Close
Faqja 6 prej 6 FillimFillim ... 456
Duke shfaqur rezultatin 101 deri 116 prej 116
  1. #101
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    e qet, si n natyrn femrore ashtu edhe n aftsin femrore pr t ndier ngjyrimin emocional dhe pr t vrojtuar imtsit. Natasha Lako e heton botn nga tryeza e saj e puns, e shoqruar, ose m mir me thn e armatosur, me gjilprn qepse t saj:

    "Jeta ime prej gruaje
    Ka vizatuar n hapsir natyrn time t qet:
    Nj libr t biblioteks, nj laps, ca flet
    Dhe nj gjilpr t vogl pr t qepur.
    Kur librin marr pr t lexuar,
    Ose kur n flet me ju flas,
    E vetme mbetet gjilpra ime e praruar
    N hapsirn e madhe."

    Shqipria nuk ka pasur kurr nj 'grande dame' t poezis sikundr e kan fqinjt, nj Elisaveta Bagrjana t bullgarve, a nj Desanka Maksimoviq t serbve, pr t shprehur shpirtin e kombit e pr t pasqyruar ndjenjat e tij, dhe ka ndodhur kshtu pr arsyen e thjesht se deri von nuk ka pasur fare shkrimtare femra. Jo m larg se nj brez m par, praktikisht t gjitha femrat shqiptare qen analfabete, nj shakull pr me bajt, sikundr i prcakton Kanuni i Lek Dukagjinit. Megjithat koht n Shqipri kan ndryshuar ashtu si kudo. Natasha Lako ka meritn t ket vendosur gur t qendrueshm n themelet poetike t letrsis shqiptare.

    Bardhyl Londo (l. 1948) nga Lipa afr Prmetit mori emr si ndr poett kryesor t Shqipris n vitet tetdhjet. Studioi pr gjuh e letrsi n Universitetin e Tirans, punoi disa vjet si msues n rrethin e Prmetit, n vendlindje, e m pas n gazetn letrare Drita. N qershor 1992 u zgjodh kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris, n vend t Dritro Agollit q kishte dal n pension n janar t atij viti. Lirikat e Londos frymzohen nga fakte konkrete: ato ndrtohen me imtsi e aste nga prvoja e jetuar dhe e prjetuar intensivisht duke u shndrruar n poezi n nj mnyr t matur dhe erudite. Poezia e tij, e shkruar dhe me varg t rregullt e kryesisht me rim, kumbon n mnyr melodioze me traditat e pasura t poezis toske, saq kritiku Razi Brahimi (l. 1931) e ka vendosur n mes t poetit klasik dhe mendimtarit rilinds Naim Frashri (1846-1900) dhe poetit t fuqishm Dritro Agolli. Me rastin e vdekjes s Lazgush Poradecit (1899-1987), bardit t moshuar t liqenit t Ohrit, Londo shkroi:

    "Vdekja e kish harruar. E mahnitur
    Kish humbur rrugn n vargun e tij ermir.
    At dit q mbylli syt
    Gjoli i Pogradecit nga habia
    Si nj lot i madh kish ngrir..."

    Poezin e Bardhyl Londos e gjejm n disa prmbledhje: Krisma dhe trndafila, Tiran 1975, e cila mund t cilsohet si produkt i periudhs s spastrimeve 1973-1975; Hapa n rrug, Tiran 1981; Emrin e ka dashuri, Tiran 1984; Si ta qetsoj detin, Tiran 1988, i cili u nderua
    me mimin Migjeni 1989; Vetm Itaka, Prishtin 1989, dhe Dit njerzore, Tiran 1990. Londo, sikundr ndodh me vern e mir, me kalimin e kohs e ka ngritur nivelin.

    Rudolf Marku (l. 1950) nga Lezha ka punuar pr disa vjet n gazetn letrare Drita, n faqet e s cils i paraqiti lexuesit shqiptar shum poet t rinj apo t ndaluar m par. N vjesht 1991 u emrua n Ministrin e Punve t Jashtme pr problemet e marrdhnieve kulturore me botn e m pas u b deputet. Marku vet sht poet intelektual, i meditimeve dhe gjykimeve t urta. Vllimi i tij i par me vjersha, me titullin Shokt e mi, Tiran 1974, bri q n at koh t syrgjynosej n fshat. M pas vijn vllimet Rruga, Tiran 1977; Srishmi, Tiran 1982; E dashur, Tiran 1985; dhe Udhtim pr n vendin e gjrave q njohim, Tiran 1989, i cili u prit mir.

    Ndr poett e tjer t kohs jan meditativi Sulejman Mato (l. 1941) nga Fterra afr Sarands; poeti i lindur n Kosov Adem Istrefi (l. 1942), poezia e t cilit, m fort tradicionale, sht gatuar me traditat epike t poezis gojore t Kosovs; Ndoc Gjetja (l. 1944), nj poet lirik transparent nga Lezha, poezit e bukura satirike e politike t t cilit t kujtojn Brehtin dhe Agollin; Betim Muo (l. 1947) nga Tirana; arkeologu Moikom Zeqo (l. 1949) nga Durrsi, poezia mjaft metaforike dhe intelektuale e t cilit sht frymzuar n nj pjes t mir nga madhshtia e dikurshme e humbur e Dyrrakiumit t lasht; Agim Spahiu (1952-1993) nga Kuksi, Agim Isaku (l. 1955) nga Kora; tregimtari dhe poeti Pre Zogaj (l. 1957), ministr i kulturs n qeverin e stabilitetit m 1991; Bujar Xhaferri (l. 1956) nga Lushnja; Ilirian Zhupa (l. 1957) nga Tepelena; Besnik Mustafaj (l. 1958) nga Bajram Curri; dhe Elsa Ballauri(l. 1959), aktive tani n komitetin e mbrojtes t t drejtave t njeriut.

    Nga poett e brezit m t ri, me nj fillim premtues, mund t prmenden: e talentuara Mimoza Ahmeti (l. 1963) nga Kruja, nj tjetr 'enfant terrible' e kulturs shqiptare dhe pa dyshim poetesha m origjinale; Ridvan Peshkpia (l. 1965) nga Tirana; Luljeta Lleshanaku (l. 1968); Blendi Fevziu (l. 1969); Andi Bejtja (l. 1969) nga Tirana; Alban Bala (l. 1970) nga Tirana; Lindita Arapi (l. 1972) nga Lushnja; Gert Pashaj (l. 1972) nga Tirana; Ervin Hatibi (l. 1974) nga Tirana; dhe Agron Tufa nga Dibra. N nj vshtrim pr letrsin e sotme shqiptare nuk bn t harrohen shum poet t talentuar q humbn n vitet e gjata t diktaturs. Jan shfaqur prsri vetm disa prej tyre dhe ende nuk sht e mundur t vlersohet vendi q zn n letrsin e sotme shqiptare.

    Visar Zhiti (l. 1952) hoqi prndjekje t tmerrshme pa kurrfar shkaku tjetr, ve poezis. Lindur m 2 dhjetor 1952 n Durrs, bir i aktorit t teatrit dhe poetit Hekuran Zhiti (1911-1989), Visar Zhiti u rrit n Lushnj, ku dhe kreu shkolln m 1970, e pastaj punoi si msues n fshatrat afr qytetit verior t Kuksit. Q hert e trhoqi poezia dhe botoi disa vjersha n organe letrare. M 1973, ishte duke prgatitur pr botim prmbledhjen Rapsodia e jets s trndafilave, kur shprtheu fushata pr spastrimin e intelektualve e Plenumit t Katrt t Partis. Zhiti, babai i t cilit kishte pas rn m par n konflikt me autoritetet, do t ishte nj nga ata q u przgjodhn si kurbane pr t trembur shtresn e intelektualve. Dorshkrimi i prmbledhjes me poezi, q i kishte dorzuar redaksis s shtpis botuese Naim Frashri, u gjet q prmbante gabime ideologjike t rnda dhe u ekspertizua se nxinte realitetin. Sa subjektive dhe idiote ishin gjykimet politike pr veprat letrare, mund t shihet nga reagimi ndaj vjershs s mposhtme t Zhitit:

    "Jo, jo,
    Nuk i lyej kurr kpuct
    te llustraxhinjt!

    S'i dua njerzit te kmbt e mia."

    Ndonse shprehet ktu nj kritik pr shoqrin e ndar me klasa, Zhiti u akuzua mbi bazn e ktyre vargjeve se ishte kundr klass puntore. Dorshkrimi i paraqitur u interpretua si agjitacion e propagand antikomuniste, kurse poetit, pr t provuar pafajsin, nuk mbetej gj pr t'u thn hetuesve. Pas vitesh pasigurie me shpatn e Damokleut t partis mbi krye, Visar Zhiti n fund u arrestua m 8 nntor 1979 n Kuks, ku qe ende msues, dhe kaloi muajt m pas n izolim t plot. Pr t mos e psuar nga mendja, krijoi dhe msoi prmendsh nntdhjet e shtat vjersha. I dnuar n prill 1980 me dhjet vjet burg, Zhiti u transferua n burgun e Tirans e prej kndej n kampin famkeq t miniers s bakrit n Spa e n kampin e akullt malor t Qaf-Barit, ku dhe punoi derisa u lirua m 28 janar 1987. M pas u lejua t punoj n nj fabrik tullash n vendbanimin e tij, Lushnj. N vjesht 1991 Zhiti drgohet n Itali dhe punoi si gazetar n Milano deri n korrik 1992. M von u b drejtor i po asaj shtpie botuese Naim Frashri q dikur e kishte ln n dor t fatit.

    Fati tragjik i Visar Zhitit kurrsesi nuk prbn nj shembull t veuar prndjekjesh. Mjaft poet t talentuar humbn burgjeve apo n internim npr fshatra t thella e t izoluara n fushn e Myzeqes, kurse pak jan kthyer. I riu Kujtim Aliaj u burgos q n moshn 16 vjeare dhe kaloi tridhjet e nj vjet n burg. Poeti dhe prkthyesi Jorgo Bllaci (l. 1938) bri plot dhjet vjet burg. Viktor Qurku (1941-1983), nj poet modest nga orraj i Kurveleshit botoi mjaft poezi n fund t viteve gjashtdhjet e n fillim t viteve shtatdhjet, para se t binte viktim e spastrimeve t 1973- shit. Humbi pasi e kishin demaskuar pr poemn Shklqimi, dhe vrau veten duke u hedhur nga nj shkmb. Faslli Haliti (l. 1936) nga Lushnja e pa veten t akuzuar pr nxirje t realitetit socialist e pr thirrje pr prmbysjen e qeveris popullore pr shkak t nj poeme me titull Dielli dhe rrkert, t botuar n dhjetor 1972. U transferua pr katr vjet n Shegan afr Fierit dhe iu hoq e drejta e botimit me vite. N burgun e Spait nga marsi 1978 deri n nntor 1982 ka qen poeti Zyhdi Morava (l. 1946), q m pas do t bhej antar i grupit themelues t s pars sindikat t pavarur n Shqipri. Nj nga poett e veriut m t talentuar e m befasues, i lindur n Shkodr, Frederik Rreshpja (l. 1941),autor i tre vllimeve me vjersha dhe i nj romani, bri nja shtatmbdhjet vjet burg n kampe t ndryshme rreth vitit 1972 deri m 1989 sepse gjoja kishte fyer figurn e Stalinit. Letrari i ri Ferdinand Laholli (l. 1960) kaloi gjith jetn n kamp t internimit n Savr t Lushnjs, sepse i ati kishte ikur n Shtetet e Bashkuara pesmbdhjet dit para se ai t lindte. N korrik 1990 Laholli iku n Gjermani dhe q ather ka botuar dy vllime me vjersha si dhe proza.

    Ndr poett e tjer t prndjekur jan: Gjergj Komnino (l. 1918) nga Brezhani i Klcyrs; Trifon Xhagjika (1932-1963) nga Prmeti, i cili
    u pushkatua n moshn tridhjet e nj vje; Uran Kostreci (l. 1938) nga Elbasani; Daut Gumeni (l. 1943) nga Tepelena; Genc Leka (vd. 1977) dhe Vilson Blloshmi (vd. 1977) t pushkatuar me aktekspertiz kolegsh; Jozef Radi (l. 1957) tani n Tiran; Shane Mudaj (l.1962) nga Peshkopia; dhe Hydajet Bajri (l. 1966) nga Buaj n krahinn e Tropojs. Kjo list vazhdon dhe mund t themi se nuk ka t mbaruar.

  2. #102
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    11.6 Dramaturgjia n Shqipri nga viti 1944 deri m sot



    Me veprat e Ethem Haxhiademit (1902-1965), dramaturgjia shqiptare kishte br nj-far prparimi n mes t viteve tridhjet. Pr her t par qen krijuar pjes teatrale q i kaprcenin farsat komike apo tragjedit sentimentale me tem kombtare t viteve t mparshme. Ndrsa drama si gjini e letrsis shqiptare ende nuk qe pjekur plotsisht, themelet tashm ishin hedhur. Por, n fund t viteve dyzet, shumica e dramaturgve t periudhs s paralufts ose ishin ekzekutuar, si Ndre Zadeja (1891-1945), ose u gjendn n burg, si Ethem Haxhiademi, Kristo Floqi (1873-1951), Ndoc Nikaj (1864-1951), dhe Vinenc Prenushi (1885-1949). Kjo val e papar prndjekjesh kundr intelektualve shqiptar natyrisht q i ligshtonte dhe ua priste duart t gjith shkrimtarve t shptuar ose dramaturgve t ardhshm t brezit t ri. Trazirat politike n vitet e para t paslufts dhe manovrimi, ngritja dhe rnia e udhheqsve dhe grupeve t ndryshme politike brenda partis komuniste e forconin m tej kt ndjenj pasigurie, duke paralizuar praktikisht t gjitha forcat krijuese t vendit. N astin kur ia doli t forcoj pozitn e vet e t vendos nj far qndrueshmrie politike, me dashje apo pa dashje, Enver Hoxha kishte krijuar nj zbraztsi letrare n Shqipri, e cila zgjati deri n fillim t viteve gjashtdhjet. Prandaj dramaturgjia shqiptare do t ecte e zhvillohej shum ngadal n periudhn e paslufts me gjith dobin e dukshme q ka si mjet edukimi, propagande e ndikimi politik.

    Megjithat, tamam n vitet e paslufts u ngritn pr her t par teatro dhe ansamble artistike t financuara nga shteti n pjesn m t madhe t qyteteve kryesore. Institucionalizimi i teatrit shqiptar eci krahas eliminimit t qllimshm t grupeve amatore t s kaluars, t cilat kishin m shum gjasa t'i shmangeshin kontrollit t partis e t shtetit. Me vitet 1960 teatri amator i pakontrolluar nga shteti ishte zhdukur plotsisht, ka prbn nj nga humbjet m t mdha kulturore t kohs. sht thn se teatri profesionist i paslufts i realizmit socialist burimet i kishte n grupet teatrore amatore t lvizjes partizane n Shqipri nga 1942 deri m 1944, por sht e qart se rrnjt i ka m hert, dhe pikrisht n ansamblet e viteve njzet e tridhjet. Grupet amatore t lvizjes partizane, q udhtonin nga nj zon n tjetrn n vitet e fundit t lufts, jo vetm argtonin partizant, por edhe bnin pun edukative me fshatart pr idealet dhe domosdoshmrin e revolucionit komunist n vend. Ishte ky nj teatr politik, ku grshetohej debati e polemika, heroizmi, nacionalizmi, sentimentalizmi dhe satira. Ndr autort e par t teatrit partizan e socialist qen Zihni Sako (1912-1981), Gjik Kuqali (1921-1944), dhe Besim Levonja (1922-1968) nga Elbasani. Levonja sht veanrisht i njohur pr komedin me tri akte Prefekti, Tiran 1948.

    Pas marrjes s pushtetit nga komunistt n nntor 1944, dramaturgjia shqiptare, sikundr proza e poezia, u reformua n pajtim me doktrinn e realizmit socialist e t zhdanovizmit. Si pasoj, n vitet pesdhjet ajo ra thellsisht nn ndikimin e modeleve sovjetike, dhe konkretisht t veprave t dramaturgut rus Konstantin A. Trenjov (1876-1945), Boris A. Lavrenjov (1894-1959), Nikollaj F. Pogodin (1900-1962), dhe Boris L. Gorbatov (1908-1954). Ndrkoh q nj val e druajtur e traditave t mdha teatrore t Konstantin Stanislavskit (1863-1938) t Teatrit t Mosks dhe Ervin Piskatorit (Erwin Piscator, 1893-1933) t Berlinit mund t'i ket njomur brigjet e Adriatikut jugor, ato q vrshuan tani n Shqiprin staliniste, n prgjithsi qen elementet e dobta t teatrit evropiano-lindor. Ai shfrim sentimentalizmi, q kishte karakterizuar nj pjes t mir t teatrit t paralufts, tani kishte rn, por nga stili deklamativ dhe prdorimi me dor t rnd i propagands politike shum pjes t viteve pesdhjet e gjashtdhjet qen ende fare t padurueshme.

    Hapin e par n dramaturgjin e realizmit socialist e bri Kol Jakova (l. 1916), bir i nj argjendari nga Shkodra, me dramn heroike Halili dhe Hajrija, Tiran 1950. Kjo dram, edhe e prkthyer n rusisht (Mosk 1958), pasqyron luftn e fisit t Kelmendit t Shqipris veriore, me kryetar Halil Garrin, figur kjo e folklorit shqiptar, kundr Sulejman Pashs s Shkodrs n shekullin e gjashtmbdhjet. Motra e Halilit, Hajrija, sht e martuar dhe jeton e lumtur me Selim Agn, shqiptar ambicioz n shrbim t turqve. Selim Aga e fton Halilin me trimat e tij pr dark, q pastaj t'i pres n bes e t'i kap rob. Halilin e madh, ksisoj, e zn dhe e dnojn me vdekje. Kur e kupton se i shoqi e ka turpruar, Hajrija merr hak dhe e vret at dit q ai do t festonte marrjen e titullit t beut. Hajrija pastaj merr malet dhe bashkohet me lufttart e tjer. Teknikat dramaturgjike t ksaj vepre t par zyrtare t teatrit shqiptar t paslufts jan t diskutueshme, ndonse dobsit kompozicionale i kompenson deri diku ndjenja e thell atdhetare dhe heroizmi preks i protagonistit t drams para vdekjes. Me nivel m t lart artistik e m e plqyer sht drama n katr akte e Jakovs Toka jon, Tiran 1955, e cila gjendet edhe n prkthimin gjermanisht (Halle/Saale 1961) dhe spanjisht (Tiran 1978). Lokja, nn dyzetetrevjeare e dy djemve, detyrohet t ik nga fshati buz lumit Mat, kur fshatari i pasur, Tu Maku, i njollos emrin duke prhapur fjal t kqia me qllim q t'i marr tokn. Kthimi n shtpi dhe lufta pr t rifituar t drejtat n nj mjedis armiqsor bhen t mundur vetm me fillimin e reforms agrare n vjesht 1946.

    Nj dramaturg i njohur, poet satirik dhe humorist n vitet gjashtdhjet ka qen Spiro omora (1918-1973) nga Vunoi n bregdetin himariot, i prmendur pr komedin me tri akte Karnavalet e Kors, Tiran 1961, prkthyer greqisht (Athin 1980), dhe Dy me zero, Tiran 1969. N t parn veprimi shtjellohet n Kor n vitin 1936 rreth prpjekjeve t parreshtura t nj tregtari t pasur, por koprac, Nikollaq Jorganxhiut, pr t martuar t bijn Afroviti me sa m pak paj e shpenzime. Komedia zhvillohet n sfondin e kontradiktave t thella sociale dhe t varsis gjithnj e m t madhe t Mbretris s Shqipris nga Italia fashiste.

    Sulejman Pitarka(l.1924) nga Dibra e nisi karriern e dramaturgut me dramn Familja e peshkatarit, Tiran 1955, edhe e prkthyer rusisht (Mosk 1956), anglisht (Tiran 1980), dhe italisht (Tiran 1980). N kt dram pak emocionante, me gjith lvdatat zyrtare, kemi djaloshin Petrit, djal i peshkatarit Jonuz Bruga, q rrezikon jetn pr t shptuar shokun e plagosur e t fshehur pr t mos rn n duar t fashistve italian gjat Lufts s Dyt Botrore. Me nj teknik dramaturgjike pakz m t ndryshme sht tragjedia klasike e Pitarks Trimi i mir me shok shum, Tiran 1958, e cila v n qendr, si shum e shum drama t tjera shqiptare, heroin kombtar Sknderbeun dhe luftn e tij kundr turqve.

    Ndr dramaturgt e tjer t ktyre viteve t para jan Ndrek Luca (1927-1993), drama historike me pes akte e t cilit Shtat shaljant, Tiran 1958, ka n qendr luftn pr autonomi t fiseve malsore t Shqipris s veriut n fillim t shekullit t nntmbdhjet; Andrea Skanjeti (1906-1992), q n fillim u shqua e m pas u prndoq pr pjesn e tij me tri akte Nora, heroina e bjeshkve, Tiran 1961, me ngjarje t viteve 1632-1639; dhe Jonuz Dini (1925-1982) nga Shkodra. Goditja e dyt q psoi teatri shqiptar pas zhdukjes s grupeve amatore qe ndalimi i t gjith repertorit t huaj. Publiku shqiptar nuk kishte pasur kurr mundsi pr t par teatr bashkkohs evropian, ndonse nj numr veprash klasike qen prkthyer shqip dhe vn n sken. Molieri, Shekspiri dhe Shileri, pr shembull, kishin pasur sukses n qarqet e shkolluara. Por edhe kta klasik e psuan nga entuziazmi politik i revolucionit kulturor (1965-1969) si dhe n vitet pas spastrimit t liberalve (1973), kur praktikisht gjith kultura perndimore konsiderohej borgjeze e dekadente. Drama revolucionare la chinoise do t zotronte skenat shqiptare dhe televizionin pr disa vjet me radh.

    Dramaturgu q pasqyron m mir prirjet e periudhs sht Loni Papa (l. 1932). Drama e tij e njohur me dy akte Cuca e maleve, Tiran 1967, pasqyron luftn e nj vajze pr barazi n fiset malsore feudale t Shqipris s veriut m 1949. Kjo luft u b m e frytshme sidomos n fund t viteve shtatdhjet, n kulm t fushats pr emancipimin e gruas n Shqipri. Cuca e maleve, edhe n prkthim frngjisht (Tiran 1978), sht ndoshta refleksi shqiptar m i dukshm i teatrit revolucionar kinez dhe opers s kohs s Mao Ce Dunit (1893-1976) dhe, sikundr shum vepra t ngjashme kineze, u b edhe oper e balet.

    Dramaturgu Fadil Parami ka lindur n Shkodr m 25 maj 1922 dhe, ndonse me prejardhje myslimane, u shkollua te franeskant dhe u drgua n Bolonj pr t studiuar mjeksi. M 1942 ndrpreu studimet pr t'u bashkuar me lvizjen partizane n Shqipri. Pas lufts punoi n organizatn e rinis komuniste, u b zvendsministr i arsimit dhe kulturs nn Sejfulla Malshovn (1901-1971), si dhe kryeredaktor i gazets s prditshme Zri i popullit nga 1948 deri m 1957. M 1965-1966 qe ministr i kulturs e i arteve dhe nga 1971 deri m 1973 kryetar i Kuvendit Popullor. Prandaj edhe pjest teatrale t Paramit n kt periudh jan brenda caqeve t realizmit socialist. Deri n vitin 1973 kishte shkruar trembdhjet drama, nnt nga t cilat qen botuar. Ndr to jan: shtja e inxhinier Saimirit; E bardha dhe e zeza; Lagja e varfr; Ngjarje n fabrik; Mbi grmadha, pr shtetzimin e industris; dhe Shtpia n bulevard, nj pjes prekse pr kriteret e dyfishta t moralit n shoqri. N Plenumin e Katrt t Komitetit Qendror m 26-28 qershor 1973, Fadil Parami dhe Todi Lubonja, drejtor i Radiotelevizionit Shqiptar, u piketuan nga Enver Hoxha n nj fushat kundr ndikimeve t huaja liberale n kulturn shqiptare. I shkarkuar nga t gjitha detyrat, Fadil Parami u arrestua m 21 tetor 1975 dhe n fillim u mbajt tetmbdhjet muaj n burgun e Tirans pr t pritur gjyqin, pr t hequr pastaj t njjtat vuajtje si dhe intelektualt e tjer shqiptar t mparshm kur sundonte vet Parami. N mars 1977 u shpall fajtor pr sabotim n fushn e kulturs, sepse kishte lejuar ndikime t huaja dhe, ashtu si Sokrati, kishte korruptuar rinin, pr t mos prmendur akuzat standarde pr agjitacion e propagand. U dnua me njzet e pes vjet burg. Pas pesmbdhjet vjetsh e pes muajsh u lirua m 17 mars 1991. Parami nuk ndenji aspak duarkryq n burgun e Burrelit e n Kosov t Madhe. Ai shkroi atje pesdhjet e nj drama, ende t pabotuara, mjaft nga t cilat pasqyrojn luftn e mundimshme t vendit t tij pr liri e demokraci.

    Fushata e spastrimeve Parami dhe Lubonja m 1973 shpuri n mnjanimin e shum figurave t tjera n proz e arte figurative, po edhe n dram. Minush Jero (l. 1932) nga Vlora qe kritikuar m 1969 nga Enver Hoxha pr dramn Njolla t murrme, 1968, e cila kishte fituar mimin e par n Festivalin Kombtar t Teatrit at vit. Pas saj u prpoq t ndreq t metat duke shkruar dramn revolucionare T pamposhtur, 1971, por pa dobi. Bashk me regjisorin Mihallaq Luarasi t teatrit ajupi n Kor, Jero u arrestua m 30 prill 1973, dhe u mbajt n burg deri m 28 dhjetor 1978. N Plenumin e Katrt t vitit 1973 u dnuan prap edhe Rrethimi i bardh i Naum Priftit dhe Drama e nj partizani pa emr e Fatos Arapit. T gjitha pjest dhe shfaqjet n sken zun t verifikoheshin pr pastrti ideologjike dhe do gj q shihej si moderniste, liberale ose e huaj hiqej menjher.

    Regjisori i talentuar Kujtim Spahivogli (1932-1987) u dnua si anarkist e u drgua n fshat pr t punuar si puntor ndrtimi. Madje edhe skenograf u flakn npr kampe pune pr shkak t dekoreve t tyre moderniste. Kjo periudh 'revolucionare', sikundr sht prkufizuar dhe interpretuar nga Partia e Puns e Shqipris ose, m sakt, nga Enver Hoxha dhe skota e tij, qe nj penges e madhe pr prparimin e teatrit shqiptar n vitet shtatdhjet. Megjithat nj far prparimi u vu re nga viti 1982 e kndej, edhe pse dramaturgjia shqiptare mbetet ende nj gjini mjaft e prapambetur. Sot n Shqipri ka dhjet teatro profesioniste t qndrueshme, e prve tyre jan edhe pesmbdhjet teatro t estrads dhe disa teatro kukullash. Niveli artistik i lojs s aktorit dhe i regjisurs sht ngritur mjaft, sidomos n skenat m t mira, si n Teatrin Popullor t Tirans, Teatrin Migjeni t Shkodrs, dhe Teatrin A. Z. ajupi t Kors. Por, duke gjykuar me kritere perndimore, konstatojm se deri n fund t diktaturs tematika mbeti jointeresante.

    Ruzhdi Pulaha (l. 1942) nga Kora ka qen ndoshta nj nga dramaturgt e sotm me m shum sukses. Komedia e tij Zonja nga qyteti, Tiran 1976, me humorin tipik shqiptar, v prball nj zonj nga der e mir me realitetin konkret t jets n fshat. Nj komedi tjetr, I harruari, u vu n sken n Tiran m 1988 me nj far suksesi. Autor t tjer q i kan kushtuar energjit e tyre m shum skens jan: Xhemal Broja (1918-1986), veprat e t cilit qen ndaluar; Ibrahim Urui (1925-1989), q prmendet pr dramn me tri akte Doktor Aleksi, Tiran 1966, vn n sken para se t binte politikisht; Selman Vaqari (l. 1928); Fadil Kraja(l. 1931); Hamza Minarolli (l. 1931); Dritro Agolli (l. 1931), i njohur si dramaturg me pjest Mosha e bardh, Prishtin 1975, dhe Fytyra e dyt; Naum Prifti (l. 1932) nga Kora, i lvduar nga autoritetet pr dramn n katr akte me tem partizane Mulliri i Kost Bardhit, Tiran 1971; Dhimitr Xhuvani (l. 1934); Teodor Lao (l. 1936); Maku Pone (l. 1939); Pllumb Kulla (l. 1940) nga Zemblaku afr Kors, tani ambasador i Shqipris n Kombet e Bashkuara;
    Fahri Balliu (l. 1954); dhe Artur Zheji (l. 1961), i cili emigroi n Rom n nntor 1990.

    Gjat gati gjysm shekulli t 'pushtetit popullor', dramaturgjia iu nnshtrua pa pushim nj kontrolli e censure politike shum m t madhe se proza e poezia, prandaj dhe n t vrtet nuk pati mundsi t ecte vet e t lulzonte. Nse nj vllim n proz n vitet shtatdhjet e tetdhjet duhet t kalonte n duart e dhjet a pesmbdhjet 'revizorve', nj pjes teatrore duhet t lexohej akoma m shum nga specialist t till, dhe gjithka, q mund t interpretohej si kritik apo q dilte e diskutueshme, hiqej. Fryma e jokonformizmit, aq e kudondodhur n teatrin dhe kulturn perndimore prgjithsisht, as nuk mund t merrej me mend, sikundr nuk mund t prfytyrohej nj individ me ide q ta vinin n mendime spektatorin, ose t'i ngjallnin atij zemrim. Pr arsye politike dramaturgt shqiptar heshtn mjaft ose, pr t mos ua ngrn hakun, nuk patn mundsi t shfrytzonin deri n fund fuqin e skens e t vinin spektatorin n mendime me nj lnd t vrtet dramatike e me ato lloj shfaqjesh skenike bujmdha me t cilat sht msuar spektatori i teatrit n Perndim. N vend t ksaj, ata mbetn te grshetimi i pjesve moralizuese edukative dhe dramave historike plot patos patriotik e ide politike t treguara e t thna katrciprisht. Edhe pse niveli i shklqyer i regjisurs dhe i lojs s aktorit arrinte deri diku ta kompensonte, pasoj e ksaj ndrhyrjeje politike qe shterpsia absolute e teatrit shqiptar, dhe paaftsia e dramaturgjis shqiptare edhe sot pr t konkurruar, qoft pr nga sasia, qoft pr nga cilsia, me poezin dhe prozn. Drama bashkkohore n Shqipri ende mbetet pr t'u krijuar nga hapat e par t saj, ndrsa jeta e shqiptarve sht plot me drama t mdha.

  3. #103
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    12. LETRSIA SHQIPTARE N KOSOV





    12.1 Vendi i shqiptarve n Kosov, Maqedoni dhe Mal t Zi





    Gjuha shqipe flitet nga dy deri tre milion banor n ish-Jugosllavi (krahasuar me tre milion e gjysm n vet Shqiprin). Qendr e popullsis shqiptare sht ish Krahina Autonome e Kosovs me kryeqytet Prishtinn, tani e vetshpallur Republik e Kosovs, q sht ende nn sundimin serb. N Kosov, shqiptart me ritmin jashtzakonisht t lart t lindjeve prbjn tani rreth 90% t popullsis; pjesa tjetr prej 10% sht kryesisht serbishtfolse. Deri para pushtimit ushtarak serb n ver 1990, t dyja gjuht ishin zyrtarisht t njohura dhe n prdorim t plot n t gjitha fushat e jets n krahin.

    Edhe republika jugore e Maqedonis ka nj popullsi t madhe shqipfolse n pjesn perndimore t saj. Shqiptart e Maqedonis gzojn nj far statusi juridik, por u mungojn t gjitha t drejtat gjuhsore q kishin bashkkombsit e tyre n Kosov (p.sh. shkollimin dhe institucionet e plota kulturore n gjuhn shqipe) dhe, me gjith numrin e tyre, ende trajtohen si 'pakic kombtare' e jo si qytetar t barabart. Bashksi t tjera t mdha shqipfolsish gjenden n Mal t Zi dhe n mbar Jugosllavin jugore n prgjithsi. Shkupi, kryeqytet i Maqedonis dhe i prmendur me humor si qyteti m i madh shqiptar mbi tok, shrben si qendr e dyt pr botimet dhe kulturn shqiptare, ndonse sht shum m pak i rndsishm se Prishtina, e cila, deri para pushtimit serb, arrinte t konkurronte Tirann n do aspekt si kryeqendr e veprimtaris botuese e letrare shqiptare e si qendr botimi pr letrsin n gjuhn shqipe. Serbt dhe shqiptart kan jetuar s bashku n 'Fushn e Mllenjave' me shekuj dhe historia fatkeqsisht i ka br armiq, ashtu sikundr ka ndodhur me hebrenjt dhe arabt n Izrael e me protestantt e katolikt n Irlandn e Veriut. Pas shmbjes prfundimtare t Perandoris Osmane n Lufts e Par Botrore, Kosova iu dha Serbis, e cila e kish lakmuar n shekuj si djep t qytetrimit serb. Prfshirja e ksaj krahine n Mbretrin e Serbve, Kroatve dhe Sllovenve e la thuajse gjysmn e popullsis shqiptare n Ballkan jasht atdheut t vet.

    Shqiptart e Kosovs nuk kaluan m mir nn sundimin serb se 'kishin qen nn sundimin e sulltanve. Me t drejtat gjuhsore, kulturore e arsimore t mohuara, vendi i tyre ishte vetm ai i fshatarve bujq n nj shtet q tani u prkiste vetm sllavve. Shkollat n gjuhn shqipe mbetn po aq t paligjshme nn serbt sa 'kishin qen nn turqit, madje edhe librat shqip ishin rrezik n Kosov pr ata pak vet q mund t lexonin. N vitet njzet dhe tridhjet e madje deri m 1960 qindra mijra shqiptar etnik u dbuan me dhun pr n Turqi me sebepin e pakuptimt se ishin turq, kurse n tokat e tyre erdhn me shum dshir e u nguln kolon serb. Tipik pr qndrimin e autoriteteve serbe para Lufts s Dyt Botrore ishte nj Memorandum paraqitur qeveris s Beogradit m 7 mars 1937 nga historiani i njohur serb Vaso ubrilloviq (1897-1990) mbi 'Dbimin e shqiptarve'. Ky program, i cili t l mbresn e nj varianti t zbutur t procesverbaleve t Konferencs naziste t Vanze-it (Wannsee) m 1942, parashikonte nj fushat energjike pr 't shpopulluar' Kosovn nga banort shqiptar e pr t'i zvendsuar me kolon serb. Ksisoj, besnikria e shqiptarve ndaj shtetit mbretror jugosllav u prish kur fuqit e Boshtit pushtuan Kosovn m 1941 dhe e ribashkuan krahinn me Shqiprin, duke u dhn pr her t par shqiptarve t Kosovs shkolla e institucione kulturore n gjuhn e tyre.

    Mbarimi i Lufts s Dyt Botrore dshmoi nj masakr masive mbi shqiptart e Kosovs. Kosova zyrtarisht iu kthye Jugosllavis n fillim t vitit 1945. Titoja i bindi udhheqsit komunist n Shqipri q t hiqnin dor nga parimi i vetvendosjes, nj zgjidhje 'marksiste' kjo, pr krahinn, duke e ditur mir se kurr nuk do t siguronte mbshtetjen serbe pr nj referendum. Me riprfshirjen n Jugosllavin e Titos, Kosova megjithat u njoh si Krahin Autonome brenda Republiks s Serbis, e jo si tok serbe. Dallimet e skajshme politike midis Jugosllavis dhe Shqipris, q patn shprthyer m 1948, ua bn t qart q n fillim shqiptarve t Kosovs se nga Tirana nuk mund t prisnin gj tjetr ve mbshtetjes morale n fushn e arsimit e t kulturs. Gjuha shqipe m n fund ishte shpallur 'nj nga gjuht zyrtare n Kosov', por t drejtat arsimore e gjuhsore t vendosura teorikisht pr popullsin shqiptare t Kosovs mbetn pr nj koh t gjat m shum abstrakte se konkrete. Ai q mendohej si pasardhs i Titos, zvendspresidenti Aleksandr Rankoviq (1909-1983), e shfrytzoi mjaft policin sekrete pr t shtypur dhe terrorizuar popullsin shqiptare, t ciln e shprfillte n t mir t 'Serbis s Madhe', derisa ra nga fuqia n Plenumin e Brioneve n korrik 1966.

    Prmirsimi i marrdhnieve jugosllavo-shqiptare pas pushtimit sovjetik t ekosllovakis m 1968 dhe vendosja e lidhjeve t plota diplomatike midis dy vendeve n shkurt 1971 solli nj shkrirje akujsh n politikn ndaj shqiptarve t Kosovs. M 1968 ata fituan t drejtn t mbajn flamurin kombtar, kurse n nntor 1969 u hap Universiteti i Prishtins, institucioni i par i arsimit t lart n gjuhn shqipe. Autonomia e plot kulturore u arrit pr her t par e me shum vones me kushtetutn jugosllave t vitit 1974, ndonse vetm pr Kosovn, e jo pr bashksin e madhe shqiptare n Maqedoni.

    Duke pasur mundsi pr arsim n gjuhn shqipe e pr institucione kulturore, letrsia dhe kultura shqiptare n Kosov lulzuan si kurr ndonjher. Por ishte vetm nj pranver e shkurtr, gjat s cils u b nj prparim i jashtzakonshm brenda pak kohe, n arsim, n kultur, n letrsi. Ajo liri dhe autonomi n dukje q shqiptart gzuan gjat gjith viteve shtatdhjet mori fund menjher m 1981, kur krkesa popullore pr statusin e republiks e pr barazi me popujt e tjer t Federats Jugosllave, krkes e prkrahur nga mbi nntdhjet pr qind e popullsis n Kosov, u ndesh me tanket dhe automatikt e Beogradit. Kryengritja e mars-prillit 1981 dha shenjn e mbarimit t bashkekzistencs paqsore n Kosov dhe, njherazi, t fillimit t shembjes s Jugosllavis. Gjat viteve tetdhjet gjendja politike dhe ekonomike e krahins u keqsua dhe, si rrjedhim, marrdhniet midis shqiptarve dhe serbve morn nj kthes drastike pr keq, paralajmrim i asaj q do t ndodhte me t gjith Jugosllavin n fillim t viteve nntdhjet. Pushtimi ushtarak serb i Kosovs n ver 1990 e shpuri krahinn n prag t lufts civile. Parlamenti i zgjedhur dhe qeveria e Kosovs u rrzuan, e vetmja gazet e prditshme n gjuhn shqipe Rilindja u ndalua, kurse gjith transmetimet radio-televizive n gjuhn shqipe u mbylln. Q ather, ligji i gjendjes s jashtzakonshme ka lehtsuar pushtimin e drejtprdrejt t gjith industris s Kosovs dhe dbimin jo vetm t drejtuesve shqiptar, por edhe t t gjith punonjsve me 'rac inferiore'. N vjesht 1991 u pezulluan msimet n Universitetin e Prishtins, me prjashtim t kurseve pr pakicn serbe, kurse t gjith profesort shqiptar u prjashtuan. U mbylln edhe shum shkolla fillore e t mesme n gjuhn shqipe. Q nga rnia e Nikolae ausheskut n Rumani, t drejtat e njeriut n Evrop nuk jan shkelur n mnyr aq flagrante e sistematike sa n Kosov.

    Gjendja ka qen e tmerrshme sidomos pr shkrimtart dhe intelektualt shqiptar t Kosovs. Ata prbjn krcnimin m serioz pr hegjemonin serbe n rajon sipas udhheqsit populist Sllobodan Millosheviq i cili, sikundr Rankoviqi para tij, nuk ka dshmuar tjetr vese mosprfillje ndaj krkesave pr barazi dhe t drejta njerzore t popullats shqiptare. Pa pun,pa burim t ardhurash, pa t drejt pr shkollim dhe pa shpres pr ndryshim tani pr tani, gjendja e sotme duket tepr e zymt n Fushn e Mllenjave. Edhe pse pa tradita t pasura letrare si gjuha sllovene, kroate e serbe, letrsia shqiptare n zhvillim t vrullshm n Kosov tani mund t ec pa vshtirsi krah pr krah letrsive t tjera ish-jugosllave. Letrsia e sotme e Kosovs sht po aq dinamike sa edhe ajo e Shqipris, kurse pr sa i prket larmis dhe forcs shprehse t poezis s saj, shpesh ia kalon edhe toks am. Duke mos i pasur ato kufizime ideologjike q iu imponuan letrsis dhe kulturs n Tiran pr nj gjysm shekulli, letrsia e Kosovs ka qen n gjendje t lulzoj krahasimisht e lir nga dogmat. Prandaj edhe ka karakter m eksperimentues dhe i ofron lexuesit nj gam m t gjer temash dhe idesh. Edhe pse niveli i prgatitjes s prozatorve n Kosov ende nuk ka arritur at t Tirans, fakti se praktikisht t gjith intelektualt e Kosovs e zotrojn fare mir serbokroatishten u ka dhn mundsi jo vetm t njohin letrsi t ndryshme artistike t popujve t tjer t ish-Jugosllavis, por edhe m shum vepra t letrsis botrore q nuk gjenden t prkthyera ende shqip.

    Me dshirn pr t kaprcyer izolimin nga i cili vuan dhe ku sht shtrnguar n mnyr dramatike q nga pushtimi ushtarak i vitit 1989/1990, brezi i tanishm i shkrimtarve t rinj kosovar sht i etur t marr nga ndikimet dhe rrymat e huaja t mendimit evropian bashkkohor q qen hedhur posht n Tiran. N t njjtn koh, kjo letrsi m shum eklektike, pr habi, nuk ka humbur fare nga aroma tradicionale shqiptare. Fuqia dhe dinamizmi i saj jan rezultat i drejtprdrejt i nevojs q shqiptart e Kosovs ndiejn pr t mbrojtur vlerat e tyre kulturore n nj rajon t prekur nga konflikte etnike, trazira politike dhe katastrofa ekonomike.

  4. #104
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    12.2 Lindja e prozs shqiptare n Kosov




    Themelimi m 1949 i revists letrare Jeta e re i dha mundsi brezit t ri t shkrimtarve shqiptar n Jugosllavi pr t'u shprehur dhe shrbeu si tribun e par pr botime letrare. N vitet pesdhjet qen botuar disa libra, por vetm n mesin e viteve gjashtdhjet letrsia shqiptare dhe ajo shqiptare e Kosovs nisi t botohej n shkall t gjer n Jugosllavi. Ndr prozatort klasik t viteve t para t letrsis s Kosovs kan qen Zekeria Rexha (1910-1972) nga Gjakova, aktiv n fushn e arsimit si n Kosov edhe n Shqipri, humoristi Sitki Imami (1912-1984) nga Gjakova, autor i Drejt ditve t reja, Prishtin 1953, e para prmbledhje tregimesh shqip e botuar n Kosov, dhe Hivzi Sulejmani (1910-1975), i lindur n Mitrovic, i cili dha ndihmes pr ta nxjerr letrsin e Kosovs jasht krahins dhe provincializmit. Prmbledhja e tij e pritur mir me tregime Era dhe kolona, Prishtin 1959, u pasua nga Njerzit, Prishtin 1966, roman i gjer e n thelb autobiografik me ngjarje t viteve t paralufts, dhe Fmijt e lumit tim, Prishtin 1969, roman me subjekt q shtjellohet n vitet e para pas Lufts s Dyt Botrore. Pr shkak t censurs shtetrore, veprat e Sulejmanit u botuan shum vjet pasi ishin shkruar. Ai gjithashtu sht autor krijimesh n dram e n poezi.

    Fillimet e prozs serioze n Kosov mund t datohen n periudhn 1956-1960. Nj brez autorsh shqiptar t rinj nisn t botojn ktu n nj koh kur n vet Shqiprin krijimtaria me cilsi ishte shuar nn dorn e rnd t stalinizmit. Ndr prozatort kryesor t ktij brezi t par ishin Kapllan Resuli (l. 1935), i njohur edhe si Kapllan Kallushi, Adem Demai (l. 1936), Anton Pashku (1937-1995), Azem Shkreli (1938-1997) dhe Ramadan Rexhepi (l. 1940). Por pr kt grup intelektualsh shqiptar kushtet nuk qen m t mira se 'ishin n Shqipri. Autoritetet serbe kundrshtonin me trbim do prparim n arsim e kultur pr shqiptart, kurse intelektualt, ashtu si n Shqipri, prbnin rrezikun kryesor pr pushtetart. Ishte nj fat tragjik ky q brezi i par i shkrimtarve, q mund t kishin hedhur themelet e prozs s Kosovs, u asgjsuan politikisht para se t sillnin n drit nj kultur t re t shkruar. Nga ata t gjasht shkrimtar q prmendm, vetm dy, Anton Pashkun dhe Azem Shkrelin nuk i gjeti gj. Adem Demai u burgos nga autoritetet serbe m 1958, Ramadan Rexhepi u arratis n Suedi, kurse Kapllan Resuli bri gabimin e hidhur q vajti n Shqipri, ku ky i dyti pas ca kohe do ta shihte veten n burg. Nga kjo shprishje e qllimshme e nj brezi t tr shkrimtarsh, pr shum vite m pas proza kosovare nuk do t arrinte ndonj nivel t knaqshm. Kjo humbje pr letrsin shqiptare ndihet edhe sot.

    Shkrimtari dhe disidenti Adem Demai (1) (l. 1936) ka lindur n Prishtin. Tregimet e para t Demait, mjaft prej tyre me ngjyrim kritik social, u botuan n Jeta e re n vitet pesdhjet. Por si shkrimtar ai u afirmua me romanin Gjarpijt e gjakut, Prishtin 1958, q ngjalli mjaft diskutime. Ky roman, me interes m fort etnografik se letrar, sillet rreth institucionit t dhimbshm t gjakmarrjes, fatkeqsi pr Shqiprin veriore dhe Kosovn deri tani s voni. Titulli i veprs vjen nga nj alegori pr tre gjarprinj gjigant ngjyrash t ndryshme q u sulen tre burrave - nj turku, shrbtorit t tij raja dhe nj shqiptari - t cilt, n udh e sipr pr t krkuar fatin, hyjn n nj shpell t madhe ku banon nj plak dhe gjejn streh pr t kaluar natn. N errsir, gjarpri i verdh i prdridhet turkut rreth qafs dhe e pickon n ball. Gjarpri i dyt i prdridhet rajas rreth kmbs dhe e pickon n themr. Gjarpri i kuq si gjaku, nga dhe merr titullin vepra, i prdridhet shqiptarit rreth dors s djatht dhe e pickon n gisht. T nesrmen n mngjes, banori i shpells ua rrfen fatin:

    Turkut i ki pa than: "Ty t'ka thimthue gjarpni i sefs! Ti kie me b sefa sa t'jen jeta. Ty
    ta ka krue Perenija ve me nejt kamkryq e me sunue!" Rajs i ki pa than: "Ty t'ka thimthue gjarpni i vimit. Ti kie me punue e me vye sa t'jen jeta! Ty ta ka krue Perenija
    me u ue me knojsit e par e me ra m i mrami i t'tanve!" Shyptarit i ki pa than: "Ty t'ka thimthue gjarpni i gjakut. Ti kie me e vra vllaun tan e vllau yt ka me t'vra ty e s'kan
    me t'u d gjaqet sa t'jen jeta! Ty ta ka krue Perenija gjak me pi e gjak me vjell!"...

    Ky sht nj rrfim pr konfliktin midis dy brezave, q Demai i kupton e i sheh me dashamirsi. Kryetari patriarkal i nj familjeje konservatore kosovare nuk sheh rrug tjetr vese t ndjek gjakmarrjen si t vetmin mjet pr t mbrojtur nderin e burrit, kurse i biri i kupton pasojat shkatrruese t saj dhe lufton m kot, q t'i jap fund gjakmarrjes, e cila ka fshir nga faqja e dheut sa e sa fise t malsis n Shqiprin e veriut n fillim t shekullit. N fund i biri u krkon fmijve t vet t'ia shtypin kokn gjarprit. Pas m se njzet e tet vjet burg, Adem Demai, i cilsuar shpesh si Nelson Mandela i Evrops, u lirua papritur m 28 prill 1990. Ky veprim i vullnetit t mir nga ana e qeveris serbe duhej t ishte br prej kohsh e jo kaq von. Ai kishte qen arrestuar m 1958 pr kritikat ndaj dbimit t qindra mij shqiptarve etnik n Turqi. M 1964 u dnua edhe me pesmbdhjet vjet t tjera pr gjoja organizim t nj lvizjeje nacionallirimtare n Kosov e pr shprndarje broshurash studentore me kritika ndaj sistemit politik. M 1976 iu dha nj dnim tjetr me nj gjyq qesharak, pesmbdhjet vjet t tjera burg, ku qndroi deri m 1990 si nj nga disidentt politik m t shquar t Jugosllavis. Dikur bir i angazhuar n luftn pr nj bot m t mir, Demai tani sht kthyer n nj baba shpirtror pr tre milion shqiptar t ish-Jugosllavis. Q me lirimin, ai ka nnvizuar nevojn e nj zgjidhjeje paqsore t krizs s sotme politike, kryesisht t qndress pasive, dhe ka prsritur prkushtimin e shkruar n veprn q botoi n Prishtin m 1958: "Jo atyre q jan trima t ngrehin gishtin e krimit, por atyre q jan burra t shtrijn dorn e pajtimit." Adem Demait iu dha mimi Saharov pr vitin 1991 n Strasburg.

    Anton Pashku (1937-1995) sht shkrimtar q nuk synon masat e gjera t publikut, por at lexues t shkolluar q plqen vrojtimet hermetike dhe imtsit e analizs s karakterit n romanet psikologjike. Shtypja e egr politike mbi brezin e par t prozatorve n fund t viteve

    __________________________________________________ _________________

    1 kr. Radon…iƒ 1990.
    __________________________________________________ _________________

    pesdhjet e bri t trhiqet nga shtrati kryesor i krijimtaris letrare e t krijoj nj bot hermetike t vetn. Pashku ka lindur n Grazhdanik afr Prizrenit n nj familje fshatare nga malsia e Hasit. Pr disa koh punoi gazetar n Prishtin dhe pastaj redaktor i prozs dhe drams n shtpin botuese Rilindja. Tregimet, romanet dhe pjest teatrore eksperimentale, q dshmojn afri me veprat e Xhorxh Oruellit (George Orwell, 1903-1950), Franc Kafks (Franz Kafka, 1883-1924) dhe Robert Musilit (1880-1942) jan n vetvete studime t holla e mjeshtrore t njeriut, ndonse krkojn durim nga lexuesi i thjesht. Ndr botimet e tij prmenden: prmbledhjet me tregime Tregime, Prishtin 1961; Kjasina, Prishtin 1973; Lutjet e mbrmjes, Prishtin 1978; romani befasues Oh, Prishtin 1971, i cili sht nj ushtrim dore pr stilin dhe krijimin e groteskut, si dhe dika e pashoqe n letrsin shqiptare; dramat Sinkopa, Prishtin 1969; dhe Gof, Prishtin 1976. Anton Pashku renditet ndr stilistt m t mir n letrsin shqiptare.

    Ramadan Rexhepi (l. 1940), i njohur edhe me emrin Ramadan Rexhepi-Osmani, ka dhn ndihmes q hert pr prozn shqiptare n Kosov me prmbledhjen me tregime Kumbonaret, Prishtin 1963. M von arriti t arratiset nga Jugosllavia kur ndjekja dhe shtypja u b e padurueshme, dhe krkoi strehim n Suedi. Bashk me poetin mrgimtar Kosov Rexha- Bala (l.1929), sot sht botues i revists kulturore Qndresa, organ i shoqats s shqiptarve t Suedis n Malm.

    Nj prozator q ka debutuar n vitet pesdhjet e q nuk ka humbur aspak nga talenti i tij sht Ramiz Kelmendi (l. 1930) nga Peja. Tregimet dhe romanet e tij jan pritur mir nga publiku. Heshtja e armve, Prishtin 1971, sht roman pr emancipimin e gruas q rrfen historin tragjike t dashuris s nj vajze e cila, n pajtim me zakonet shqiptare, ka qen e destinuar q n lindje t martohet me nj t panjohur. N roman ajo i kundrvihet ksaj tradite duke mos pranuar t respektoj kt zakon t lasht malsor. Pr kt e krcnojn me gjakmarrje nga fisi tjetr. Ahmet Koshutani, Prishtin 1973, sht nj prmbledhje me gjasht tregime pr fatin e intelektualit shqiptar t Kosovs n vitet pesdhjet nn sundimin e Rankoviqit. N romanin satirik me shtat kapituj Shtat persona ndjekin autorin, Prishtin 1975, Kelmendi pasqyron jetn dhe mendsin e njerzve n vitet shtatdhjet.

    Rexhep Qosja (l. 1936) sht nj nga kritikt letrar m t shquar e m prodhimtar t Ballkanit, akademik, ish-drejtor i Institutit Albanologjik n Prishtin dhe autor antologjish dhe librash t shumt me studime, ndr to edhe i historis s letrsis shqiptare t periudhs s romantizmit n tri vllime. Ai sht autor i njrit prej romaneve m shum t plqyer Vdekja m vjen prej syve t till, Prishtin 1974. Ky roman, i prkthyer serbisht (Beograd 1976), sllovenisht (Lubjan 1979), bullgarisht (Sofje 1982), frngjisht (Paris 1994) dhe gjermanisht (Insbruk 1995), sht nj vepr me kompozicion e teknika narrative origjinale, 'trembdhjet tregime q mund t bnin nj roman'. Protagonisti i romanit, Xhezairi i Gjiks, sht shkrimtar profesionist i zn n nj rrjet intrigash politike e policore t fshehta, hetimesh e torturash, nj bot kjo plot me aludime mjaft t prcaktuara ndaj gjendjes s vshtir me t ciln ballafaqohen intelektualt e sotm shqiptar n Kosov.

    Nazmi Rrahmani (l. 1941) sht nj romancier popullor e prodhimtar q shkruan pr jetn n fshatin kosovar. Ka lindur n Ballovc afr Podujevs, mjedis tradicional fshatar nga edhe sht frymzuar mjaft. N mosh t re Rrahmani hyri befas n skenn letrare t Kosovs me disa romane me frym m tradicionale e q patn shum sukses. Vepra e tij e par, Malsorja, Prishtin 1965, sht nj kronik pr zakonet fshatare n Kosov dhe sht vlersuar me mim. Gjat jets s saj t shkurtr, protagonistja e romanit, Hajrija, martohet me dy burra t moshuar q nuk i ka zgjedhur vet, e prapseprap, me gjith trillet e fatit q ia prcaktojn rrjedhn e jets, arrin t pajtohet me at fat e t gjej nj far knaqsie. Romanet e mvonshm, kan pak a shum po at ndrtim strukturor: Tymi i votrs s fikun, Prishtin 1969, ai me dy vllime Toka e prgjakur, Prishtin 1973, dhe Mbas vdekjes, Prishtin 1975. Rruga e shtpis sime, Prishtin 1978, sht nj roman mjaft i lexuar, n t cilin del n pah shqetsimi i Rrahmanit pr vdekjen, si i vetmi element i prjetshm n ekzistencn ton t shkurtr. N fakt kjo sht historia e dbimit me dhun t shqiptarve pr n Turqi.

    Romancieri Teki Drvishi (l. 1943) nga Gjakova n romanet dhe tregimet e tij ka deprtuar n psikikn e njeriut bashkkohor. Shkolln e mesme e kreu n Pej, studimet universitare n Universitetin e Prishtins, kurse m pas punoi n Shkup si gazetar pr gazetn n gjuhn shqipe Flaka e vllazrimit. Romani i par i Drvishit, Pirgu i lart, Prishtin 1972, sht nj vepr meditative n nj stil t ndrmjetm midis poezis dhe prozs. Padrona, Shkup 1973, u pasua nga Skedart, Prishtin 1974, nj roman humoristik me ironi therse pr burokracin dhe mediokritetin n marrdhniet shoqrore. Herezia e Dervish Malluts, Prishtin 1981, sht nj hetim alegorik pr monasticizmin dhe herezin. Dervish Malluta, djalosh intelektual, sht n krkim t identitetit t vet dhe hyn n nj teqe, ku edhe zbulon misticizmin dhe vetmohimin, por edhe paradokse, vetmi, hipokrizi, keqdashje e urrejtje. sht roman kompleks, me inkonsekuenca n stil e me disa inkoherenca aty-ktu n tekst, por q jep nj tablo kureshtare t nj bote ekzotike. Drvishi sht edhe autor tregimesh, pjessh teatrale dhe tre vllimesh me vjersha: Nimfa, Prishtin 1970, Shtpia e smur, Shkup 1978, dhe Thash, Shkup 1981.

    Romancier premtues, q tashm ka dshmuar talent e mjeshtri, sht Jusuf Buxhovi (l. 1946) nga Peja. Shkolln e bri n Gjakov, kurse studimet e larta i kreu n Universitetin e Prishtins m 1968. Romani i Buxhovit Shnimet e Gjon Nikoll Kazazit, Prishtin 1982, evokon figurn e dijetarit gjakovar t shekullit t tetmbdhjet q zbuloi t vetmen kopje t mbetur gjall t librit t par shqip (1555), mesharit t Gjon Buzukut. Motivi kryesor i veprs nuk sht jeta e Kazazit, por prhapja dramatike e murtajs n Gjakovn e shekullit t tetmbdhjet, nj tablo e ngjashme me La Peste, Paris 1947 (Murtaja) t Kamys. N Galeria e t vdekurve, Prishtin 1987, dhe n m t fundit Libri i t mallkuarve, Prishtin 1989, Buxhovi u kthehet temave historike, t cilat i dokumenton me mjeshtri, saktsi dhe forc imagjinate.

    Fjalpaku Zejnullah Rrahmani (l. 1952) nga Ballovci afr Podujevs sht romancier me nj stil t vetin. Letrsia e Zejnullah Rrahmanit sht nj shkrirje prustiane e prozs me poezin, disa pjes t s cils jan art i lart. Tema themelore e Rrahmanit sht qndresa shqiptare, jo vetm ndaj sundimit serb, por, n nj kuptim m t prgjithshm, vullneti i shqiptarve si popull pr t mbijetuar e pr ta mbartur etosin e tyre n nj t ardhme m t sigurt. Tipik pr trajtimin poetik q i bn identitetit shqiptar sht romani i par Zanoret e humbura, Prishtin 1974. Pas Udhtimi i nj pik-uji, Prishtin 1976, rikrijim i nj prralle, dhe E bukura e dheut, Prishtin 1977, frymzuar nga prralla me t njjtin emr, ai botoi romanin 510-faqesh Sheshi i Unazs, Prishtin 1978, q merret me ankthin kosovar pr lirin dhe me vdekjen e ringjalljen e nj qyteti-shtet. Romani i tij Udhtimi arbdhetar, Prishtin 1992, sht prsri nj hetim metaforik n thelbin e qenies shqiptare. Profesor Rrahmani jep teori letrsie dhe aktualisht sht dekan i Universitetit t Prishtins. S bashku me Anton Pashkun, ai konsiderohet nj nga stilistt m t mdhenj t letrave t sotme shqiptare n Kosov.

    Mehmet Kraja (l. 1952) ka lindur n fshatin Kshtenj t Krajs n Mal t Zi dhe shkolln e mesme e ndoqi n Ulqin, ku dhe zbuloi magjin trheqse t detit dhe t ndrrave. Duke e ndrruar detin me brendsin m t ashpr t vendit, ai vajti dhe kreu studimet n Universitetin e Prishtins dhe deri von punonte si gazetar n t prditshmen Rilindja n Kosov. Kraja sht autor tregimesh t shkurtra, kritike letrare si dhe i pes romaneve t njohura. Kto t fundit jan vepra narrative kryesisht me tem historike, por kjo vetm n kuptimin e vizionit poetik mbi historin. Duke prdorur gjersisht monolog, simbole e metafora poetike, Kraja prpiqet t'i prcjell lexuesit drejtprdrejt mendimet dhe ndjenjat e tij pr identitetin shqiptar. Dy romanet e par, Gjurm n trotuar, Prishtin 1977, dhe Portali i perndive t fyera, Prishtin 1980, u pasuan nga Moti i madh, Prishtin 1981, ku evokon figurn historike t Zef Serembes (1843-1901), figur kombtare dhe poet romantik arbresh. Me bredhjet e pashpresa t Serembes npr detrat e mrgimit, Kraja krijon nj alegori pr vuajtjet kolektive t popullit shqiptar. N Udhzime pr kaprcimin e detit, Prishtin 1984, ai prsri shtie n pun detin, i cili shfaqet shpesh n veprat e tij si simbol vuajtjesh. Ktu na shfaqet nj figur tjetr e historis s letrsis shqiptare, murgu frng Brokard (i njohur edhe si frati Brochard apo Brochardus monacus), i cili ka qen autori i Directorium ad passagium faciendum (1332), nga i cili e merr titullin Kraja. Ky tekst nga Mesjeta e von, nganjher i veshur Gullielmus Adam-it ose Adae, kryepeshkopi i Tivarit, ishte shkruar pr t'i provuar mbretit frng Filip VI Valua (sundoi 1328-1350) mnyrat e lehta pr organizimin e kryqzatave. N t, Brokard/Adam-i prmend gjuhn shqipe, nj nga prmendjet m t hershme pr kt shtje. Mehmet Kraja vet nnvizon rndsin e gjuhs si thelb i qenies kombtare. Romani i tij Smundja e ndrrave, Prishtin 1986, sht nj triptik kushtuar vendlindjes. Romani me 649 faqe Net bizantine, Prishtin 1990, prbn ndoshta veprn m t mir t Krajs deri tani, ku autori arrin pjekurin e plot si prozator. Nett e zymta bizantine jan natyrisht metafor pr shklqimin e Serbis s Madhe.

    T tjer prozator t shquar bashkkohs jan Tajar Hatipi (1918-1977), i lindur n Elbasan e i njohur pr tregime satirike; romancieri, tregimtari dhe poeti Murat Isaku (l. 1928) nga Tetova n Maqedonin perndimore; Rexhai Surroi (1929-1988), autor dhe figur politike i lindur n Prizren; Nebil Duraku (1934-1989); tregimtari Daut Demaku (l. 1944) nga krahina e Drenics; prozatori dhe poeti Musa Ramadani (l. 1944) nga Gjilani, autor i Zezona, Prishtin 1978, dhe Ligatina, Prishtin 1983; Resul Shabani (l. 1944) nga Struga; shpesh i mjegullti Lutfi Lepaja (l. 1945) nga Podujeva; Ymer Shkreli (l. 1945), autor proze e drame; prozatori dhe poeti Hasan Hasani (l. 1947) nga Jabllanica afr Gjakovs; tregimtari dhe poeti Eqrem Basha (l. 1948); humoristi Arif Demolli (l. 1949); dhe studiuesi Sabri Hamiti (l. 1950).

  5. #105
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    12.3 Poezia n Fushn e Mllenjave



    Poezia gjithmon ka qen n ball t letrsis n Kosov dhe ka gzuar m shum popullaritet ndr shkrimtar e lexues sesa proza. Kjo imagjinat poetike ka rrnj t thella n kt tok e n popullin e saj t mbrujtur me aspiratat, mundimet dhe ndrrat e veta. Kshtu, poezia e Kosovs, si nj organizm i gjall, kurr nuk i ka humbur lidhjet me popullin. Deri n fillim t viteve tetdhjet n Kosov ishin botuar rreth 70 romane, 40 prmbledhje me tregime dhe 50 drama prkundr 300 vllimeve me poezi. Arsyeja e ksaj prirjeje nga poezia, e skajshme pr normat perndimore, qndron n mungesn e nj tradite t fort t prozs n letrsin shqiptare prgjithsisht, e pa dyshim n faktin se shkrimi dhe kndimi n kt krahin u b i masave relativisht von. Kalimi nga nj tradit gojore n poezin e shkruar, q i ruan n thelb nga e para ritmet dhe tingllimin e pasur, sht br m me lehtsi sesa kalimi te veprat e gjata n proz. Shkrimtari q konsiderohet prgjithsisht si ati i poezis shqiptare t sotme n ish- Jugosllavi, Esad Mekuli (2) (1916-1993), nuk ka lindur n Kosov, por n qytezn legjendare t Plavs n Mal t Zi, pran kufirit t sotm shqiptar, ku ende mbahen lart traditat kombtare. Mekuli shkolln e bri n Pej n ann kosovare t gryks s thell t Rugovs, kurse studimet e larta i kreu pr veterinari n Universitetin e Beogradit. Atje u njoh me msimet marksiste dhe

    __________________________________________________ _______________

    2 kr. Gjerqeku (red.) 1995.
    __________________________________________________ _______________

    m pas mori pjes n lvizjen partizane t Lufts s Dyt Botrore. M 1949 themeloi revistn letrare Jeta e re, kryeredaktor i s cils ishte deri m 1971. Mekuli ishte poet i angazhuar me ndrgjegje shoqrore, revolta e t cilit pr padrejtsin, dhunn, gjenocidin dhe shtypjen krahasohet me at t poezis pararevolucionare t mesianikut Migjeni (1911-1938) nga Shkodra. Prmbledhja e tij e par, Pr ty, Prishtin 1955, i kushtohej popullit t Kosovs. Prve vllimeve t mposhtme me poezi prej mjeshtri, Avsha Ada, vjersha nga ishulli, Prishtin 1971, Vjersha, Prishtin 1973, Midis dashuris dhe urrejtjes, Tiran 1981, Brigjet, Prishtin 1981, dhe Drita q nuk shuhet, Prishtin 1989, Mekuli ka botuar mjaft prkthime nga letrsia jugosllave, ndr to edhe veprat e poetit-princ malazez Petar Njegosh (1813-1851), si dhe prkthime n serbishte t mjaft librave nga letrsia shqiptare. Nga poezia e tij me tem sociale mund t prmendet n veanti vjersha e njohur A asht fajtor shqiptari?, e shkruar m 1938 kur msoi pr Memorandumin famkeq t ubrilloviqit m 7 mars 1937, i cili bnte thirrje pr dbimin e qindra mij shqiptarve etnik nga Kosova pr n Turqi:

    "A asht fajtor Shqiptari pse nn kt qiell jeton,
    Nn kt qiell - n trojet e t parve t vet?
    A asht fajtor pse asht, e prkundr t gjithave qindron,
    Shqiptari, rob e njeri q do i vetvetes t jet?!

    A asht fajtor Shqiptari pse syt flak i vetojn
    Tue shikue se si tjetri nga plangu e shtpia e dbon?
    A asht fajtor pse asht dhe kur t mos jet dishirojn,
    Pse pr votr derdh gjak dhe i gjall nuk e l'shon?

    A asht fajtor Shqiptari pse, si t tjert, po don
    T jetoj si Njeri n t vetat sot e prjet?
    A asht fajtor pse prkundr dhuns qindron
    Nn qiellin e Kosovs loke, n trollin e t parve t vet!"

    Shtytje t ndjeshme zhvillimit t poezis n fillim t viteve pesdhjet i dhan dy prmbledhjet poetike t Martin Camajt (1925-1992). Poet dukagjinas i brezit t par, Camaj pas pak kohe do t largohej nga Kosova pr t ndjekur karrier akademike n Itali e Gjermani. Nji fyell ndr male, Prishtin 1953, dhe Knga e vrrinit, Prishtin 1954, jan frymzuar pikrisht nga vendlindja, malsia e Shqipris s veriut.

    Enver Gjerqeku (l.1928) ka lindur n Gjakov, ka studiuar pr albanologji n Universitetin e Beogradit dhe ka dhn letrsi shqiptare n Fakultetin Filozofik n Universitetin e Prishtins. Vllimi i par me poezi, me titull Gjurmat e jets, Prishtin 1957, qe nj pasqyrim melankolik i fmijris s tij t vshtir. M pas erdhn nnt prmbledhje t tjera lirikash meditative, her-her ekspresive elegjiake, ndr to Bebzat e mallit, Prishtin 1960, Ashti yn, Prishtin 1972, Pengu, Prishtin 1977, Pengu i dashuris, Prishtin 1978, dhe Sogjetar amshimi, Prishtin 1982. Gjerqeku ka prirje pr forma m klasike e t ngurta, pr sonetin pr shembull. Ndonse nj pjes e vargjeve t tij kan nj far artificialiteti, Gjerqeku sht mjeshtr i metrit.

    Din Mehmeti (l. 1932) sht ndr prfaqsuesit klasik m t njohur t poezis s sotme n Kosov. Ka lindur n fshatin Gjocaj t Junikut afr Gjakovs dhe ka studiuar pr gjuh e letrsi shqiptare n Universitetin e Beogradit. Mehmeti gjithashtu ka dhn msim n shkolln pedagogjike n Gjakov. Ndonse ka botuar proz, kritika letrare dhe nj pjes teatrore, ai njihet kryesisht pr poezin e tij plot figuracion, e cila ka dal qysh m 1961 n dymbdhjet vllime, ndr t cilat Rini diellore, Prishtin 1966, Mallkimi i gjakut, Tiran 1972, Ikje nga vdekja, Prishtin 1978, Fatin tim nuk e nnshkruaj, Prishtin 1984, dhe As n tok as n qiell, Prishtin 1988. Poezin e Mehmetit e karakterizon ndjeshmria popullore. Ai mbshtetet, si dhe Ali Podrimja (l. 1942), edhe ky nga Gjakova, n shum nga figura, metafora dhe simbole t poezis popullore t Shqipris s veriut, dhe e gatuan e e ngjesh lirikn e tij t shqetsuar me vizionin stoik t malsorve. Me gjith flladin e leht romantik q fryn n poezin e tij, sikundr sht shprehur nj her kritiku Rexhep Qosja, ky asimilim krijues i folklorit shkrihet bukur me nj rrjedh realizmi dhe her-her ironik, q i ka rrnjt pjesrisht n moralin e revolts s tradits s Migjenit (1911-1938) dhe Esad Mekulit (1916-1993). Megjithat, shqetsimi poetik i Mehmetit nuk mblidhet e prqendrohet n protest mesianike apo kritik sociale, por n krijimtari artistike dhe prsosje individuale. Titulli i ciklit poetik Barka ime mbahu, nga nj vllim i fundit, shpreh n mnyr simbolike pranin e letrave shqipe, madje t popullit shqiptar, n Jugosllavi. Ai vjen nga vjersha Dialog me liqenin, t krijuar n Strug buz liqenit t Ohrit, gjat Festivalit Ndrkombtar t Poezis n Strug (gusht 1987):

    "Liqeni u nxi
    Liqeni u mend

    Barka ime mbahu

    Ktej i ke shkmbinjt
    E eshtrave
    Andej ndrrat e pavdekshme

    Barka ime mbahu

    Daljen krkoje
    N zemrn tnde

    Kepi i shpress sht larg

    Lulet e gjakut
    Do t arrijn

    Baraka ime mbahu."

    Po nga Gjakova sht poeti dhe filologu Besim Bokshi (l. 1932). Q i vogl, Bokshi emigroi me gjith familje n Shqipri, dhe shkolln e bri n fshatin Dukat afr Vlors e pastaj n Tiran. M 1945 u kthye n vendlindje, Gjakov, e m pas studioi n Fakultetin Filozofik n Universitetin e Beogradit. Mbrojti doktoratn n Universitetin e Prishtins, ku edhe dha msim. Edhe pse n t vrtet ka botuar pak, vendi i Bokshit n brezin e dyt t poetve kosovar sht i merituar, s bashku me Enver Gjerqekun (l.1928), Fahredin Gungn (l.1936), dhe Din Mehmetin (l.1932). E njohur pr karakterin prsiats, poezia e tij doli n vllimin N pritje, Prishtin 1966, t cilin e ribotoi m 1978. Ajo sht nj poezi e prpikris eliptike, dhe q mbahet mend pr shum figura origjinale.

    Adem Gajtani (1935-1982) sht poet i liriks s njom t dashuris dhe natyrs. Ka lindur n Podujev; studioi pr drejtsi dhe punoi si gazetar n Shkup, ku dhe vdiq m 19 gusht 1982, duke ln si testament poetik nnt vllime vjershash t holla intime, ndr to Drita n zemr, Prishtin 1961, Ti kang, ti zog i largt, Prishtin 1968, Amfora e fundosur, Prishtin 1977 dhe Knga e mjellms, Prishtin 1980. Vizioni poetik neoromantik, t cilit i mbeti besnik n gjith veprn, sht vizion bukurie e magjie, i pacenuar nga problemet sociale e nga realiteti shpesh i trishtuar i ekzistencs njerzore. Sikundr e ka shprehur kritiku Agim Vinca (l. 1947), bota e tij poetike "i ngan nj oaze plot lule e blerim, plot flutura e zogj, shum rrall pikojn djersa dhe gjaku (3)".

    Entuziazmi karakteristik i poezis kosovare t viteve gjashtdhjet mund t vrehet n veprat e para t Fahredin Gungs (1936-1997) nga Mitrovica. Gunga kreu studimet n Beograd dhe m pas punoi n shtpin botuese Rilindja n Prishtin. Vllimi i tij i par poetik me harmoni ritmi Pshpritjet e mngjezit, Prishtin 1961, i cili doli edhe po at vit me prmbledhjet e para poetike t Din Mehmetit, Adem Gajtanit dhe Ali Podrimjes, ishte elegjiak pr nga toni, ku duket edhe nj far ankthi pr vdekjen. Vllimet e tjera, me nivel artistik t ndryshm, ndr ta Mallkimet e fjetuna, Prishtin 1970, Kepi i shpress s mir, Prishtin 1973, Psalmet e gurta, Prishtin 1977, Nokturno pr Orkiden, Prishtin 1981, dhe Mallkimet e zgjuara, Prishtin 1985, e kan dshmuar si poet t krkimit, ndonse her-her idet e mjegullta, me simbolizmin abstrakt dhe metaforat e errta t tyre, dashur pa dashur shpesh marrin nj kthes surrealiste.

    Kritiku i shquar i poezis n Kosov Agim Vinca, edhe vet poet i njohur, e ka cilsuar Azem Shkrelin (1938-1997) si poet idesh dhe gjykimesh kritike t thella. Azem Shkreli ka lindur n malsin e Rugovs afr Pejs dhe ka qen drejtor i Kosova-Filmit. Ai sht poet i mendimit, ashtu si bashkkohsi i vet Ali Podrimja, megjithse pa diskutim proliks, por me fuqi shprehse. Perceptimi qytetar i sendeve i ka dhn nj kuptim t ri prvojs s jets fshatare mes njerzve t malsis s thepisur t lugins s Rugovs rrz Bjeshkve t Nemuna me urtsin dhe mnyrn e tyre tradicionale t jetess. Vllimet e para me vjersha, si Bulzat, Prishtin 1960, Engjujt e rrugve, Prishtin 1963, dhe E di nj fjal prej guri, Prishtin 1969, vizatojn me mjeshtri portrete t banorve legjendar t maleve. Ndr vllimet e mvonshme jan Nga bibla e heshtjes, Prishtin 1975, Vjersha, Prishtin 1977, Pagzimi i fjals, Prishtin 1981, dhe Knga e hutinit, Prishtin 1986 (Prkth. angl. The call of the owl, Prishtin 1989), nj vepr solide vrojtimesh t pjekura e t heshtura. Peizazhi idilik q pikturon, edhe pse i ndrtuar n mnyr t veant, nuk i z syt Azem Shkrelit pr t mos par problemet e moralit. Nj pjes e poezis s tij u kushtohet popujve t shtypur t bots s tret, duke shprehur nj solidaritet poetik me ta kundr shfrytzimit. Shkreli sht gjithashtu autor i prmbledhjes emocionuese me tregime Syt e Evs, Prishtin 1965. Romani i tij Karvani i bardh, Prishtin 1960, bn portretin e Dyl Mehmetit, nj malsor rugovas, q, si mjaft evropian gjat Lufts s Dyt Botrore, merr an t gabuar. I bindur pr drejtsin e veprimeve t veta, Dyl Mehmeti sht i shtyr m fort nga qndresa tradicionale kundr ndryshimeve sesa nga bindjet politike, dhe ndrkaq, ai prballet me nj dilem morale.

    Nj poet n evoluim t vazhdueshm e q ka dhn ndihmes t konsiderueshme pr modernizimin e poezis shqiptare n Kosov, sht Rrahman Dedaj (l. 1939). Dedaj ka lindur afr Podujevs dhe ka ndjekur studimet pr gjuh e letrsi shqipe n Prishtin para se t bhej kryeredaktor n shtpin botuese Rilindja. Veprat e tij poetike karakterizohen nga nj shprehsi e pasur, emocionale, nga nj prpikri gati matematike n struktur e semantik, dhe nga krkimi pr nj barazpesh midis tradits dhe bashkkohsis. Prmbledhja e tij e par, Me sy kange, Prishtin 1962, trajtonte motive intime e shoqrore. N Simfonia e fjals, Prishtin 1968, lirikat e tij t ndjeshme marrin tone m neoromantike, n shum an si Adem Gajtani, me nj bot orfeane lulesh e fluturash. Vllimet e mvonshme, sidomos Balad e fshehur, Prishtin 1970, Etje, Prishtin 1973, Poezi, Prishtin 1978, dhe Gjrat q s'preken, Prishtin 1980, prurojn nj etap t re n poezin kosovare, m n harmoni me simbole e mite kontekstuale. Kjo poezi neosimboliste shpesh harliset e shfrenuar pas metaforash me kafsh e bim t sistemuar n struktura eliptike e t disiplinuara. Dy prmbledhjet e tjera, Jeta gabon, Prishtin

    __________________________________________________ _______________

    3 Vinca 1985, f. 233.
    __________________________________________________ _______________

  6. #106
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    1983, dhe Fatkeqsia e urtis, Prishtin 1987, mbahen prher e m tepr n tema historike e letrare.

    Ali Podrimja (l. 1942) ka lindur e sht rritur n Gjakov rrz Bjeshkve t Nemuna. Pas nj fmijrie me halle, studioi gjuh dhe letrsi shqiptare n Prishtin. Autor i m se dhjet vllimesh me poezi t fuqishme tonesh t larta q m 1961, ai njihet n Kosov e n Shqipri si poet i shquar novator. Madje, prgjithsisht merret si prfaqsuesi m tipik i poezis s sotme shqiptare n Kosov dhe sht, pa dyshim, poeti me emr m t madh n shkall ndrkombtare. Prmbledhja e par e Ali Podrimes, me vargje elegjiake, Thirrje, Prishtin 1961, u botua kur ishte ende nxns n shkolln e mesme n Gjakov. Vllimi i dyt, Shamijat e prshndetjeve, Prishtin 1963, sht pak a shum n po at shtrat. Dhimb e bukur, Prishtin 1967, q t kujton pakz 'dhimbn krenare' t Migjenit, shfaqi elemente t reja n repertorin e poetit, prirjen pr simbole e alegori. Vllimet e mvonshme deri n mesin e viteve shtatdhjet: Sampo, Prishtin 1969, Torzo, Prishtin 1971, Folja, Prishtin 1973, dhe Credo, Prishtin 1976, e dshmojn si simbolist t pjekur, me dor t sigurt n nj larmi t madhe rimash e metrash. Pas Sampo 2, Prishtin 1980, dhe Drejtpeshimi, Prishtin 1981, botoi prmbledhjen mjeshtrore Lum Lumi, Prishtin 1982, e cila shnoi nj moment kthese n poezin e sotme kosovare. Ky homazh pr Lumin, djalin q i vdiq, solli nj preokupim ekzistencialist me dilemn e qenies, me elemente t vetmis, friks, vdekjes dhe fatit. Tipike sht vjersha elegjiake E ti i vdekur nga cikli T jetosh:

    "Ishte ver
    Mbi kok dielli
    Hije ti rreth Evrope

    Nga ai udhtim i tmerrshm
    Ktheve 'i dit syzgurdulluar
    N poezin e babait hyre pa trokitur

    Aty je m i sigurt Lumi
    Pr bes nuk t gjen
    Asnj e zez

    Ver ishte
    Dielli n perndim
    E ti i vdekur dhe"

    Vllimi Fund i gzuar, Prishtin 1988, ishte nj vrshim tjetr i ankthit sizifian t Podrimes pr fatin e njerzimit, nj prpjekje ironike dhe e pandrprer pr t kapur fillin e ekzistencs n nj pirg dikotomish alegorike - e kaluara kundrejt t sotmes, periferikja kundrejt brthams, miti kundrejt realitetit, e veanta kundrejt s prgjithshmes. Cikli i par i ksaj vepre, A ju kujtohet, evokon elemente t historis dhe mitologjis shqiptare me protagonistt e tyre. Ktu, sikundr ndodh shpesh gjetiu, qndresa ndaj tiranis s huaj dhe mbrojtja e liris hyjn n sfern e alegoris. Figura e Sknderbeut, heroit kombtar shqiptar (1405-1468) q u bri ball me guxim turqve n shekullin e pesmbdhjet, nuk e ka bjerr aspak gjallrin e vet si burim frymzimi pr letrsin shqiptare. Cikli i dyt e ai i tret, A ju dgjon harrimi dhe Rekuiem pr pyllin e prer, q prbjn palcn e vllimit, udhton npr ngulimet e diaspors shqiptare n Itali e Greqi. Poeti, pasi u ka knduar simboleve t qndress dhe kulturs fshatare tradicionale, bhet plotsisht i vetdijshm se trashgimia e arbreshve shqipfols t Kalabris e Sicilis dhe e arvanitve t Greqis qendrore dhe Mores tani po humbet n detin e medias globale e t teknologjis s lart, n kushtet e t cilave qndresa mund t konsiderohet si e kot dhe e dhimbshme, pr t mos thn dika m tepr. Rrall ka ndodhur q nj poet i sotm shqiptar, me prjashtim t vet shkrimtarve arbresh si Vorea Ujko (1931-1989), t ket mundur t shpreh kaq thell prvojn historike e kulturore t arbreshve. Cikli i katrt dhe ai i pest i librit, Kng shendi, dhe Hija ime, prvijojn krizn sociale, ekonomike, politike e morale t shoqris s sotme me nj larmi t gjer temash, shpesh duke hedhur nj vshtrim ironik mbi trillet e fatit, mbi mallin, mundimet dhe utopin. Ali Podrimja sht poet i kursyer. Poezin e ka t ngjeshur e t lidhur n struktur, kurse figuracionin konkret, shprehs e pa fjalomani prolikse artificiale. do fjal ka funksionin e vet. ka e mahnit lexuesin shqiptar sht mjeshtria e lart pr t stolisur kt peizazh shkmbor t kursyer, q t kujton folklorin shqiptar, me metafora t pazakonta, struktura sintaksore t befta dhe rima t gjetura. Vepra e tij gurgullon nga metaforat. Dritro Agolli (l.1931), ish-kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris n Tiran, ka thn: "Ali Podrimja i shprndan metaforat, ashtu si shprndahen sheqeri dhe arrat n bakllava dhe nuk hidhen vetm n nj thel t saj, pasi ather do t na velnin." (4) Forma dhe struktura kan vazhduar t evoluojn n veprn e Ali Podrimes, si n vllimet Zari, Prishtin 1990, dhe Buzqeshje n kafaz, Tiran 1993. Ai ka sjell pr her t par dhe ka trajtuar tema t reja, ndonse brenda kontekstit t obsesionit t tij klasik e pa iu ndar atij.

    Poeti m bashkkohs i brezit pas Ali Podrimes sht Eqrem Basha (l. 1948) nga Dibra e Madhe. Deri para disa kohsh ishte redaktor i drams n televizionin e Prishtins. Basha sht autor i dhjet vllimeve t shkruara me nj gjuh bukur t punuar, ndr to m t fundit jan: Atleti i ndrrave t bardha, Prishtin 1982, Udha qumshtore, Prishtin 1986, dhe Brym n zemr, Prishtin 1989. Ai ka shkruar edhe proza t shquara dhe ka prkthyer shqip vepra t Zhan Pol Sartrit (Jean-Paul Sartre, 1905-1980), Eugjen Joneskos (Eugne Ionesco, 1912-1994), Albert Kamys (Albert Camus, 1913-1960), Xhuzepe Ungaretit (Giuseppe Ungaretti, 1888-1970), Andre Malros (Andr Malraux, 1901-1976) dhe Samuel Beket (Samuel Beckett, 1906-1989). Basha ka nj vshtrim qytetar mbi realitetin dhe i shijon absurditetet e jets s prditshme. Nuk ka m t huaj e m t largt pr t sesa frymzimi nga traditat e pasura folklorike t malsorve t veriut e sesa poezia e angazhuar sociale. Poezia e tij sht me humor, bisedore dhe m pak deklamative se ajo e paraardhsve. Ajo ka nj kumbim melankolik surrealist, si veprat e Zhak Preverit (Jacques Prvert, 1900-1977), i cili vihet re n vjershn e njohur t Bashs Hyrje n kuptimin e nj vetmie:

    "gjendet dikund nj shtpi e braktisur
    mure grvishtur me kulm t prkulur
    n oborrin e saj bari i paprer
    pluhuri i pafshir dera e patundur

    nj qen e ruan

    nj njeri i vogl i harruar
    mjekrr parruar flok krleshur
    shtit lart e posht sillet si i mendur
    fytyr humbur shpres kputur


    __________________________________________________ _______________

    4 Nj udhtim i shkurtr n poezin e Ali Podrimjes n vllim 'Ali Podrimja,
    Poezi' (Tiran 1986), f. 6.
    __________________________________________________ _______________

    qenin e krkon"

    Lindur n Dumnic afr Podujevs n Kosovn verilindore, poeti dhe kritiku Sabri Hamiti (l. 1950) ka studiuar pr letrsi krahasuese n Zagreb dhe n Ecole Pratique des Hautes Etudes n Paris, ku dhe u ndikua mjaft nga gjysm-perndit e strukturalizmit francez. Mbrojti doktoratn n Universitetin e Prishtins dhe punoi aty n shtpin botuese Rilindja. Hamiti sht autor i shum vllimeve me poezi, proz dhe dram si dhe me kritik novatore. Si kritik ai ka sjell nocione dhe koncepte t reja n studimin e letrsis shqiptare, duke kmbngulur n nj interpretim t pavarur nga proceset jashtletrare. Duke u prqndruar n kodet tematike, nocionet e statusit tekstual, dhe n strukturat narrative e poetike t t gjitha shkrimeve shqipe, ai e sheh kt letrsi si nj organizm strukturor q duhet t shqyrtohet sa t jet e mundur, jasht optiks, vlerave dhe ideologjive t epoks n fjal. Po t kemi parasysh filtrin e imt ideologjik npr t cilin detyrohej t kalonte do fjal e shkruar n Shqipri, sht e qart se ky qndrim ka ndihmuar shum n zhvillimin e letrsis shqiptare. Si poet, Hamiti mbetet m i lidhur me mendimin se me ndjenjn, edhe pse ka afri t fort me panteizmin mistik t Lasgush Poradecit (1899-1987). Ndr prmbledhjet m t fundit me vjersha jan: Thik harrimi, Prishtin 1975, Trungu ilir, Prishtin 1979, Leja e njohtimit, Prishtin 1985, dhe Kaosmos, Prishtin 1990. Nga prmbledhja e vitit 1985 kemi vjershn Verbimi, kushtuar poetit dhe kritikut nihilist argjentinas Horhe Luis Borhes (Jorge Luis Borges, 1899-1986):

    "Do t vdessh Horhe i dashur nj dit
    Nj nat, krejt i vetmuar e i harruar! A
    nuk e ndien q me vite je i dnuar Me
    vite ndrron n terr, je i pa sy? Me
    gishta e lexon 'Komedin hyjnore'
    Lahesh me pluhur qytetesh t harruar
    Si tojat i lidh nyje ndjenjn e kujtimin
    I shti t merren ngryk hapsirat n koh.
    Do t vdessh Horhe i dashur nj nat
    Nj dit, krejt i vetmuar e i harruar,
    Shum shum do t jesh nj grim pluhur
    Q era e bart n shkretirat e Arabis.
    Labirinti yt sht shpikje e vetmis
    Kurth q e z pr gushe mjerimin.
    A nuk e ndien Horhe i mjer, q me vite
    Je i dnuar me ndrrn e territ?"

    Nga poett e tjer kosovar me emr, t afirmuar me poezin e tyre n vitet shtatdhjet, duhen prmendur: poeti dhe romancieri Abdylazis Islami (l. 1930) nga Tetova n Maqedonin perndimore; Muhamed Krveshi (l. 1935) nga Mitrovica; Qerim Ujkani (l. 1937) nga Peja; origjinali Mirko Gashi (1939-1995) lindur n Kraljevo; Jusuf Grvalla (5) (1943-1982), poet dhe veprimtar politik i vrar n Gjermani, i cili me vdekjen e tij sht br figur simbol; poeti dhe prozatori Beqir Musliu (1945-1996) nga ana e Gjilanit; Agim Vinca (l. 1947), kritik i shquar i poezis dhe poet nga Veleshta afr Strugs, poezia lirike popullore e t cilit mbshtetet fort n tokn e vendlindjes e n vitet e fmijris; Nexhat Halimi (l. 1949) nga Podujeva; arkeologia Edi Shukriu (l. 1950) nga Prizreni, e cila e gjen frymzimin n t kaluarn iliriane.

    __________________________________________________ _______________

    5 kr. Rexha 1993.
    __________________________________________________ _______________

    T shumt jan poett e brezit t tanishm, veprat e para t t cilve n vitet tetdhjet kan dhn prova pr larmin dhe dinamizmin e poezis s sotme kosovare: gazetari Agim Mala (l. 1952) nga Gjakova; Adem Gashi (l. 1953) nga krahina e Drenics; Shaip Beqiri (l. 1954) nga fshati Gllamnik i Llapit; gazetari Ramadan Musliu (l. 1954) nga Vitia; poeti dhe tregimtari Ibrahim Berisha (l. 1955); gazetari Milazim Krasniqi (l. 1955) i lindur n Breznic afr Prishtins; Kim Mehmeti (l. 1955) nga Shkupi; i talentuari Abdullah Konushevci (l. 1958) nga Prishtina q, edhe pse i dhn pas arkaikes e mitologjis, dshmon nj gjuh poetike moderne; Naim Kelmendi (l. 1959) nga Ruhoti afr Pejs e q tani jeton n Zvicr; Basri apriqi (l. 1960) nga Ulqini; Lindita Aliu (l. 1963), ish pedagoge e gjuhs angleze n Universitetin e Prishtins; si dhe letrarja befasuese Lindita Ahmeti (l. 1973) po nga Shkupi.

  7. #107
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    12.4 Zhvillimi i dramaturgjis shqiptare n Kosov



    Sikundr n Shqipri, dramaturgjia n Kosov kurr nuk ka njohur ndonj tradit t shndosh. Fillimet e drams shqiptare (6) n Jugosllavi gjenden, pr udi, jo brenda Kosovs, por n bregdetin e largt dalmat. Ashtu si poeti e tregimtari i hershm Shime Deshpali (1897-1980), edhe Josip Rela (7) (1895-1966) lindi dhe u rrit n fshatin Arbanas (Borgo Erizzo), sot rrethin e Zars (Zadar), fshat i themeluar m 1726 nga shqiptar t ardhur prej Brisku e Shestani n perndim t liqenit t Shkodrs. Rela, i cili ka punuar msues, drejtor teatri dhe drejtor shkolle n Zar, sht autori i nj numri pjessh melodramatike t shkruara n gegrishten e tij arkaike, pjes q mund t thuhet se prbjn orvatjet e para serioze t drams n gjuhn shqipe n Jugosllavi. M e mirnjohura nga veprat e tij sht tragjedia n katr akte Nita, e cila evokon fatin tragjik t nj vajze nga Brisku, e zn ngusht midis dshirave t saj dhe kanunit. Nitn e rrmben nj ushtar turk, por e shpton Zefi, i cili e vret ushtarin. Pr t shptuar nga hakmarrja e turqve, i gjith fshati shtrngohet t marr arratin. Vetm Zefi, pasi u ka dhn fjaln se do t'i ndjek, mbetet n fshat, kurse Nita i jep fjaln se do ta pres. Kalojn tre vjet. Pr t'i shptuar trysnis q po i bhet pr t'u martuar me dik tjetr n vendin e ri ku kan vajtur e pr t mbajtur fjaln e dhn, Nita, duke mos pasur m shpres q t takohet me Zefin, bhet sipas kanunit virgjinesh (8). Gjendja bhet dramatike kur pas pak kohe mbrrin e del n sken Zefi. E dshpruar, Nita e shkel betimin, dika kjo q nuk mund t merrej me mend n shoqrin tradicionale shqiptare. Edhe pse Zefi n fund arrin t'i bind pleqt e fshatit se Nita kishte br nj betim tjetr m par pr ta pritur dhe se kanuni nuk duhej zbatuar n mrgim, Nita nuk gjen rrug tjetr prve vetvrasjes.


    __________________________________________________ _______________




    6 Mbi dramn shqiptare n Kosov n prgjithsi, kr. Shita 1991, dhe Rexhaj 1994.



    7 kr. Qosja 1968.

    8 Virgjinesha sht nj institut i kanunit n Shqiprin e veriut, sipas t cilit femra, kur nuk dshiron t martohet, betohet se do t ruaj virgjrin dhe, nse merr miratimin e dymbdhjet pleqve t fshatit, fiton statusin e burrit. Q nga ky ast ajo ka t drejt t mbaj arm, t vishet si burr e t shoqrohet si e barabart me burrat e fisit. Virgjineshat kan ekzistuar deri n periudhn e Lufts s Dyt Botrore, disa edhe deri n koht e fundit. N nj rast n Mal t Zi, t afrmit e t vdekurit e morn vesh vetm pas vdekjes se xhaxhai i tyre plak kishte qen hall.

    __________________________________________________ _______________


    Murteza Peza (1919-1981) sht dramaturg dhe prozator shqiptar nga Maqedonia. Ka lindur n Elbasan dhe sht shprngulur n Jugosllavi m 1941, ku dhe mori pjes n lvizjen partizane n Maqedoni. Ndonse disa nga pjest e tij teatrore, m e mira prej t cilave sht Parajsi i humbur, jan t cekta dhe thjesht moralizuese, ndihmesa e tij pr fillimet e dramaturgjis shqiptare nuk mund t mohohet.

    Dramaturg t tjer me emr t ksaj periudhe jan Hivzi Sulejmani (1910-1975) nga Mitrovica, i njohur m shum si prozator; Xhemil Doda (1915-1976) nga Prizreni, i cili ka prdorur mjaft material folklorik pr dramatizimin e tragjedis vetjake t nj malsori n pjesn Halit Gashi; Krist Berisha (l. 1923) nga Peja, i cili, me komedin e tij burleske Kryet e hudrs n zhanrin 'commedia dell' arte' hodhi themelet e komedis n Kosov; gazetari dhe politikani Jusuf Kelmendi (l. 1927) me veprn e tij dramatike Hakmarrja, nj hetim i hakmarrjes; aktori dhe kinoregjisori Muharrem Qena (l. 1930) nga Mitrovica, i shquar sidomos pr dramn n tri akte Bashkshortt, Prishtin 1982, t nderuar me mim.

    Shfaqja e par teatrore n gjuhn shqipe m Kosov thuhet se ka qen organizuar nga Mati Logoreci (1867-1941) nga Shkodra, i cili pati hapur t parn shkoll n gjuhn shqipe n Prizren m 1 maj 1889. Por prdorimi publik i gjuhs shqipe qe ndaluar si nn sundimin e Perandoris Osmane ashtu edhe m von, kur Kosova u prfshi n Mbretrin e Jugosllavis m 1918. Ky ndalim natyrisht e pengonte zhvillimin e teatrit dhe t dramaturgjis shqiptare. Gjat pushtimit italian dhe gjerman nga 1941 deri m 1944 u hapn shkolla shqipe, kurse n mbar Kosovn, pr her t par, ndonse n kushte mjaft t vshtira, u dhan shfaqje nga grupe teatrore amatore. Menjher pas 'lirimit' m 1945, u ngrit nj teatr profesionist, Teatri Popullor, n Prizren, i cili asokohe qe kryeqendra administrative e krahins. Ky teatr jepte shfaqje n t dy gjuht, shqip e serbokroatisht, por jetoi vetm nj stin, sepse kryeqendra administrative u transferua n Prishtin. Teatri Popullor Krahinor n Prishtin u themelua n shtator 1948 dhe shfaqjen e vet t par n gjuhn shqipe e dha m 1 maj 1949. Viti 1949 qe vit me rndsi pr kulturn shqiptare n Kosov, sepse shnoi edhe themelimin e s pars revist letrare n gjuhn shqipe Jeta e re, t botuar nga poeti Esad Mekuli (1916-1993). Me kt revist pr her t par fituan nj tribun jo vetm poett dhe prozatort, por edhe dramaturgt shqiptar n mbar Jugosllavin jugore. Vitet pesdhjet dshmuan edhe themelimin e Teatrit t Kombsive n Shkup, kryeqytet i Maqedonis me nj bashksi t madhe shqipfolse (9). Teatri i Shkupit tani konkurron me at t Prishtins dhe t Gjakovs si qendr e drams n gjuhn shqipe n ish-Jugosllavi.

    Pengesat m t mdha pr prdorimin publik t gjuhs shqipe e pr evoluimin e kulturs shqiptare n Jugosllavi u ndrpren me Plenumin historik t Brioneve t Komitetit Qendror m 1966. M 1968 n Teatrin Popullor Krahinor n Prishtin u ngrit nj kurs dyvjear i dramaturgjis, i cili u prfshi n programin e Institutit Pedagogjik pr t prmirsuar nivelin e lojs s aktorit e t regjisurs n Kosov. Dhe prmirsimi u ndie vrtet menjher. Deri n mesin e viteve gjashtdhjet, repertori i teatrove t Kosovs ishte prbr thuajse trsisht nga vepra jugosllave e t huaja t prkthyera shqip. M 1967 poema shqiptare e fillimit t shekullit t nntmbdhjet e Muhamet Kyykut (1784-1844) Erveheja u prshtat pr sken me sukses nga Muharrem Qena, drejtor i Teatrit Popullor Krahinor dhe nga Ahmet Qirezi. Erveheja u vu n sken m pas n Tiran m 1972. M 1969, n epokn e Samuel Beketit (Samuel Beckett, 1906-1989), Alber Kamys (Albert Camus, 1913-1960), Zhan Pol Sartrit (Jean-Paul Sartre, 1905-1980) dhe Eugjen Joneskos (Eugne Ionesco,1912-1994), dramaturgu dhe romancieri kosovar Anton Pashku (1937-1995) nga Grazhdaniku i solli pr her t par publikut shqiptar 'teatrin absurd' me pjest e tij q ngjalln mjaft diskutime, Sinkopa, Prishtin 1969, dhe Gof, Prishtin 1976. Kto drama natyrisht nuk u vun n sken n Tiran, ku eksperimente t tilla

    __________________________________________________ _______________

    9 Pr teatrin bashkkohor shqiptar n Maqedoni, kr. Ndoci 1991.
    __________________________________________________ _______________

    shpalleshin kategorikisht t dmshme pr rinin e pr prparimin shoqror.
    N fillim t viteve shtatdhjet nj liberalizim i politiks s Jugosllavis ndaj 'pakics' shqiptare dhe nj prmirsim i prkohshm i marrdhnieve midis Jugosllavis dhe Shqipris solln nj shtim t kontakteve kulturore midis Prishtins dhe Tirans, me shkmbime ansamblesh, regjisorsh, aktorsh, shkrimtarsh dhe profesorsh universiteti. Ndonse kto shkmbime qen t frytshme pr t dyja palt, dobin e patn t kufizuar. Dogmatizmi i rnd n politik dhe propaganda staliniste e pals shqiptare shihej me mjaft dyshim nga autoritetet jugosllave, kurse gama m e gjer dhe natyra eksperimentale, eklektike e nj pjese t mir t teatrit n Kosov shihej po me aq dyshim nga autoritetet e Tirans. N kto rrethana barrierat politike prsri u bn penges pr zhvillimin e nj kulture shqiptare t njsuar. Pas kryengritjes s vitit 1981 n Kosov, t gjitha kontaktet kulturore me Shqiprin praktikisht u ndrpren.

    Nga dramaturgt e tjer t sotm n Kosov mund t prmenden sidomos studiuesi Rexhep Qosja (l. 1936), autor i Mite t zhveshura, Prishtin 1978; poeti Azem Shkreli (1938-1997), autor i pjesve Fosilet, prshtatje pr sken m 1969 e romanit t tij Karvani i bardh, Prishtin 1960, dhe Varri i qyqes; romancieri, poeti dhe kritiku Teki Drvishi (l. 1943), autor i tragjikomedis Pranvera e librave, Prishtin 1990, dhe Zhvarrimi i Pjetr Bogdanit, Prishtin 1990, n nnt pjes, q rikrijon botn e humbur t ktij autori shqiptar t shekullit t shtatmbdhjet; Beqir Musliu (1945-1996) nga Gjilani; shkrimtari prodhimtar dhe krijues Ymer Shkreli (l. 1945), autor i Trilogjia e re, Prishtin 1990; kritiku dhe poeti Sabri Hamiti (l. 1950), pjesa n pes akte e t cilit Fata, Prishtin 1988, ishte nj refleksion politik pr kryengritjen e vitit 1981; dhe poetja e arkeologia Edi Shukriu (l. 1950) nga Prizreni, drama e par e s cils Kthimi i Euridiks u botua m 1987.

  8. #108
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    13. GJAKU YN I SHPRISHUR.
    LETRSIA SHQIPTARE E SHEKULLIT XX N ITALI E DIASPOR







    13.1 Etapa e pjekuris pr letrsin dhe studimet arbreshe






    Shekulli i ri qe nj periudh interesimi t papar pr kulturn shqiptare e arbreshe si dhe pr studimin e saj. Poett, q gjithmon kan qen shtylla e letrave shqiptare, tani kishin nj tradit ku mund t kthenin syt e mund t integronin veprimtarin e tyre n nj letrsi modeste, por t afirmuar mir. Veprat e tyre, nuk ishin gjithmon arritje t mdha artistike t nj kulture shkrimi t zhvilluar n shkall t lart. Por ato nuk u paraqitn m si shembuj t veuar krijimtarie letrare n nj gjuh baritore t prdorur dhe vetm pr komunikim gojor n fshatrat malsore, ashtu sikundr kishte ndodhur gjat mbar shekullit t nntmbdhjet. Ato mund t'i cilsojm tani si nj dukuri reale.

    N kt periudh ndeshemi me disa poet q, ndonse ishin artist pa ndonj talent t jashtzakonshm, dhan ndihmes t rndsishme pr prparimin e letrave shqiptare. M i shquari ndr ta sht Agostin Ribeku (ital. Agostino Ribecco, 1867-1928), mjek dhe figur publike nga qyteti Spixana (ital. Spezzano Albanese) n krahinn e Kozencs. Lirikat e tij romantike ngjasojn me ato t Zef Serembes, edhe pse u mungon trishtimi i ktij t dytit. Ribeku, bashkpuntor i rregullt n nj numr organesh shtypi t kohs, ka botuar nj prmbledhje me vjersha t titulluar Vjersha malli, Sofje 1902, libr me poezi dashurie q, sipas tradits s romantizmit kombtar t kohs, nuk prjashton vjersha dashurie pr atdheun. Nj variant i ksaj prmbledhjeje i zgjeruar me disa vjersha fetare u shtyp n Kastrovilari m 1917. Ribeku sht edhe autor i nj vepre filologjike t kohs si Vestut della lingua albanese e sua importanza nella spiegazione del mondo anticho, Valle di Pompei 1922 (Lashtsia e gjuhs shqipe dhe rndsia e saj pr shpjegimin e bots s lasht), si dhe i nj prkthimi italisht t pjess melodramatike t Sami Frashrit Besa. Domenik Anton Markezi (ital. Domenico Antonio Marchese, 1879-1927) nga Maqi (ital. Macchia Albanese) krijoi tri prmbledhje t vogla vjershash: Mrii, Koriljano Kalabro 1898, Rrmpa, 1900, dhe Liufa e malle, 1915. Ky poet pak i njohur ka qen edhe autor recensionesh dhe vjershash n organet e kohs. Avokati Kozmo Serembe (ital. Cosmo Serembe, 1879-1938), nip i Zef Serembes, nga Strigari (ital. San Cosmo Albanese), ka qen studiues i zjarrt pr do gj shqiptare. Ende student, botoi nj vllim t vogl me vjersha shqip me titull Knka lirie, Bukuresht 1898, kushtuar Shqipris nn zgjedhn turke. Poema e tij epike pr Sknderbeun, Knkat e Krujs, me njzet e pes kng dhe 20,000 vargje, mbeti e pabotuar (1). fardo merite t ket pasur si poet, ai prmendet kryesisht pse ndrmori botimin pas vdekjes t poezis s xhaxhait t tij m t talentuar Zef m 1926, por fatkeqsisht, duke vn dor n t, aq sa mund t thuhet q pjesa m e madhe e vjershave t botuara t Serembes nuk jan m autentike.

    N fushn e studimeve, ndr botimet e ksaj periudhe kemi t parn histori t rndsishme t letrsis shqiptare, Manuale di letteratura albanese, Milano 1896 (Doracak i letrsis shqiptare), nga Albert Stratiko (ital. Alberto Stratic, 1863-1926). Kjo vepr me 280


    __________________________________________________ _________________


    1 Dorshkrimi i ksaj vepre ruhet n Arkivin Shtetror n Tiran. kr. Z. Kodra 1967.
    __________________________________________________ _________________

    faqe mbulon kryesisht letrsin gojore, disa autor t hershm shqiptar si Frang Bardhi dhe Pjetr Bogdani, si dhe autort m t shquar arbresh deri te bashkkohsit e Stratikoit. sht e uditshme se Stratikoi nuk ndalet fare te zhvillimi i letrsis shqiptare t shekullit t nntmbdhjet. P.sh., nuk prmenden Naim dhe Sami Frashri, veprat e para t t cilve kishin dal n vitet 1880. Pr Stratikoin letrsia shqiptare do t thoshte letrsi arbreshe, kurse krijimtaria letrare matan detit n Gadishullin Ballkanik ishte vetm nj kujtim i largt i s kaluars.

    Anselm Lorekio (2) (ital. Anselmo Lorecchio, 1843-1924) ka qen botues dhe figur e shquar publike arbreshe. Ka lindur n Puhri (ital. Pallagorio), n krahinn kalabreze t Katanxaros m 3 nntor 1843 dhe ka studiuar pr drejtsi n Universitetin e Napolit. Pas pak kohe iu kushtua studimit t kulturs shqiptare dhe mori pjes aktive n lvizjet politike e kulturore t kohs. Drejtoi punimet e Kongresit t Dyt Albanologjik n Ungr (ital. Lungro) m 1897, u zgjodh president i Societ Nazionale Albanese (Shoqata Kombtare Shqiptare) dhe botoi me shpenzimet e veta vepra t shum shkrimtarve arbresh. Edhe vet ishte shkrimtar e poet. Prmendet si autor i La questione albanese, Katanxaro 1898 (shtja shqiptare), Il pensiero politico albanese in rapporto agli interessi italiani, Rom 1904 (Mendimi politik shqiptar n lidhje me interesat italiane), si dhe artikuj t shumt. Megjithat, i njohur u b pr botimin e periodikut t shquar arbresh La Nazione albanese (Kombi shqiptar), revist e prdyjavshme politike e kulturore, e cila zgjati nga 1897 e derisa vdiq m 22 mars 1924. Ndr veprat q publiku arbresh arriti t zbuloj me ann e La Nazione albanese qen 'Histori e Sknderbeut' e Marin Barletit, manifesti politik i Sami Frashrit Shqipria - 'ka qn, 'sht e 'do t bhet, dhe poema osianike e Gavril Dars Knka e sprasme e Bals.

    Nj tjetr studiues dhe folklorist arbresh i shquar n zgrip t shekullit ka qen Mikel Markiano (ital. Michele Marchian, 1860-1921) i lindur, si dhe Jeronim De Rada e Domenik Anton Markezi, n Maq (ital. Macchia Albanese) n nj familje me tradita msuesie. Ai punoi si msues n Foxha e m pas u b zvendsdrejtor i nj shkolle t mesme n Paola, n bregdetin kalabrez. Markiano sht autori i t parit studim pr De Radn dhe veprn e tij, L'Albania e l'opera di Girolamo De Rada (Shqipria dhe vepra e Jeronim De Rads), Trani 1902, monografi q e ruan vlern edhe sot e ksaj dite. Ai e ka botuar edhe nj prmbledhje italisht me poezi t De Rads, Poemi albanesi di Girolamo De Rada, Trani 1903 (Poezi shqiptare t Jeronim De Rads). Markiano qe mjaft aktiv n fushn e folklorit. Libri i tij Canti popolari albanesi delle colonie d'Italia, Foxha 1908 (Kng popullore shqiptare nga ngulimet n Itali), sht nj prmbledhje me vler e folklorit dhe e poezis arbreshe t fillimit t shekullit t tetmbdhjet. Ndr veprat e tjera jan Poesie sacre albanesi, Napoli 1908 (Poezi fetare shqiptare), me vargje fetare t fillimit t shekullit t tetmbdhjet; Canti popolari albanesi della Capitanata e del Molise, Martina Franca 1912 (Kng popullore shqiptare t Kapitanats dhe Molizes); dhe nj studim pr prralla popullore greke.(3)

    Imzot Pal Skiro (ital. Paolo Schir, 1866-1941), peshkop dhe studiues arbresh nga Hora e Arbreshvet (ital. Piana degli Albanesi) n Sicili, ndoqi studimet, sikurse t vllezrit Zef e Xhovani, n seminarin italo-shqiptar t Palermos, rektor i t cilit do t bhej m von. Specialist pr historin dhe liturgjin ekleziastike bizantine, ai sht autor i mjaft prkthimeve fetare q doln sidomos n t prjavshmen e tij Fiala e t'in' Zoti m 1912-1915. Arritja m e madhe kulturore e tij sht se solli n drit Mesharin e Gjon Buzukut (1555), i pari libr n gjuhn shqipe. Skiroi e fotokopjoi tekstin m 1909-1910 dhe prgatiti nj transliterim e

    __________________________________________________ _________________

    2 kr. Mandalari 1939, dhe Antonini 1966-1967.

    3 Pr botime t tjera, kr. Elenco delle opere di Michele Marchian n revistn La Nazione Albanese, vl. 17, nr. 18.
    __________________________________________________ _________________

    transkriptim t tij. Pr fat t keq, studimi i tij i gjer pr mesharin nuk u botua i plot (4). Skiroi vdiq m 12 shtator 1941. Dekadat e para t shekullit t njzet dshmuan nj vazhdimsi t poezis arbreshe n dy drejtime: poezi e kultivuar dhe poezi popullore. Dallimi midis tyre nuk sht prvijuar ndonjher n mnyr bindse. Filozofi dhe kritiku Benedeto Kroe (Benedetto Croce, 1866-1952) ka thn (5) se dallimi midis poezis s kultivuar dhe poezis popullore nuk qndron kryesisht n prejardhjen kolektive apo anonime t s dyts, por n faktin se poezia e kultivuar sht nga ana psikologjike m komplekse se ajo popullore, kompleksitet q m s miri pasqyrohet n formn e shprehjes. Prpunimi stilistik i poezis s kultivuar na emocionon me pasionin, kujtimin, prvojn dhe mendimin e thell, kurse vargu popullor sht poezi e ndjenjs s drejtprdrejt e t thjesht dhe si rrjedhim e shprehur m thjesht. Kt ndjenj e prcaktojn faktor shoqror e historik t kristalizuar n zrin kolektiv t popullit.

    Nj poet tipik popullor aty nga periudha e Lufts s Par Botrore ka qen Simeon Orac Kapareli (6) (ital. Simeone Orazio Capparelli, 1852-1930) nga Firmoza (ital. Acquaformosa) n krahinn e Kozencs. Ky rapsod fshatar, i njohur nga bashkfshatart si Don Oraxi, nuk dinte shkrim e kndim shqip. Ishte i zgjuar, por pa disiplinn e duhur pr t br shkoll t rregullt, dhe e la shkolln pas klass s tet. Nga fshati me sa duket sht larguar vetm pr t br ushtrin n Kozenc. Ndr vargjet e tij me zgjuarsi fshatarake kemi lirika dashurie, vjersha me tema shoqrore politike me frymzim socialist dhe satira.

    Nj tjetr poet lirik dhe satirik popullor i kohs ka qen Salvatore Braile (7) (1872-1960), lindur m 12 mars 1872 n Shn Mitr (ital. San Demetrio Corone). Pjesa m e madhe e vjershave shqip, t krijuara midis viteve 1894 dhe 1953, ka mbetur e pabotuar. Ndodhet n nj dorshkrim me titull Vjersha n dialektin e kolonivet shqiptare t Kalabrs. Gjuhn e ka t pastr e pa artificialitete. Sikundr Kapareli, Braile e prdori satirn pr t goditur padrejtsit shoqrore e pr t propaganduar ide t majta. Ndrkoh q punonte si msues i italishtes n kolegjin franeskan n Shkodr n vitet 1924-1926, ai botoi nj prmbledhje me vjersha rinore italisht, Fra un telegramma e l'altro, Koriljano Kalabro 1925 (Nga njri telegram te tjetri). Pasi u kthye n Kalabri, punoi si npuns poste e si msues filloreje. Prmendet n veanti pr prkthimin La commediante, satira ai galantuomini di San Demetrio Corone, Shkodr 1924 (Aktorja komike, satir pr fisnikt e shquar t Shn Mitrit), nga origjinali shqip i Konstantin Belui Shals (ital. Constantino Bellucci Sciaglia, 1796-1867), poet popullor satirik arbresh, q kishte banuar n Shn Mitr nj shekull m par. Braile, me nam pr prkthime t bukura nga latinishtja (Virgjili, Katuli) dhe italishtja (Xhovani Prati), ka botuar edhe nj vllim me poezi t shkruara nga e motra, Mariantonia Braile (8) (1894-1917). Kjo prmbledhje e thjesht me vjersha t buta e melankolike, me titullin I canti, Koriljano Kalabro 1917 (Kng), pasqyron mundimet e jets s shkurtr t Mariantonias: lufta, smundja dhe vdekja e t birit.


    __________________________________________________ _________________


    4 kr. Schir & Petrotta 1932. Pr dorshkrimet e Pal Skiroit n Kopenhag, kr.
    Gangale 1973, f. 15 (II 9) si dhe thecae II 33, II 38, IV 3 dhe IV 15.

    5 kr. Croce 1933.

    6 kr. Rennis 1987.

    7 kr. Petrotta 1932, f. 336, Gradilone 1958, 1960, f. 207-214, Schir 1959, f. 226-228, dhe Faraco 1991.

    8 kr. Gradilone 1960, f. 215-217.

    __________________________________________________ _________________

  9. #109
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Me prirje melankolike ka qen edhe poeti Aristidh Manes (9) (ital. Aristide Manes, 1897-1974) nga Shn Benedhiti (ital. San Benedetto Ullano). Manes u prek thell nga kasaphana e kot e luftimeve n frontin austriak gjat Lufts s Par Botrore. Mrgoi n Amerikn e Jugut dhe jetoi me radh n Brazil, Argjentin dhe Kili. Prsiatjet e tij plot mall jan botuar ather n organe t ndryshme. N nj t ardhme t afrt mund t botohet nj prmbledhje me vjershat e tij.

    Ndr poet t tjer popullor t Kalabris jan Dhimitr Kidikimo (ital. Demetrio Chidichimo, 1846-1922), poet dhe prift nga Pllatani (ital. Plataci) dhe autor vargjesh me tem mbi Sknderbeun; Kozmo erigone (10) (ital. Cosmo Cerrigone, 1845-1933) me t birin Xhorxho erigone (ital. Giorgio Cerrigone, 1871-1960) nga Mbuzati (ital. San Giorgio Albanese); Agostin Xhordano Plaku (ital. Agostino Giordano, 1881-1967) nga Ejanina (ital. Eianina); dhe Skanderbeg Beluski (11) (ital. Scanderbeg Belluschi, 1851-1931) nga Shn Mitri, autor i Krz Kajzerit (Satir pr Kajzerin), krijuar m 1916.

    Poeti Frano Krispi Glaviano (12) (ital. Francesco Crispi Glaviano, 1852-1933) qe shkrimtari i fundit shqiptar nga qyteti sicilian Pallaci (ital. Palazzo Adriano), ku tani gjuha shqipe sht shuar. Ai ishte jo vetm poet dhe shkrimtar prodhimtar, po edhe mbledhs i zjarrt i folklorit. Kshtu ndihmoi Xhuzepe Pitren (ital. Giuseppe Pitr, 1841-1916) me material nga Pallaci pr prmbledhjen e tij n katr vllime me prralla popullore siciliane (13). Nj pjes e poezis lirike t Krispi Glavianoit, me tema kombtare apo vjersha dashurie, u botua n organet e kohs (Kombi, Arbri i ri). Vepra e tij m e madhe, e botuar pas vdekjes, sht Mbi Malin e Truntafilevet, Palermo 1963, nj poem epike me rreth pesdhjet kng pr brengat e pafundme t shqiptarve mrgimtar n Sicili. Nj her n vit, n solsticin veror, banort e Pallacit dilnin bashk jasht qytetit dhe i ngjiteshin Malit t Trndafilave, aty afr, nga ku mund t shihnin detin. Me fytyr nga lindja, ata kndonin himne e vaje pr tragjedin e mrgimit e pr fatin e atdheut t humbur. Ktyre riteve kolektive plot mall t prvajshm u bn homazh Krispi Glavianoi n kt poem t gjat dhe t pasur me figura nga folklori.

    Me vler madhore si pr letrsin arbreshe ashtu edhe pr studimet letrare shqiptare jan veprat e Zef Skiroit (14) (ital. Giuseppe Schir, 1865-1927). Pr ta dalluar nga historiani i letrsis Zef Skir i Riu (1905-1984), e cilsojn edhe me emrin Zef Skir Plaku. Skir Plaku ka qen poet neoklasik, prozator dhe studiues, veprat e t cilit mund t thuhet se shnojn nj pik kalimi drejt letrsis bashkkohore shqiptare n Itali. Skiroi ka lindur m 10 gusht 1865 n Horn e Arbreshvet n Sicili. Q n mosh t re u ushqye me dashurin pr gjuhn dhe kulturn e kombit t vet nga kushrira Kristina Xhentile Mandal (ital.Cristina Gentile Mandal, 1856-1919), e cila m von e ndihmoi pr t mbledhur prralla popullore shqiptare e



    __________________________________________________ _________________

    9 kr. Fortino 1988, f. 191.

    10 kr. Gangale 1973, f. 101 (V 25).

    11 kr. Faraco 1989.

    12 kr. Petrotta 1932, f. 337, Schir 1959, f. 157, K. Kamsi 1960, Gangale 1973, f. 26 (II 21), 63 (IV 9) si dhe thecae II 16, II 22, III 23, dhe Fortino 1988, f. 190.

    13 kr. Pitr 1875.

    14 kr. Petrotta 1950a, f. 25-36, Schir 1959, f. 205-226, Koliqi 1972b, f. 193-214, Gradilone 1974, f. 78-148, 1983, f. 39-85, Qosja 1986, vll. 3, f. 384-421, dhe Mandal 1990.

    __________________________________________________ _________________

    q vet ka qen autore e nj prmbledhjeje t pabotuar me prralla popullore (15). Zef Skiroi e filloi karriern letrare n moshn nnt vje me nj vjersh atdhetare kushtuar Sknderbeut. Gjat studimeve t para n seminarin italo-shqiptar n Palermo vazhdoi t tregoj interes pr kulturn e t parve t vet si dhe pr klasikt e letrsis botrore q i lexonte me etje: Homeri, Dante, Ariosto, Servantes, Klopshtok, Gte, Shiler dhe Tasso. M 1887, s bashku me Franesk Petn (ital. Francesco Petta), Skiroi themeloi revistn Arbri i ri n Palermo dhe botoi prmbledhjen e tij t par me vjersha. Prfundoi studimet pr drejtsi m 1890, por pasionin e pati kryesisht pr folklorin dhe letrsin, sidomos pr letrsin klasike dhe italiane t ciln e dha n shkolln e mesme Garibaldi n Palermo nga 1888 deri m 1894. Kjo ka qen nj periudh mjaft pjellore n krijimtarin e Zef Skiroit, vite kur doln veprat e tij letrare madhore. Ishte mik i romancierit dhe dramaturgut italian Luixhi Pirandelo (ital. Luigi Pirandello, 1867-1936), t cilin e kishte njohur n Universitetin e Palermos, edhe pse n krijimtarin letrare pak i ngjan atij. Skiroi gjithashtu ka pasur letrkmbim me albanolog dhe personalitete kryesore t kulturs shqiptare t kohs, ndr ta me filologun austriak Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900), me baroneshn Josefin fon Knorr (Josephine von Knorr, 1827-1908), me albanologun frng Ogyst Dozon (Auguste Dozon, 1822-1891), si dhe me shkrimtart rilinds Kostandin Kristoforidhi (1830-1895), Pashko Vasa (1825-1892) dhe Visar Dodani (rreth v. 1875-1939). M 1901 u emrua n katedrn e sapokrijuar t studimeve shqiptare n Institutin Oriental Mbretror n Napoli, funksion q e mbajti gjith jetn, kurse m 1904 botoi t prdyjavshmen jetshkurtr Flamuri i Shqiprs / La Bandiera albanese. Po n kt periudh doli vepra e tij pr letrsin e hershme dhe kulturn folklorike t arbreshve: Canti popolari dell'Albania, Palermo 1901, prmbledhje me poezi popullore shqiptare, kng dasme, kng epike dhe dashurie me nj prkthim italisht; Canti sacri delle colonie albanesi di Sicilia, Napoli 1907 (Kng kishtare t ngulimeve shqiptare n Sicili); dhe Canti tradizionali ed altri saggi delle colonie albanesi di Sicilia, Napoli 1923 (Kng tradicionale dhe sprova t tjera t ngulimeve shqiptare n Sicili). Skiroi punoi n Shqipri si inspektor pr shkollat italiane nga 1912 deri m 1914, vite q dshmuan shembjen prfundimtare t Perandoris Osmane dhe lindjen e shumpritur t Shqipris s pavarur. M pas vazhdoi veprimtarin albanologjike n vendin e vet n Napoli, me botime, leksione dhe pjesmarrje n kongrese. Vrasja e t birit Mino, viktim e nj intrige politike m 1920, ia rndoi me trishtim vitet e fundit t jets. Zef Skiroi vdiq n Napoli m 17 shkurt 1927, i nderuar e i respektuar si personaliteti m i madh i letrsis bashkkohore arbreshe t Sicilis.

    Botimi i par letrar i Skiroit, Rapsodie albanesi, Palermo 1887, doli kur autori ishte njzet e dy vje. Sipas tradits osianike t Dars s Ri, Skiroi e paraqiti kt vepr si antologji poezie tradicionale. Poezia shqiptare n kt libr, e shoqruar me nj prkthim italisht, ishte aq bindse, saq specialistt dhe autoritetet e kohs, ndr ta Xhuzepe Pitr dhe Gustav Majer u befasuan prej saj. Poema e tij Mili e Hajdhia, Palermo 1891, sht nj idil fantastik dashurie n tetmbdhjet kng n shembullin e Milosaos s Jeronim De Rads. Pinjoll i shqiptarve t par q lan atdheun e tyre t drobitur luftrash dhe erdhn n pranvern e prjetshme t Sicilis, heroi i poems, Mili, magjepset kur vjen rasti pr t takuar Hajdhin e bukur. M pas ajo sheh n ndrr sikur takon nj nga shokt e lufts t Sknderbeut, i cili i rrfen pr qndresn heroike kundr turqve. Mili, tani i fejuar me Hajdhin, niset pr t luftuar pr Shqiprin. Kjo poem sentimentale, ashtu si Milosao e De Rads, mbyllet me vdekjen tragjike t t dy t rinjve t dashuruar. Pr sa i prket stilit, fjalorit poetik dhe metriks, Mili e Hajdhia, me tri botime, m 1891, 1900 dhe 1907, mund t quhet kryevepr e poezis shqiptare t shekullit t njzet, kurse nga pikpamja estetike, ndoshta vepra m e mir e Skiroit, me gjith zgjatjet dhe trajtimin sentimental t personazheve kryesore. Por mungesa e njsis n

    __________________________________________________ _________________

    15 kr. Gangale 1973, f. 17 (II 11) dhe 42 (II 40).
    __________________________________________________ _________________

    konceptim, q vjen sidomos nga ndryshimet dhe shtesat n botimet e mvonshme, bjn q t'i ulen vlerat trsore artistike dhe sjellin nj ngatrres, q t kujton veprat e De Rads. Knkat e lufts, Palermo 1897, sht nj prmbledhje vjershash kushtuar aspirats pr pavarsin e Shqipris, q si nga prmbajtja edhe nga forma sht n nj hulli me poezin e Rilindjes me frym romantike kombtare q krijohej asokohe n Shqipri. Edhe pse thirrja entuziaste pr t rrokur armt dhe flaka e patriotizmit sot mund t duken dika e tepruar, ky tingllim kombtar sht i kuptueshm po t kemi parasysh sa e ngutshme ishte br krkesa pr t fituar pavarsin n at zgrip shekulli. Skiroi i kndon popullit t vet nn zgjedhn turke, luftrave t tij dhe dits s re q po agonte pr ta. Te dheu i huaj, Palermo 1900, i botuar me ndihmn financiare t Anselm Lorekios, sht nj idil i gjat historik, i qndisur me elemente t folklorit dhe mitologjis, q rrfen pr ikjen epike t shqiptarve t shekullit t pesmbdhjet nga atdheu i t parve pr t'u ngulur n Sicili. Varianti prfundimtar i ksaj vepre iu botua pas vdekjes m 1940.

    Elegjia me tet pjes Mino, e botuar n Canti tradizionali ed altri saggi delle colonie albanesi di Sicilia, sjell n letrsin shqiptare nj larmi t gjer metrash t rinj: hekzametrin, pentametrin e vargun safik. Ajo sht prjetim letrar i vdekjes tragjike t birit t poetit, Milo, viktim e nj vrasjeje politike m 23 korrik 1920. Ndonse shqiptar i betuar, Skiroi e vlersonte lart potencialin kulturor t Italis. N shqetsimet e tij pr shtetin e sapolindur shqiptar, ai shpesh kishte theksuar rolin q Italia, nprmjet pakics arbreshe, mund t luante pr mbrojtjen kulturore e politike t ktij vendi t vogl nga planet armiqsore t fqinjve ballkanik. N Knkat e litorit, Palermo 1926, ai shkonte edhe m tej duke i thurur lavde lindjes s lvizjes fashiste italiane q n fillimet e saj.

    Kthimi, Firence 1965, sht nj poem heroike pr pavarsin e Shqipris, me dyzet e nj kng n 4077 vargje. Ajo dshmon kthimin e poetit arbresh n Shqipri dhe prvojn e tij gjat viteve t turbullta, kur prfundimisht u shpall pavarsia. Heroi Milo, personifikim i vet autorit apo ndoshta i t birit t vdekur, ulet e puth tokn kur mbrrin n dheun e t parve. Aty takon Esad Toptanin, Dervish Himn dhe Ismail Qemal bej Vlorn, i cili shpalli qeverin e Shqipris n Vlor m 1912. Po ktu i bhet jehon edhe mbrojtjes heroike t Shkodrs nn rrethimin malazez. N ciklin e dyt, ndeshemi me botn meditative t bektashinjve n figurn e Baba Aliut, t par me syt e t krishterit Milo. Cikli i tret i bn jehon Prenk Bib Dods (1850-1920), princ i Mirdits, dhe rolit t arbreshve e t Italis n mbshtetje t liris s Shqipris. Ndrsa pjes t veanta t poems Kthimi, e cila n brendi sht m fort autobiografike se historike, prmbajn vargje melodioze q mund t hyjn n pun pr tekste kngsh, pjest e siprprmendura nuk arrijn t shkrihen n nj trsi harmonike. Poema vuan po nga ajo munges njsie e veprave t mparshme. Edhe pr gjuhn e Skiroit ia vlen t thuhen dy fjal. Ai prdor nj leksik t pasur e t larmishm me mjaft frazeologji t marr nga letrsia gojore. sht i pari autor arbresh q u prpoq mjaft pr t shmangur prdorimin e italianizmave, t cilat i gjejm n shumicn e veprave t mparshme t letrsis arbreshe. Kur ndeshemi me fjal t huaja, m tepr gjasa ka t jen me prejardhje greke, ka dshmon paraplqimin q Skiroi kishte pr qytetrimin bizantin.

    Me gjith meritat, Skiroi u vlersua nga historiant e letrsis n Shqiprin komuniste m pak se shkrimtart e mparshm arbresh si Jeronim De Rada dhe Zef Serembe. Besimi i patundur i Skiroit te Italia si mbrojtse dhe roje e mundshme e kulturs s ktij vendi t vogl ballkanik binte ndesh me aspiratat e mvonshme t nacionalizmit shqiptar, t bazuar n pavarsin e plot nga t gjitha vendet e tjera, prfshir edhe Italin. Sikundr ndodhi edhe me shum shkrimtar t tjer t periudhs s paralufts, kriteri politik ndrhyri jo pr mir n kritikn letrare pr veprn e Skiroit. Skiroi u kthye e u b anatem n Shqiprin komuniste (16), dhe pr kt ndikoi edhe m shum animi i dukshm i tij n fillimet e lvizjes fashiste, si e dshmojn edhe disa nga shkrimet e tij t mvonshme. Megjithat, duhet thn se Skiroi ishte i pari q arriti t grshetoj elementet romantike t poezis folklorike arbreshe me prpikmrin artistike t poezis klasike e neoklasike italiane, pr t krijuar nj korpus poetik harmonik e t barazpeshuar. At q kishte br pr letrsin arbreshe Jeronim De Rada n shekullin e nntmbdhjet, e bri Zef Skiroi n shekullin e njzet.

  10. #110
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    13.2 Letrsia e sotme arbreshe




    Vetm n vitet 1950 arbresht zun t ndiejn nevojn pr nj rizgjim apo ringjallje t veprimtarive kulturore. Tani ishin jasht kohe e pa vend lirikat idilike e sentimentale t jets fshatare dhe romantika nacionaliste q kishte frymzuar brezat e kaluar. Si tribun e par pr krijimtari letrare n kt periudh shrbeu revista Shjzat, e prkohshme kulturore, shoqnore e artistike / Le Pleiadi, revista culturale, sociale ed artistica, e themeluar n Rom m 1957 nga Ernest Koliqi (1903-1975). Ky organ letrar q jetoi shtatmbdhjet vjet deri me vdekjen e Koliqit, dha shtytje jo vetm pr rishikimin e veorive t kulturs arbreshe, t letrsis gojore n veanti, por edhe pr nj vetdije t letrsis shqiptare n prgjithsi. Prve ksaj, ajo shrbeu pr t br t njohur nj 'shjz' t tr t re poetsh e shkrimtarsh t rinj t talentuar. M 1963 u themelua revista Zgjimi/Risveglio, edhe kjo kushtuar ringjalljes s kulturs arbreshe. M pas, organe t tjera kulturore e letrare qen: Katundi yn n ift, Zjarri n Shn Mitr, Zri i Arbreshvet n Ejanin, Lidhja n Kozenc, Basilicata Comunit Arbreshe (Bashksia arbreshe e Basilikats) n Barile dhe Il mondo albanese (Bota shqiptare) n Horn e Arbreshvet.

    Me kto mundsi modeste botimi q u krijuan, sht rritur nj brez i ri shkrimtarsh, shumica poet, t cilt po dshmojn se letrat arbreshe bashkkohore jan ndar prfundimisht me traditat e ngushta letrare t s kaluars. Letrsia e sotme arbreshe sht fuqizuar dhe ka hyr n shtratin e kulturs bashkkohse perndimore. Ajo e ka kaprcyer mjaft karakterin provincial tipik pr shum letrsi t vogla e kryesisht fshatare, por njkohsisht ka humbur mjaft nga trashgimia e saj, duke zn streh n nj nga banesat e prbashkta t fshatit global botror.

    Poeti, prozatori dhe studiuesi Franesk Solano (17) (ital. Francesco Solano, l.1914), q n veprat letrare prdor pseudonimin shqip Dushko Vetmo, ka lindur m 18 nntor 1914 n Frasnit (ital. Frascineto) n krahinn e Kozencs, n nj familje me prejardhje nga amria. M 1934 mrgoi n Argjentin, si shum kalabrez, dhe studioi pr teologji dhe gjuh t huaja n kolegjin Klaiplos n Buenos Aires, ku dhe u shugurua prift e ku m pas dha msim gjuh dhe letrsi semitike. Pas njzet vjetsh n Argjentin, Uruguaj dhe Kili, u kthye n Itali dhe ishte pedagog i gjuhs shqipe, e veanrisht i dialektologjis arbreshe, n Universitetin e Kozencs

    __________________________________________________ _________________

    16 kr. pr shembull Razi Brahimi n Shuteriqi (red.) 1983, f. 325, dhe Xhiku 1989, f. 143-146.

    17 kr. Zllatku 1976, f. 77-85, dhe Quaderni del Dipartimento di Linguistica 3, 1986, f. 11-24.
    __________________________________________________ _________________

    derisa doli n pension. Ka qen aktiv edhe pr shtjet kishtare n Eparkin e Ungrs. Solanoja sht autor veprash n gjini nga m t larmishmet. N fushn e gjuhsis dhe filologjis sht shquar me Manuale di lingua albanese, Koriljano Kalabro 1972 (Doracak i gjuhs shqipe), dhe Udhzues pr t biseduar shqip / Guida alla conversazione albanese, Koriljano Kalabro 1974, si dhe me shum artikuj studimor e studime dialektologjike. Ai gjithashtu ka redaktuar veprat e poetit, dramaturgut dhe romancierit arbresh Franesk Anton Santori (1819-1894) dhe tekste t tjera t hershme arbreshe. Botimi letrar m i par i Solanos, i rrall tani, sht prmbledhja me vjersha Bubuqe t'egra, Buenos Aires 1946. Vepra t tjera n proz, poezi e dramaturgji u botuan n Shjzat n fund t viteve pesdhjet e n fillim t viteve gjashtdhjet, e m pas n Zjarri. Ndr to jan tregimet ndrrimet e Lal Ndreut, 1958, dhe Te kshtjell' i mallkuar, 1959, proza lirike I bir' i njeriut, 1959, dhe pjest teatrale E po hna, 1963, dhe Shkrettira prej guri, 1974. Tregimet e tij u botuan t prmbledhura n Tregimet e lmit, Shn Mitr 1975. Te praku, Trebizae (Trebisacce) 1977, sht nj prmbledhje me poezi, krijime t Solanos dhe prkthime shqip prej tij nga poezia japoneze. N veprat e veta Solano sht prpjekur t prdor nj gjuh t kuptueshme jo vetm pr bashkatdhetart arbresh, por edhe pr folsit e gjuhs letrare shqipe. Gjuha e tij e pasur dhe e rrjedhshme ka shrbyer si model pr shum shkrimtar t rinj.

    M popullori e m i respektuari nga poett arbresh pa dyshim sht Domenico Bellizzi (18) (1931-1989), q m fort njihet me pseudonimin Vorea Ujko. Ai qe nj prift modest nga Frasnita (ital. Frascineto) q dha letrsi t sotme n Ferm (ital. Firmo), ku kujtimi i tij sht nderuar mjaft q kur vdiq n nj aksident automobilistik n janar 1989. Poezia e Ujkos, shprehje lirike e holl e qenies arbreshe, sht botuar n shum revista e antologji si dhe n shtat prmbledhje, katr n Itali, dy n Shqipri dhe nj n Kosov. Vorea Ujko sht poet i nj tradite t begat, trashgimtar i denj i Jeronim De Rads dhe Zef Serembes, t cilt i monte shum. Poezia e tij sht e lidhur ngusht me jetn arbreshe, sht sprkatur e lar me gjakun e shprishur. Njherazi ajo i kaprcen ndjenjat rrnjforta t romantikut kombtar t poezis shqiptare dhe motivet standarde t liriks s kurbetit. Por n thellsin emocionale t vargut t tij, Ujko nuk l pa vn n dukje fuqin e lidhjeve arbreshe me kulturn e strgjyshve ballkanik, edhe pse kan kaluar pesqind vjet n dh t huaj. N vjershn Muzik ai thot:

    "Dgjoj muzikn e nats
    Kur suvala ra,
    do ngjyr u shua
    E hna u prul
    Mbrapa lisave.
    Ktu un s'kam shtpi
    Dhe nuk ndihem i huaj.
    N ball do ta puthja
    Vashn q troket n der
    Dhe pyet n gjuhn time
    Nse dshiroj nj kafe.
    Ndoshta ajo mendon
    Se gjuhn e kam nxn
    Pr udhtim npr bot
    Dhe nuk e di fshehtsin

    __________________________________________________ _________________

    18 kr. F. Arapi 1983, ribotuar n F. Arapi 1987, f. 196-215, Lidhja 21 (1979), f. 650-653, dhe A. Giordano 1992.
    __________________________________________________ _________________

    Q elet nga gjaku."

    Poeti Karmell Kandreva (ital. Carmelo Candreva, 1931-1982), ka lindur n Shn Japk (ital. San Giacomo di Cerzeto) n krahinn e Kozencs m 4 prill 1931. Edhe ky sht poet i nj ndjenje t fuqishme identiteti etnik, q i kushtoi energji lufts kundr analfabetizmit dhe nxitjes pr t prdorur gjuhn shqipe n bashksit arbreshe, sidomos n sistemin shkollor. Vdiq pas nj smundjeje t gjat m 20 qershor 1982. Poezia e Kandrevs, e botuar s pari n tre vllimet: Shpirti i arbrit rron, Kozenc 1976, Shpirti i arbrit rron. Arbreshi tregon, II, Kozenc 1977, dhe Shpirti i arbrit rron. Vuan dega e hershme, III, Koriljano Stazione 1979, sht ribotuar n Prishtin dhe n Tiran. Kandreva ishte poet i krenaris etnike, po edhe i angazhimit social, q ngriti zrin pr t luftuar pr t drejtat e pakicave e pr drejtsi shoqrore. Pasi kishte jetuar deri n moshn shtatmbdhjet vje si bari, pak mundsi pati pr shkollim n kohn e fminis. Por n malet e Kalabris fitoi dika, fitoi lidhjen e ngusht me tokn dhe me traditat e popullit t tij tmerrsisht t varfr e analfabet n fshatrat e thella. Njkohsisht, dhe kjo sht kryesorja, fitoi edhe vetdijen se nuk mjaftonte lidhja me tokn. Personazhi idilik i vendlindjes ishte pr t edhe vend i mjerimit dhe i mundimeve.

    "N lugaja t gjera
    Mbretron ulliri me ngjyra argjendi
    Dhe me pika t zeza,
    Q duken lott e bujkut
    Q'i ka nxijtur buhua e jets."

    Zef Skiro Di Maxhio(ital. Giuseppe Schir Di Maggio, l.1944) sht poet, prkthyes dhe dramaturg i shquar nga Hora e Arbreshvet n Sicili. Ka studiuar n Universitetin e Palermos dhe ka jetuar pr nj far kohe n Settimo Torinese afr Torinos para se t kthehej n vendlindje pr t punuar msues. Skiro Di Maxhio sht forc aktive n jetn kulturore t bashksis arbreshe n Sicili dhe kryeredaktor i revists Il mondo albanese (Bota shqiptare). Ai ka shkruar nnt prmbledhje vjershash shqip, mjaft prej tyre t shoqruara me prkthim n italisht. Ndr m t fundit prej ktyre librave jan Gjuha e buks, Prishtin 1981, Prtej maleve, prapa kodrs, Tiran 1985, Vje t tua 500 anni tuoi, Hora 1988, dhe Laerti i jati, 1989. Toni ironik i Skir Di Maxhios kur prqesh lexuesin dhe vetveten sht mjet pr t arritur qllimin, sepse n analiz t fundit, Zef Skiro Di Maxhio sht shkrimtar serioz e i angazhuar, i prkushtuar ndaj prejardhjes etnike dhe gjuhs s tij amtare. Me nj far mungese etike e me nj far qejfi pr t mos u marr seriozisht, Skiro Di Maxhio i ka dhn frymmarrje t re nj letrsie t trajtuar shpesh vetm si mjet pr misionin e lart t ruajtjes s trashgimis kombtare. Ai frymzimin e merr nga mjedisi i fshatit, nga jeta n Horn e tij t Arbreshve, si dhe nga fuqia apo dobsia e personazheve fshatar, q mblidhen pr muhabet e kmbejn thashetheme mbrmjeve n sheshin e fshatit. Rrfimin pr jetn e vet e nis kshtu:

    "Zef Skiri (duke shtuar edhe mbiemrin nga nna Di Maxhio pr t'u dalluar nga pak a shum i shquari Zef Skiro) ka lindur n Hor t Arbreshvet aty nga fundi i gjysms s par t shekullit t njzet (m sakt, m 11 janar 1944) nn shenjn e Bricjapit. Pra, paraardhs t tij kan qen Alfieri, Poe, Nie, Shpata e shum t tjer. Menjher pas lindjes, nisi t flas shqip, 'mua... mua', duke dhn shenja bindse pr at q do t bhej vokacioni i tij gjuhsor." (19)

    __________________________________________________ _________________

    19 Schir Di Maggio, M para se t ngriset / Prima che si faccia buio, 1977, f.3.
    __________________________________________________ _________________

    Ironia shakatare e gjall e Skiro Di Maxhios del n krye e bie n sy menjher n pjest e tij, shumica komedi me tri akte, disa prej t cilave jan vn n sken n Hor t Arbreshvet e n Shqipri. Ato jan shkruar me nj przierje interesante gjuhsh, gj q e huton dhe e zbavit spektatorin arbresh. N kta vitet e fundit ai ka shkruar kto: Mushti 1860, 1984, Ormira, 1988, dhe Pr tokn fisnike t Hors,1989. Ka prkthyer edhe veprn e Leopardit Paralipomeni della batracomiomachia, n shqip me titullin Lufta e mivet me brethqit,1975. Aktualisht jan edhe nj numr i mir poetsh, shkrimtarsh dhe studiuesish t tjer nga bashksit arbreshe n Kalabri e Sicili, q po japin ndihmes pr t ruajtur ritmin e zhvillimit t kulturs arbreshe e pr t siguruar rrugn e saj t mtejshme n t ardhmen. Poeti dhe etnografi Lluka Perone (ital. Luca Perrone, 1920-1984) nga Ejanina ishte msues i gjuhs e i letrsis frnge derisa vdiq m 1984. sht autor i disa prmbledhjeve me vjersha, ndr to: Lule shkmbi, Spixana 1968, Hjea e ariut, Kastrovilari 1969, dhe Vjershe lirije, Kastrovilari 1971, si dhe i nj libri t vllimshm dygjuhsh me titull Novellistica italo-albanese, Firence 1967.

    Malli pr atdheun e humbur sht tem qendrore n poezin e Xhuzepe Del Gaudios (ital. Giuseppe Del Gaudio, l. 1921), nga Shn Kolli (ital. San Nicola dell'Alto) n krahinn kalabreze t Katanxaros. Nj vllim poetik, n traditn lirike t Zef Serembes, sht botuar n Tiran me titullin Zemr arbreshe, Tiran 1984. Del Gaudio tani banon n Melissa. Poeti Kozmo Roko (ital. Cosmo Rocco, l. 1925) nga Strigari (ital. San Cosmo Albanese) n krahinn e Kozencs, ka punuar zanati dhe ka qen veprimtar n organizimin e grupeve folklorike. Pietro Napolitano (l. 1931) nga Ferma ka botuar disa vllime me vjersha shqip dhe italisht, ndr to Nderim Ferms, Koriljano Kalabro 1976. Ai sht msues n fshatin Saracena midis Kastrovilarit dhe Ungrs. Poezia e Zef Skiro Di Modiks (ital. Giuseppe Schir Di Modica, l. 1942) nga Hora e Arbreshvet sht botuar n nj numr organesh letrare n Itali t jugut e n Shqipri. Ai ka nxjerr edhe disa prmbledhje me vjersha, ndr to prmenden: Motive n dy gjuh dhe Segmenti. Poeti Vinenco Belmonte (ital. Vincenzo Belmonte, l. 1945) nga Strigari ka studiuar pr filozofi dhe letrsi n Universitetin e Roms, kurse tani sht msues filozofie n Koriljano Kalabro. Prmbledhja e par poetike e tij Vento di Ponente (Er e perndimit) doli m 1973. Matilda Ferraro (l. 1950) ka lindur n Shn Koll n krahinn e Katanxaros, sikundr edhe Zef Del Gaudio. Ajo ka studiuar n Universitetin e Barit dhe tani punon msuese n fshatin Melissa. Nj vllim me lirika t saj sht botuar n Shqipri: Emocione, Tiran 1990. Dy studiues nga katedra e gjuhsis e Universitetit t Kalabris n Kozenc jan edhe letrar aktiv: Gustin Jordani (ital. Agostino Giordano, l. 1950) nga Ejanina, i cili prdor pseudonimin Buzdhelpri, dhe Franesko Altimari (ital. Francesco Altimari, l. 1955) nga Shn Mitri. T dy kan shkruar poezi t shquara shqip. Kate Xukaro (ital. Kate Zuccaro, l. 1955), nga ifti n krahinn e Kozencs ka studiuar pr mjeksi n Firence e n Napoli. Ajo respektohet si poetesh dhe si mbledhse folklori. N Kosov sht botuar prmbledhja e saj me vjersha Gabim, Prishtin 1982. T tjer shkrimtar t sotm t njohur jan: Paskal Renda nga Hora e Arbreshvet; Luis De Rosa (l. 1944) nga Ruri (ital. Ururi) n krahinn e Kampobasos (Molise), autor i librit Lule e gjemba, Rom 1978, q tani jeton n Rom; Karmine Abate (ital. Carmine Abate, l. 1954) nga Karfici (ital. Carfizzi) n Katanzaro, i njohur pr romanin Il Ballo tondo, Gjenov 1991 (prkthim shqip: Shtegtimi i unazs, Tiran 1993); Franesko Pae (ital. Francesco Pace) nga Ungra, i cili prdor pseudonimin Leshkuqi; Mario Belici (ital. Mario Belizzi, l. 1957) nga Shn Vasili (ital. San Basile); Anna Ventre (l. 1964) nga Shn Mitri; dhe Enza Skutari nga Shn Kostandini (ital. San Costantino Albanese) n krahinn e Potencs.

    Letrsia e sotme arbreshe mbetet nj letrsi e vogl, por me nj tradit t gjat me vlera. Ajo sht trashgimia e nj pakice prej rreth 90,000 folsish q mundohen t ruajn qensin e tyre etnike, gjuhsore dhe kulturore. Kjo sht nj mundim e prpjekje q sa vjen e m tepr duket se nuk do t realizohet tani q dhe shekulli i njzet po i mbyll dyert e tij. Ende mungon nj shkollim i rregullt n gjuhn shqipe dhe ende mungon nj gjuh letrare arbreshe e njsuar. Disa autor shkruajn n dialektin amtar, ndrsa t tjerve u plqen t prdorin nj variant mbikrahinor m t kuptueshm pr bashksit e tjera arbreshe. Prher e m tepr, shkrimtart e sotm arbresh po i drejtohen gjuhs letrare shqipe, e cila ka ndihmuar pr t fuqizuar lidhjet e ndrsjellta me letrsin shqiptare n Ballkan. Por pranimi n shkall t gjer i gjuhs letrare shqipe si mjet letrar pr arbresht ka krijuar edhe nj gjendje dygjuhsie t ngjashme me at t gjermanve t Zvicrs dhe t arabve, tek t cilt gjuha e folur dhe gjuha e shkruar kan dallime t mdha. Kjo munges njsimi midis ktyre dy shtresimeve t shprehjes mund t sjell, me kalimin e kohs, nj far artificialiteti apo shterpsie sidomos n poezi. Nga ana tjetr, duhet vn n dukje se prodhim letrar arbresh gjithmon ka qen fryt i nj pakice intelektuale n gjendje pr t'iu prshtatur ndikimeve t jashtme dhe rrethanave gjuhsore t ndryshueshme. Vet gjuha shqipe nuk do t ket aspak vshtirsi pr t mbetur gjall n Italin e jugut n kt periudh kur po hyjm n shekullin e njzetenjt. Mbetet pr t'u par nse e njjta vlen t thuhet edhe pr letrsin shqiptare n ngulimet arbreshe.

  11. #111
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    13.3 Shkrimtart shqiptar n diaspor




    Kur folm pr letrsin arbreshe, pam se arbresht prej kohsh e quajn veten kolon shqiptar n dhe t huaj, megjithse banojn n Italin e jugut tash gjysm mijvjeari. Por gjat ksaj kohe shqiptart jan ngulur edhe n shum vende t tjera t globit, sidomos gjat njqind vjetve t fundit. Jasht Shqipris ka lindur nj diaspor e vogl gjuhsore dhe, bashk me t edhe fillimet e nj letrsie shqiptare. N kt letrsi t diaspors natyrisht nuk hyjn 'sht shkruar shqip n Italin e jugut dhe n zonat e banuara prej shqiptarsh n ish- Jugosllavi, p.sh. letrsia e Kosovs etj. At mund ta prkufizojm m sakt si fryt i kurbetit dhe ikjes nga vendi n shekullin e njzet n zona t tjera jasht atyre tradicionaleve. Ndrsa letrsia ruse, e madje ajo estone, letone e lituane, kto t fundit pak a shum n madhsin e letrsis shqiptare, as nuk mund t merren me mend pa krijimtarin e shkrimtarve n mrgim, shkrimtart shqiptar jasht jan nj dukuri e rrall. N krahasim me letrsit e tjera t vendeve evropianolindore, nga jasht apo nga mrgimi kemi pak letrsi shqiptare, kurse ajo ka sht krijuar atje ka ndikuar fare pak n zhvillimin dhe rrjedhat e letrsis dhe kulturs shqiptare n trsi. Bota shqipfolse sht nj kozmos tepr mikroskopik e i izoluar pr t qen n gjendje t prhap kulturn e vet t shkruar jasht zonave tradicionale t banimit, q prfshijn Shqiprin, Kosovn, Jugosllavin jugore, Maqedonin, Italin jugore dhe Greqin. Megjithat, shkrimtart e diaspors, sado t paprfillshm mund t jen shumica n zhvillimin e vet letrsis shqiptare, kan rolin e tyre n mozaikun e kulturs s sotme shqiptare. Ata kan dhn ide t reja dhe mjaft larmi, ka sht n t mir t do kulture.

    Viktor Eftimiu (20) (1889-1972), lindur m 24 janar 1889 n Boboshtic afr Kors, ishte dramaturg, poet dhe prozator me prejardhje shqiptare, q si mjet t shprehjes letrare prdori rumanishten. Eftimiu fillimisht ndoqi nj shkoll greke dhe m von, m 1897, mrgoi n Rumani bashk me familjen e vet tregtare pr t'i shtuar radht e fryra t kolonis shqiptare atje. M 1905 familja u vendos prfundimisht n Bukuresht, kurse ai filloi t shkruaj e t botoj vjershat e para n revistat letrare. M 1908 bashkpunoi me Oktavian Gogn (Octavian Goga, 1881-1938) n Sibiu, n revistn letrare ara noastr| (Vendi yn) dhe nprmjet puns si redaktor letrar u njoh me personalitetet kryesore t letrsis rumune t kohs: me dramaturgun

    __________________________________________________ _________________

    20 kr. Bala 1978.
    __________________________________________________ _________________

    Jon Luka Karaxhale (Ion Luca Caragiale, 1852-1912), me romanciert Liviu Rebreanu (1885-1944) dhe Mihail Sadoveanu (1880-1961), dhe me poett Aleksandru Makedonski (Alexandru Macedonski, 1854-1920) dhe Tudor Argezi (Tudor Arghezi, 1880-1967). N vitet njzet, kur ishte br i njohur si letrar, punoi si drejtor i nj teatri n kryeqytetin rumun, q ather quhej 'Parisi i Lindjes'. M 1948, u emrua sekretar i Lidhjes s Shkrimtarve Rumun. Eftimiu sht autor i rreth njqind vllimeve letrare n rumanishte: poezi, proz, letrsi pr fmij, kujtime, e sidomos drama e komedi bashkkohore. Nj numr i ktyre pjesve teatrale, pesdhjet e shtat gjithsej, kan tema shqiptare me frymzim nga fminia n malet n jug t Kors, p.sh. Akim 1912 dhe Cocoul negru 1913 (Kokoshi i zi). Disa nga kto vepra jan prkthyer n shqip. N qershor 1971, pr her t par pas gjashtdhjet e pes vjetsh, Eftimiu erdhi pr nj vizit n Shqipri dhe u prit ngroht n Tiran dhe n fshatin e lindjes Boboshtic, ku i uruan mirseardhjen me 'buk, krip e zemr' sipas tradits shqiptare. Vdiq vitin tjetr n Bukuresht m 27 nntor 1972.

    Studiuesi dhe shkrimtari Arshi Pipa (l. 1920) ka lindur n Shkodr, ku dhe ndoqi shkolln deri m 1938. Vjershat e para, t shkruara n fund t viteve tridhjet n Shkodr, u mblodhn n vllimin Lundrtar, Tiran 1944. Pipa ka studiuar filozofi n Universitetin e Firences, ku dhe fitoi gradn 'dottore in filosofia' m 1942 me nj disertacion mbi Henri Bergsonin (1859-1941), dhe punoi si msues n Shkodr e n Tiran gjat Lufts s Dyt Botrore. M 1944 qe redaktor i revists s prmuajshme jetshkurtr t Tirans Kritika. Meq, pas kalimit radikal t pushtetit n fund t lufts, nuk deshi t konformohej, u arrestua n prill 1946 dhe u dnua me dhjet vjet burg. Pasi u lirua m 1956, u arratis n Jugosllavi dhe emigroi n Shtetet e Bashkuara dy vjet m von. Punoi si pedagog n disa universitete amerikane dhe kur doli n pension ishte profesor i italishtes n Universitetin e Minesots n Mineapolis. Pipa i hodhi prjetimet e dhjet vjetve t tmerrit n burgje e kampe pune n Durrs, Vloisht, Gjirokastr dhe Burrel n prmbledhjen 246-faqesh me poezi Libri i burgut, Rom 1959. Ka botuar dy vllime t tjera me poezi n dialektin geg: Rusha, Mynih 1968, dhe Meridiana, Mynih 1969, ky i dyti nj prmbledhje n frymn romantike e nostalgjike t Xhakomo Leopardit. Efekt m t madh kan pasur botimet studimore t Pips, sidomos kritika letrare. Ndr to jan studimi letrar n tre vllime Trilogia albanica, Mynih 1978, dhe monografia Montale and Dante, Mineapolis 1968 (Montale dhe Dante). Ai ka botuar edhe nj studim sociolinguistik, q ka ngjallur polemik dhe kundrshtime, mbi formimin e gjuhs letrare shqipe si gjuh zyrtare e Shqipris, me titull The politics of language in Socialist Albania, Nju Jork 1989 (Politika e gjuhs n Shqiprin Socialiste); nj prmbledhje me pesmbdhjet artikuj mbi tema politike me titull Albanian Stalinism. Ideo-political aspects, Nju Jork 1990 (Stalinizmi shqiptar. Aspekte ideopolitike), si dhe nj studim t kohve t fundit mbi letrsin shqiptare t periudhs s realizmit socialist, Contemporary Albanian Literature, Nju Jork 1991 (Letrsia e sotme shqiptare).

    Shkrimtari dhe studiuesi Thoma Kacori (l. 1920) ka lindur n Shtik t Kolonjs n Shqiprin e jugut dhe shkolln e bri n Kor, nga ku mrgoi pr n Bullgari. M 1950 kreu studimet pr ekonomi n Universitetin e Sofjes e m pas punoi atje si pedagog i gjuhs shqipe. Ndr frytet e puns si msues i shqipes n Universitetin e njohur Klement Ohridski ishte hartimi i nj fjalori bullgarisht-shqip, Sofje 1959 si dhe i njrit prej doracakve t rrall t dobishm pr msimin e gjuhs shqipe, n nj botim bullgarisht dhe anglisht, Handbook of Albanian, Sofje 1979 (Doracak pr gjuhn shqipe). Si prozator, Kacori ka botuar prmbledhjet me tregime Jet me brenga, Tiran 1957, Dit q s'harrohen, Tiran 1959, dhe Tregime, Prishtin 1972, si dhe romanet Pr mmdhen, Tiran 1961, 1963 n dy vllime, dhe Bijt e shtrngats, Tiran 1989. Tematika e veprave t tij, q i kndon heroizmit partizan gjat Lufts s Dyt Botrore, n pajtim me rrugn e letrsis shqiptare n vitet pesdhjet, e bri autor t mirpritur n Tirann e kohs. Kacori ka botuar edhe disa vepra n bullgarishte.

    Nj shkrimtar emigrant me pesh shum m t madhe si pr studimet ashtu edhe pr letrsin shqiptare sht Martin Camaj (21) (1925-1992), i lindur n Temal t Dukagjinit n Alpet e veriut m 21 korrik 1925. Camaj mori arsim klasik n kolegjin jezuit saverian n Shkodr dhe ndoqi studimet n Universitetin e Beogradit. S andejmi shkoi pr studime pasuniversitare n Itali, ku dha gjuh shqipe dhe kreu studimet n gjuhsi n Universitetin e Roms m 1960. Nga 1970 deri m 1990 ishte profesor i albanologjis n Universitetin e Mynihut dhe jetoi n fshatin malor Lenggries n Bavarin e Eprme derisa vdiq m 12 mars 1992. Krkimet universitare t Camajt jan prqndruar n gjuhn shqipe e n dialektet e saj, sidomos n ato t Italis jugore. sht autori i studimeve gjuhsore pr dialektet arbreshe t Greit (ital. Greci) dhe Fallkunars (22) (ital. Falconara Albanese) dhe i Albanische Wortbildung, Visbaden 1966 (Fjalformimi n gjuhn shqipe), Lehrbuch der albanischen Sprache, Visbaden 1969 (Doracak pr gjuhn shqipe) dhe Albanian grammar with exercises, chrestomathy and glossary, Visbaden 1984 (Gramatik e gjuhs shqipe me ushtrime, krestomaci dhe fjalorth). Doracaku i fundit u jep mundsi studentve anglishtfols t deprtojn n gjuhn letrare shqipe si dhe n dialektin geg t autorit. Camaj ka qen aktiv edhe n fushn e folklorit (23).

    Krijimtaria letrare e Camajt gjat nj periudhe dyzetepesvjeare kalon npr disa faza zhvillimi. Ajo nis me poezi, gjini s cils i mbeti besnik gjith jetn, por m pas iu kushtua pr her e m tepr prozs. Vllimi i par me vargje klasike, Nji fyell ndr male, Prishtin 1953, dhe Knga e vrrinit, Prishtin 1954, frymzoheshin nga malet e vendlindjes, pr t cilat, me gjith kohn e gjat n mrgim dhe pamundsin pr t'u kthyer, dashuria nuk i rreshti kurr. Pas tyre kemi librin Djella, Rom 1958, roman i grshetuar me vargje, pr dashurin e nj msuesi me nj vajz nga fusha. Prmbledhjet poetike Legjenda, Rom 1964, dhe Lirika mes dy moteve, Mynih 1967, q prmbanin variante t rishikuara t nj numri vjershash nga Knga e vrrinit, u ribotuan n librin Poezi 1953-1967, Mynih 1981. Poezia e periudhs s pjekuris s Camajt dshmon pr ndikimin e lvizjes hermetike t poetit italian Xhuzepe Ungareti (Giuseppe Ungaretti, 1888-1970). Me kalimin e kohs erdhi duke u shtuar karakteri metaforik dhe simbolik i gjuhs si dhe gama tematike e poezis. Nj prmbledhje vjershash t zgjedhura i sht prkthyer italisht nga Franesko Solano n nj botim dygjuhsh Martin Camaj - Poesie, Palermo 1985 (Poezi), anglisht nga Leonard Fox, Selected Poetry, Nju Jork 1990 (Poezi t zgjedhura), dhe gjermanisht nga Hans-Joachim Lanksch, Gedichte, Mynih 1991 (Poezi). Romani Rrath, Mynih 1978, sht cilsuar si i pari roman psikologjik n gjuhn shqipe. sht vepra m e gjat e autorit n proz q i mori pesmbdhjet vjet pun pr ta shkruar. Agroni, shkrimtar dhe agronom n 'Arbrin' pasrevolucionare, drgohet n fshatin Ripa e Mesme pr t njoftuar pr mbrritjen e disa traktorve t rinj. Ktu e magjeps malsia e veriut pas shptimit t bareshs s bukur Sose, personifikim i zanave t malit. 'Rratht' e ujit, zjarrit dhe gjakut, me t cilt ndahet romani, simbolizojn jo vetm shtrngesat metafizike e sociale, por edhe rrugn e shkrimtarit npr trashgimin mitike t s kaluars s Shqipris drejt nj t ardhmeje t re.
    Ndr botimet e tjera letrare t Camajt jan nj vllim me vjersha me titullin Njeriu m vete e me tjer, Mynih 1978; Dranja, Mynih 1981, prmbledhje madrigalesh, si i quan autori; Shkundullima, Mynih 1981, prmbledhje me pes tregime dhe nj pjes teatrale; dhe romani Karpa, Rom 1987, me subjekt t vendosur n brigjet e lumit Drin n vitin 2338, proz e gjat

    __________________________________________________ _________________

    21 kr. Altimari 1991a, 1994, Mandal 1991, Pipa 1991a, 1991b, f. 125-164, dhe Albanica vll. 2 (pranver 1991), si dhe A. Berisha 1994, 1995b.

    22 kr. Camaj 1971, 1977.

    23 kr. Camaj 1972, dhe Camaj & Schier-Oberdofer (red.) 1974.
    __________________________________________________ _________________

    q Camaj e ka plqyer ta quaj parabol. Temat m t zakonshme n veprn e Camajt jan humbja e tradits, vetmia n nj bot n ndryshim e sipr dhe krkimi i prejardhjes. Gjuha sht e ngjeshur me mendim, e kursyer dhe her-her e lodhshme, ndonse autori termin hermetik e quante t rastit. Pr t prcjell tablon poetike t vendlindjes malore baritore buz Drinit, me ujvarat vezulluese e pyjet rrezeplot, ai mbshtetet n burimin gjuhsor tradicional e t gjall t dialektit geg t vendlindjes. Prandaj nuk sht e rastit q Camaj zgjodhi pr t banuar nj vend t shklqyer, me atmosfer disi t paqme e t virgjr shtpiake, si alpet e Bavaris, q do ast i kujtonin malet e thepisura t vendlindjes, ku nuk do t mund t kthehej kurr. T gjith shkrimtart e tjer t diaspors shqiptare jan t zbeht para Martin Camajt. Megjithat, me punn e tyre plot kuraj e shpesh t talentuar, ata kan dhn ndihmes pr t'ia zgjeruar horizontet kulturs shqiptare dhe, sado q pa ndonj pesh t madhe, kan vendin e tyre modest n kt letrsi.

    Pak para se t vdiste n Forestville, shteti Merilend, m 8 nntor 1989, shkrimtari shqiptaro-amerikan Xhevat Kallajxhi (1904-1989) botoi vllimin e dyt me poezi shqip me titull Tingllimet e zemrs, Augusta GA 1988, tridhjet vjersha me tema patriotike, personale e politike, disa prej tyre me fuqin shprehse t Naim Frashrit dhe t Fan Nolit. Kallajxhiu, i lindur n Gjirokastr, prmendet si botues i gazets jetshkurtr t Gjirokastrs Labrija m 1925 e sidomos pr pasardhsen e saj, t prjavshmen Demokratia, e cila doli nga 28 nntori 1925 e deri m 1939. Ka botuar edhe revistn satirike vjetore n vargje me titullin Pif-paf, e cila doli n Gjirokastr nga 1933 deri m 1938, n fillim si shtojc e gazets Demokratia. Gjat Lufts s Dyt Botrore Kallajxhiu ishte antar i Ballit Kombtar dhe n fund t lufts iku n Itali, prej ku emigroi n Shtetet e Bashkuara. Atje punoi n seksionin shqip t Zrit t Ameriks, kurse m pas n gazetn Dielli t Bostonit. Kallajxhiu sht autor i shtat librave shqip t botuar n Shtetet e Bashkuara, ndr to Lot e shpresa, Milford NJ 1976, prmbledhje me vjersha patriotike. Si besimtar bektashi, ndihmoi pr ngritjen dhe mbajtjen e teqes bektashiane t Detroitit m 1954 dhe botoi pr kt sekt panteist e pr traditat e reja t tij n Amerik broshurn Bektashizmi dhe teqeja shqiptare n'Amerik, Nju Jork 1964. Romani i tij historik Larg atdheut mbeti n dorshkrim.

    Poeti dhe botuesi Kosov Rexha-Bala (l. 1929) ka lindur n Gjirokastr dhe sht rritur n Kosov. Pas studimeve n Beograd, punoi pr nj far kohe si msues dhe gazetar n Kosov. M 1964 emigroi n Suedi. N fillim punoi n industri e m pas si msues n Gteborg, ku banon edhe sot. Krijimet e para iu botuan n organe letrare t Kosovs, si Jeta e re. sht autor i dy prmbledhjeve me poezi n gjuhn shqipe: Belbzime poetike, Gteborg 1972, dhe Kronika poetike e nj shpirti t ndezun, Gteborg 1974, si dhe i dy vllimeve me poezi n gjuhn suedeze: Poetiskt mummel, Gteborg 1980 (Mrmrima poetike), dhe Viskningar och slammer, Gteborg 1980 (Pshpritje e britma). Rexha-Bala gjithashtu ka botuar revistn kulturore n gjuhn shqipe Stint e jets n Vstra Frlunda.

    Nga Lindja e Mesme sht Abdylatif Arnauti (l. 1941), autor e prkthyes siriano- shqiptar i lindur n Damask n nj familje t ardhur nga fshati Dobrlluk afr Vushtrris n Kosov. Kreu studimet pr gjuh dhe letrsi arabe n Damask. Arnauti, mbiemr ky me kuptimin 'shqiptari', sht autor romanesh, tregimesh, prkthimesh dhe poezish arabisht (me pseudonimin Ibn Kosova) dhe shqip. Ndr veprat shqip jan dy romane, tregime pr fmij nga Siria dhe nj prmbledhje poetike me titullin Prtej maleve, deteve, Prishtin 1981, q e prshkon malli i mrgimtarit pr vendin e vet. Ka hartuar dhe ka prkthyer arabisht antologji t poezis shqiptare, kosovare e jugosllave, si dhe ka prkthyer arabisht romane t Dritro Agollit (l. 1931), Ismail Kadares (l. 1936) dhe t shkrimtarit kroat Miroslav Krlezha (1893-1981). Edhe bashksia shqiptare n Siri ka luajtur rol aktiv e me rndsi pr zhvillimin e kulturs arabe n at vend (24).

    Mustafa Huluki (1850-1915), pr shembull, ka qen poet arab-sirian i lindur n Damask n nj familje shqiptare t ardhur nga Kavalla e Greqis. Studimet i filloi n Damask dhe m pas ndoqi nj kolegj ushtarak n Stamboll. Pr nj koh ishte drejtor i Kolegjit al- Sultanije n Beirut dhe bashkpunoi n hartimin e enciklopedis al-Bustani. Poezia e tij, e shkruar arabisht dhe turqisht e q dshmon pr ndjenjat e tij nacionaliste kundrosmane, sht botuar n nj numr organesh shtypi siriane e libaneze n fillim t shekullit t njzet. I biri, Ali Huluki (l. 1910), q kreu studimet n Damask dhe punoi nga viti 1929 e kndej si msues n vise t ndryshme t Siris, konsiderohet babai i tregimit sirian dhe pionier i realizmit n kt gjini. Maruf Arnauti (1892-1948) ka qen nj tjetr shkrimtar i rndsishm arab-sirian me prejardhje shqiptare. I lindur n Beirut n nj familje nga Vlora, studimet i kreu n kryeqytetin libanez, dhe m 1916 u shprngul n Stamboll, ku shrbeu si oficer n ushtrin osmane. Arnauti mori pjes n kryengritjen arabe, q shprtheu at vit n Mek, kurse m pas n lvizjen pr lirimin e Siris nga pushtimi francez. Pr pjesmarrjen n kt kryengritje e lvizje u dnua me vdekje m 1920, por u lirua pas pak kohe nga nj amnisti dhe jetoi n Damask derisa vdiq. Maruf Arnauti sht autor i katr romaneve t para n letrsin arabo-siriane.

    Ndr autor t tjer t diaspors, mund t prmenden shkarazi: Prenk Gruda (l. 1912) nga Exhuotr (Edgewater) Florida, autor i librit autobiografik 766-faqesh Ditari i nji zemrs s lndueme 1937-1975, Detroit 1985; shkrimtari dhe botuesi arbresh Vinenz Golletti-Baffa (l. 1924) q banon n Hajdelberg; Nijazi Sula (l. 1938) nga Peja me banim n Ankara t Turqis; Nexhmije Zaimi nga Nju Jorku, autore e Daughter of the eagle, the autobiography of an Albanian girl, Nju Jork 1937 (Bij e shqiponjs, autobiografi e nj vajze shqiptare); dhe Nermin Vlora Falaski (l. 1921) nga Roma, nga gjaku i Ismail Qemal bej Vlors, e cila, prve disa teorive t veanta pr prejardhjen e gjuhs shqipe, ka krijuar edhe proz, poezi dhe sprova n italisht e n shqip. Sikundr u tha m sipr, shkrimtart shqiptar n diaspor nuk lozin rol t madh n letrsin shqiptare e, me prjashtim t Martin Camajt, nuk kan dhn ndonj ndihmes me pesh pr t. M shum se gjithka tjetr, kan rndsi prpjekjet e tyre gjithfarshe n fushn e shkrimeve e t botimeve pr t mbajtur ndezur flakn e qiririt t kulturs shqiptare n viset gjegjse t globit.

    __________________________________________________ _________________

    24 kr. Mufaku 1981a, 1981b, 1983, 1990.
    __________________________________________________ _________________

  12. #112
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    14. KRONOLOGJI E LETRSIS SHQIPTARE





    1285 Prmendja m e hershme e gjuhs shqipe.
    1405 Teksti Bellifortis.
    1462 Pal Engjlli: formula e pagzimit.
    1497 Arnold von Harff: fjalor shqip.
    1504 Marin Barleti: De obsidione Scodrensi, Venedik 1504 (Mbi rrethimin e Shkodrs).
    1508 Marin Barleti: Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum princepis, Rom rreth v. 1508-1510 (Histori e jets dhe bmave t Sknderbeut, princ i Epirit).
    1555 PROZ FETARE: 5 janar 1555: Gjon Buzuku mbaroi s shkruari Mesharin e tij, libri m i vjetr n gjuhn shqipe.
    1592 PROZ FETARE: Lek Matrnga: E mbsuame e krshter, Rom 1592, katekizm ku ndodhet e para poezi e botuar ndonjher n shqip.
    1618 PROZ DHE POEZI FETARE: Pjetr Budi: Dottrina Christiana, Rom 1618 (Doktrina e krishter).
    1621 PROZ FETARE: Pjetr Budi: Ritvale Romanvm et Specvlvm Confessionis, Rom 1621 (Ritual roman dhe pasqyr rrfimi).
    1635 LEKSIKOGRAFI: Frang Bardhi: Dictionarium latino-epiroticum, Rom 1635 (Fjalor latinisht-shqip).
    1675 'Doktrina e Krishter' e humbur e Bernardit t Kuintianos, Venedik 1675.
    1685 PROZ: Pjetr Bogdani: Cuneus prophetarum, Padov 1685 (eta e profetve),e para vepr me rndsi n proz e shkruar s pari n shqip.
    1706 Botimi n shqip dhe latinisht i dokumenteve t Kuvendit t Arbnit t vitit 1703.
    1716 FILOLOGJI: Francesco Maria Da Lecce: Osservazioni grammaticali nella lingua albanese, Rom 1716 (Vzhgime gramatikore n gjuhn shqipe), e para gramatik e botuar e shqipes.
    1725 POEZI: Vjersha e Mui Zades pr kafen, m e vjetra vjersh shqipe me alfabet arab.
    1731 POEZI: Nezim Frakulla prgatit nj divan n gjuhn shqipe; Kodiku i Qeuti
    (Chieuti) prmban vargje t disa autorve arbresh.
    1732 Themelimi i Seminarit Korsini n Shn Benedhiti n Kalabri.
    1740 Gjon Nikoll Kazazi zbulon Mesharin e Gjon Buzukut.
    1744 Themelimi i Akademis s Re ose Hellnikon Frontistrion n Voskopoj.
    1762 POEZI: Jul Variboba: Ghiella e Shn Mriis Virghir, Rom 1762 (Jeta e Shn Mris s Virgjr), poem e gjat lirike.
    1770 LEKSIKOGRAFI: Theodhor Kavalioti: Prtopeiria, Venedik 1770 (Abetare)
    me nj fjalor trigjuhsh n greqisht, arumunisht dhe shqip me rreth 1170 fjal.
    1777 POEZI: Nikoll Keta krijon n Siqeli t parin sonet shqip.
    1779 LEKSIKOGRAFI: Nikoll Keta prfundon variantin e zgjeruar 640 faqesh t veprs s tij Vocabolario italiano-albanese (Fjalor italisht-shqip), me 10,000 fjal.
    1798 Prfundimi i t ashtuquajturit kodik i Kostandin Beratit.
    1802 LEKSIKOGRAFI: Dhanil Haxhiu: Eisaggik didaskalia, Venedik? 1802 (Studim hyrs), fjalor katr-gjuhsh n greqisht, arumunisht, bullgarisht dhe shqip.
    1807 Traktati n italisht i Engjll Mashi-t Discorso sull' origine, costumi e stato attuale della nazione albanese, Napoli 1807 (Fjal pr prejardhjen, zakonet dhe gjendjen aktuale t kombit shqiptar).
    1809 LEKSIKOGRAFI: Marko Boari harton nj fjalor greqisht-shqip me nxitjen e
    Fransua Pukvilit.
    1814 LEKSIKOGRAFI: Botimi i fjalorit 2000-fjalsh greqisht-anglisht-shqip t Jani Evstrat Vithkuqarit nga William Martin Leake n librin e ktij t fundit Researches in Greece, Londr 1814 (Krkime n Greqi).
    1820 POEZI: Muhamet Kyyku: Erveheja, rrfim romantik n vargje.
    1827 Botimi dygjuhsh shqip-greqisht i Dhjats s Re, Korfuz 1827.
    1835 POEZI: Tahir Boshnjaku: Vehbije.
    1836 POEZI: Jeronim De Rada: Dalja n Napoli e botimit t par t kngve t Milosaos me titullin italisht Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio de despota di Scutari (Poezi shqiptare t shekullit XV. Kngt e Milosaos, djali i sundimtarit t Shkodrs).
    1839 POEZI: Jeronim De Rada: Canti storici albanesi di Serafina Thopia, moglie del principe Nicola Ducagino, Napoli 1839 (Kng historike shqiptare t Serafina Topis, grua e princit Nikoll Dukagjini); Franesk Anton Santori: Canzoniere Albanese (Prmbledhje me kng shqiptare).
    1842 POEZI: Dalip Frashri: Hadikaja (Kopshti), poem bektashie me 65,000 vargje.
    1844 FILOLOGJI: Naum Veqilharxhi: varianti i par i vetarit shqip.
    1845 PROZ FETARE: Vincenzo Basile: Ruga e parrisit, Rom 1845, prmbledhje rrfimesh edukative.
    1847 Vincenzo Dorsa: Su gli Albanesi, ricerche e pensieri, Napoli 1847 (Mbi shqiptart, krkime e mendime).
    1848 Jeronim De Rada themelon gazetn L'Albanese d'Italia (Shqiptari i Italis), e cila prfshinte artikuj n shqip.
    1854 Johann Georg von Hahn: Albanesische Studien, Jena 1854 (Studime shqiptare).
    1855 Karl Heinrich Theodor Reinhold: Noctes Pelasgicae, Athin 1855 (Net pellazgjike).
    1858 Hyacinthe Hcquard: Histoire et description de la Haute Albanie ou Gugarie, Paris 1858 (Histori dhe prshkrim i Shqipris s Eprme ose Gegris).
    1859 Hapja e Kolegjias Papnore Shqyptare n Shkodr.
    1862 PROZ FETARE: ngjell Radoja: Jesu Criscti n'semer t'mesctaarit, Rom 1862 (Jezu Krishti n zemr t meshtarit).
    1866 POEZI: Jeronim De Rada: Rapsodie d'un poema albanese raccolte nelle colonie del Napoletano, Firence 1866 (Rapsodi nga nj poem shqiptare e mbledhur n ngulimet e krahins s Napolit).
    FILOLOGJI: Dhimitr Kamarda: Appendice al saggio di grammatologia comparata, Prato 1866 (Shtojc pr nj sprov gramatike t krahasuar), prmbledhje me kng popullore arbreshe.
    1868 POEZI: Shahin Frashri: Myhtarnameja (Histori e Myhtarit), poem bektashie me 12,000 vargje.
    1871 POEZI: Zef Jubani: Raccolta di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi, Trieste 1871 (Prmbledhje kngsh dhe rapsodish popullore shqiptare).
    1872 Botimi i prkthimit gegrisht t Kostandin Kristoforidhit t Dhiats s Re nga Shoqata Biblike Britanike dhe e Huaj n Londr.
    ROMANE: Romani n turqisht i Sami Frashrit Taauk-u Tal'at ve Fitnat, Stamboll 1872 (Dashuria e Talatit me Fitneten). POEZI: Jeronim De Rada: Dalja e botimit t par t Scanderbeccu i pa-faan, Koriliano Kalabro 1872.
    1877 Dhjetor 1877: themelimi i Komitetit Qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare n Stamboll; Themelimi i Kolegjs Saveriane n Shkodr.
    1878 10 qershor 1878: Lidhja e Prizrenit; 13 qershor 1878: Kongresi i Berlinit.
    POEZI: Hafz Ali Ulqinaku: Terume-i mevlud 'al lisn-i arnavd, Stamboll
    1878 (Prkthim i nj mevludi n gjuhn shqipe).
    ANTOLOGJI: Thimi Mitko: Albanik melissa, Aleksandri 1878 (Bleta shqiptare).
    1879 Shtator 1879: themelimi i gazets s prjavshme H fn ts Albanias (Zri i Shqipris) nga Anastas Kullurioti; 12 tetor 1879: themelimi i Shoqris s t shtypuri shkronja shqip n Stamboll; Botimi i prkthimit n toskrisht t Kostandin Kristoforidhit t Dhiats s Re nga Shoqata Biblike Britanike dhe e Huaj.
    FILOLOGJI: Auguste Dozon: Manuel de la langue chkipe ou albanaise, Paris
    1879 (Doracak i gjuhs shqipe).
    1880 DRAM: Leonardo De Martino: Nata Kshnellavet, Shkodr 1880, e para pjes teatrale shqiptare pr Krishtlindjet.
    1881 POEZI: Leonardo De Martino: L'Arpa di un italo-albanese, Venedik 1881 (Harpa e nj arbreshi), prmbledhje poetike 442-faqesh n italisht dhe shqip.
    1882 Shkurt 1882: shfaqet n Kolegjin Saverian n Shkodr I biri i ifutit, pjes teatrale nga Pashko Babi.
    1883 Jeronim De Rada themelon revistn mujore dygjuhshe Fimuri Arbrit - La bandiera dell'Albania.
    1884 PROZ: Kostantin Kristoforidhi: Gjahu i malsorvet, Stamboll 1884, nj nga veprat m t hershme t prozs letrare moderne shqiptare.
    1886 POEZI: Naim Frashri: Bagti e bujqsija, Bukuresht 1886.
    FILOLOGJI: Sami Frashri: Abetare e gjuhs shqip, Bukuresht 1886.
    1887 7 mars 1887: hapja e t pars shkoll zyrtare shqipe n Kor; 15 maj 1887: numri i par i s prjavshmes Drita, m pas n rumanisht Lumina, doli n Braila n Danubin e poshtm; Themelimi i periodikut Arbri i ri n Palermo.
    DRAM: Botimi i pjesve t para t drams s Franesk Antonio Santorit
    Emira, e cila konsiderohet si drama e par origjinale shqiptare. POEZI: Giuseppe Schir: Rapsodie albanesi, Palermo 1887.
    1888 POEZI: Botimi i Erveheja t Kyykut n Bukuresht nga Jani Vreto.
    PROZ: Ndoc Nikaj: Vakinat e scites kisc me 320 faqe, Rom 1888 (Histori e kishs s shenjt).
    1889 1 maj 1889: hapja e shkolls s par n gjuhn shqipe n Kosov.
    1890 ROMANE: Pashko Vasa: Bardha de Tmal, scnes de la vie albanaise, Paris
    1890 (Bardha e Temalit, skena nga jeta shqiptare).
    POEZI: Naim Frashri: Lulet e vers, Bukuresht 1890.
    1891 Mars 1891: botimi i t prmuajshmes fetare Elija i Zemers t'Jezu Krisctit n Shkodr; 15 tetor 1891: hapja e shkolls s par shqipe t vajzave n Kor. POEZI: Giuseppe Schir: Mili e Haidhia, Palermo 1891, nj idil imagjinar dashurie me tetmbdhjet kng).
    1892 PROZ: Ndoc Nikaj: Marzia e ksctenimi n'filles t'vet, Shkodr 1892.
    1894 POEZI: Naim Frashri: Parrajsa dhe fjal fluturake, Bukuresht 1894.
    1896 Themelimi i shtypshkronjs Mbrothsia nga Papa Kristo Luarasi.
    POEZI: Naim Frashri: Fletore e Bektashinjet, Bukuresht 1896.
    STUDIME LETRARE: Alberto Stratic: Manuale di letteratura albanese,

  13. #113
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Milano 1896 (Doracak i letrsis shqiptare).
    1897 10 maj 1897: numri i par i s prdyjavshmes Shqipria e botuar nga Vissar Dodani; Themelimi i periodikut Albania n Bruksel nga Faik bej Konica.
    POEZI: Giuseppe Schir: Knkat e lufts, Palermo 1897, nj prmbledhje vjershash kushtuar qllimit t pavarsis s Shqipris.
    1898 POEZI: Naim Frashri: Istori' e Skenderbeut, Bukuresht 1898, poem epike historike me 11,500 vargje, libri m i lexuar i letrsis shqiptare pr kohn; Qerbelaja, Bukuresht 1898, poem epike shiite; Kosmo Serembe: Knka lirie, Bukuresht 1898.
    ANTOLOGJI: Vissar Dodani: Mialt' mbltese, Bukuresht 1898.
    1899 Themelimi i shoqris letrare Bashkimi nga Preng Doi.
    PUBLICISTIKE: Sami Frashri: Shqipria - 'ka qn, 'sht e 'do t bhet. Mendime pr shptimt t mmdheut nga reziket q e kan rethuar, Bukuresht
    1899.
    1900 Tetor 1900: themelimi i gazets Besa-besn e botuar n Egjipt nga Milo Dui. POEZI: Giuseppe Schir: Te dheu i huaj, Palermo 1900, nj idil i gjat historik.
    1901 Nntor 1901: botimi i s prdyjavshmes Drita n Sofje nga Shahin bej Kolonja; themelimi i shoqris kulturore Agimi nga Ndre dhe Lazar Mjeda; Giuseppe Schir: Canti popolari dell'Albania, Palermo 1901 (Kng popullore t Shqipris). DRAM: Shtjefn Gjeovi: Dashtnia e atdheut.
    1902 Qershor 1902: themelimi i gazets Albanija botuar n Beograd nga Jashar Erebara. POEZI: Andon Zako ajupi: Baba-Tomorri, Kajro 1902; Agostino Ribecco: Vjersha malli, Sofje 1902. DRAM: Shtjefn Gjeovi: Prijs i dy Dibrave.
    1904 Themelimi i revists mujore Besa, botuar n Egjipt nga Milo Dui dhe Thoma Abrami. POEZI: Asdreni: Rz djlli, Bukuresht 1904. LEKSIKOGRAFI: Kostandin Kristoforidhi: Lexikon ts albaniks glsss, Athin 1904.
    1905 Themelimi i gazets Shpnesa e Shcypeniis botuar n Dubrovnik nga Nikolla bej Ivanaj. DRAM: Mihal Grameno: komedia me tri akte Mallkimi i gjuhs shqipe, Bukuresht 1905.
    1906 15 qershor 1906: themelimi i s pars gazet shqiptare n Amerik, Kombi e Bostonit e botuar nga Sotir Peci; Themelimi i shoqris Malli i mmdheut n Buffalo NY nga Petro Nini Luarasi; Zbulimi prej Spyridn Lampros i tekstit t hershm shqip i njohur me emrin Perikopeja ose Ungjilli i Pashkve.
    POEZI: Gavril Dara i Riu: Knka e sprasme e Bals, Katanzaro 1906; Gjergj
    Fishta: Vierrsha i prshpirteshem, Shkodr 1906. DRAM: Mihal Grameno: tragjedia historike me katr akte Vdekja e Piros, Sofje 1906.
    1907 6 janar 1907: themelimi i shoqris Besa-besn n Boston; Themelimi i gazets satirike shqip-greqisht Shkopi n Kajro botuar nga Jani Vruho dhe Athanas Tashko. POEZI: Gjergj Fishta: Anxat e Parnasit, Sarajev 1907, vargje satirike. DRAM: Andon Zako ajupi: Burr' i dheut; Fan Noli: drama me tri akte Israilit dhe Filistin, Boston 1907.

    1908 Shkurt 1908: themelimi nga Fan Noli i Kishs Ortodokse Shqiptare Autoqefale n Boston; Korrik 1908: themelimi prej Mid'hat Frashrit i gazets s prjavshme Lirija n Selanik; 14-22 nntor 1908: mbahet Kongresi i Manastirit pr t vendosur pr nj alfabet prfundimtar t shqipes.
    FOLKLOR: Michele Marchian: Canti popolari albanesi delle colonie d'Italia. Foxhia 1908; Spiro Risto Dine: Valt e detit, Sofje 1908, nj prmbledhje 856- faqesh me folklor dhe letrsi shqiptare.
    1909 Janar 1909: themelimi i t prmuajshmes s ilustruar Diturija nga Mid'hat Frashri; Themelimi i Shtypshkroja Nikaj n Shkodr nga Ndoc Nikaj; 15 maj
    1909: numri i par i gazets s prdyjavshme Shqypja e Shqypnis botuar n Sofje nga Josif Jovan Bageri; Korrik 1909: numri i par i gazets s prdyjavshme Lidhja orthodhokse n Kor botuar nga Mihal Grameno; 1 dhjetor 1909: themelimi i s pars shkoll pedagogjike n Shqipri, Shkolla Normale, n Elbasan; Themelimi nga Jani Vruho n Kajro i s prmuajshmes n gjuhn shqipe Rrufeja; Themelimi i s prjavshmes Dielli t Bostonit nga Fan Noli dhe Faik bej Konica. TREGIME: Mihal Grameno: Oxhaku, Selanik 1909, E puthura, Selanik 1909, Var' i pagzimit, Kor 1909. POEZI: Gjergj Fishta: Pika voset, Zadar 1909; Hil Mosi: Kngat shqipe, Selanik 1909. DRAM: Namik Selim Delvina: pjesa me tet akte Dashurija e mmdheut, Selanik 1909; Kristo Floqi: pjesa me katr akte Fe e kombsi.
    1910 DRAM: Andon Zako ajupi: komedia me nj akt Pas vdekjes.
    PUBLICISTIKE: Shtjefn Gjeovi: Agimi i gjytetniis, Shkodr 1910.
    1911 1 shkurt 1911: themelimi n Kor i gazets s prjavshme Koha nga Mihal Grameno. PROZ: Petro Nini Luarasi: Mallkim i shkronjavet shqip dhe prfolja e shqiptarit, Manastir 1911. DRAM: Gjergj Fishta: Shqyptari i gjytetnuem.
    1912 28 prill 1912: themelimi n Boston i federats panshqiptare Vatra; 28 nntor
    1912: shpallja e pavarsis s Shqipris n Vlor; 17 dhjetor 1912: njohja ndrkombtare e pavarsis s Shqipris, nn suzerenitetin e Sulltanit, n Konferencn e Ambasadorve n Londr. PROZ: Risto Siliqi: Pasqyra. Diteve pergjakshme n t pstin shekull Shqypniis t robnueme, Trieste 1912. POEZI: Asdreni: Endra e lote, Bukuresht 1912; Mihal Grameno: Plagt, Manastir 1912. DRAM: Kristo Floqi: skei me nj akt Dhndrr me prdhuni.
    1913 1 janar 1913: numri i par i periodikut kulturor franeskan Zni i Shna Ndout;
    15 qershor 1913: themelimi n Shkodr i gazets s prjavshme Shqypnia e re botuar nga Hil Mosi dhe Risto Siliqi; Tetor 1913: themelimi i s prmuajshmes franeskane Hylli i drits. PROZ: Ndoc Nikaj: Fejesa n'djep a se Ulqini i mrrun, Shkodr 1913, Shkodra e rrethueme, Shkodr 1913. POEZI: Gjergj Fishta: botimi i par i Mrizi i znevet, Shkodr 1913; Hil Mosi: Zan' i atdheut, Trieste 1913.
    1914 7 mars 1914: Mbrritja e Princ Vilhelm Vid n Durrs pr t zn fronin shqiptar. TREGIME: Mid'hat Frashri: H dhe shpuz, Sofje 1914.

    ROMANE: Zef Mati Harapi: Pushka e trathtarit, Shkodr 1914.
    1916 Ngrihet n Shkodr nga autoritetet austro-hungareze Komisija Letrare Shqype. POEZI: Hil Mosi: Lott e dashns, Shkodr 1916. DRAM: Kristo Floqi: pjesa me pes akte Karllo Topija.
    1917 POEZI: Ndre Mjeda: Juvenilia, Vjen 1917.
    DRAM: Anton Xanoni: Sknderbegu ose t'liruemit prej zgjedhs s turkut.
    1918 PROZ: Ndoc Nikaj: Bukurusha, Shkodr 1918.
    1919 Krijimi n Shkodr i Shoqris Teatrore Bogdani.
    1920 Janar/shkurt 1920: Kongresi i Lushnjs dhe qeveria e par pas Pavarsis me selin n Tiran.
    PROZ: Ndoc Nikaj: Lulet n thes, Shkodr 1920.
    1921 ROMANE: Foqion Postoli: Pr mbrojtjen e atdheut.
    DRAM: Milo Dui: pjesa me tri akte Nderi, Konstanc 1921; Zef Mati Harapi:
    Oso Kuka.
    1922 Themelimi i Shoqeria botonjes shqipetar n Kajro, e kryesuar nga Milo Dui.
    PROZ: Milo Dui: Midis dy grash, Kajro 1922.
    DRAM: Milo Dui: pjesa me tri akte E thna, Kajro 1922; Kristo Floqi: farsa me katr akte Qrthulli politik, Tiran 1922.
    1923 15 prill 1923: numri i par i s prjavshmes Ora e maleve n Shkodr; Tetor
    1923: themelimi i s prmuajshmes fetare e kulturore Zni i nalt. ROMANE: Mehdi bej Frashri: Nevruzi, Tiran 1923.
    POEZI: Gjergj Fishta: Gomari i Babatasit, Shkodr 1923, vargje satirike. DRAM: Gjergj Fishta: Juda Makab, Shkodr 1923; Kristo Floqi: tragjedia me pes akte Pirro Neoptolemi; Zef Mati Harapi: Mustafa Pasha i Shkodrs; Haki Strmilli: Dibraneja e mjerueme, Tiran 1923, Dashuni e besnikri, Tiran
    1923.
    1924 27 qershor 1924: Peshkopi Fan Noli shpallet zyrtarisht kryeministr dhe m pas regjent i Shqipris; 24 dhjetor 1924: Ahmet Zogu vjen n fuqi n Shqipri me nj grusht shteti.
    ROMANE: Foqion Postoli: Lulja e kujtimit.
    POEZI: Ernest Koliqi: Kushtrimi i Skanderbeut, Tiran 1924; Vinenc
    Prennushi: Gjeth e lule, Shkodr 1924.
    DRAM: Haki Strmilli: Agimi i lumnushm, Tiran 1924.
    1925 28 nntor 1925: numri i par i gazets Demokratia n Gjirokastr.
    POEZI: Gjergj Fishta: Vallja e Parrzit, Shkodr 1925, vjersha fetare. DRAM: Foqion Postoli: Detyra e mms.
    1926 POEZI: Zef Serembe: Vjersha, Milano 1926.
    DRAM: Mehdi bej Frashri: tragjedia me pes akte Trathtia, Tiran 1926.
    1927 POEZI: Hil Mosi: Lule prendvere, Tiran 1927.
    DRAM: Gjergj Fishta: Sh. Luigji Gonzaga, Shkodr 1927.
    1928 1 shtator 1928: Ahmet Zogu shpallet Mbret i Shqiptarvet.
    DRAM: Filip Papajani: Moisi Golemi.
    1929 Prill 1929: themelimi i s prmuajshmes kulturore jezuite Leka n Shkodr.
    TREGIME: Ernest Koliqi: Hija e maleve, Zadar 1929.
    ROMANE: Llambi Dardha: Kthimi i Sknderbeut n Kruj, Kor 1929. DRAM: Kostandin Kote: pjesa me tri akte Shperblimi i gjakss, Zadar 1929.
    1930 Korrik 1930: themelimi i periodikut Neo-Shqiptarismi nga Branko Merxhani.
    POEZI: Asdreni: Psallme murgu, Bukuresht 1930.
    1931 DRAM: Ethem Haxhiademi: Ulisi, Akili, Aleksandri, Tiran 1931.

  14. #114
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    1932 15 gusht 1932: themelimi n Tiran i s prmuajshmes Minerva.
    STUDIME LETRARE: Nonda Bulka: Horizonte t reja pr letrsin kombtare; Gaetano Petrotta: Popolo, lingua e letteratura albanese, Palermo 1932 (Populli, gjuha dhe letrsia shqiptare).
    1933 POEZI: Ernest Koliqi: Gjurmat e stinve, Tiran 1933; Lasgush Poradeci: Vallja
    e yjve, Bukuresht 1933; Filip Shiroka: Zni i zmrs, Tiran 1933. STUDIME: Shtjefn Gjeovi: Kanuni i Lek Dukagjinit, Shkodr 1933.
    1934 4 mars 1934: botimi n Tiran i s prjavshmes kulturore Illyria.
    PROZ: Nonda Bulka: Kur qan e qesh bilbili, Kor 1934. DRAM: Ethem Haxhiademi: Pirrua.
    STUDIME LETRARE: Justin Rrota: Letratyra shqype, Shkodr 1934.
    1935 TREGIME: Ernest Koliqi: Tregtar flamujsh, Tiran 1935.
    ROMANE: Sterjo Spasse: Nga jeta n jet - Pse!?, Kor 1935.
    DRAM: Ethem Haxhiademi: pjesa me pes akte Sknderbeu, Tiran 1935; Lazr Lumezi: komedia me nj akt Makaronat e shejtanit.
    1936 15 prill 1936: themelimi i s prjavshmes kulturore t majt Bota e re n Kor; Tetor 1936: themelimi n Tiran i s prmuajshmes kulturore Prpjekja shqiptare.
    TREGIME: Migjeni: prfundimi i dorshkrimit t Novelat e qytetit t veriut. ROMANE: Haki Strmilli: Sikur t'isha djal, Tiran 1936.
    POEZI: Migjeni: Vargjet e lira, Tiran 1936; Lasgush Poradeci: Ylli i zemrs, Bukuresht 1936.
    DRAM: Ethem Haxhiademi: Diomedi, Tiran 1936; Ilo Mitk Qafzezi:
    Dhaskal Gjoka, apo shkolla korare e qmome, Kor 1936.
    1937 Njzetepes vjetori i pavarsis s Shqipris.
    POEZI: Gjergj Fishta: Lahuta e malcs, Shkodr 1937, poem epike historike me
    15,613 vargje.
    DRAM: Andon Zako ajupi: Burr' i dheut, Kajro 1937, botuar pas vdekjes.
    1938 TREGIME: Milto Sotir Gurra: Plagt e kurbetit, Tiran 1938; Mitrush Kuteli:
    Nete shqiptare, Bukuresht 1938.
    STUDIME LETRARE: Eqrem abej: Pr gjenezn e literaturs shqipe, Shkodr 1938-1939.
    1939 7 prill 1939: Italia pushton Shqiprin.
    POEZI: Nexhat Hakiu: Kngt e zambares, Tiran 1939; Ethem Haxhiademi:
    Lyra, Tiran 1939.
    DRAM: Ethem Haxhiademi: Abeli.
    1940 15 korrik 1940: themelimi n Tiran i s prmuajshmes letrare e artistike Shkndija nga Ernest Koliqi; 30 dhjetor 1940: vdekja e Gjergj Fishts. TREGIME: Vedat Kokona: Yje t kputur, Tiran 1940.
    POEZI: Luigj Gurakuqi: Vjersha, Bari 1940.
    1941 8 nntor 1941: krijimi i Partis Komuniste Shqiptare.
    TREGIME: Musine Kokalari, Si m thot nnua plak, Tiran 1941.
    POEZI: Gjergj Fishta: botimi prfundimtar pas vdekjes i Mrizi i znevet, Shkodr 1941; Ernest Koliqi: Symfonia e shqipevet, Tiran 1941.
    DRAM: Gjergj Fishta: Jerina, ase mbretnesha e luleve, Shkodr 1941; Ndre
    Zadeja: Rozafa.
    STUDIME LETRARE: Namik Ressuli & Karl Gurakuqi (red.): Shkrimtart shqiptar, Tiran 1941.
    1942 TREGIME: Mitrush Kuteli: Ago Jakupi e t tjera rrfime, Tiran 1943.

    POEZI: Ali Asllani: Hanko halla, Tiran 1942.
    1943 POEZI: Fan Noli: Mall e breng, Tiran 1943.
    1944 15 shkurt 1944: themelimi i s prdyjavshmes letrare Revista letrare; 27 mars
    1944: numri i par i s prmuajshmes letrare Kritika nga Arshi Pipa; 28 nntor
    1944: forcat komuniste nn Enver Hoxhn hyn n Tiran.
    TREGIME: Musine Kokalari: ... sa u-tunt jeta, Tiran 1944; Mitrush Kuteli:
    Kapllan Aga i Shaban Shpats. Rrfime - Rrfenja, Tiran 1944. ROMANE: Sterjo Spasse: Afrdita.
    POEZI: Migjeni: botimi i dyt i Vargjet e lira, Tiran 1944; Shevqet Musaraj:
    Epopeja e Ballit Kombtar, Tiran 1944; Arshi Pipa: Lundrtar, Tiran 1944.
    1945 7 tetor 1945: konferenca e par e shkrimtarve dhe themelimi i Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris, t kryesuar nga Sejfulla Malshova, fillimisht me 74 antar, komunist dhe jokomunist.
    POEZI: Lame Kodra (= Sejfulla Malshova): Vjersha, Tiran 1945; Dhimitr
    Shuteriqi: O Ptoleme, Elbasan 1945.
    1946 11 janar 1946: shpallet Republika Popullore e Shqipris; 21 shkurt 1946: shkarkimi i Sejfulla Malshovs nga posti i ministrit t arsimit. Dhimitr Shuteriqi bhet kryetar i Lidhjes t Shkrimtarve t Shqipris deri m 1973; Qershor 1946: konferenca e dyt i Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris shpie
    n eliminimin shkrimtarve jokomunist.
    POEZI: Vehbi Bala: Shtigje drite, Shkodr 1946; Dushko Vetmo (= Francesco
    Solano): Bubuqe t'egra, Buenos Aires 1946.
    1947 POEZI: Aleks ai: Ashtu, Myzeqe, Tiran 1947.
    1948 Shtator 1948: themelimi i Teatrit Popullor Krahinor t Prishtins.
    POEZI: Aleks ai: Me ty, Stalin, Tiran 1948; Fan Noli: Albumi, Boston 1948. DRAM: Besim Levonja: Prefekti, Tiran 1948.
    1949 1 maj 1949: e para shfaqje n gjuhn shqipe n Teatrin Popullor Krahinor t Prishtins; Maj 1949: rnia e Koi Xoxes dhe fundi i gjuetis s shtrigave n Shqipri; Tetor 1949: konferenca e tret e Lidhjes s Shkrimtarve t Shqipris dhe ardhja e zhdanovizmit dhe e modeleve letrare sovjetike; Fundi i aleancs jugosllavo-shqiptare; Themelimi i Teatrit Migjeni t Shkodrs; Themelimi i revists letrare Jeta e re e Kosovs.
    POEZI: Luan Qafzezi: Poezi, Tiran 1949; Llazar Siliqi: Prishtina, Tiran
    1949.
    1950 POEZI: Llazar Siliqi: Rruga e lumtunis, Tiran 1950.
    DRAM: Kol Jakova: Halili e Hajrija, Tiran 1950.
    STUDIME LETRARE: Gaetano Petrotta: Svolgimento storico della cultura e della letteratura albanese, Palermo 1950 (Zhvillimi historik i kulturs dhe letrsis shqiptare).
    1951 22 qershor 1951: themelimi i Teatrit A.Z. ajupi t Kors.
    POEZI: Mark Gurakuqi: Kang pr jetn, Tiran 1951.
    1952 ROMANE: Dhimitr S. Shuteriqi: lirimtart n dy vllime, Tiran 1952, 1955; Sterjo Spasse: Ata nuk ishin vetm, Tiran 1952.
    POEZI: Nonda Bulka: N dritn e yllit, Tiran 1952.
    1953 11 janar 1953: themelimi i Teatrit Aleksandr Moisiu t Durrsit; 5 tetor 1953: Pro memoria e Kasm Trebeshins drejtuar Enver Hoxhs.
    POEZI: Martin Camaj: Nji fyell ndr male, Prishtin 1953.
    1954 Themelimi i Nntori, e prmuajshme letrare e Lidhjes s Shkrimtarve t
    Shqipris n Tiran.

    TREGIME: Sitki Imami: Drejt ditve t reja, Prishtin 1954. ROMANE: Fatmir Gjata: Prmbysja, Tiran 1954.
    POEZI: Ismail Kadare: Frymzimet djaloshare, Tiran 1954; Martin Camaj:
    Knga e vrrinit, Prishtin 1954.
    1955 ROMANE: Kin Dushi: Udha e Velanit, Tiran 1955; Sterjo Spasse: Afrdita prsri n fshat, Tiran 1955.
    POEZI: Llazar Siliqi: Msuesi, Tiran 1955; Esad Mekuli: Pr ty, Prishtin
    1955.
    DRAM: Kol Jakova: Toka jon, Tiran 1955; Sulejman Pitarka: Familja e peshkatarit, Tiran 1955.
    STUDIME LETRARE: Stuart Mann: Albanian literature, an outline of prose, poetry and drama, London 1955 (Letrsia shqiptare, vshtrim mbi prozn, poezin dhe dramn).
    1956 POEZI: Loni Papa: Fillo kngn ifteli, Tiran 1956.
    1957 16 shtator 1957: themelimi i Universitetit t Tirans; Shkrirja e Lidhjes s Shkrimtarve me Lidhjen e Artistve pr t formuar Lidhjen e Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris; Kongresi i par i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve
    t Shqipris; Themelimi nga Ernest Koliqi i revists letrare Shjzat, e prkohshme kulturore, shoqnore e artistike, n Rom.
    ROMANE: Sinan Hasani: Rrushi ka nis me u pjek, Prishtin 1957.
    POEZI: Enver Gjerqeku: Gjurmat e jets, Prishtin 1957; Ismail Kadare:
    ndrrimet, Tiran 1957.
    STUDIME: Faik Konica: Albania, the rock garden of southeastern Europe and other essays, Boston 1957 (Shqipria, kopshti shkmbor i Evrops juglindore dhe ese t tjera).
    1958 ROMANE: Martin Camaj: Djella, Rom 1958; Adem Demai: Gjarpijt e gjakut, Prishtin 1958; Petro Marko: Hasta la vista, Tiran 1958.
    POEZI: Dritro Agolli: N udh dolla, Tiran 1958.
    DRAM: Sulejman Pitarka: Trimi i mir me shok shum, Tiran 1958; Ndrek
    Luca: Shtat Shaljant, Tiran 1958.
    1959 ROMANE: Ali Abdihoxha: Nj vjesht me stuhi, Tiran 1959; Fatmir Gjata:
    Kneta, Tiran 1959.
    TREGIME: Hivzi Sulejmani: Era dhe kolona, Prishtin 1959.
    POEZI: Ernest Koliqi: Kangjelet e Rilindjes, Rom 1959; Arshi Pipa: Libri i burgut, Rom 1959; Drago Siliqi: Kng e re pr dashurin e vjetr, Tiran
    1959.
    STUDIME LETRARE: Giuseppe Schir: Storia della letteratura albanese, Firence 1959 (Historia e letrsis shqiptare); Dhimitr S. Shuteriqi, Koo Bihiku
    & Mahir Domi (red.): Historia e letrsis shqipe, Tiran 1959, 1960.
    1960 ROMANE: Ernest Koliqi: Shija e buks s mbrme, Rom 1960; Petro Marko: Qyteti i fundit, Tiran 1960; Azem Shkreli: Karvani i bardh, Prishtin 1960. POEZI: Llazar Siliqi: Ringjallje, Tiran 1960; Azem Shkreli: Bulzat, Prishtin
    1960.
    1961 1 janar 1961: numri i par i gazets Drita, e prjavshme letrare e Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve t Shqipris; 11 korrik 1961: debat letrar n nj mbledhje t Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve q oi n nj ndryshim kursi
    n politikn letrare n Shqipri; Dhjetor 1961: prishja e marrdhnieve me
    Bashkimin Sovjetik.
    TREGIME: Anton Pashku: Tregime, Prishtin 1961.

  15. #115
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    POEZI: Dritro Agolli: Hapat e mija n asfalt, Tiran 1961; Ismail Kadare: Shekulli im, Tiran 1961; Adem Gajtani: Drita n zemr, Prishtin 1961; Fahredin Gunga: Pshpritjet e mngjezit, Prishtin 1961; Ali Podrimja: Thirrje, Prishtin 1961.
    DRAM: Spiro omora: Karnavalet e Kors, Tiran 1961; Andrea Skanjeti:
    Nora, heroina e bjeshkve, Tiran 1961.
    1962 POEZI: Fatos Arapi: Shtigje poetike, Tiran 1962; Rrahman Dedaj: Me sy kange, Prishtin 1962.
    1963 ROMANE: Ismail Kadare: Gjenerali i ushtris s vdekur, Tiran 1963.
    TREGIME: Ramadan Rexhepi: Kumbonaret, Prishtin 1963.
    POEZI: Adelina Mamaqi: ndrra vashrie, Tiran 1963, vllimi i par me vjersha i botuar nga nj grua n Shqipri; Ali Podrimja: Shamija e prshndetjeve, Prishtin 1963; Azem Shkreli: Engjujt e rrugve, Prishtin
    1963.
    1964 TREGIME: Dritro Agolli: Zhurma e errave t dikurshme, Tiran 1964.
    POEZI: Dritro Agolli: Devoll, Devoll, Tiran 1964; Martin Camaj: Legjenda, Rom 1964; Ismail Kadare: Prse mendohen kto male, Tiran 1964. ANTOLOGJI: Enver Gjerqeku (red.): Panoram e letrsis bashkkohore shqipe n Jugosllavi, Beograd 1964.
    1965 TREGIME: Azem Shkreli: Syt e Evs, Prishtin 1965.
    ROMANE: Shevqet Musaraj: Para agimit n dy vllime, Tiran 1965-1966; Jakov Xoxa: Lumi i vdekur, Tiran 1965; Nazmi Rrahmani: Malsorja, Prishtin
    1965.
    POEZI: Dritro Agolli: Shtigje malesh dhe trotuare, Tiran 1965; Aleks ai:
    ndrat e mia, Tiran 1965; Beqir Musliu: Rima t shqetsueme, Prishtin 1965.
    1966 Dimr: 'revolucionarizimi' i kulturs shqiptare nn ndikimin e Revolucionit Kulturor Kinez i cili kishte filluar n nntor 1965; Korrik 1966: Plenumi i Brioneve i Lidhjes s Komunistve t Jugosllavis dhe dnimi i Rankoviqit. TREGIME: Ismail Kadare: Prbindshi; Bilal Xhaferri: Njerz t rinj, tok e lasht, Tiran 1966.
    ROMANE: Kapllan Resuli: Tradhtia, Tiran 1965; Nazmi Rrahmani:
    Malsorja, Prishtin 1965; Dhimitr Xhuvani: Tuneli, Tiran 1966.
    POEZI: Besim Bokshi: N pritje, Prishtin 1966; Enver Gjerqeku: Tinguj t zgjuem, Prishtin 1966, Blerimi i vonuem, Prishtin 1966; Din Mehmeti: Rini diellore, Prishtin 1966.
    DRAM: Ibrahim Urui: Doktor Aleksi, Tiran 1966.
    1967 POEZI: Martin Camaj: Lirika mes dy moteve, Mynih 1967; Sulejman Mato: Shtegu i blert, Tiran 1967; Ali Podrimja: Dhimb e bukur, Prishtin 1967; Bilal Xhaferri: Lirishta e kuqe, Tiran 1967.
    DRAM: Loni Papa: Cuca e maleve, Tiran 1967; Erveheja e Muhamet
    Kyykut, prshtatur pr sken n Kosov nga Muharem Qena.
    1968 Prill 1968: konferenca gjuhsore n Prishtin heq prdorimin e gegrishtes letrare n Kosov n t mir t shqipes letrare.
    TREGIME: Kapllan Resuli: Ushtima e Korrabit, Tiran 1968. ROMANE: Ismail Kadare: Dasma, Tiran 1968.
    POEZI: Rrahman Dedaj: Simfonia e fjals, Prishtin 1968; Adem Gajtani: Ti kang, ti zog i largt, Prishtin 1968; Ismail Kadare: Motive me diell, Tiran
    1968; Arshi Pipa: Rusha, Mynih 1968; Frederik Rreshpja: Rapsodi shqiptare, Tiran 1968.

    DRAM: Minush Jero: Njolla t murrm, 1968; Fadil Parami: Tri drama, Tiran 1968.
    1969 Prill 1969: fundi i fushats s 'revolucionarizimit' n Shqipri.
    24-26 prill 1969: Kongresi i Dyt i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve; Nntor 1969: prurimi i Universitetit t Prishtins.
    ROMANE: Nazmi Rrahmani: Tymi i votrs s fikun, Prishtin 1969; Hivzi
    Sulejmani: Fmijt e lumit tim, Prishtin 1969.
    POEZI: Bernardin Palaj: Opere, Rom 1969 (Vepra); Arshi Pipa: Meridiana, Mynih 1969; Ali Podrimja: Sampo, Prishtin 1969; Azem Shkreli: E di nj fjal prej guri, Prishtin 1969.
    DRAM: Anton Pashku: Sinkopa, Prishtin 1969; Azem Shkreli: Fosilet.
    1970 ROMANE: Dritro Agolli: Komisari Memo, Tiran 1970; Sabri Godo: Ali Pash Tepelena, Tiran 1970; Elena Kadare: Nj lindje e vshtir, Tiran 1970, i pari roman i botuar nga nj grua n Shqipri; Ismail Kadare: Kshtjella, Tiran 1970; Dhimitr Xhuvani: Prsri n kmb, Tiran 1970.
    POEZI: Aleks ai: Ti je, Myzeqe?, Tiran 1970; Rrahman Dedaj: Balad e fshehur, Prishtin 1970; Fahredin Gunga: Mallkimet e fjetuna, Prishtin 1970. DRAM: Fadil Parami: Edhe tri drama, Tiran 1970.
    1971 Shkurt 1971: vendosja e marrdhnieve diplomatike ndrmjet Shqipris dhe Jugosllavis sjell nj shkrirje akujsh n marrdhniet kulturore midis Shqipris dhe Kosovs.
    ROMANE: Ismail Kadare: Kronik n gur, Tiran 1971; Teodor Lao: Tok e ashpr, Tiran 1971; Jakov Xoxa: Juga e bardh, Tiran 1971; Ramiz Kelmendi: Heshtja e armve, Prishtin 1971; Anton Pashku: Oh, Prishtin 1971. POEZI: Ali Podrimja: Torzo, Prishtin 1971.
    DRAM: Naum Prifti: Mulliri i Kost Bardhit, Tiran 1971.
    1972 20-25 nntor 1972: Kongresi i Drejtshkrimit n Tiran miraton gjuhn letrare shqipe si gjuh letrare t njsuar t Shqipris dhe t shqipfolsve n Jugosllavi; Themelimi i Akademis s Shkencave t Shqipris.
    ROMANE: Teki Drvishi: Pirgu i lart, Prishtin 1972; Frederik Rreshpja: Zri
    i largt i kasolles, Tiran 1972.
    POEZI: Natasha Lako: Marsi brenda nesh, Tiran 1972; Enver Gjerqeku: Ashti yn, Prishtin 1972; Sabri Hamiti: Njeriu vdes i ri, Prishtin 1972.
    1973 26-28 qershor 1973: Plenumi i Katrt i Komitetit Qendror shkatrron 'lvizjen liberale'; Fadil Parami dhe Todi Lubonja dnohen si deviacionist dhe armiq t popullit. Dritro Agolli zvendson Dhimitr Shuteriqin si kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve.
    TREGIME: Anton Pashku: Kjasina, Prishtin 1973.
    ROMANE: Dritro Agolli: Shklqimi dhe rnia e shokut Zylo, Tiran 1973; Nazmi Rrahmani: Toka e prgjakur, Prishtin 1973.
    POEZI: Fatos Arapi: M jepni nj emr, Tiran 1973; Rrahman Dedaj: Etje, Prishtin 1973; Ali Podrimja: Folja, Prishtin 1973; Frederik Rreshpja: N kt qytet, Tiran 1973.
    1974 Kushtetuta jugosllave garanton autonomin e Kosovs.
    ROMANE: Rexhep Qosja: Vdekja m vjen prej syve t till, Prishtin 1974; Zejnullah Rrahmani: Zanoret e humbura, Prishtin 1974.
    POEZI: Dritro Agolli: Nn Shqipri, Tiran 1974; Rudolf Marku: Shokt e mi, Tiran 1974.
    1975 TREGIME: Dushko Vetmo (= Francesko Solano): Tregimet e lmit, Koriliano

    Kalabro 1975.
    ROMANE: Dritro Agolli: Njeriu me top, Tiran 1975; Sknder Drini: Shembja
    e idhujve, Tiran 1975; Sabri Godo: Sknderbeu, Tiran 1975; Ismail Kadare: Nntori i nj kryeqyteti, Tiran 1975; Teodor Lao: Prballimi, Tiran 1975; Ramiz Kelmendi: Shtat persona ndjekin autorin, Prishtin 1975.
    POEZI: Sabri Hamiti: Thik harrimi, Prishtin 1975.
    STUDIME LETRARE: Mensur Raifi: Fan S. Noli dhe Migjeni, Prishtin 1975.
    1976 ROMANE: Sabri Hamiti: Njqind vjet vetmi, Prishtin 1976.
    POEZI: Ismail Kadare: Koha, Tiran 1976; Karmell Kandreva (= Carmelo
    Candreva): Shpirti i arbrit rron, Kozenc 1976; Ali Podrimja: Credo, Prishtin
    1976.
    DRAM: Anton Pashku: Gof, Prishtin 1976; Ruzhdi Pulaha: Zonja nga qyteti, Tiran 1976.
    STUDIME LETRARE: Dhimitr Shuteriqi: Shkrimet shqipe n vitet 1332-1850, Tiran 1976.
    1977 Themelimi i Teatrit Popullor t Gjakovs.
    PROZ: Ismail Kadare: Dimri i madh, Tiran 1977, Emblema e dikurshme, Tiran 1977; Zejnullah Rrahmani: E Bukura e Dheut, Prishtin 1977.
    POEZI: Adem Gajtani: Amfora e fundosur, Prishtin 1977; Enver Gjerqeku: Pengu, Prishtin 1977; Fahredin Gunga: Psalmet e gurta, Prishtin 1977; Dushko Vetmo (= Francesko Solano): Te praku, Trebisacce 1977.
    1978 29 korrik 1978: prishja e aleancs kino-shqiptare. Themelimi i revists Les Lettres albanaises (Letrsia shqiptare), e prtremuajshme e Lidhjes s Shkrimtarve n Tiran.
    TREGIME: Elena Kadare: Nusja dhe shtetrrethimi, Tiran 1978; Anton Pashku:
    Lutjet e mbrmjes, Prishtin 1978.
    ROMANE: Martin Camaj: Rrath, Mynih 1978; Sknder Drini: Midis dy kohve, Tiran 1978; Ismail Kadare: Muzgu i perndive t steps, Prilli i thyer, Ura me tri harqe, Tiran 1978; Nazmi Rrahmani: Rruga e shtpis sime, Prishtin 1978; Zejnullah Rrahmani: Sheshi i unazs, Prishtin 1978.
    POEZI: Martin Camaj: Njeriu m vete e me tjer, Mynih 1978; Enver Gjerqeku:
    Pengu i dashuris, Prishtin 1978; Din Mehmeti: Ikje nga vdekja, Prishtin
    1978.
    STUDIME LETRARE: Koo Bihiku (red.): Historia e letrsis shqiptare t realizmit socialist, Tiran 1978; Arshi Pipa: Trilogia albanica, Mynih 1978.
    1979 TREGIME: Zija ela: Pllumbat e janarit, Tiran 1979.
    ROMANE: Murat Isaku: Plagt, Tiran 1979; Ismail Kadare: Kush e solli
    Doruntinn?.
    POEZI: Dritro Agolli: Poezi, Tiran 1979; Ismail Kadare: Poezi, Tiran 1979; Natasha Lako: E para fjal e bots, Tiran 1979; Sabri Hamiti: Trungu ilir, Prishtin 1979.
    STUDIME LETRARE: Ibrahim Rugova & Sabri Hamiti: Kritika letrare. Tekste, shnime, komente, Prishtin 1979.
    1980 TREGIME: Ismail Kadare: Gjakftohtsia, Tiran 1980; Vath Koreshi: Dasma e
    Sakos, Tiran 1980.
    POEZI: Rrahman Dedaj: Gjrat q s'preken, Prishtin 1980; Adem Gajtani:
    Knga e mjellms, Prishtin 1980; Ismail Kadare: Buzqeshje mbi bot, Prishtin
    1980.
    LEKSIKOGRAFI: Fjalor i gjuhs s sotme shqipe, Tiran 1980.

  16. #116
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    1981 Mars/prill 1981: kryengritja popullore n Kosov pr statusin e republiks;
    17 dhjetor 1981: vdekja misterioze e rivalit t Enver Hoxhs, Mehmet Shehu. ROMANE: Teki Drvishi: Herezia e Dervish Malluts, Prishtin 1981; Elena Kadare: Bashkshortt, Tiran 1981; Ismail Kadare: Npunsi i pallatit t ndrrave, Tiran 1981; Mehmet Kraja: Moti i madh, Prishtin 1981; Nasi Lera: Gjaku i prillit, Tiran 1981.
    POEZI: Esad Mekuli: Midis dashuris dhe urrejtjes, Tiran 1981, Brigjet, Prishtin 1981; Azem Shkreli: Pagzimi i fjals, Prishtin 1981; Xhevahir Spahiu: Vdekje perndive, Prishtin 1981.
    1982 Vrasja e poetit dhe gazetarit kosovar Jusuf Grvalla n Gjermani.
    ROMANE: Jusuf Buxhovi: Shnimet e Gjon Nikoll Kazazit, Prishtin 1982. PROZ: Beqir Musliu: Mbledhsit e purpurit, Prishtin 1982.
    POEZI: Eqrem Basha: Atleti i ndrrave t bardha, Prishtin 1982; Ali Podrimja:
    Lum Lumi, Prishtin 1982; Vorea Ujko: Kng arbreshe, Tiran 1982.
    1983 TREGIME: Naum Prifti: Njqind vjet, Tiran 1983.
    ROMANE: Musa Ramadani: Ligatina, Prishtin 1983.
    POEZI: Rrahman Dedaj: Jeta gabon, Prishtin 1983; Abdylazis Islami: Maj malesh, Prishtin 1983.
    STUDIME LETRARE: Dhimitr S. Shuteriqi (red.): Historia e letrsis shqiptare. Tiran 1983.
    1984 TREGIME: Ismail Kadare: Sjellsi i fatkeqsis - Islamo nox.
    ROMANE: Mio Kallamata: Asnjansia e Zotit Lulo, Tiran 1984; Mehmet
    Kraja: Udhzime pr kaprcimin e detit, Prishtin 1984.
    POEZI: Natasha Lako: Kmisha e pranvers, Prishtin 1984; Bardhyl Londo:
    Emrin e ka dashuri, Tiran 1984.
    STUDIME LETRARE DHE ANTOLOGJI: Nebil Duraku (red.): Shkrimtart e Kosovs '43-'83, Prishtin 1984; Rexhep Qosja: Historia e romantizmit 1-3, Prishtin 1984, 1984, 1986.
    1985 11 prill 1985: vdekja e Enver Hoxhs, pasardhs i t cilit bhet Ramiz Alia.
    ROMANE: Vath Koreshi: Rrug pr larg, Tiran 1985; Ndoc Papleka: Gjaku i toks, Tiran 1985.
    POEZI: Dritro Agolli: Udhtoj i menduar, Tiran 1985; Fahredin Gunga:
    Mallkimet e zgjuara, Prishtin 1985; Sabri Hamiti: Leja e njohtimit, Prishtin
    1985; Muhamet Krveshi: Loj n vazhdime, Prishtin 1985.
    STUDIME LETRARE: Agim Vinca: Struktura e zhvillimit t poezis s sotme shqipe 1945-1980, Prishtin 1985.
    1986 PROZ: Koo Kosta: Ata t dy e t tjer; Ismail Kadare: Koha e shkrimeve, Tiran 1986.
    ROMANE: Diana uli: Rrethi i kujtess, Tiran 1986; Fatos Kongoli: Ne t tre, Tiran 1986; Mehmet Kraja: Smundja e ndrrave, Prishtin 1986; Ymer Shkreli: Rapsodi Kosovare, Prishtin 1986.
    POEZI: Xhevahir Spahiu: Nesr jam aty, Tiran 1986; Eqrem Basha: Udha qumshtore, Prishtin 1986; Azem Shkreli: Knga e hutinit, Prishtin 1986. STUDIME LETRARE: Robert Elsie: Dictionary of Albanian Literature, Nju Jork 1986 (Fjalor i letrsis shqiptare); Zejnullah Rrahmani: Nga teoria e letrsis shqipe, Prishtin 1986.
    1987 12 nntor 1987: vdekja e Lasgush Poradecit.
    TREGIME: Zija ela: Eklips dhe proza t tjera, Tiran 1987.
    ROMANE: Martin Camaj: Karpa, Rom 1987; Sknder Drini: Njerzit dhe deti,

    Tiran 1987; Teodor Lao: T gjith lumenjt rrjedhin, Tiran 1987.
    POEZI: Rrahman Dedaj: Fatkeqsia e urtis, Prishtin 1987; Beqir Musliu:
    Libri i anatemave, Prishtin 1987; Agim Vinca: Arna dhe ndrra, Prishtin
    1987.
    DRAM: Edi Shukriu: Kthimi i Euridiks, Prishtin 1987.
    STUDIME LETRARE: Ibrahim Rugova: Refuzimi estetik, Prishtin 1987.
    1988 Valter File: Nata e kuajve t bardh, Tiran 1988; Sabri Godo: Ujrat e qeta, Tiran 1988; Ismail Kadare: Koncert n fund t dimrit, Tiran 1988; Dhimitr Xhuvani: Shpirtin nuk e shes, Tiran 1988.
    POEZI: Mimoza Ahmeti: Sidomos nesr, Tiran 1988; Bardhyl Londo: Si ta qetsoj detin, Tiran 1988; Din Mehmeti: As n tok, as n qiell, Prishtin 1988; Ndoc Papleka: Lumi e di ku buron, Tiran 1988; Koi Petriti: T dashurova ty, Tiran 1988; Ali Podrimja; Fund i gzuar, Prishtin 1988; Ilirjan Zhupa: Mos m pyet ku kam qen, Tiran 1988.
    DRAM: Sabri Hamiti: Futa, Prishtin 1988.
    STUDIME LETRARE: Koo Bihiku (red.): Studime pr letrsin shqiptare II. Probleme t letrsis shqiptare t realizmit socialist, Tiran 1988.
    1989 TREGIME: Besnik Mustafaj: Vera pa kthim, Tiran 1989.
    ROMANE: Jusuf Buxhovi: Libri i t mallkuarve, Prishtin 1989; Petro Marko: Nata e Ustiks, Tiran 1989; Neshat Tozaj: Thikat, Tiran 1989; Dhimitr Xhuvani: E nesrmja e nj gruaje, Tiran 1989; Pre Zogaj: Vonesa, Tiran
    1989.
    POEZI: Fatos Arapi: Duke dal prej ndrrs, Tiran 1989; Eqrem Basha: Brym
    n zemr, Prishtin 1989; Ervin Hatibi: Prdit shoh qiellin, Tiran 1989; Rudolf Marku: Udhtim pr n vendin e gjrave q njohim, Tiran 1989; Xhevahir Spahiu: Heshtje s'ka, Tiran 1989; Moikom Zeqo: Njqind zemra, Tiran 1989.
    STUDIME LETRARE: Sabri Hamiti: Vetdija letrare, Prishtin 1989.
    1990 24 prill 1990: lirimi i Adem Demait pas tri dekadash burgimi n Jugosllavi; Ver: pushtimi i plot ushtarak serb i Kosovs e sjell kt rajon n pragun e lufts civile, pezullimi i gazets s prditshme Rilindja dhe i transmetimeve radiotelevizive n gjuhn shqipe; Korrik 1990: mijra shqiptar strehohen n ambasadat e huaja n Tiran dhe lejohen t largohen nga vendi; 25 tetor 1990: Ismail Kadare krkon dhe merr strehim politik n Franc; 11 dhjetor 1990: lejimi i pluralizmit politik n Shqipri.
    TREGIME: Sknder Drini: Rruga e njeriut, Tiran 1990; Pre Zogaj: Shtitorja, Tiran 1990.
    ROMANE: Kio Blushi: Koka e prer, Tiran 1990; Diana uli: Dreri i trotuareve, Tiran 1990; Sabri Godo: Koha e njeriut, Tiran 1990; Ismail Kadare: Dosja H., Tiran 1990; Teodor Keko: Loja, Tiran 1990; Mehmet Kraja: Net bizantine, Prishtin 1990; Teodor Lao: Pushimet e kolonelit, Tiran
    1990.
    POEZI: Lindita Aliu: Ndoshta do t ishin m t mdhenj, Prishtin 1990; Fatos Arapi: Ku shkoni ju, statuja, Tiran 1990; Adem Gashi: Realiteti objektiv, Prishtin 1990; Sabri Hamiti: Kaosmos, Prishtin 1990; Teodor Keko: Zemra nuk sht kmish, Tiran 1990; Natasha Lako: Natyr e qet, Tiran 1990; Bardhyl Londo: Dit njerzore, Tiran 1990; Erind Pajo: Sikur pran t kisha nj zog..., Tiran 1990; Ali Podrimja: Zari, Prishtin 1990; Vorea Ujko: Hapma dern zonja mm, Tiran 1990; Ilirjan Zhupa: Pema e ndrrs, Prishtin 1990.

    DRAM: Teki Drvishi: Pranvera e librave, Prishtin 1990, Zhvarrimi i Pjetr Bogdanit, Prishtin 1990; Ymer Shkreli: Trilogjia e re, Prishtin 1990. STUDIME LETRARE DHE ANTOLOGJI: Rexhep Ismajli: Poezia e sotme arbreshe, Prishtin 1990; Ismail Kadare: Eskili ky humbs i madh, Tiran 1990, Ftes n studio, Tiran 1990; Agim Vinca: Ort e poezis, Prishtin 1990.
    1991 20 shkurt 1991: n Tiran rrzohet statuja e Enver Hoxhs; 17 mars 1991: lirimi
    i t burgosurve t fundit politik, ndr ta dhe nj numr shkrimtarsh (Fadil Parami, Bashkim Shehu etj.); 31 mars 1991: zgjedhjet e para pluraliste n Shqipri; Shkurt/mars 1991: heqja dhe prishja nga forcat serbe t Arkivit t Kosovs n Prishtin; Vjesht: ndrprerja e msimeve n gjuhn shqipe n Universitetin e Prishtins.
    TREGIME: Martin Camaj: Pishtart e nats, Prishtin 1991; Adem Demai:
    Kur zoti harron, Prishtin 1991; Teodor Keko: Lajmtarja e vdekjeve, Tiran
    1991; Kasm Trebeshina: Stina e stinve, Prishtin 1991. ROMANE: Diana uli: Rekuiem, Tiran 1991.
    POEZI: Martin Camaj: N hijen e gjarpnit, Prishtin 1991, Palimpsest, Nju Jork
    1991; Ndoc Gjetja: Kthimet, Tiran 1991; Xhevahir Spahiu: Koh e krisur, Tiran 1991.
    PUBLICISTIKE: Ismail Kadare: Nga nj dhjetor n tjetrin, Paris 1991, Pesha e kryqit, Paris 1991.
    STUDIME LETRARE: Arshi Pipa: Contemporary Albanian literature, Nju Jork
    1991 (Letrsia bashkkohore shqiptare).
    1992 31 janar 1992: Dritro Agolli l detyrn e kryetarit t Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve; 22 mars 1992: fitorja e Partis Demokratike nn Sali Berishn n zgjedhjet e prgjithshme n Shqipri; 24 maj 1992: Kritiku letrar Ibrahim Rugova zgjidhet president i 'Republiks s Kosovs'; Qershor 1992: Bardhyl Londo emrohet kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve.
    TREGIME: Pjetr Arbnori: Kur dynden Vikingt, Tiran 1992; Kasm
    Trebeshina: Koha tani, vendi ktu, Tiran 1992.
    ROMANE: Adem Istrefi: Lemeria, Tiran 1992; Fatos Kongoli: I humburi, Tiran 1992; Mehmet H. Myftiu: Shkrimtari, Tiran 1992; Qerim Pllana: Legjenda e dasms, Prishtin 1992; Zejnullah Rrahmani: Udhtimi arbdhetar, Prishtin 1992; Hysen Sinani: Nj burr si ky, Tiran 1992.
    POEZI: Hydajet Bajri: Tretja n mjegull, Tiran 1992; Behram Hoti: Mos ma mbyll dern, Prishtin 1992; Naim Kelmendi: Nyja e Gordiut, Prishtin 1992; Kim Mehmeti: Fati, Shkup 1992.
    STUDIME LETRARE: Pal Duka-Gjini: Gjergj Fishta. Jeta dhe veprat, S. Maria degli Angeli [Assisi] 1992; Fabien Terpan: Ismail Kadar, Paris 1992.
    1993 TREGIME: Ibrahim Berisha: Smundjet e dimrit, Prishtin 1993; Gentiana Minga: Autopsia e nj shkatrrimit, Tiran 1993; Sabit Rrustemi: Pika e zez, Shkup 1993; Nehat Sopaj: N fund t Akeronit, Shkup 1993; Lazr Stani: Misteri i hijeve, Tiran 1993.
    ROMANE: Mimoza Ahmeti: Arkitrau, Tiran 1993; Pjetr Arbnori: Muzgujt e mesjets, Tiran 1993; Arif Demolli: T gjallt dhe t vdekurit e nj fmijrie, Prishtin 1993; Nasi Lera: Ngjalla e diktatorit, Tiran 1993; Ymer Shkreli: Azgal, Prishtin 1993; Dhimitr Xhuvani: Jet n arkivol, Tiran 1993; Rexhep Zllatku: Plagoma, Shkup 1993; Pre Zogaj: Pa histori, Tiran 1993.
    POEZI: Dritro Agolli: Pelegrini i vonuar, Tiran 1993; Jorgo Bllaci: Zrat e nats, Tiran 1993; Lindita Ahmeti: Mjedra dhe bluz, Shkup 1993; Fatos Arapi:

    Ne, pikllimi i dritave, Tiran 1993; Lindita Arapi: Kufom lulesh, Tiran 1993; Muhamed Krveshi: Syri i Kosovs, Prishtin 1993; Uran Kostreci: Lundrtari
    i detit, Tiran 1993; Ron Kubati: Midis ndrrs dhe shpress, Tiran 1993; Avni Kui: Ndrmjet dashuris e dhembjes, Shkup 1993; Ferdinand Laholli: N ishullin e vetmis, Tiran 1993; Leka Ndoja: Rrezja e territ, Tiran 1993; Ridvan Peshkpia: Qyteti ideal, Tiran 1993; Ali Podrimja: Buzqeshje n kafaz, Tiran 1993; Lazr & Jozef Radi: Muret e muzgut, Tiran 1993; Azem Shkreli: Muri prfundi shqipeve, Cyrih 1993; Ragip Sylaj: Lisi i shenjt, Prishtin 1993; Visar Zhiti: Kujtesa e ajrit, Tiran 1993.
    DRAM: Emin Kabashi: Gjaku i shprishur, Prishtin 1993; Leka Toto:
    Vetkryqzimi, Tiran 1993.
    STUDIME LETRARE DHE ANTOLOGJI: Tefik aushi: Universi letrar i Kadares, Tiran 1993; Robert Elsie: An Elusive eagle soars. Anthology of modern Albanian poetry, Londr & Boston 1993; Sabri Hamiti: Tema shqiptare, Prishtin 1993; Mahmud Hysa: Autor dhe tekste nga letrsia e vjetr shqipe, Shkup 1993; Ardian Klosi; Quo vadis, Shqipri?, Tiran & Mynih 1993; Enea Nauni: Kadareja i panjohur, Tiran 1993; Injac Zamputi: Ekskursion n dy vepra t Kadares, Tiran 1993; Injac Zamputi: Fishta. Koha, njeriu, vepra, Tiran 1993.






    FUND

Faqja 6 prej 6 FillimFillim ... 456

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 10:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 15:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 12:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 15:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 15:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •