua me detyrn e mytesarifit Hysen pash Vrioni, ifligari m i madh i atyre trevave. Forca t rndsishme ushtarake, nj pjes e t cilave udhhiqeshin nga Hysen pash Vrioni, filluan t prshkonin vendin duke armatosur popullsin dhe duke nxjerr me forc taksa e nizam. Nj dshmitar i kohs, Demir ag Vlonjati, tregon se, sapo afroheshin ekspeditat turke, t gjith njerzit iknin nga shtpit sikur t kishte rn murtaja. Zbatimi me dhun e me vrazhdsi i reformave, ndonse n krye u b vetm n disa krahina, e kishte shtuar s teprmi urrejtjen e masave popullore ndaj sundimtarve osman dhe kishte prgatitur truallin pr nj kryengritje t re.

    Duke e ndier kt rrezik, qeveritart osman i ftuan krert e Toskris n Manastir pr ti bindur q t hiqnin dor nga qndresa e t pranonin Tanzimatin. T njjtn gj bn n Janin me rreth 800 agallar e koxhabash t fshatrave, si edhe me prfaqsues t paris s qyteteve e t institucioneve fetare. Ata zyrtarisht u dhan autoriteteve osmane prgjigje pozitive, por n t vrtet, si doli m von, shumica kishte vendosur ta kundrshtonte me t gjitha mjetet sistemin e ri.

    Pr organizimin m t mir t qndress, krert e Shqipris s Jugut mblodhn kuvendin e tyre n Mesaplik t Vlors, n qershor 1847, n t cilin morn pjes prfaqsues nga mjaft krahina t Shqipris, kryesisht t asaj t Jugut. Shumicn drrmuese n kuvend e prbnin prfaqsuesit e fshatarsis. Kuvendi u shpreh kundr Tanzimatit dhe vendosi t mos jepeshin ushtar, t mos paguheshin taksa t reja dhe t mos pranohej administrata e re osmane.

    Ai mori edhe vendime t tjera me rndsi t madhe politike. Kuvendi e shpalli popullin shqiptar, mysliman e t krishter, nj dhe t pandar, bri thirrje q t gjith, pa prjashtim, t hidheshin n luft kundr sundimtarve osman dhe krkoi q tu sigurohej jeta, nderi e pasuria t gjith shqiptarve pavarsisht nga feja. Kuvendi porositi q forcat e armatosura shqiptare, t cilat do t mblidheshin n krahina t ndryshme, t mos i shkaktonin as dmin m t vogl popullsis dhe ushqimi i lufttarve t sigurohej nga taksat e vjetra q jepte vendi. Mbi kto baza u formua beslidhja e prfaqsuesve t Shqipris s Jugut ose, si u quajt, Lidhja Kombtare Shqiptare. Lidhja formoi nj komitet pr drejtimin e veprimtaris politike e ushtarake, n krye t t cilit u zgjodh Zenel ag Gjoleka nga Kurveleshi, i dgjuar pr trimrin dhe pr prvojn luftarake q kishte fituar n kryengritjet e viteve 30.

    Kur n fillim t korrikut xhelepinjt erdhn n Kurvelesh pr t mbledhur taksat e bagtive, ata u pritn me arm nga popullsia. Zenel Gjoleka me 500 lufttar u drejtuan kundr Delvins, qendr e administrats osmane, t ciln e liruan. Kryengritja prfshiu gjith Labrin dhe brenda pak kohsh u prhap edhe n trevn e amris, t Prmetit dhe sidomos t Mallakastrs, ku fshatart kryengrits zgjodhn si udhheqs Rrapo Hekalin. N t njjtn koh shprthyen kryengritje n trevat veriore, n rrethet e Elbasanit, t Tirans, t Matit, t Dibrs, t Plavs e t Gucis.

    ifligart vrionas mobilizuan t gjitha forcat e tyre dhe, t prkrahur nga reparte ushtarake turke, sulmuan Mallakastrn. Nj betej e ashpr q zgjati tri dit u zhvillua n fshatin Greshic. Kryengritsit, t cilve u erdhn n ndihm fshatar nga Myzeqeja dhe nga krahina e Vlors, i shpartalluan forcat armike dhe kapn t gjall Isuf bej Vrionin me t vllan, q kryesonin ekspeditn; t dy i ekzekutuan n Qafn e Sinjs.

    Pas ksaj fitoreje kryengritsit, rreth 1 000 veta, me Rrapo Hekalin n krye, iu drejtuan Beratit dhe e rrethuan. Pas disa dit luftimesh qyteti ra n duart e tyre. Kryengritsit u prpoqn t merrnin kshtjelln ku ishin strehuar qeveritart turq e vendas, si edhe forcat turke, por u detyruan t trhiqeshin nga zjarri i fort i artileris. Pr t mbajtur kalan t rrethuar, n Berat u grumbulluan forca t reja t ardhura nga krahinat prreth, deri nga Dangllia e Prmeti. Ndrkoh, forcat e shtuara t kryengritsve, t udhhequra nga Zenel Gjoleka, po arrinin suksese t reja. Pasi shpartalluan nj ushtri turke q vinte nga Janina, ata sulmuan Gjirokastrn dhe e rrethuan garnizonin n kala.

    E shqetsuar nga kto humbje dhe nga prhapja e gjer e kryengritjes, qeveria e Stambollit, e cila n fillim mendonte ti bnte ball kryengritjes me forcat q kishte n vend, mobilizoi trupa t reja, t cilat u prqendruan sidomos n Manastir e n Janin pr t asgjsuar vatrat m t rrezikshme t kryengritjes n jug. Qeveria turke zuri edhe brigjet detare, pr t ndaluar ndihmn q mund tu vinte kryengritsve nga Muhamet Aliu i Egjiptit. Pr ti ardhur n ndihm garnizonit t rrethuar n Gjirokastr, u drgua nga Thesalia nj ushtri prej 3 000 vetash nn komandn e nj feudali shqiptar, Shahin bej Kosturit. Por, q n prpjekjet e para me kryengritsit n jug t Gjirokastrs, forcat turke u thyen nga forcat shqiptare t udhhequra nga Zenel Gjoleka.

    Fitoret e kryengritsve bn buj n Shqipri dhe jasht saj. Jehona e tyre u ndie edhe n Kosov, ku filluan t dukeshin shenjat e nj lvizjeje t re. Npunsit turq braktisnin n panik postet sapo dgjonin pr afrimin e kryengritsve. Udhtari anglez E. Spenser, q udhtonte n kt koh npr Shqipri, shkruante: Heroi i dits kudo sht Gjoleka.

    Pr t siguruar suksesin e plot t kryengritjes, Komiteti i Lidhjes u prpoq t gjente edhe nj aleat t jashtm. Pr kt qllim ai iu drejtua Greqis, marrdhniet e s cils me Stambollin n kt koh ishin acaruar. Qeveria greke tregoi interesim t veant pr kryengritjen shqiptare, jo vetm sepse prpiqej ti shkaktonte vshtirsi Turqis duke nxitur shqiptart, duke u premtuar edhe ndihma materiale e financiare, t vijonin luftn, por edhe sepse synonte q ta vinte kryengritjen shqiptare n shrbim t saj pr t realizuar lakmit territoriale ndaj Shqipris s Jugut, q ishin shpallur zyrtarisht qysh m 1844 me t ashtuquajturn Megali Idea (Idea e Madhe). Kto qllime ishin shkaku q bisedimet ndrmjet Zenel Gjoleks dhe kryeministrit grek J. Koletis nuk patn sukses.

    Bisedimet shqiptaro-greke dhe rreziku q mund ti vinte nga nj aleanc e mundshme ushtarake ndrmjet kryengritsve e Greqis e shtyn Portn e Lart t vepronte m me vendosmri pr ta nnshtruar sa m par Toskrin. Sulltani i shpalli fermanllinj Zenel Gjolekn e pasuesit e tij. Nj ushtri prej 15 mij vetash u nis nga Manastiri n drejtim t Beratit.

    Zenel Gjoleka e Tahir apari, n krye t 1 500 kryengritsve, m 28 gusht 1847 i doln prpara ushtris osmane prej 5 000 vetash, q ishte nisur nga Janina. Pas prleshjes q zhvilluan me t n fshatin Dholan, n verilindje t Janins, i shkaktuan asaj disfat. Me kt fitore para kryengritsve u hap rruga pr n Janin, t ciln mund ta merrnin edhe pr shkak se garnizoni i qytetit prbhej n shumic nga ushtar shqiptar. Por marshimi i mtejshm i kryengritsve drejt Janins u ndal pr shkak t lajmit se forcat e tjera ushtarake osmane po prparonin nga Manastiri drejt Beratit e Mallakastrs. Zenel Gjoleka u hodh n Labri, ku ishin drejtuar forcat e shumta osmane.

    Kryengritsit e udhhequr nga Rrapo Hekali goditn forcat ushtarake t komandantit t Rumelis gjat rrugs drejt Beratit, n afrsi t ktij qyteti. Sapo ushtria turke iu afrua qytetit, garnizoni i rrethuar doli nga kalaja dhe sulmoi kryengritsit n qytet. Duke u ndodhur midis dy zjarresh dhe prball fuqive shum m t mdha, kryengritsit u trhoqn nga qyteti n rrethet e tij dhe vijuan luftn t ndar n eta m t vogla e me sulme t befasishme.
    Nga Berati ushtria osmane u hodh n Vlor pr tu bashkuar me pjesn tjetr q kishte ardhur nga deti dhe pr t ndar forcat kryengritse t Rrapo Hekalit nga ato t Zenel Gjoleks. Prej andej ushtria u drejtua pr n Labri, ku nuk hyri dot nprmjet Gryks s Kuit, sepse aty ishin prqendruar kryengritsit e Zenel Gjoleks, por nga ana e Mesaplikut. Ushtria osmane dogji fshatrat Bolen, Ku, Kallarat etj.

    Reparte t tjera ushtarake osmane zbarkuan n Himar pr tu rn kryengritsve prapa krahve. N kushte t tilla edhe Zenel Gjoleka i ndau kryengritsit n eta m t vogla. Njra prej tyre u ndesh me forcat osmane n fshatin Palavli, n fush t Delvins. Ndonse luftuan me trimri, kryengritsit u thyen prball ushtrive t shumta armike.

    Me shtypjen e kryengritjes n Shqiprin e Jugut, trupat osmane prdorn gjersisht terrorin mbi popullsin, duke e vijuar ekspeditn ndshkuese edhe gjat dimrit 1847-1848. Ato mundn t shtinin n dor udhheqsit kryesor t kryengritjes, si Rrapo Hekalin me t vllan Hamitin, Tahir aparin dhe mbi 1 000 lufttar t tjer, t cilt i burgosn dhe i internuan. Rrapo dhe Hamit Hekali vdiqn n burg, ndrsa Zenel Gjoleka me nj grup besniksh u trhoqn n Greqi, ku gjetn strehim. Ushtria turke arriti t shuante njrn pas tjetrs vatrat e qndress edhe n trevat e tjera. Qeveria osmane ndrmori ather zbatimin e sistemit t ri tanzimatist n Shqiprin e Jugut.

    Kryengritja e 1847-s shnon nj shkall m t lart t lvizjeve lirimtare kundr Tanzimatit si pr nga prmbajtja, ashtu edhe pr nga shtrirja e organizimi i saj. Ajo dallohet n radh t par pr rolin aktiv t masave fshatare n drejtimin e saj. Kjo kryengritje luajti nj rol t rndsishm pr bashkimin e shqiptarve si nj trsi etnike me interesa t prbashkta, pavarsisht nga feja e krahina, ashtu si ishte vendosur n kuvendin e Mesaplikut. Ideja e bashkimit u shpreh edhe n kngt popullore q iu kushtuan kryengritjes. N nj nga kto kng poeti popullor i drejtohet Zenel Gjoleks me fjalt sos lfton pr vete, / por pr gjith vilajete dhe v n dukje se udhheqsi trim nuk lufton as pr mua, as pr ti, / po pr gjith Shqipri. Duke folur pr kt kryengritje, Sami Frashri vinte n dukje q ajo krkoi bashkimin e t gjitha trojeve shqiptare n nj Shqipri autonome.

    N folklor gjejm mjaft t dhna edhe pr karakterin shoqror t ksaj kryengritjeje t drejtuar, ashtu si edhe t tjerat, kundr grabitjes nga shteti osman dhe nga feudalt e mdhenj vendas. Nizam e xhelepe ska / sht vendi fukara, thuhet n nj kng. Dhe n nj memorandum, t hartuar nga krert e lvizjes m 15 gusht 1847, kryengritsit vinin n dukje se nuk kishte kush t prkujdesej pr fakir fukaran.

  20. #20
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    3. IDEOLOGT E PAR T LVIZJES KOMBTARE





    Krahas dukurive t reja politike e shoqrore t kryengritjeve kundrosmane t viteve 30-40, ku spikatn krkesat pr trajtimin e veant t Shqipris dhe pr administrimin e saj nga njerzit e vendit, lindi dhe u zhvillua n Shqipri edhe ideologjia kombtare. Shprehsit e par m t shquar t ideve t reja u bn Naum Veqilharxhi dhe Jeronim de Rada.



    Naum Veqilharxhi dhe veprimtaria e tij n vitet 40



    Naum Veqilharxhi (1797-1854) lindi n Vithkuq (rrethi i Kors), q ishte nj qytez me zeje e tregti t zhvilluar dhe me nj popullsi arsimdashse. Q n mosh t re, para vitit 1806, ai shkoi n Vllahi, ku kishte nj koloni t rndsishme shqiptarsh. M 1821 Naumi, bashk me shqiptar t tjer, mori pjes n kryengritjen e madhe popullore q shprtheu n Vllahi kundr sundimit osman nn udhheqjen e Tudor Vladimireskut.

    Lufta q zhvilloi kundr sundimit osman n dhe t huaj ia shtoi dashurin pr vendlindjen. Duke punuar si avokat n Brail t Rumanis, ai u njoh me idet prparimtare dhe u formua si iluminist. Ktu ai iu kushtua me mish e me shpirt shtjes s lirimit kombtar t atdheut t vet, Shqipris.

    Naumi, i cili edhe n dokumentet vetjake n mrgim e cilsonte veten me kombsi shqiptare, kishte besim t patundur te populli shqiptar, n aftsit e tij pr tu ndriuar e pr tu liruar dhe n t ardhmen e tij m t mir. Ky besim buronte jo vetm nga patriotizmi i flakt dhe nga prvoja e njohurit filozofike e historike q kishte fituar, por edhe nga realiteti i Shqipris, ku kryengritjet lirimtare kundr sundimit osman pasonin njra-tjetrn nga jugu n veri.
    Si iluminist Naumi arriti n prfundimin se popullit shqiptar, t zhytur n padije, i duhej patjetr arsimimi n gjuhn amtare si mjet pr ngritjen e ndrgjegjes dhe prparimin shpirtror e material t tij, se pa zhvillim kulturor nuk mund t kishte lirim politik t popullit. Ka ardhur koha, - shkruante ai m 1846, - q ti flakim t gjitha paragjykimet e vjetruara, ka ardhur koha q t mendohemi m me pjekuri dhe m me guxim t kmbejm udh, duke marr ktej e tutje si shembull kombet e prparuara mbi tok... Dhe duke synuar ktu, le t ecim pa u lkundur, me guxim, me durim dhe me kmbngulje.

    Nevoja pr masa t frytshme e konkrete n fushn e arsimit n gjuhn shqipe ishte br veanrisht e theksuar n vitet 40, me shtimin e numrit t shkollave t huaja q filluan t hapeshin n Shqipri.

    Naum Veqilharxhi u b shprehs i atyre rretheve atdhetare shqiptare, brenda e jasht vendit, t cilat e kuptuan rrezikun e madh q paraqisnin shkollat e huaja pr bashkimin e popullit shqiptar dhe pr lirimin e tij kombtar dhe q e ndien nevojn e ngutshme pr t prhapur arsimin n gjuhn amtare. Prandaj ai krkonte nj shkoll t re, shqipe nga gjuha, racionaliste nga prmbajtja dhe masive nga shtrirja. N kushtet e Shqipris s prapambetur rruga drejt ktij arsimi do t fillonte nga abetarja dhe pr ta hartuar at duhej prgatitur alfabeti shqip. Alfabetet latine, greke ose arabe, q ishin prdorur deri ather pr shkrimin e shqipes, pa ndonj prshtatje t veant, jo vetm nuk jepnin plotsisht t gjith tingujt e saj, por kishin marr edhe ngjyr fetare e ishin br pruese ndikimesh politike t huaja.

    Naum Veqilharxhi mendonte se shqiptart si komb i veant, me gjuh t veant, duhej t kishin edhe alfabetin e tyre. Me alfabetin e ri q sajoi qysh n vitet 20, duke huajtur edhe elemente nga alfabetet e tjera, ai kishte hartuar disa tekste; por kto, si duket, pr vshtirsi teknike e munges mjetesh mbetn pr dy dhjetvjear t pabotuara. M 1844 Naum Veqilharxhi botoi n Rumani Evetarin e tij, nj abetare e vogl e poligrafuar, e cila sht abetarja e par e gjuhs shqipe. Abetarja u shprnda n krahinat jugore t Shqipris, n Kor, n Prmet, n Berat, n Gjirokastr etj. Megjithse alfabeti ishte i vshtir pr tu prvetsuar, abetarja ngjalli entuziazmin e bashkatdhetarve. N nj letr, q i drejtohej autorit nga Kora m 22 prill 1845, e njoftonin se abetaret i kishin marr ... me gzim t madh dhe me knaqsi.

    Letra i bnte t ditur se paria e Kors kishte vendosur t fillonte nj fushat pr t ndihmuar Naum Veqilharxhin t blinte nj shtypshkronj dhe t hapte shkolla shqipe. Mjaft pr kaq koh nn zgjedhn e padituris, - shkruanin patriott korar. - T shpresojm se brenda nj kohe t shkurtr arsimi do t shtrihet n mbar atdheun ton dhe n mbar kombin ton... Na drgoni sa m shum evetore, sepse bashkatdhetart po krkojn pareshtur t gjejn akoma nga kjo abetare. Kjo pritje e ngroht e kto fjal tregonin se nisma e Naum Veqilharxhit shprehte aspiratat e nj shtrese t gjer shoqrore brenda vendit, q ndiente nevojn pr tu arsimuar n gjuhn amtare si kusht i rndsishm pr t ar errsirn mesjetare dhe pr ti hapur atdheut rrugn e prparimit.

    Pr tiu prgjigjur krkess s patriotve korar, m 1845 Naum Veqilharxhi botoi nj abetare t dyt me titull Fare i ri evetar shqip, shum m t plot se e para dhe me nj parathnie t gjer. N kt abetare Naumi bnte prpjekje serioze pr ta vn msimin e shqipes mbi baza shkencore; ai e pasuroi gjuhn shqipe me nj varg fjalsh e termash t kulturs e t shkencs. Abetaret e Naum Veqilharxhit luajtn nj rol t rndsishm n Rilindjen Shqiptare, hodhn hapat e par t arsimit n gjuhn shqipe.

    Pas botimit t abetares s dyt Naum Veqilharxhi, me sa duket, u prpoq t krijonte nj shoqri kulturore shqiptare, e cila do t merrej me botimin n Rumani t librave n gjuhn amtare dhe me drgimin e tyre n Shqipri.
    Naum Veqilharxhi ishte nj mendimtar i shquar iluminist dhe hyri n histori edhe si ideologu i par i Rilindjes Kombtare Shqiptare. Idet e tij ai i shprehu n Qarkoren, hartuar n gjuhn greke, q u drejtoi nga Rumania, rreth mesit t viteve 40, bashkatdhetarve ortodoks n Shqipri, n letrn e gjat polemizuese drguar nipit t vet, q i quante prpjekjet e t ungjit pr shtjen shqiptare himera dhe n parathnien e abetares s vitit 1845. Kto jan dokumentet e para ideologjike e programatike t njohura deri m sot t Lvizjes Kombtare Shqiptare, t hartuara nga nj prfaqsues i intelektualve atdhetar shqiptar.

    Naum Veqilharxhi nisej nga koncepti dialektik se, si n natyr, ashtu edhe n shoqri vepron ligji i zhvillimit, se n baz t ktij ligji kalohet nga m e ulta n m t lartn, nga e vjetra n t ren. Asnj komb nuk ka rn nga qielli, ...shoqria, bashkpunimi e ka br njerin. Fjalt e rnda q mund t thuheshin pr shqiptart, shkruante ai, tregojn nj gjendje q shkmbehet e nuk mbetet prjet. Vetm kafsht e kan t prcaktuar fatin nga natyra. Njeriu zhvillohet nga t voglat duke prparuar.

    N gjykimin e gjrave Naum Veqilharxhi vinte arsyen, t ciln, n kundrshtim me dogmatizmin mesjetar, e quante nj mjet shum t rndsishm q e ndante njeriun nga bota e kafshve dhe e bnte zotin e t fshehtave t gjithsis.
    Sipas ktyre koncepteve filozofike Naumi trajtoi edhe shtjen shqiptare, historin e kombit t vet dhe detyrat q qndronin prpara vendit. Kombi shqiptar, theksonte ai, sht krijuar n t njjtn koh me kombet e tjera, z nj vend t caktuar n tok, ka karakter t veant, gjuh e zakone t veanta, shekujt e tij mitologjik, heroik, politik e fetar dhe ruan n gjirin e tij nj thesar t madh kulturor. T ndihmoje kt komb t fitonte ndrgjegjen dhe t zhvillohej Naum Veqilharxhi e quante nj borxh ndaj vendlermit (vendlindjes).
    Shakun kryesor t gjendjes s mjeruar n t ciln ndodhej populli shqiptar ai e shihte te pushtimet e shpeshta, te prmbysjet e gjithanshme, te ndryshimet politike, te dogmat fetare, te padija dhe sidomos te lnia pas dore e gjuhs son kombtare dhe zvendsimi i saj me nj gjuh t huaj.... Faktor vendimtar pr nxjerrjen e vendit nga kjo gjendje, Naum Veqilharxhi, si iluminist, quante prhapjen e arsimit e t kulturs n gjuhn amtare. Ato kombe q mbetn n padije, - shkruante ai, - u shmbllejn thjesht skllevrve..., kto kombe ...vetm ather mund t dalin nga gjendja e turpshme e mjerimit t tyre kur do t fillojn t lvrojn gjuhn e tyre kombtare....

    Me kt bindje dhe i ndrgjegjshm pr rrezikun q i vinte atdheut nga arsimi n gjuh t huaj, Naum Veqilharxhi i ftonte bashkatdhetart e tij t prhapnin arsimin dhe kulturn n gjuhn amtare. Ai u jepte zemr bashkatdhetarve dhe i kshillonte t mos dshproheshin nga gjendja e vajtueshme n t ciln ndodhej vendi i tyre. Le t hedhim farn e mir, - shkruante ai, - dhe me siguri vet natyra e shenjt e ngjarjeve do t ndihmoj pr gjallrimin, mbirjen dhe rritjen e saj, pemt e bukura dhe shum t mbla t s cils do ti korr padyshim brezi i ardhm....

    Naum Veqilharxhi krkonte q shkolla shqipe t ishte jo vetm pr t pasurit, por edhe pr t varfrit dhe interesi i atdheut t vihej mbi interesin vetjak. Por ai nuk e prekte, vese n mnyr t paprcaktuar, shtjen e qndrimit ndaj qeveris osmane. Megjithse kryengritjet lirimtare n Shqipri kishin paraqitur krkesn e vetqeverisjes s vendit, Naumi, me sa duket, mendonte q m par duheshin shfrytzuar kushtet e krijuara formalisht nga dekreti i Tanzimatit pr t zhvilluar nj veprimtari energjike n fushn e arsimit e t kulturs n gjuhn amtare, derisa t rritej ndrgjegjja kombtare e t arrihej bashkimi i popullit n at shkall q t lejonte shtrimin e shtjes s marrdhnieve politike me Turqin.



    Lvizja e arbreshve t Italis n prkrahje t shtjes kombtare n vitet 30-40



    N kohn kur Naum Veqilharxhi zhvillonte veprimtarin e vet n Rumani dhe krijonte lidhje me disa qendra t Shqipris s Jugut, n kolonit arbreshe t Kalabris dhe t Sicilis n Itali filluan t dukeshin shenjat e para t nj lvizjeje n prkrahje t shtjes kombtare shqiptare. Ngjarjet q po zhvilloheshin n kt koh n Shqipri, kryengritjet e njpasnjshme, prpjekjet e atdhetarve shqiptar pr arsimin dhe kulturn kombtare trhoqn vmendjen e nj vargu intelektualsh t dal nga gjiri i kolonive arbreshe. Arbresht nuk e kishin harruar vendin e t parve dhe i ruanin t gjalla, veanrisht n folklorin e tyre t pasur, traditat e mdha t lufts pr liri, si dhe gjuhn e doket q kishin marr nga mmdheu.

    T nxitur nga dashuria pr atdheun e t parve dhe nn ndikimin e interesit q shfaqte n gjysmn e par t shek. XIX shkenca gjuhsore evropiane pr gjuhn shqipe, intelektualt arbresh filluan t merreshin me studimin e historis, t folklorit dhe t gjuhs s ktyre kolonive, si dhe n prgjithsi me historin e mmdheut t tyre t dikurshm. N kohn kur filluan t bheshin hapat e par t gjuhsis krahasuese dhe u zbuluan lidhjet gjenealogjike t nj vargu gjuhsh, studiuesi arbresh Engjll Mashi n vitet e para t shek. XIX dhe Josif Krispi e Gjon Skiroj n vitet 30 hodhn tezn e prejardhjes s popullit shqiptar nga pellazgt e t gjuhs s tij nga pellazgjishtja, gjuh q mendohej se ishte folur nga banort m t lasht t Ballkanit e t Mesdheut. Teza e prejardhjes pellazgjike, si shprehje e lashtsis s popullit shqiptar, zuri vend e u prhap shum n qarqet shkencore dhe n opinionin e gjer.

    Po n kt koh filloi veprimtarin e tij Jeronim de Rada (1814-1903) nga fshati Makje i Kalabris, i cili u b nj nga figurat m t shquara t letrsis arbreshe dhe t lvizjes patriotike shqiptare. Qysh n veprn e tij t par, poema Kngt e Milosaos (1836), shkruar n dialektin arbresh, De Rada i dha letrsis shqipe nj nga veprat e saj m t bukura. Duke trajtuar edhe m tej tema historike, nga luftrat shqiptaro-turke t shek. XV, si p.sh., n poemn Serafina Topia (1843), poeti, i frymzuar nga kryengritjet shqiptare, si dhe nga lvizjet lirimtare q zienin n Itali, n t cilat mori pjes vet, vinte n dukje traditat luftarake e liridashse t popullit shqiptar. Me kto vepra ai u bnte t njohur bashkatdhetarve dhe nprmjet prkthimit italisht gjith bots historin e lavdishme t popullit shqiptar. Me kt intelektualt arbresh filluan t sendrtonin at q e quajtn si detyr t madhe ndaj mmdheut t tyre t lasht: t ringjallnin prpara opinionit publik ndjenjat e nj kombi t lavdishm, por t panjohur, si shkruante m 1847 n parathnien e veprs s vet Mbi shqiptart, krkime dhe mendime, studiuesi arbresh Vinenc Dorsa. Ai ia kushtonte veprn e vet kombit t tij t prndar e t prar, por nj. Me kt Vinenc Dorsa donte t theksonte se kolonit arbreshe e ndienin veten si pjes t pandara t nj t tre, t kombit shqiptar.

    Me gjith kushtet e vshtira, ndrmjet vatrave t veanta t lvizjes politike e kulturore shqiptare filluan t krijoheshin q hert lidhjet e para. N vitin 1845 Naum Veqilharxhi dhe shqiptart e tjer t Bukureshtit e prgzonin Jeronim de Radn me nj letr pr punimin e tij Mbi hyjnit e pellazgve, t botuar m 1843 n t ciln poeti prpiqej t shpjegonte se nj varg emrash t mitologjis greke n t vrtet ishin shqip, sepse shpjegoheshin, sipas tij, me an t shqipes s sotme dhe se pellazgt i kishin dhn hua kulturs s lasht greke nj varg elementesh. Mendime t ngjashme n lidhje me prejardhjen pellazgjike t gjuhs shqipe t popullit shqiptar shfaqn edhe nj varg albanologsh t huaj.
    Kto mendime t De Rads dhe t albanologve n lidhje me teorin pellazgjike u prqafuan nga Naum Veqilharxhi dhe atdhetar t tjer shqiptar. Ato luajtn nj rol pr ngritjen e ndrgjegjes kombtare t shqiptarve dhe u prdorn pr t vrtetuar autoktonin e popullit shqiptar n trojet e veta dhe pr t shtruar prpara opinionit ndrkombtar njohjen e t drejtave t shqiptarve si komb m vete.
    Intelektualt arbresh ndiqnin me vmendje ngjarjet q po zhvilloheshin n vitet 30-40 t shek. XIX n Shqipri. Veprat e tyre jo vetm u bnin jehon ktyre ngjarjeve, por edhe, duke evokuar t kaluarn, ngrinin probleme t rndsishme, si ato t lufts s armatosur pr liri, t bashkimit t popullit shqiptar etj. Duke vn n dukje rndsin e kryengritjeve q po ndodhnin n mmdheun e tyre t lasht dhe duke i interpretuar ato si shenja t nj kthese Vinenc Dorsa i prshndeste kto krcnime t vazhdueshme, inkursione, rebelime, mosbindje ndaj ligjeve, bashkimin e shpejt nn flamurin e nj kryetari dhe trheqjen e vmendjes q i bjn Ports s Lart. N kto fakte, un lexoj, - vazhdonte ai, - prgatitjen e furtuns s afrme dhe agimin e dits s kthjellt q do t vij pas saj. Dhe m posht: Shqipria beson se kjo dit (e rilindjes s saj - shn. i aut.) sht e afrme dhe besimi i v asaj n lvizje shpirtin pr ta arritur. Ajo nuk flet vese pr rilindje....

Faqja 1 prej 6 123 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  2. Biblioteka kombtare n 80-vjetor
    Nga Eni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-01-2003, 08:32

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •