Close
Faqja 3 prej 6 FillimFillim 12345 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 41 deri 60 prej 116
  1. #41
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    fetar si n shqipe edhe n italishte. Ndr prkthimet e tij, t cilat renditen ndr m t mirat e kohs, jan Vaji i hapses, variant ky shqip i Il lamento della prigionera t poetit dhe romancierit milanez Tomaso Grosi (Tommasso Grossi, 1790-1853), t ciln ia kushtoi Dora d'Istrias m 1868, dhe Munnimi i Jezu Krishtit, 1875, prkthim i veprs Passione di Ges Cristo t Pietro Metastasios (1698-1782). Poezia e tij, n gjurmt e tradits s letrsis katolike t shekullit t nntmbdhjet t themeluar nga abati i Zadrims Pjetr Zarishi (1806-1866), qarkulloi pr vite me radh flet-flet derisa miku i tij, famullitari Ndue Bytyi ose Bityi (1847-1917) nga Kosova, e bindi De Martinon ta botonte t prmbledhur n nj libr.

    Ky vllim, me titullin L'Arpa di un italo-albanese, Venedik 1881 (Harpa e nj arbreshi), sht nj prmbledhje e vllimshme 442 faqesh e poezis m t pjekur e m t prpunuar t De Martinos n italishte e n shqipe. Rndsia e tij si poet nuk qndron aq n ndonj frymzim apo fantazi poetike t pazakont, por n finesn e metriks s tij. Leonardo De Martino solli pr her t par n shqipe metra t rinj si jambin dhe popullarizoi vargun e Safos. Ai qe edhe autor i disa veprave t tjera fetare, ndr t cilat nj pjes teatrore e shkurtr fetare me titull Nata Kshnellavet, Shkodr 1880, e para n llojin e vet n shqipe, dhe Arbenorve t'kersctn t'Grisciun Festur, Shkodr 1896 (Thirrje festive kristianve shqiptar).

    Ndue Bytyi (13) (1847-1917), emri i t cilit gjendet i shkruar n mnyra t ndryshme si Bityi, Bytyqi ose Bityqi, i njohur si 'Bilbili i Kosovs', ishte poet dhe prift katolik i lindur afr Shkupit m 8 mars 1847. Ai mori shkollim katolik n kolegjin jezuit Kolegjia Papnore Shqyptare n Shkodr, ku hyri n moshn dymbdhjet vje si nj nga nxnsit e par t tij. Pasi kreu studimet, u kthye n Kosov e Maqedoni pr t punuar si msues e si meshtar. Bytyi sht autor poezish fetare e i disa vjershave laike, n pjesn m t madhe t pabotuara, si dhe i nj numri prkthimesh nga letrsia fetare italiane. N Pej m 1874 ai i kushtoi nj sonet preks mikut t tij Leonardo De Martino. Pr Bytyin sht interesante se, prve nj vjershe atdhetare me titull Mymleqeti (Atdheu), t botuar m 1887, ai dhe lirika e tij nuk u prfshin n vrullin n rritje t romantizmit kombtar t poezis shqiptare t kohs. Poezia e tij sht e pasur n aspektin e mjeshtris e saktsis metrike, ndonse, ashtu si shum shkrimtar t tjer katolik shkodran t ksaj periudhe, ajo sht plot turqizma, ka e bn t vshtir pr t'u kuptuar nga lexuesi i sotm. Bien n sy sidomos prkthimet e tij t Psallmeve t Davidit.

    Shkrimtar katolik shkodran me rndsi si pr prozn ashtu edhe pr dramn shqipe ishte Pashko Babi (14) (1843-1905). Ka lindur m 6 janar 1843 n Shkodr dhe po atje i kreu studimet, si Ndue Bytyi, n Kolegjia Papnore Shqyptare, n moshn tetmbdhjet vje. M pas shrbeu si famullitar n fshatra t ndryshme t Shqipris s veriut, sidomos n Sheldi dhe si mjek popullor. Ata t famullis s tij e t tjer m pas, kur e prmendnin, e quanin Dom Pashko Sheqeri, jo si sht menduar nganjher se ishte mjaft i but e i mbl, por m fort ngaq i ati kishte qen tregtar sheqeri. Pashko Babi vdiq m 13 prill 1905. sht autor i nj teksti pr shkollat fetare me titull Vakinat e t'ligs hrscme e t'ligs ree, Shkodr 1882 (Ngjarje nga Dhiata e Vjetr dhe Dhiata e Re), i pari tekst shkollor i botuar n Shqipri. Stili i tij narrativ dhe gjuha e gjall shprehse kan ngjyrim t fuqishm popullor, ndonse shqipja e tij prsri sht e przier me turqizma. Pashko Babi shkroi edhe nj ndr t parat pjes teatrore shqiptare, I biri i ifutit, e cila u luajt n Kolegjin Saverian n shkurt 1882.

    Preng Doi (15) (1846-1917), i njohur edhe me emrin Primus Docci, ka qen figur politike, fetare dhe poet, i lindur n Bulgr afr Lezhs m 25 shkurt 1846. Studimet i kreu n

    __________________________________________________ _________________

    13 kr. Ressuli 1941, f. 175-180, Fullani 1962, dhe Qosja, 1986, vll. 3, f. 293-306.

    14 kr. Ressuli 1941, f. 184-198, dhe K. Kamsi 1957.

    15 kr. Bartl 1981b, 1983, Mobarak 1986-1987, dhe Pal Doi 1991.
    __________________________________________________ _________________

    Kolegjia Papnore Shqyptare n Shkodr dhe n Propaganda Fide n Rom. M 1871 u kthye n krahinn katolike t Mirdits dhe shrbeu si prift famullie n Korthpul, n Orosh e m pas n Kalivare afr Spait. Ishte ndr udhheqsit e kryengritjes s Mirdits kundr sundimit turk m 1876-1877. Gjat prgatitjeve pr kt kryengritje Doi bri nj udhtim n Cetinj, kryeqytet i Malit t Zi, pr t krkuar ndihm financiare e ushtarake. Ndonse fiset shqiptare t Veriut i shihnin t gjith me dyshim planet malazeze kundr atdheut t tyre, ata bn ujdi ksaj radhe pr "t shtrnguar duart me vllezrit sllav t jugut e pr t'i br ball sundimit q po hiqnin s bashku". Edhe pse Doi ia doli mban t kthehej nga Cetinja me nj premtim pr ndihm nga Mali i Zi dhe, ka ishte po aq e rndsishme, me nj premtim pr mosndrhyrje, kryengritja nuk pati sukses dhe u shtyp nga trupat turke n mars 1877. Preng Doi u kap, u internua n Stamboll, por m pas u lirua e u dbua pr n Rom. Nga Vatikani, kardinal Simeoni i Propaganda Fides e drgoi n bregun perndimor t Njufaundlendit, ku edhe punoi si misionar deri n vitin 1881. Doit i takon merita, me sa dim, t jet i pari shqiptar i vendosur me banim n Amerikn e Veriut. Por klima e vshtir e bregdetit t thyer perndimor t Njufaundlendit nuk i eci Preng Doit, dhe dshirn e kishte t kthehej n vendlindjen e tij pran brigjeve t Mesdheut. Si nj kompromis t par Vatikani e transferoi n Sejnt Xhon t Nju Brunsuikut, ku edhe punoi nga tetori 1881 deri n mars 1883. Pas kthimit n Rom, u drgua me nj tjetr detyr misionare, ksaj radhe n Indi si sekretar i Delegatit Apostolik t Indis, kardinalit Aliardi (ital. Agliardi). M 1888, pas vitesh t tra lutjesh e krkesash e me ndrhyrjen e patrikut t Konstantinopojs, Preng Doi m n fund arriti t marr lejen nga autoritetet osmane pr t'u kthyer n Shqipri. N janar t vitit tjetr u shugurua n krye t abacis (lat. Abbas Nullius) s Shn Aleksandrit n Orosh t Mirdits, post ky q i dha mundsin t ushtronte ndikim t konsiderueshm politik e fetar n krahin pr shum e shum vite m pas. M 1897 vajti n Vjen pr t propozuar krijimin e nj principate katolike autonome n Shqiprin e veriut nn udhheqjen e Mirdits. Dy vjet m pas, m 1899, themeloi shoqrin Shoqnia e bashkimit t gjuhs shqipe, t njohur m fort si shoqria letrare Bashkimi, s bashku me Ndoc Nikajn (1864-1951) e Gjergj Fishtn, dhe krijuan t ashtuquajturin alfabet i Bashkimit. Vdiq m 22 shkurt 1917. Veprimtaria letrare e Preng Doit z fill m 1870 kur dha pr botim nj vjersh n A Dora d'Istria gli Albanesi, Livorno 1870 (Dora d'Istrias shqiptart). Kjo prmbledhje e vogl me poezi shqiptare, e botuar nga Dhimitr Kamarda (1821-1882), iu prkushtua Dora d'Istrias (1828-1888), pseudonim i shkrimtares rumune me prejardhje shqiptare Helena Gjika, veprimtaria e s cils pr shtjen shqiptare luajti rol n lvizjen kombtare. Doi sht autor edhe i disa prozave t pabotuara si dhe i vjershave t tjera atdhetare, prej t cilave m t mirnjohura jan Shqypnia nn zgjedh turke dhe Shqypnia n robni.

    Infrastruktura e ngritur nga kisha katolike n Shqiprin e veriut n mesin e shekullit t nntmbdhjet, sidomos me institucione shkollore si Kolegjia Papnore Shqyptare dhe Kolegjia Saveriane n Shkodr, me kalimin e kohs i dha frytet e veta. Ata solln jo vetm prfitimet ende jobindse t katolicizmit t shekullit t nntmbdhjet n njrn nga trevat m t prapambetura t Evrops, por edhe bazat e nj mendsie dhe arsimi perndimor n nj pakic vrtet t vogl, por me ndikim n rritje. Elementi i huaj mbizotrues n kish, d.m.th. misionart qllimmir por t huaj italian dhe zyrtart kishtar makiavelist austriak, dalngadal i hapi e i lshoi udh klerit vends e kombtar shqiptar, i cili qe i interesuar t prdorte gjuhn e vet pr t shfrytzuar mundsit e reja t shprehjes letrare, q i ofronte kjo kultur fetare fillimisht e huaj. Pr m tepr, shkrimtart e tradits katolike shkodrane qen n prgjithsi pakz m t gatshm pr t'ia kushtuar energjit e tyre belles lettres n gjuhn shqipe sesa prfaqsuesit e letrsis s Rilindjes, t zgjimit kombtar, q i prqendruan prpjekjet dhe talentin e tyre n fillim m fort n shkrime me karakter politik e n gazetari. sht pikrisht letrsia katolike shkodrane, mjaft e shprfillur nga kritikt marksist t Shqipris s shekullit t njzet, ajo q ndihmoi pr shndrrimin e shqipes nga nj gjuh t aft pr t'u shkruar n nj mjet letrar t aft pr shprehsi artistike e pr larmi stilistike. Pas ktyre q tham, sht e nevojshme t nnvizohet se, edhe pse jo aq e mbyllur dhe e veuar nga shtrati kryesor sa letrsia myslimane dhe bektashiane e periudhs, rryma katolike n letrsin shqiptare t fundit t shekullit t nntmbdhjet, me theksin e vet fetar e me kufizimet tematike, mbeti nj letrsi dytsore n krahasim me letrsin rilindse t romantizmit kombtar n rritje. Shqipria n fund t fundit nuk ishte nj vend kryesisht katolik dhe, me gjith shtytjen e fort t dhn nga kultura katolike shkodrane, ajo nuk mund t bhej e till.

    Lufta pr autonomi politike n kuadrin e Perandoris Osmane q po lngonte, dhe vullneti pr identitet e mbijetes t kulturs s nj populli t prapambetur e fetarisht t ndar u kristalizua n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet n lvizjen e zgjimit kombtar, q mori emrin Rilindje. Periudha e Rilindjes (16), q kap kryesisht vitet nga Lidhja e Prizrenit m 1878 e deri n shpalljen e pavarsis s Shqipris m 1912, zgjoi shqiptart dhe i bashkoi n nj trsi gjuhsore, n nj kultur e n nj komb. Midis qllimeve t lvizjes kombtare n kt periudh dhe forcs krijuese t letrsis shqiptare pati nj lidhje t brendshme organike. Kshtu, romantizmi kombtar u b rryma mbizotrues e letrsis s Rilindjes (17). Fryma kombtare n shkrime, d.m.th. letrsia n shrbim t identitetit kombtar, do t mbulohej m von me nj veshje tjetr, at t realizmit socialist, ku mbeti n shkalln e nj ideologjie shtetrore.

  2. #42
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.3 Vllezrit Frashri dhe letrsia e romantizmit kombtar t Rilindjes





    N nj park mbi Tiran ka nj prmendore kushtuar tre vllezrve Frashri, t cilt me veprn e tyre i dhan frymzim e forc lvizjes s Rilindjes Kombtare n fundin e shekullit t nntmbdhjet. Sado t larmishme nga njra-tjetra qen ndihmesat e tyre, Abdyl Frashri qe politikan, Naim Frashri poet, kurse Sami Frashri ideolog dhe dijetar, t tre kta vllezr nga fshati Frashr n Shqiprin e jugut patn nj gj t prbashkt: aspiratn e thell e dshirn e zjarrt pr vetvendosje t popullit t tyre q vuante nn zgjedhn turke.
    Pas vdekjes s prindrve, Halid Beut (1797-1859) dhe Emine Imrahorit (1814-1861), familja aristokrate Frashri u shprngul m 1865 nga fshati malor i Frashrit (sot n rrethin e Prmetit) e u vendos n Janin ku djemt m t vegjl ndiqnin shkolln e mesme Zosimea n gjuhn greke.

    Abdyl Frashri (18) (1839-1892), m i madhi i tet fmijve, punonte si tregtar para se t bhej npuns i Perandoris Osmane. Atij i ra tani barra pr t mbajtur familjen. M 1877 u emrua prgjegjs i dogans n Janin dhe po at vit u zgjodh antar i Parlamentit Turk. N dhjetor 1877, s bashku me intelektual t tjer shqiptar, ndr ta edhe vllai m i vogl Samiu, ai themeloi Komitetin qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare n Konstantinopoj (Stamboll) me synimin q shqiptart t fitonin nj far autonomie prbrenda Perandoris Osmane. Pas fitores s rusve dhe serbve mbi Perandorin Osmane m 31 janar

    __________________________________________________ _________________

    16 Pr periudhn e historis shqiptare t Rilindjes ekziston nj korpus i madh shkrimesh, si nga autor shqiptar ashtu edhe t huaj. kr. pr shembull, K. Frashri 1962, Skendi 1953a, 1953b, 1954, 1967, Bartl 1968, Faensen 1980, dhe G. Shpuza 1988.

    17 Pr letrsin e Rilindjes n prgjithsi kr. Fullani (red.) 1973, Faensen 1980, Bihiku (red.) 1981, Qosja 1984, 1986, Xholi 1987, dhe Stavileci 1990.

    18 kr. Bartl 1968, Faensen 1980, f. 99-101, K. Frashri 1984, 1990.
    __________________________________________________ _________________

    1878 dhe Traktatit t Shn Stefanit m 3 mars 1878, q vendosi aneksimin e nj pjese t madhe t territorit me popullsi shqipfolse nga shteti i posaformuar autonom bullgar dhe nga mbretrit tani t pavarura t Malit t Zi dhe Serbis, Abdyli i vuri edhe m shum talentin dhe energjit e veta n shrbim t shtjes s ngutshme shqiptare. Pikrisht n artikujt e tij n gazeta turke e greke gjetn shprehje pr her t par shqetsimet dhe droja e popullsis shqiptare t Ballkanit pr pasojat e ktij traktati. Kongresi i Berlinit, q u mblodh m pas m 13 qershor 1878, kishte konfirmuar pavarsin e Rumanis, Serbis, Malit t Zi si dhe nj qeverisje autonome n Bullgari, ndrsa interesat e shqiptarve nuk qen prfillur fare. Meq shumica e shqiptarve asokohe ishin mysliman, pra edhe pjes prbrse e Perandoris Osmane, t ciln ata gjithmon kishin qen t detyruar ta mbshtetnin me qllim q t mbroheshin vet nga aspiratat ekspansioniste t fqinjve t tyre t krishter, ata nuk kishin shum shpresa pr t gjetur mirkuptim n Evrop, kurse n kt kongres nuk patn as edhe nj fuqi t madhe q t mbronte interesat e tyre. As edhe qenia e tyre si popull nuk u njoh. T ndodhur para mundsis s coptimit t vendit, shqiptart mysliman, ortodoks e katolik bashk ndien nevojn pr t vepruar n kuadrin e nj lvizjeje kombtare.
    M 10 qershor 1878 delegat nga e gjith Shqipria u mblodhn n Prizren pr t hartuar nj platform politike t prbashkt n Lidhjen e Prizrenit (19), pa dyshim n fillim me prkrahjen e heshtur t qeveris osmane. Fjaln e hapjes e mbajti Abdyl Frashri, i cili prfaqsonte Komitetin qendror nga Stambolli. Kararnameja, vendimet e Lidhjes s Prizrenit, u miratuan e u nnshkruan nga dyzet e shtat bejler shqiptar m 18 qershor 1878. Ndr to ishin:


    1. mospranimi pr t'i dorzuar territore Serbis, Malit t Zi dhe Greqis;
    2. krkesa pr t kthyer t gjitha tokat me popullsi shqipfolse t aneksuara nga Serbia dhe Mali i Zi;
    3. autonomia brenda Perandoris; dhe
    4. ndrprerja e thirrjes nn arm dhe e taksave nga qeveria qendrore n Stamboll.


    Pas ksaj mbledhjeje historike, q shrbeu pr t'i dhn hov lvizjes kombtare, Abdyl Frashri u kthye n Shqiprin e jugut, ku organizoi nj Komitet t Lidhjes dhe filloi t mbledh trupa pr t kundrshtuar aneksimin e jugut t vendit nga Greqia. Nj mbledhje e rndsishme e ifligarve mysliman dhe t krshter n teqen e bektashinjve n fshatin e tij t lindjes Frashr miratoi nj program pr autonomi, i cili u pranua nga Lidhja n Prizren m 27 nntor 1878. Programi i ksaj mbledhjeje u botua m von nga Sami Frashri n Stamboll n t prditshmen Tercmn-i-ark. M 1879, Abdyl Frashri bri nj udhtim npr Evrop dhe vizitoi Berlinin, Parisin, Vjenn dhe Romn bashk me Mehmed Ali Vrionin pr t krkuar prkrahje pr shtjen shqiptare e pr t'u dorzuar Fuqive t Mdha nj memorandum me krkesat e shqiptarve. N tetor 1879 ai bashkthemeloi n Stamboll Shoqrin e t shtypuri shkronja shqip. N mesin e vitit 1880, delegatt e lvizjes kombtare n Gjirokastr miratuan me ndihmn e tij nj program pr autonomin e Shqipris. Edhe pse n kt koh ecejaket e tij qen nn vzhgimin e rrept t autoriteteve t Stambollit, ai ia doli mban t shkoj n Prizren n dhjetor 1880 e nj muaj m pas t ndikoj n formimin e nj Kuverne t Prdorme (qeveri t prkohshme), e cila e shtriu autoritetin e saj anemban Kosovs e deri n Shkup. N Dibr Abdyl Frashri rrzoi mytesarifin turk dhe e vuri qytetin nn administrimin e Lidhjes, por n fund t prillit 1881 Porta e Lart nuk duroi m dhe drgoi trupa pr t shtypur kryengritjen. Pas qndress n Gjakov dhe pas shtypjes s Lidhjes Abdyl Frashri u shtrngua t marr arratin nga ana perndimore pr t dal n Adriatik, nga ku shpresonte t ikte n Itali. Duke kaluar

    __________________________________________________ _________________

    19 kr. Dako 1922, Mehdi Frashri 1927, Belegu 1939, dhe K. Frashri 1979.
    __________________________________________________ _________________

    lumin Shkumbin pran Elbasanit, ai u kap nga forcat turke dhe u dnua me burgim t prjetshm. Pas katr vitesh n nj burg turk, Abdyl Frashri u fal me ndrmjetsin e Gazi Osman pashs n fund t vitit 1885. Vdiq n Stamboll m 23 tetor 1892, jo si figur me rndsi t drejtprdrejt pr letrsin shqiptare, por si njeri q, me veprimtarin e vet politike, u b pishtar q u ndriti rrugn dy vllezrve m t rinj, t cilt do ta shpinin prpara letrsin dhe kulturn shqiptare si askush m par.

    Naim Frashri (20) (1846-1900) konsiderohet sot si poeti kombtar i Shqipris. Fmijrin e kaloi n fshatin Frashr, ku pa dyshim nisi t msoj turqishten, persishten e arabishten dhe ku, n teqen e bektashinjve, u gatua me traditat shpirtrore t Orientit. N Janin Naim Frashri ndoqi gjimnazin Zosimea, ku dhe mori bazat e shkollimit klasik sipas sistemeve perndimore. Ktu ai do t studionte greqishten e vjetr e t re, frngjishten, italishten dhe, prve ktyre, do t msonte privatisht gjuht orientale. Me kalimin e viteve e ndjeu veten m t afruar e t lidhur me fen e tij panteistike bektashiane, me poett klasik persian e me epokn e Iluminizmit frng. Shkollimi n Janin e bri at shembull t shklqyer t nj intelektuali osman t fundshekullit t nntmbdhjet t familjarizuar njsoj me t dyja kulturat, me at perndimore e me at orientale. Pasi kreu t mesmen m 1870, jetoi pr ca koh n Stamboll, ku botoi nj Kavid-i frisiyye dar tarz-i nevn, Stamboll 1871 [1288 A.H.] (Gramatik e persishtes me nj metod t re). Pr arsye shndetsore u kthye n Shqipri, me shpres se klima malore do ta shptonte nga tuberkulozi, nga i cili qe smur n fmijri. Punoi si npuns, n fillim n Berat, kurse nga 1874 deri m 1877 si npuns dogane n Sarand, prball Korfuzit. Dihet edhe se ka kaluar nj far kohe n qendrn kurative austriake t Badenit pr t'u shruar nga reumatizmi, dhe, gjat nj vizite n Vjen, pati rastin t shoh me syt e vet e t adhuroj shpatn dhe prkrenaren e heroit shqiptar Sknderbeut (1405-1468), simbole kto t qndress kombtare. M 1881 ose 1882 u kthye n Stamboll dhe, pas arrestimit
    t vllait Abdyl n Janin n fund t prillit 1881, nisi t luaj nj rol t rndsishm n veprimtarin kombtare t shqiptarve t atjeshm. Mori pjes n punn e Komitetit qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare dhe t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip, q ishte themeluar m 1879. Edhe pse deri n kt koh Naim Frashri nuk kishte botuar gj me rndsi n gjuhn shqipe, ai dhe i vllai m i vogl Samiu do t bheshin shum shpejt qendra e lvizjes kombtare shqiptare n brigjet e Bosforit.

    Naim Frashri sht autori i gjithsej njzet e dy veprave: katr n turqishte, nj n persishte, dy n greqishte dhe pesmbdhjet n shqipe. Duke qen se ishte n nj post delikat si drejtor i kshillit t censurs n Ministrin e Arsimit t Turqis, me mundsi n disa raste pr t'i br bisht ndalimit t librave dhe botimeve n shqipe nga ana e Ports s Lart, Naimi e pa t arsyeshme t mos prdorte emrin e mbiemrin n shum nga botimet e veta, por t shnonte vetm 'nga N.H.', 'nga N.H.F.', ose 'nga N.F.'. Ndr botimet n gjuh t huaj, t cilat mbizotruan n periudhn e par t krijimtaris e q mbetn pjes prbrse e veprs s tij gjat gjith jets, jan: Ihtiraat ve kefiyat, Konstantinopoj 1881/82 [1298 A. H.] (Shpikje dhe zbulime), nj traktat shkollor n turqishte; Fusli erbe'a, Konstantinopoj 1883 (Katr stint), nj prmbledhje prozash e vargjesh n turqishte sipas nj vepre t letrsis frnge; Tahayyulat, Konstantinopoj 1884 (ndrrimet), nj prmbledhje 200-faqesh me poezi persiane; Ilyada, Konstantinopoj 1886, prkthim turqishte i librit t par t Iliads s Homerit; Ho alths pothos tn skypetarn, Bukuresht 1886 (Dshira e vrtet e shqiptarve), nj poem greqishte, ku u parashtronte qllimet e lvizjes kombtare grekve e sidomos shqiptarve t jugut, shum nga t cilt, pr arsye shkollimi, mund t lexonin vetm n greqishte; dhe Ho ers, Konstantinopoj 1895 (Dashuria), nj poem lirike me tet

    __________________________________________________ _________________

    20 kr. Kokojka 1901, Naim Frashrit 1925, Xholi 1962, Faensen 1980, f. 101-105, Shuteriqi 1982, Qosja 1986, Xh. Murati 1993, dhe Qazimi 1996.
    __________________________________________________ _________________


    kng, edhe kjo n greqishte, ku ai shprehte afrin e tij me kulturn greke.
    Me sa duket, krijimtaria letrare e Naim Frashrit n gjuhn shqipe ka filluar rreth vitit 1880, kur vjersha e tij atdhetare Shqipria qarkulloi n dorshkrim ndr nacionalistt shqiptar jasht vendit, sidomos n Rumani. Kjo vepr n 106 vargje me tetrroksh mjaft t parregullt, rima t shpejta dhe, krahasuar me veprat e mvonshme, e cekt nga prmbajtja, u botua shum von n vitet e fundit t jets s poetit (1897). Naimi ktu trajtoi shum nga temat e tij t plqyera, ato q do t rishfaqeshin t trajtuara me nj nivel m t lart artistik n krijimet e mvonshme: prejardhja e lasht pellazgjike e shqiptarve, heronjt kombtar t s kaluars, nevoja pr shkolla n gjuhn shqipe pr t kaprcyer prapambetjen, etj.

    Meq Porta e Lart nuk lejonte botimin e librave n gjuhn shqipe n Konstantinopoj, veprat m t mirnjohura t Naim Frashrit nuk u botuan n qendrn e Perandoris Osmane, por n Bukuresht, ku kishte nj ngulim t rndsishm e t zhvilluar shqiptarsh e ku ishte ngritur nj shtypshkronj shqiptare nga Shoqri e t shtypuri shkronja shqip (21) m 1886. Po ktu ai botoi nj varg doracaksh n gjuhn shqipe pr shkollat fillore, si p.sh. tekstin n dy pjes E kndimit unavet kndonjtoreja, Bukuresht 1886; Vjersha pr msonjtoret t para, Bukuresht 1886; Istori e prgjithshme pr msonjtoret t para, Bukuresht 1886; dhe Diturit pr msonjtoret t para, Bukuresht 1888. Ai ushtroi gjithashtu gjith ndikimin e vet pr marrjen e autorizimit q lejonte hapjen e s pars shkoll fillore n gjuhn shqipe n Kor m 1887.

    Edhe prmbledhjet poetike m t njohura t tij jan botuar n Bukuresht. Bagti e bujqsija, Bukuresht 1886, sht nj poem baritore me 450 vargje, q t kujton Virgjilin (70-19 para ers son) me plot shemblltyra e tablo t atdheut t tij malor. Ajo u b jashtzakonisht popullore ndr bashkatdhetart e Naimit dhe u fut n Shqipri fshehtas me karvanet e udhtarve. N t poeti shpreh paknaqsin pr jetn n qytet, pa dyshim nga prvoja e vet n brigjet zhurmmdha t Bosforit, si dhe idealizon fshatin e largt shqiptar pr t cilin e ka zhuritur malli. Poema sht nj himn pr natyrn n traditat e romantizmit evropian, por njkohsisht me thelb realist e toksor e ku, ashtu si Hesiodi (shek. i 8-t para ers son) n veprn 'Pun dhe Dit', Virgjili n 'Gjeorgjiket' apo poeti i madh lituanez i shekullit t tetmbdhjet Kristijonas Donelaitis (1714-1780) n veprn e tij disi m pak idilike 'Stint', Naim Frashri u kndon tufave t dhenve e kopeve t bagtis, si dhe gzimit dhe djerss s jets fshatare.

    Krenaria e nj populli q lufton pr liri dhe dashuria pr Shqiprin, q e prshkojn kt poezi, shprehen prmbledhtazi n hyrje t poems, vargjet e s cils do fmij shkolle n Shqipri i di ose duhet t'i dij prmendsh:

    "O malet' e Shqipris e ju o lisat' e gjat!
    Fushat e gjera me lule, q'u kam ndr mnt dit' e nat!
    Ju bregore bukuroshe e ju lumnjt' e kulluar!
    uka, kodra, brinja, grxhe dhe pylle t gjelbruar!
    Do t kndonj bagtin, q mbani ju e ushqeni,
    O vndethit' e bekuar! ju mndjen ma dfreni.

    Ti Shqipri m ep nderr, m ep emrin shqiptar
    Zmrn ti ma gatove plot me dshir dhe me zjar.

    Shqipri! o mma ime! ndonse jam i mrguar,
    Dashurin tnde kurr zmra s'e ka harruar."


    __________________________________________________ _________________


    21 kr. Myzyri 1979.

    __________________________________________________ _________________

  3. #43
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    N prmbledhjen Lulet e vers, Bukuresht 1890, ai u kndon bukurive t fshatit shqiptar n njzet e tri vjersha me kumbim t plot. Ktu filozofia panteiste e edukats s tij bektashiane dhe ndikimi i fuqishm i klasikve persian harmonizohen bukur me idealizmin atdhetar - nj krijimtari letrare kjo n shrbim t qllimeve t identitetit kombtar. Ndr vjersha t tilla jan: Jeta, Koh' e shkuar, Fyelli, Zmra, T vdekurit, Bilbili, Gjuha jon, dhe Perndija. Tipike pr prirjen e re filozofike t letrsis shqiptare q solli Naim Frashri sht vjersha e tij Shpreh:

    "Kam shum shpres
    Te Perndija. Q t mos jes
    Kshu Shqipria,
    Po t ndritohet
    T lulzohet.


    Pa vjen nj dit Q t na sjell
    T madhe drit P'ajo t pjell:
    Qytetrin, Fatbardhsin.

    Vllazrija Edhe bashkimi
    E njerzija sht shptimi,
    Lum kush t'arrijn!
    Pa do t vijn.

    Q Shqiprija Do t ndritohet
    Dhe ligsija
    Do t mrgohet.
    Jak' e vrtet! Pse rri e qet?

    Pr Shqiprin Ditt e mira
    Pasktaj vin Shkoj errsira,
    Lum kush t rronj,
    T'a shoh zonj!

    Se Shqiptari E gjuh' e tija
    Ven s mbari
    Dhe Shqiprija,
    Lum kush t'a shoh
    Pr pak koh.

    Pa diturit
    Dhe mbrothsija
    E mirsit
    Dhe njerzija
    Do t burojn
    Nuk mnojn."



    Prmbledhja poetike Parajsa dhe fjala fluturake, Bukuresht 1894, e botuar s bashku me shkrimet moralizuese Msime, Bukuresht 1894, dshmuan lidhjen e thell shpirtrore me heronjt e s kaluars dhe me traditat shpirtrore t Orientit, sidomos t mistikve persian.

    Dy vjet m pas doli Iliad e Omirit, Bukuresht 1896, prkthim shqip i librit t par t Iliads, t cilin Naimi e kishte pas botuar t prkthyer turqisht dhjet vjet m par. Istori' e Skenderbeut, Bukuresht 1898, sht nj poem epike historike prej 11,500 vargjesh q Naimi duhet ta ket shkruar rreth vitit 1895, n periudhn e fundit krijuese, e q e shihte si kryeveprn e vet. Figura e heroit kombtar shqiptar Sknderbeut (1405-1468), simboli dhe thelbi i qndress kundr sundimit t huaj, kishte nj forc trheqse t veant pr intelektualt e periudhs s Rilindjes e pr njerzit e thjesht. Naim Frashri nuk mund t gjente tem m t mir pr nj poem epike kombtare se jeta e princit t merituar, q sprapsi trembdhjet fushata ushtarake osmane njra pas tjetrs n shekullin e pesmbdhjet e q mbrojti pavarsin e vendit t vet derisa vdiq. Kjo biografi n rend kronologjik me njzet e dy kng e varg tetrroksh, mbizotruese n letrsin gojore, u b libri m i lexuar i letrsis shqipe asokohe. Ajo prbnte dhe testamentin politik t poetit. Edhe pse sht nj vepr themelore e romantizmit kombtar shqiptar t periudhs, Istori' e Skenderbeut nuk i qndroi provs s kohs si poem epike kombtare. Ajo vuan nga po ato dobsi artistike q hasen n veprat e tjera t Naimit dhe n shum vepra t letrsis shqiptare t shekullit t njzet deri n ditt tona: retorika didaktike e moralizuese si dhe nj ndarje e prer bardh e zi e protagonistve n burra absolutisht t mir e burra absolutisht t kqinj, t gjith t mbledhur n nj re gri sentimentalizmi q t kput shpirtin.

    Nj vepr tjetr me prmasa t tilla, e botuar n nj vit me Istorin e Skenderbeut sht Qerbelaja, Bukuresht 1898, nj poem epike fetare shiite me njzetepes kng, q flet pr betejn e Qerbelas n Irak n vitin 680 t ers son, ku u vra Huseini, nip i profetit Muhamed. Ndryshe nga Istori' e Skenderbeut, Qerbelaja sht nj poem narrative pa ndonj hero ose personazh kryesor. Ndoshta ka marr deri diku si model poemat islamike n gjuhn shqipe t paraardhsve t tij - Myhtarnamen, 1868, t Shahin bej Frashrit, dhe Hadikaja, 1842, t Dalip Frashrit, t dyja t pabotuara - ndonse letrsia fetare turke e persiane do t'i kishte dhn poetit fetar prototipa m t plot. Pr shkak t tems krejtsisht fetare, Qerbelaja kurr nuk gzoi at popullaritet q pati ndr lexuesit shqiptar t shekullit t njzet Istori' e Skenderbeut. Ktu mund t vihen re shum elemente t botkuptimit fetar t Naim Frashrit, sidomos panteizmi mbi t cilin ai prsiatej n vargjet e Fletores s Bektashinjet. N kngn e fundit t Qerbelas, pr shembull, lexojm:

    "Besojm Zotn' e vrtet
    Q'sht gjithsija vet,
    Pa at s'ka vnt gjkundi,
    Ajy 'sht kreji dhe fundi.
    M 'do an, q shikojm,
    Ftyrn' e tij vshtojm,
    E tr 'sht kjo jet,
    sht' ay Zot' i vrtet!
    Lulet, q lulzojn,

    Bukurin' e tij tregojn,
    Ajy sht trndafili,
    Ajy vet dhe bilbili,
    Po kur desh Zot' i vrtet
    T dil faqeza n jet,
    Ahere bri njerin."


    Me rndsi t madhe pr t njohur sektin panteist t fsheht bektashi sht Fletore e Bektashinjet, Bukuresht 1896, e Naim Frashrit. Frashri besonte se besimi liberal bektash, me t cilin ai qe lidhur q n fmini n Frashr, nj dit do t mbisundonte si fe e re e Shqipris (22). Prderisa ky besim i kishte rrnjt edhe n Kuranin mysliman, edhe n Bibln e krishter, ai mund t prforconte unitetin midis njerzve me fe t ndryshme. Fletorja prmban nj paraqitje hyrse t fes bektashiane dhe dhjet vjersha fetare q japin nj tablo t rrall pr besimin e ktij sekti (23), i cili n shekullin e nntmbdhjet luajti nj rol t rndsishm pr mbijetesn e kulturs shqiptare, sidomos me prhapjen fshehurazi t librave shqip. Ajo fillon kshtu:

    "Bektashit besojn Zotn' e math e t vrtet, Muhammet-Alin, Hadixhen' e Fatimen edhe Hasan e Hysen. T dy-mb-dhet' Imamt q jan: Ali, Hasan, Hysen, Zejnel- Abidin, Muhamet-Bakir, Xhafer-Sadik, Musa-Qazim, Ali-Riza, Muhammet-Teki, Ali- Neki, Hasan-Asqeri, Muhammet-Mehdi. Kan gjith at' Alin edhe mm Fatimen. Besojn dhe gjith t mirt, q jan t par' e t pasdajm. Se besojn mirsin dhe asaj i falen. Pa si, besojn' e duan kta ashtu dhe Musan' e Merjemen dhe Isan' e shrbtort' e tija. T par kan Xhafer-Sadikn edhe plak Haxhi-Bektash-Velin, q'sht ng'ajo der. Kta t gjith kan thn: bj mir' e mos bj keq. Ksaj fjale i kan prur bes Bektashit. E vrteta dh'e drejta edhe mndja e urtsia dhe gjith mirsit mbretrojn n kt' udh. Bes' e Bektashive sht nj udh' e gjer, q ka prpara drit urtsin, vllazrin, miqsin, dashurin, njerzin edhe gjith mirsit. Me nj'an ka lulet' e dituris, m'ant tjatr t s vrtets. Pa dituri e pa t vrtet dhe pa vllazri s'munt t bnet njeriu Bektashi i vrtet. Ngaj Bektashinjet gjithsia sht vet Perndija."

    Me gjith kt lloj panteizmi e universaliteti, bindjet bektashiane t Naim Frashrit kan nj ngjyr t fort kombtare: "Nuk vetm n mest t tyre Bektashit, po dhe me gjith njerzin jan vllezr' e shpirt. Duan si shpirtin' e tyre dhe t tjert mysliman' e t krishter dhe shkojn mir' e bukur me gjith njerzin. Po m shum duan Mmdhen edhe mmdhetart, q kjo sht m'e mir nga gjith t mirat... T prpiqen dit' e nat pr at
    __________________________________________________ _________________

    22 kr. Plasari 1993.

    23 Pas ndalimit t t gjitha sekteve t dervishve n Turqi n vjeshtn e vitit 1925, bektashinjt e transferuan selin e tyre qendrore n Tiran dhe themeluan nj bashksi fetare t pavarur, q vazhdoi deri n vitet pesdhjet. Kjo bashksi u shprnda m 1967, kur nj dekret qeveritar ndaloi t gjith veprimtarin fetare n Shqipri. Pas heqjes s ktij ndalimi, m 27 janar 1991 u krijua n Tiran nj komitet i prkohshm pr ringjalljen e bashksis bektashiane. Fletore e Bektashinjet ende mungon n botimin e fundit n Tiran t veprave t Naim Frashrit, Vepra t zgjedhura 1-2 (Akademia e Shkencave, Tiran 1980, 1985), por sht n vllimin 2 t botimit n Prishtin, Vepra 1-8 (Rilindja, Prishtin 1986). Dy teqe bektashinjsh ishin ende n aktivitet n fund t periudhs s diktaturs, ndonse t dyja jasht Shqipris: nj n Gjakov dhe nj n Taylor, afr Detroitit n Miigan (SHBA).

    __________________________________________________ _________________

  4. #44
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    komp, q'i quan At e prgjrohet pr ata, t punojn bashk me parsin' e me pleqsin pr shptim t Shqipris' e t Shqiptarit, pr diturit e pr qytetrit t Kombit e t Mmdheut t tyre, pr gjuhn e vet dhe pr gjith mbrothsit' e mbarsit etj, etj."

    Naim Frashri ishte pr pavarsin e besimit nga pr evi qendrore e fshatit Haxhi Bektash Qoj n Anadoll dhe propozoi nj baba apo dede shqiptar n krye t bektashinjve shqiptar. Ai gjithashtu qe i pari q futi n prdorim nj numr termash shqip n vend t termave turqisht t prdorur tradicionalisht nga bektashinjt shqiptar: t n vend t turqishtes baba, dhe gjysh n vend t turqishtes dede, me qllim q t'i jepte fes bektashiane karakter kombtar e t'i bashkonte t gjith shqiptart. Rndsia e Naim Frashrit si poet i Rilindjes e madje si 'poet kombtar' qndron jo aq n talentin e shprehjes letrare e as n nivelin artistik t poezis s tij, sesa n mesazhet sociopolitike, filozofike e fetare q prcjell, t cilat synonin para s gjithash vetdijen kombtare dhe, duke ndjekur traditn bektashiane, t arrihej nj kaprcim i ndarjeve fetare brenda vendit. Ndikimi i tij mbi shkrimtart shqiptar n fillim t shekullit t njzet ishte i jashtzakonshm. Q kur ishte gjall, shum nga vargjet e tij u muzikuan e u knduan si kng popullore, kurse gjuhn shqipe ai e ngriti n shkalln e nj gjuhe letrare t prpunuar bukur.

    Nga vllezrit Frashri, ai me talent m t shumanshm e universal, ishte pa dyshim Sami Frashri (24) (1850-1904), i njohur n turqishte me emrin emseddin Sami. Ai u dallua si shkrimtar, botues dhe ideolog i lvizjes kombtare. Ashtu si i vllai Naimi, edhe Samiu n fillim ra n kontakt me rrymat e filozofis perndimore n gjimnazin Zosimea t Janins, ku dhe studioi greqishten, frngjishten dhe italishten. Prve tyre, me msues t posam n shtpi msoi arabishten, turqishten dhe persishten. M 1871, Sami Frashrit iu dha nj detyr e thjesht n administratn e vilajetit t Janins para se t shprngulej n Konstantinopoj m 1872 pr t punuar n zyrn qeveritare t shtypit. N kryeqytetin e zhurmshm t Perandoris Osmane zuri miq shkrimtart turq Namik Qemal (1840-1888) dhe Ebzziya Tevfik (1849-1913), si dhe hoxhn shqiptar Hasan Tahsin (1811-1881). M 1874 Sami Frashri ndenji nnt muaj n Tripoli, ku nxori n arabishte e n turqishte gazetn Tarabulus. Nuk dihet mir nse atje e internuan (mikun e tij Namik Qemal e kishin internuar n Famagusta t Qipros pr botime shkrimesh q nuk i kishin plqyer Ports m 1873) apo thjesht e drguan si njeri t aft pr t br punn. Sidoqoft, me t'u kthyer n Stamboll, u mor prher e m shum me botime dhe nxori revistn Sabah 1876 (Mngjesi).

    M 1877 Sami Frashri punoi pes muaj si sekretar i Sava Pashs, guvernator i ishullit t Rodit, kurse m pas si sekretar i komisionit ushtarak t Janins t kryesuar nga Abedin Pasha. N vjesht t vitit 1877 u kthye prsri n Konstantinopoj dhe drejtoi t prditshmen turqisht Tercmn-i ark 1878 (Interpreti i Lindjes), ku botonte pikpamjet dhe komentet e tij pr ngjarjet politike t dits. Kt gazet ai e prdori veanrisht si tribun pr shpalljen e krkesave dhe dshirave t pakics shqiptare brenda Perandoris. Botues i palodhur, Sami Frashri m pas botoi revistn Aile 1879 (Familja) dhe Hafta 1880/81 (Java). S bashku me t vllan, Abdylin, ather antar i Parlamentit, e me Koto Hoxhin (1824-1895), Zija Prishtinn, Pandeli Sotirin (1843-1891), Hasan Tahsinin (1811-1881), Pashko Vasn (1825-1892), Jani Vreton (1820-1900), etj., ai punoi n Komitetin qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare, q e kemi zn n goj m par, e q mbshteti krkesat e shqiptarve pr autonomi n kohn e Lidhjes s Prizrenit. Nj penges e veant pr lulzimin e kulturs shqiptare n Perandorin Osmane, prve qndrimit prgjithsisht armiqsor t autoriteteve turke, ishte ende mungesa e nj alfabeti t pranueshm t gjuhs shqipe. N fillim t vitit 1879, Komiteti qendror ngriti nj komision pr

    __________________________________________________ _________________

    24 kr. Hakki 1895, Daglioglu 1934, K. Frashri 1955, 1966, Reso 1962, Kaleshi
    1968, 1970, 1971b, Levend 1969, Xholi 1978, Faensen 1980, f. 105-112, Bakiu 1982, ollaku 1986 dhe Hamiti 1995a.
    __________________________________________________ _________________

    alfabetin nn drejtimin e Sami Frashrit dhe pr ta trajtuar prsri problemin e drejtshkrimit. Alfabeti i krijuar nga Sami Frashri, q pastaj u miratua nga komisioni, ishte nj sistem fonetik i mbshtetur kryesisht n shkronja latine, duke i shtuar edhe disa shkronja greke e cirilike. M 12 tetor 1879, nga antar t shquar t bashksis shqiptare n Konstantinopoj u ngrit ajo q prmendm m par - Shoqri e t shtypuri shkronja shqip, e cila kryesohej nga Sami Frashri. Pas ndalimit t veprimtarive t saj, Shoqria e shprnguli selin n Bukuresht, ku u shtypn shum libra n gjuhn shqipe - ndr ta edhe veprat kryesore t Naim e Sami Frashrit. Atje, pr shembull, u botuan tekstet shkollore n gjuhn shqipe t shkruara nga Sami Frashri:

    Abetare e gjuhs shqip, Bukuresht 1886, Dheshkronj, Bukuresht 1888 dhe Shkronjtore e gjuhs shqip, Bukuresht 1886, kjo e fundit - e para gramatik shkollore e shqipes. Problemi i alfabetit vazhdoi t preokupoj figurat udhheqse t lvizjes kombtare edhe n vitet e ardhshme. M 14-22 nntor 1908, n qytetin maqedonas t Manastirit u mbajt nj kongres pr t vendosur prfundimisht pr alfabetin. Kongresi u thirr me nismn e shoqris letrare Bashkimi nn Gjergj Fishtn, dhe u kryesua nga Mid'hat bej Frashri, i biri i Abdyl Frashrit. N Kongresin e Manastirit, sikundr dihet, morn pjes delegat katolik, ortodoks e mysliman nga Shqipria e jasht saj, ndr ta Shahin Kolonja, Ndre Mjeda, Hil Mosi dhe Sotir Peci. Tre alfabetet kryesore q u hodhn pr diskutim ishin: alfabeti q prmendm i Stambollit, i hartuar nga Sami Frashri, alfabeti i Bashkimit i mbshtetur nga Gjergj Fishta dhe shoqata e tij letrare Bashkimi e Shkodrs dhe alfabeti Agimi i shoqris letrare Agimi t prfaqsuar nga Ndre Mjeda. U zgjodh nj komision prej njmbdhjet delegatsh i kryesuar nga Fishta, dhe pas dy dit debatesh ata vendosn t mbshtetnin dy alfabete: nj form t modifikuar t alfabetit t Stambollit t Sami Frashrit, i cili po prdorej m gjer asokohe, dhe nj alfabet t ri latin gati t njjt me at t Bashkimit pr ta pasur m t leht shtypjen e librave jasht Shqipris.

    Sami Frashri sht autor i rreth pesdhjet veprave si dhe i nj numri t madh artikujsh npr gazeta. Interesimet e tij prgjithsisht ishin m shum shkencore sesa letrare. Midis viteve 1882 dhe 1902 ai botoi turqisht e arabisht gjasht doracak pr shkolla. Madje botimet e tij n turqishte jan me rndsi m universale se veprat n gjuhn shqipe. M 1872 Sami Frashri botoi at q prgjithsisht merret si romani i par turqisht e, njherazi, romani i par i shkruar e i botuar nga nj shqiptar, librin me 180 faqe Taauk-u Tal'at ve Fitnat (Dashuria e Talatit me Fitneten) (25). Ai i prket kohs s vet, por edhe i dha prozs asokohe nj far drejtimi.

    N lagjen Aksaraj t Stambollit, nntmbdhjet vjeari Talat bie n dashuri me nj vajz t quajtur Fitnete, t ciln e mban mbyllur njerku i saj Haxhibaba. Me qllim q ta takoj, Talati vishet si vajz me emrin Ragibe dhe paraqitet n shtpin e Haxhibabait pr t'i br shoqri Fitnetes. Fitneten e trheq menjher kjo Talat/Ragibe, por nuk dyshon pr ndonj rreng. Pas pak ditsh, shpallet se Fitneten do ta martojn, kundr vullnetit t saj, me t kamurin dyzetvjear Ali bej. E dshpruar Fitnetja ia tregon Talat/Ragibes, i cili i shfaqet si sht n t vrtet dhe i shpreh dashurin, por pa dobi. Vajzn e largojn menjher dhe e shpien fshehurazi n sarajet e Ali beut n Ysqydar, n ann tjetr t Bosforit. Megjithat, Fitnetja arrin t lajmroj Talatin se ku ndodhet. Ali beu prpiqet disa her ta bj pr vete Fitneten, n mnyr q ajo t'i jepet, por vajza e spraps si trime, dhe hern e fundit humb hajmalin. Nga kjo stringl Ali beu zbulon se ajo q do bhej nusja e tij n t vrtet ishte e bija e humbur prej kohsh. Por po at ast Fitnetja, n kulmin e dshprimit, vret veten me thik dhe vdes. Nuk mbetet tjetr vese t sulet Talati e ta gjej t vdekur Fitneten e tij t dashur. Vdes edhe ai, kurse Ali beu i piklluar luan mendsh.

    __________________________________________________ _________________

    25 kr. Hetzer 1991.

    __________________________________________________ _________________

    I till sht subjekti i historis s dashuris sentimentale t Talatit me Fitneten, plotsisht n pajtim me shijet e kohs. Bashkrendimi i elementeve orientale dhe oksidentale nuk sht kurrsesi realist, por fakti sht se ai prmban nj doz t mir kritike sociale, sidomos pr gjendjen e gruas n shoqrin osmane. M fort se gjithka, Sami Frashri ishte nj edukator. Drama e Sami Frashrit n 180 faqe Besa yahud ahde vefa ('Besa' ose mbajtja e fjals),
    e botuar n Konstantinopoj m 1875, dhe e prkthyer shqip nga Abdyl Ypi Kolonja m 1901, kurse anglisht nga Nelo Drizari (1902-1978) me titullin Pledge of honor, an Albanian tragedy, Nju Jork 1945, u shfaq pr her t par m 6 prill 1874 n 'Osmanli Tiyatrosu' (Teatri Osman). Kjo pjes, q pr shijet e sotme ka nj ton disi melodramatike, nxjerr n pah dilemn tragjike t nj babai, q paraplqen t vras t birin vetm e vetm q t mbaj besn, fjaln e dhn.

    M 1884, me ndihmn e botuesit armen t gazetave Mihran, Sami Frashri botoi nj kolan librash pr kultur t prgjithshme, drejtuar publikut t gjer turk. Kt kolan me titull Cep Ktphanesi (Biblioteka xhepi) e shfrytzoi pr t botuar pesmbdhjet nga veprat e tij. N kt mnyr u b figur e shquar n shoqrin e Konstantinopojs. Si leksikograf i turqishtes, Sami Frashri botoi n 1630 faqe Kams-u fransev, fransizcadan trkeye lugat, Konstantinopoj 1882 [1299 A.H.] (Fjalor frngjisht-turqisht); nj Kams-u fransev, trkeden fransizcaya lugat, Konstantinopoj 1883 [1301 A.H.] (Fjalor turqisht-frngjisht), dhe n dy vllime Kams-u trk, Konstantinopoj 1900/1901 [1317 A.H.] (Fjalor turqisht), rishtypur n Stamboll 1979, q edhe sot konsiderohet i vlefshm dhe u shfrytzua nga Shoqata Filologjike Turke (Trk Dil Kurumu) m 1932 si udhrrfyes pr krijimin e gjuhs letrare bashkkohore turke. Mungesa e fondeve e detyroi t braktis planin e tij t gjer pr nj Kams-u Arab (Fjalor arabisht). Por pas dymbdhjet vjet prgatitjesh ai do t'ia dilte mban t botonte veprn e tij monumentale n gjasht vllime, enciklopedia turke e historis dhe gjeografis, Kams al-a'lm, Konstantinopoj 1889-1896 [1306-1313 A.H.] (Fjalor i Bots). Me gjithsej 4830 faqe, Kams al-a'lm do t ishte nj vepr enciklopedike e jashtzakonshme pr kohn, q prmbante gjithashtu edhe t dhna t bollshme pr historin dhe gjeografin e Shqipris.

    Me sa duket Sami Frashri ka hartuar edhe nj fjalor t shqipes. N nj letr drejtuar Thimi Mitkos nga Bukureshti m 1885, Jani Vretoja i shkruan se kishte par nj fjaltor t Sami beut, q prmbante mbi 6000 fjal. Duke u nisur nga kmbngulja dhe prvoja e Sami Frashrit si leksikograf, sht plotsisht e mundshme q ky fjalor shqip t ket qen nj angazhim madhor q nuk arriti ta prfundoj. Nuk dihet asgj se ku mund t ndodhet ky dorshkrim tani. N fund t viteve nntdhjet, me gjith vshtirsit financiare, Sami Frashri projektoi dhe ndrtoi nj shtpi t madhe n lagjen Erenqoj t rrethins s Konstantinopojs. Kishte pr t mbajtur jo vetm familjen e vet (t shoqen Emine Velije me pes fmijt) por edhe dy fmijt e t vllait Abdyl, q kishte vdekur m 1892. Po n kt ndrtes ai vendosi bibliotekn e madhe personale t muar prej dhjet deri n dymbdhjet mij vllime.

    Rndsi t madhe pr lvizjen kombtare shqiptare kishte manifesti politik shum i lexuar i Sami Frashrit Shqipria - 'ka qn, 'sht e do t bhet? Mendime pr shptimt t mmdheut nga reziket q e kan rethuar, Bukuresht 1899, rishtypur n Sofje 1907, q u prkthye turqisht, greqisht, frngjisht, italisht dhe gjermanisht. Pasi jep nj pasqyr t shkurtr e me fantazi t historis s Shqipris, Sami Frashri vjen n prfundimin se Perandoria Osmane sht n grahmat e fundit dhe se ka ardhur koha q shqiptart t shkputen (krkes q e tejkalonte thirrjen e deriathershme pr autonomi) e t bhen zot t fateve t tyre. Ai e krahason 'T smurin e Bosforit' me nj q po mbytet e q prpiqet t kapet pas flokve t tjetrit pr t shptuar, dhe pastaj n mnyr retorike bn pyetjen se 'duhet br para nj rreziku t till: "T'i ap nj shkelm t shndosh kti tradhtori, q krkon ta mbytnj, ta drgonj n funt t detit edhe t shptonj vethen' e ti. Kjo sht udh' e shptimit e jo tjatr."

    Sami Frashri e pranon se shqiptart mund ta ken uar mir nn Turqin n t kaluarn, por proteston pr trajtimin si skllevr q nga koha e ligjeve t Tanzimatit. Shqipria i shrbente tani Perandoris Osmane vetm pr rekrut e pr taksa. E prapseprap, qllimi i afrt i manifestit t tij ishte autonomi e plot brenda Perandoris: "Sa t jet Tyrqia n'Evrop, duam t jet nn' at; edhe po s'na goditi e t na dbonj vet, kurr nuk do t duam t ndahemi fare soje." Por Perandoria n t vrtet ishte n grmadha dhe po afrohej dita q Shqipria t shkonte n rrugn e vet: "Ky sht nj njeri i vdekur; sado ta duam t vdekurin, duhet ta vm n dhet." Sami Frashri vazhdon t jap prfytyrimin e tij pr Shqiprin e ardhshme. Ai prvijon kufijt e vendit dhe shtjellon nj sistem qeverisjeje me pleqsi, q do t mblidhet n nj kryeqendr t re me emrin Skander Begas. Ai shkruan pr arsimin (shkollimi i detyruar nga mosha shtat deri n trembdhjet vje dhe themelimi i dy universiteteve), pr ndrtime publike (hekurudh shqiptare), pr kish autoqefale, pr bujqsi e industri. Ndonse disi utopike n tablon q jep, kjo monografi historike prbn manifestin e par politik konkret pr nj Shqipri t pavarur.

    Madje, ndrra pr pavarsi t plot ishte dika e re e mjaft e guximshme prderisa, sipas arsyetimit t shumics s intelektualve shqiptar t kohs, nj Shqipri autonome do t ishte m e sigurt brenda Perandoris, e mbrojtur nga synimet armiqsore e agresive t fqinjve grek, serb e malazez, q pa dyshim, do ta mbytnin shtetin e vogl n rast lufte. Sami Frashri n veprn e tij shkonte edhe m larg. Ky ishte testamenti q i linte popullit t vet - q ideali i lart i pavarsis s Shqipris ishte vrtet i realizueshm. Gjat gjith historis s tyre, shqiptart shpesh kishin br emr jasht, sidomos si npuns dhe shtetar n shrbim t Ports s Lart. Por Abdyl, Naim dhe Sami Frashri prfaqsonin, pr her t par, nj brez t ri intelektualsh shqiptar q, edhe pse t msuar n shkollat greke e t ushqyer me traditat e mdha kulturore t Orientit, ia kushtuan tr talentin dhe energjin atdheut t tyre, Shqipris. M 1937, eshtrat e Naim Frashrit u shprnguln nga Turqia pr n Tiran pr t'u prehur n rrethinat e kryeqytetit t ri t vogl, ndrsa ato t Abdylit m 1978 me rastin e 100-vjetorit t Lidhjes s Prizrenit. Sami Frashri, i madhi emseddin Sami, pr arsye t ndihmess s madhe ndaj kulturs turke, mbetet i varrosur n Stamboll.

  5. #45
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.4 Letrsia toske e Jugut t Shqipris nn ndikimin kulturor grek



    Shqiptart tosk n jug t vendit, ashtu si vllezrit Frashri, kishin qen gjithmon nn ndikimin e fort t Greqis e t kulturs ortodokse. Shqiptar e grek kishin jetuar pr shekuj me radh s bashku n kt zon kufitare midis Shqipris s jugut dhe Epirit. Me gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet, ngulimet e prziera dhe mungesa e nj vije kufitare prfundimtare midis shtetit t ri t pavarur grek dhe Shqipris, e cila ishte pjes prbrse e Perandoris Osmane, e kishin kthyer kt rajon politikisht n nj fui baruti, e cila shprtheu m n fund n luftrat ballkanike t fillimit t shekullit t njzet. Grekt i shihnin me mosbesim fqinjt e tyre t ashpr e t pabindur shqiptar, kurse shqiptart, nga ana e tyre, kishin qen gjithmon t lkundur n qndrimin ndaj grekve. Shum shqiptar kishin prfituar nga shkollimi dhe kultura greke, ka u kishte ngulitur nj adhurim t pafund pr qytetrimin helen. Gjimnazi Zosimea i Janins, sikundr e pam, u jepte t rinjve shqiptar t talentuar nga atdheu i tyre i thyer malor bazat e arsimit e t kulturs, si dhe mundsi pr kontakte intelektuale me botn e jashtme. Por shqiptart nuk ishin grek dhe nuk do t zhyteshin plotsisht n kt kultur tipike mesdhetare. Prve ksaj, shumica e shqiptarve, nj numr i madh n jug, ishin mysliman e pr kt arsye shiheshin si turq nga grekt epirot, t cilt edhe sot e ksaj dite nuk njihen pr ndonj ndjenj t dukshme turkofile. Edhe autoritetet greke nuk tregoheshin t gatshme t kuptonin se jo t gjith myslimanet e jugut shqiptar ishin turq, po ashtu si edhe jo t gjith ortodokset ishin grek. Ky qndrim dhe ide t tilla, pr shum fusha t jets greke, kan ardhur si t tilla deri n ditet tona. N shekullin e nntmbdhjet, veanrisht kisha ortodokse greke shkoi tepr larg n masat e saj pr t shtypur edhe shenjn m t vogl t veprimtarive kulturore t shqiptarve. Kshtu, veprime t padmshme, si pr hapjen e ndonj shkolle n gjuhn shqipe, mund t sillnin shkishrime. Zgjimi kombtar shqiptar dhe krahas tij rritja e ndrgjegjes kombtare do t binin n konflikt me interesat greke. Shqiptart e jugut patn shum prfitime nga kultura greke, ndrkaq ata vuajtn mjaft asokohe nga shovinizmi kulturor grek.

    Caku i fundit i ngulimeve shqiptare nuk ishte rajoni kufitar greko-shqiptar. Prkundrazi, nj pjes e mir e Greqis qendrore kishte qen e populluar prej shqiptarsh nga shekulli i katrmbdhjet e kndej. N shekullin e nntmbdhjet, madje, shqipfolsit prbnin shumicn e popullsis n nj pjes t mir t Atiks, prfshir rrethinat e Athins, dhe n treva t gjera t Beotis e t Peloponezit, sidomos n Euben e jugut, n Andros e n ishujt e gjirit t Saronis. Shum nga heronjt e lufts greke pr lirim kishin qen arvanitas (Miaulisi, Boari, Bubulina, Kondurioti, Xhavella), kurse flota greke e kohs ishte pothuajse trsisht nj institucion n gjuhn shqipe (26).
    Derisa arvanitasit kishin dhn nj ndihmes me rndsi pr lirimin e Greqis n gjysmn e par t shekullit t nntmbdhjet, ata gjithashtu kishin pr t luajtur rolin e tyre n zgjimin kombtar shqiptar n gjysmn e dyt t ktij shekulli.

    Nga t gjitha figurat toske t lvizjes kombtare shqiptare q qen ngulur me banim n brigjet e Bosforit, askush tjetr nuk do t ishte aq aktiv pr shtjen e zgjimit kombtar sa Jani Vreto (27) (1820-1900). Vretoja lindi n fshatin Postenan afr Leskovikut, nj qytet jo larg kufirit t sotm me Greqin, m 14 janar 1820. Msimet i ndoqi n nj shkoll greke n Vurban afr Konics, kurse nga 1843 deri 1847 ndoqi gjimnazin e mirnjohur Zosimea n Janin, ku vllezrit Frashri, Kostandin Kristoforidhi dhe shum intelektual t tjer shqiptar morn bazat e arsimit e t kulturs e q i ushqeu Vretos s ri adhurimin e prjetshm pr kulturn helene. sht kjo arsye q Faik Konica m pas do ta quante grekoman. Po pikrisht ktu do t'i zgjohej Vretos pr her t par interesimi pr gjuhn e vendit t vet. M 1847 ai hartoi nj vjersh pr Sknderbeun me alfabet grek dhe nisi t mbledh fjal t urta e kng popullore shqiptare. M 1854 u shprngul n Konstantinopoj, ku i ati merrej me tregti. Atje punoi si sekretar n nj shoqri duhanesh dhe me fillimin e viteve shtatdhjet ishte njohur e lidhur me figurat udhheqse t lvizjes kombtare shqiptare: Hasan Tahsini (1811-1881), Sami Frashri (1850-1904), Pashko Vasa (1825-1892) dhe Ferid pash Vlora. Gjithashtu mbante letrkmbim me figura t shquara shqiptare n Egjipt si Thimi Mitko (1820-1890), Spiro Dine (1846?-1922) dhe Thimi Thoma Kreji si dhe me Dhimitr Kamardn (1821-1882) dhe Jeronim De Radn (1814-1903) n Itali. Botimi i par i Vretos ishte nj gramatik e greqishtes e prkthyer shqip, Grammatik ts omilumens hellniks glsss eis tn albanikn, Konstantinopoj 1866 (Gramatik e greqishtes s folur n gjuhn shqipe). N vjeshtn e vitit 1877 u b antar themelues i Komitetit qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare dhe punoi aktivisht pr prmbushjen e qllimeve t tij. N maj 1878, pas daljes s nj radhe artikujsh polemik n shtypin grek, sidomos n gazetn Neologos, q shpallnin pretendime pr treva q banoheshin nga shqiptar n Epir, pretendime q ishin hedhur posht m par nga Abdyl

    __________________________________________________ _______________

    26 kr. Xoxi 1991.

    27 kr. Ui 1965, Vreto 1973, Faensen 1980, f. 151-154, Qosja 1984, vll. 2, f. 265-305, dhe Xholi 1987, f. 89-124.
    __________________________________________________ _______________
    Frashri, Vretoja botoi nj Apologia, Konstantinopoj 1878, n greqishte, n t ciln shtjellon prejardhjen e shqiptarve, gjuhn, trevat e banuara prej tyre e t drejtat e tyre. N fillim t vitit 1879 u caktua antar i komisionit t ngritur nga Komiteti qendror pr t vendosur pr alfabetin prfundimtar t shqipes. Antart e ktij komisioni prej kohsh kishin mendime t ndryshme e nuk pajtoheshin n kt shtje shqetsuese t alfabetit. Filoheleni Jani Vreto paraplqente alfabetin grek, Pashko Vasa kishte propozuar t prdorej vetm alfabeti latin, kurse Hasan Tahsini kishte shpikur nj alfabet t tijin. M n fund komisioni miratoi alfabetin e quajtur t Stambollit, t propozuar nga kryetari i atij komisioni, Sami Frashri, q prmbante shkronja latine si dhe disa t tjera n stil grek. M 1879 komisioni botoi nj Allfabetare e gluhs shqip, disa pjes t s cils u shkruan nga Vretoja, sidomos nj shkrim me titullin Udh e t shkruarit t gluhs shqip. M 12 tetor t atij viti ai gjithashtu mori pjes n themelimin e shoqris me rndsi historike Shoqri e t shtypuri shkronja shqip, e cila do t'ia kushtonte energjit e veta botimit t librave shqip, sidomos t teksteve shkollore, si dhe hapjes s shkollave n gjuhn shqipe. Vretoja qe autor i nj statuti (Kanonizm) t shoqris, s cils i ra barra t reagonte me zgjuarsi e n mnyr diplomatike ndaj kundrshtimeve Osmane e, sidomos, ndaj qndrimeve armiqsore greke pr shtjen e zgjimit kulturor shqiptar. Pikrisht n kt koh ai u shkishrua nga mitropoliti ortodoks i Gjirokastrs, sepse pasksh br herezi 'duke krijuar nj shtje shqiptare'. N ver t vitit 1881, Vretoja shkoi n Bukuresht q t zgjonte interesimin pr lvizjen kombtare ndr shum shqiptar q ishin ngulur me banim aty e npr Rumani, dhe themeloi n Bukuresht nj seksion t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip.

    Pas kthimit n Konstantinopoj, Vretoja punoi me energji pr botimin e organit periodik Drita, q m pas mori emrin Dituria, e cila doli n Konstantinopoj nga gushti 1884 deri n korrik 1885. Veprimtarit e aktivistve t lvizjes kombtare shqiptare n Konstantinopoj, sidomos ato t Jani Vretos, zun t shihen prher e m me dyshim nga autoritetet osmane, t cilt e kuptonin se prparimi dhe autonomia kulturore nuk mund t shpinin vese n krkesa politike e ndoshta territoriale. Vretoja u drgua nga shoqria jasht pr t organizuar lvizjen kombtare e pr t mbledhur fonde. N dhjetor 1884 ai bashkpunoi pr themelimin e shoqris Drita t Bukureshtit dhe shrbeu si sekretar i saj. Kjo shoqri, e kryesuar nga Anastas Avramidi Lake, ngriti nj shtypshkronj shqiptare dhe m 1886 nisi misionin historik t botimit t librave n gjuhn shqipe. Vetm n vitin e par t puns doln dhjet libra t till, duke prfshir dy libra t Vretos: Mirvetija, Bukuresht 1886, dhe Numeratoreja, Bukuresht 1886. Praktikisht ishte Vretoja ai q bnte punt n shtypshkronj. Ai faqoste tekstet, lexonte bocat dhe pastaj interesohej pr lidhjen e librave dhe pr shprndarjen e tyre. Ndr librat e botuar aty ishte nj vepr e shkruar n fillim me alfabet arab, Erveheja, Bukuresht 1888, e poetit mysliman Muhamet Kyyku, i njohur edhe me emrin Muhamet ami (1784-1844), t cilin Vretoja e transkriptoi n alfabetin e Stambollit e madje e pastroi nga orientalizmat. Nj vit m pas ai botoi nj vepr 158 faqesh me titull Radhuashkronj, Bukuresht 1889 (Llogaritje), pr tregtart dhe biznesment shqiptar n Rumani. Gjat gjith viteve nntdhjet, si ndodhte shpesh n lvizjen kombtare, ndr udhheqsit shqiptar n Bukuresht shprthyen debate. Plaku Jani Vreto, q tani po jetonte n prag t varfris, ndjeu se i qe br padrejtsi kur publicisti Vissar Dodani (rreth v. 1857-1939) zgjodhi nj alfabet t ri t shqipes, t prshtatur nga rumanishtja, pr botimin e gazets s tij Shqipria, 1897-1899, duke prishur kshtu punn e nj jete t tr t Vretos pr prhapjen e prdorimit nga t gjith t nj alfabeti t vetm shqip. N tetor 1899, Vretoja u largua dhe vajti n Athin. Vdiq n kryeqytetin grek n fillim t korrikut nj vit m pas, me sa duket nga uria.

    Po t lem mnjan poemn rinore me interes artistik t kufizuar, Istori e Sknderbeut, t shkruar m 1847 por t shtypur ve m 1897 n organin periodik t Bukureshtit Shqipria, Jani Vretoja nuk ishte autor i ndonj vepre t botuar, q mund t hynte n kategorin e letrsis shqiptare si t till, por ai ishte nj eseist me rndsi. Tekstet e tij msimore, artikujt n fushn e meditimit filozofik dhe prkthimet nga veprat e filozofve t lashtsis, t gjitha t botuara n numrat e periodikve q ai redaktonte vet, si dhe traktati i tij mbi 'mirvetijn' i shtypur m 1886, nuk qen pa ndikim si pr pasurimin e gjuhs letrare ashtu edhe n zhvillimin e mendimit teorik shqiptar. Por Jani Vretoja z nj vend t rndsishm n historin e letrsis shqiptare jo thjesht nga kto shkrime. Si nj nga antart m aktiv t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip n Konstantinopoj e m pas n Bukuresht, Vreto luajti nj rol ky n prmbushjen e nj qllimi madhor t intelektualve shqiptar t periudhs - botimit t librave n gjuhn shqipe. Shtypshkronja shqiptare n Bukuresht, q ai e ngriti dhe e vuri n pun, ishte po me rndsi themelore pr prparimin e letrsis shqipe n fundin e shekullit t nntmbdhjet sa edhe 'kishte qen shpikja e shtypshkronjs s lvizshme nga Johan Gutenbergu pr kulturn evropiane katr shekuj e gjysm m par. Pr t parn her ajo u dha shkrimtarve shqiptar at q kishin krkuar gjithmon: lexuesin.

    Shtytje t dukshme zgjimit t ndrgjegjes kombtare i dha edhe Panajot Kupitori (1821-1881), i njohur n greqishte si Panagits Kupitors. Ky dijetar nga ishulli Idhra (Hydra) studioi letrsi n Universitetin e Athins. Punoi si drejtor shkolle n Lamia dhe Halkis para se t kthehej n Athin ku, m 1876, u emrua msues n gjimnazin Varvakion (greqisht: Barbakeion gymnasio), e m pas u b drejtor, dhe pr m tepr nj figur me emr n kryeqytetin grek. Veprimtaria e tij studimore e arsimore pati rndsi pr prparimin e kulturs greke dhe t kulturs shqiptare. Ai sht autor i nj numri veprash greqisht, ndr to edhe nj studim mbi ritmin n himnografin ekleziastike greke dhe nj fjalor latinisht-greqisht; thuhet edhe se ka organizuar nj shkoll mbrmjeje ku msohej shqipja me alfabet grek. Pr sa u prket studimeve shqiptare, Kupitori mbahet mend kryesisht si autor i nj studimi greqisht me titull Albanikai meletai. Pragmateia historik kai filologik peri ts glsss kai tu ethnus tn Albann, Athin 1879 (Studime shqiptare. Punim historik dhe filologjik mbi popullin dhe gjuhn shqipe). Kjo monografi me 62 faqe prmban t dhna t ndryshme pr shtje si historia e lasht e Shqipris dhe prejardhja e gjuhs shqipe. Por duhet thn se ajo gjithashtu riprodhon mjaft nga ato thashethemet dhe keqinformimet pr shqiptart, q mbizotronin n studimet e mesit t shekullit t nntmbdhjet. Kupitori shkroi edhe nj varg artikujsh mbi gjuhn shqipe, nj studim pr vetn e tret t premrit vetor t shqipes n dialektin e vendlindjes s tij, si dhe hartoi nj fjalor t shqipes q ka mbetur i pabotuar. Dorshkrimi i ksaj vepre t fundit u ble nga shoqata etimologjike dhe historike greke m 1926 dhe sot nuk dihet se ku ndodhet. Prve ktyre veprave, pr Kupitorin flitet t ket botuar nj abetare t shqipes m 1879 ndonse ndonj dshmi pr kt nuk ka.

    Me ndikim m t madh n letrsin shqiptare sht personaliteti kombtar, botuesi dhe shkrimtari Anastas Kullurioti (28) (1822-1887) nga Athina. Kullurioti lindi n lagjen Plaka t kryeqytetit grek. Kjo lagje e vjetr edhe sot qendr turistike e Athins rrz Akropolit, banuar asokohe nga shqiptar, ende mban emrin e vet shqiptar. N rini Kullurioti emigroi n Amerik dhe thuhet se atje i eci mir e bri pasuri, sikundr thon pr t gjith emigrantt shqiptar t atjeshm. Me t'u kthyer n Greqi, themeloi gazetn e prjavshme H fn ts Albanias (Zri i Shqipris), nj periodik kombtar i zjarrt n gjuhn greke me ndonj artikull t rastit n shqipe. Doli nga shtatori 1879 deri n gusht 1880 n gjithsej dyzet numra. Tre qllimet kryesore t ksaj gazete e t veprimtaris kombtare t Kulluriotit n prgjithsi ishin: krijimi i nj partie politike shqiptare n Greqi, hapja e shkollave n gjuhn shqipe dhe lirimi i Shqipris nga zgjedha turke. N fillim t viteve tetdhjet, Kullurioti bri nj udhtim n Shqiprin e jugut pr t krkuar prkrahje pr shtjen kombtare, nj veprimtari kjo q doemos e vuri n konflikt edhe me autoritetet turke, edhe me ato greke. N Gjirokastr, me krkesn e konsullit grek, u

    __________________________________________________ _______________

    28 kr. Shuteriqi 1977, f. 335-356, Reso 1981, dhe Reso n Bihiku (red.) 1981, f. 491-507.
    __________________________________________________ _______________
    arrestua nga autoritetet osmane dhe u dbua n Korfuz. N Greqi e mbajtn pr ca koh n burg dhe thuhet se vdiq i helmuar n fillim t vitit 1887. Kullurioti mbahet mend jo vetm si nj botues, por edhe pr librin e tij Avabatar arbror ose Albanikon alfabtarion, Athin 1882 (Abetare shqip), nj abetare dygjuhshe n dialektin e vendlindjes s tij. Kjo prmbante ve t tjerave edhe nj hyrje n gramatikn e gjuhs shqipe dhe nj tuf prrallash, vargjesh popullore e proverbash shqip e greqisht. Po at vit Kullurioti nxori nj libr kndimi shqip me 116 faqe me titull Klumsht pr foshnja, Athin 1882, me tekstin n dy gjuh, pa dyshim nj nga veprat m t hershme t letrsis pr fmij n gjuhn shqipe. Njra nga vjershat e tij u botua nga Spiro Dinia m 1908 n antologjin Valt e detit. Kulluriotin m fort e interesonte ruajtja e trashgimis kulturore shqiptare n Greqi sesa krijimtaria letrare. Ai ishte shum i interesuar, pr shembull, pr letrsin gojore shqiptare dhe arvanitase dhe qe autori i nj fletoreje 196 faqesh me kng popullore shqiptare, ende e pabotuar, q tani ruhet n Bibliotekn Kombtare n Tiran. Kjo fletore (29) prmban kng popullore q Kullurioti i mblodhi vet, dhjet nga t cilat, ka sht mjaft interesante, me nj prkthim anglisht midis radhve. Aty gjejm edhe nj transkriptim t prmbledhjes me kng popullore t botuara nga konsulli austriak Johan Georg fon Han (Johann Georg von Hahn) m 1854, si dhe disa prkthime nga Bibla (Psallmet e Davidit 1-15 dhe Shn Mateut 23).

    Si botues e si figur kombtare, Anastas Kullurioti dha nj ndihmes t dukshme pr zgjimin e identitetit kombtar ndr shqiptart e Greqis e t Shqipris s jugut. Kultura vendse e Shqipris s jugut do t mbetej gjall e do t zhvillohej si rezultat i veprimtarive t intelektualve rilinds. Ndrkaq brenda Greqis qendrore dhe jugore, shqiptart, megjithse n numr t madh, u asimiluan aq shpejt n dhjetvjeart q erdhn, saq atje pati shum pak krijimtari letrare n gjuhn shqipe. Kemi nj vjersh t nj Gjergj Dhriva ose Dhrva nga ishulli Idhra, q u botua nga Dhimitr Kamarda (1821-1882) n antologjin A Dora d'Istria gli Albanesi, Livorno 1870 (Dora d'Istrias shqiptart), si dhe nj tjetr nga nj q njihet pakz m shum, Jani Botasi (1839-1924), politikan greko-shqiptar. Botasi, pas studimeve n Athin, emigroi n Shtetet e Bashkuara. Por, ashtu si Kullurioti, u kthye n Greqi m 1874, nisi karrier n politik dhe u b deputet n parlamentin grek. M 1899 u zgjodh president i shoqats greke t historis dhe etnografis, post q do ta mbante pr tridhjet vjet. N poezin e tij shqip Botasi kndon bmat e vendlindjes, si dhe ishullit Spece (Spetsai), gjat lufts greke pr lirim. Me kta autor rryma e veant greko-shqiptare e letrsis shqiptare t shkruar mbaron e nuk shkon m tutje. Ndonse gjuha shqipe (arbrisht) ende flitet nga t moshuarit n rreth 320 fshatra n Greqin e sotme, ajo nuk i ka br ball batrdis s asimilimit kulturor dhe prej kohsh ka zbritur n nivelin e nj t folmeje fshati. U takon folkloristve tani t regjistrojn at q ka mbetur nga letrsia gojore n kujtesn kolektive t arvanitasve para se koha ta shuaj edhe at prfundimisht.

  6. #46
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.5 Shkrimtart geg verior t Shkodrs



    N Shqiprin veriore lvizja e zgjimit kombtar, Rilindja, do t zinte rrnj m me ngadal se n pjesn jugore. Terreni i ashpr malor dhe struktura fisnore feudale e popullsis q banonte n luginat pak pjellore e t izoluara t veriut i kishin br gegt tipa t veant, malsor t lir, t fort, t ashpr e t pavarur, q jetonin sipas zakoneve dhe ligjeve t tyre

    __________________________________________________ _________________

    29 kr. Shuteriqi 1977, f. 335-356.
    __________________________________________________ _________________

    tradicionale. Me q mjetet e komunikimit dhe transporti qen mjaft t vshtir n malsin e thyer t Alpeve t Shqipris s veriut, t mbuluara me bor n dimr e t thata e zhuritse n ver, shumica e ktyre fiseve kishin pak lidhje me botn e jashtme. Prhapja e dukuris s gjakmarrjes ndr ta dhe prvoja me forcat dhe trupat e tagrambledhsit osman u kishte msuar t hapnin syt mir e t ruheshin nga do gj q vinte nga jasht. Ligjet tradicionale, si Kanuni
    i Lek Dukagjinit, drejtonin dhe rregullonin t gjitha ant e jets n kto malsi (30).

    Vetm n qytetin hibrid t Shkodrs me klasn e vet tregtare dhe me mundsin e daljes n det, urtsia tradicionale malsore mundi t pasurohej me bazat e nj edukimi t rregullt n shkollat e rralla t huaja, dhe pikrisht ktu kultura shqiptare e veriut filloi t lulzoj. Fiset e Shqipris s veriut kishin pak gjra t prbashkta mes tyre, pa folur m shum pr dallimet me toskt n jug. Megjithat, kundrshtimi ndaj sundimit turk apo do ndryshimi n t, q u shpreh n kryengritjet njra pas tjetrs gjat gjith shekullit t nntmbdhjet, si dhe meraku i prhershm pr ekspansionizmin malazez n drejtim t jugut, ushqeu te gegt nj ndjenj kombtare mbarshqiptare.

    Nj figur nga Shqipria veriore q luajti rol vendimtar n kulturn e Rilindjes t shekullit t nntmbdhjet ishte Pashko Vasa (31) (1825-1892), i njohur edhe me emrat Wassa Effendi, Vaso Pasha, apo Vaso Pasha Shkodrani. Ky burr shteti, poet, romancier dhe atdhetar ka lindur m 17 shtator 1825 n Shkodr. Nga 1842 deri 1847 punoi si sekretar i konsullats britanike n kt qytet t Shqipris veriore, ku pati mundsi t prsoste njohurit e veta n nj numr gjuhsh t huaja: italisht, frngjisht, turqisht dhe greqisht. Dinte edhe pak anglisht e serbokroatisht, kurse m von msoi edhe arabishten. M 1847, mbushur me ideale e guxim n mendje e n zemr, u nis pr n Itali n vigjilje t ngjarjeve t vrullshme q do t ndodhnin atje si dhe npr Evrop m 1848. Prej tij kemi edhe dy letra t shkruara n Bolonj n ver t atij viti revolucionesh, n t cilat ai shpreh qart pikpamjet e veta republikane e antiklerikale. M pas e gjejm n Venedik ku mori pjes n betejn e Margers (Marghera) m 4 maj 1849, gjat kryengritjes venedikase kundr austriakve. Pas mbrritjes s trupave austriake m 28 gusht t atij viti Pashko Vasa u shtrngua t ik n Ankon ku, si qytetar osman, u dbua e u drgua n Konstantinopoj. Pr at ka pa e prjetoi n Itali, botoi pas nj viti librin La mia prigionia, episodio storico dell'assedio di Venezia, Konstantinopoj 1850 (Burgimi im, episod historik nga rrethimi i Venedikut).

    Nuk sht e rastit q kjo biografi historike italisht mban nj titull t ngjashm me at t kujtimeve t famshme t atdhetarit dhe dramaturgut italian Silvio Pellico (1789-1845), Le mie prigioni (Burgjet e mija), botuar m 1832. N Konstantinopoj, pas nj periudhe fillestare varfrie e vshtirsish, ai fitoi nj vend pune n Ministrin e Punve t Jashtme, nga ku u drgua m pas n Ambasadn Perandorake Osmane n Londr pr nj far kohe. M von kreu detyra t ndryshme me prgjegjsi n shrbim t Ports s Lart. M 1863, fal njohurive pr gjuhn serbokroate, si na thot vet, u emrua sekretar dhe prkthyes i Ahmed Xhevdet pashs, shtetar dhe historian osman, n nj mision n Bosnj dhe Hercegovin, q zgjati njzet muaj, nga pranvera e vitit 1863 n tetor 1864. Ngjarjet e lidhura me kt mision i prshkroi n La Bosnie et l'Herzgovine pendant la mission de Djevdet Efendi, Konstantinopoj 1865 (Bosnja dhe Hercegovina gjat misionit t Xhevdet Efendiut). Rreth vitit 1867 e gjejm n Halep. Pak vjet m pas botoi nj vepr, tani t rrall, me interes historik,

    __________________________________________________ _________________

    30 Pr ligjet malsore tradicionale dhe Kanunin e Lek Dukagjinit, kr. N. Ashta 1897-1899, 1901-1902, L. Mjeda 1898-1899, Thallczy 1916, 1, f. 409-462, Gjeovi 1933, 1941, 1993, Villari 1940, M. Hasluck 1954, Fox 1989, Del Re & Gustincich 1993, Illia 1993, dhe Baxhaku & Kaser 1996.

    31 kr. Khair 1973, Kastrati 1975, Bala 1979, Qosja 1984, vll. 2, f. 306-348, Vasa 1987 dhe 1989.

    __________________________________________________ _________________

    Esquisse historique sur le Montngro d'aprs les traditions de l'Albanie, Konstantinopoj 1872 (Skic historike e Malit t Zi sipas traditave shqiptare).
    Megjithse punonte n funksione t ndryshme pr Portn, Pashko Vasa nuk e harroi kurr atdheun e tij, Shqiprin. N vjesht t vitit 1877 u b antar themelues i Komitetit qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare n Konstantinopoj. Nprmjet kontakteve q pati atje, mori pjes edhe n organizimin e Lidhjes s Prizrenit m 1878. Pa dyshim, ai ishte edhe nj nga autort e Memorandumit pr Autonomin e Shqipris dorzuar Ambasads Britanike n Konstantinopoj. S bashku me figura t tjera kombtare n brigjet e Bosforit, si hoxh Hasan Tahsini, Jani Vreto dhe Sami Frashri, ai luajti rol n krijimin e nj alfabeti t shqipes dhe, lidhur me kt, botoi nj broshur 16 faqesh me titull L'alphabet latin appliqu la langue albanaise, Konstantinopoj 1878 (Alfabeti latin zbatuar pr gjuhn shqipe), n mbshtetje t nj alfabeti me shkronja vetm latine. Ai ishte edhe antar i Shoqri e t shtypuri shkronja shqip, themeluar n Konstantinopoj m 12 tetor 1879 pr t nxitur shtypjen dhe prhapjen e librave n gjuhn shqipe. M 1879 Pashko Vasa punoi n Varna buz Detit t Zi n administratn e vilajetit te Edrenes me Ismail Qemal bej Vlorn (1844-1919). Gjithashtu mori titullin pasha dhe m 18 korrik 1883 u b guvernator i Libanit, post q sipas traktateve ndrkombtare i jepej nj katoliku me shtetsi osmane, dhe post q me sa duket ai e mbajti, si e ka pasur Libani tradit edhe athere e si e ka edhe tani, n nj atmosfer korrupsioni levantin e intrigash familjare. Atje kaloi vitet e fundit t jets deri sa vdiq n Beirut pas nj smundjeje t gjat m 29 qershor 1892. M 1978, n njqindvjetorin e Lidhjes s Prizrenit, eshtrat e tij u solln nga Libani e u vun n nj varr modest n Shkodr (32).

    Ndonse, si npuns civil i shrbeu me besnikri Perandoris Osmane, Pashko Vasa energjit e tij si shkrimtar shumgjuhsh ia kushtoi lvizjes kombtare shqiptare. I vetdijshm pr rndsin e Evrops n luftn e Shqipris pr t'u njohur, ai botoi La vrit sur l'Albanie et les Albanais. Etude historique et critique, Paris 1879 (E vrteta pr Shqiprin dhe shqiptart. Studim historik dhe kritik), monografi historike e politike q doli n nj prkthim anglisht me titull The truth on Albania and the Albanians. Historical and critical study, Londr 1879, si dhe n shqipe, gjermanishte, turqishte e greqishte po at vit, e m von n arabishte (1884) e n italishte (1916). Varianti shqip, Shqypnija e shqyptart, u botua n Allfabetare e gluhs shqip, Konstantinopoj 1879, krahas veprs s Sami Frashrit dhe Jani Vretos. N kt traktat t hartuar q t informonte lexuesin evropian pr popullin e vet, ai jep nj pasqyr t historis s Shqipris nga pellazgt dhe ilirt e lasht e deri n kohn e tij dhe shtjellon rrugt dhe mjetet pr zhvillimin dhe prparimin e kombit.

    Duke mos br aspak thirrje pr pavarsi t Shqipris dhe pr m tepr as pr autonomi brenda Perandoris, Pashko Vasa propozonte thjesht unifikimin e t gjitha trevave shqipfolse n nj vilajet t vetm dhe deri diku nj far qeverisje lokale. Mundsia e nj shteti sovran shqiptar ende nuk mund t mendohej. Ai nuk do t rronte aq sa t lexonte traktatin, q e zum n goj, t Sami Frashrit Shqipria ka qen, 'sht e do t bhet, t shtypur njzet vjet m pas, ku del i pjekur prfundimisht nocioni i pavarsis s plot. Pr ta br gjuhn shqipe m t njohur e pr t'u dhn evropianve t tjera mundsi pr ta msuar, ai botoi Grammaire albanaise l'usage de ceux qui dsirent appendre cette langue sans l'aide d'un matre, Ludgate Hill 1887 (Gramatika e shqipes pr ata q duan ta msojn kt gjuh pa msues), nj nga gramatikat m t rralla t kohs (33). Pashko Vasa ishte edhe autori i nj numri veprash letrare t shquara. E para nga kto sht nj vllim me poezi italisht me titull Rose e spine, Konstantinopoj 1873 (Trndafila dhe

    __________________________________________________ _________________

    32 kr. Mobarak 1989.

    33 kr. Kastrati 1992.
    __________________________________________________ _________________

    gjmba) (34), me dyzet e nj vjersha plot ndjenj (gjithsej rreth 1600 vargje) kushtuar temave t dashuris, vuajtjeve shpirtrore, vetmis dhe vdekjes sipas traditave t poezis romantike t paraardhsve t tij evropian Xhakomo Leopardi (Giacomo Leopardi, 1798-1837), Alfons de Lamartin (Alphonse de Lamartine, 1790-1869) dhe Alfred de Mys (Alfred de Musset, 1810-1857). Ndr temat q trajtojn kto vjersha prsiatse, dy ndr t cilat u kushtohen poetve italian Franesko Petrarka (Francesco Petrarcha, 1304-1374) dhe Torkuato Taso (Torquato Tasso, 1544-1595), jan jeta n mrgim dhe tragjedia familjare, pasqyrim i jets vetjake t Pashko Vass. Gruaja e tij e par, Drandja, me t ciln qe martuar m 1855, si dhe katr nga pes fmijt me t i vdiqn sa qe vet gjall, por edhe m pas e ndoqi fati tragjik familjar. M 1884, pak koh pasi qe emruar guvernator n Liban, gruaja e tij e dyt Katerina Bonati, i vdiq nga tuberkulozi, ashtu si i vdiq edhe e bija q i pat mbetur gjall, Roza, m 1887.

    Bardha de Tmal, scnes de la vie albanaise, Paris 1890 (Bardha e Temalit, skena nga jeta shqiptare), sht nj roman n gjuhn frnge q Pashko Vasa e botoi n Paris me pseudonimin Albanus Albano po at vit q prmbledhja e shquar poetike e Naim Frashrit Lulet e vers doli n Bukuresht. 'Bardha e Temalit', edhe pse jo n shqipe, sht, pas prozs shum t shkurtr t Sami Frashrit 'Dashuria e Talatit me Fitneten', romani m i vjetr i shkruar e i botuar nga nj shqiptar dhe pa dyshim romani m i vjetr me tem shqiptare. Me ngjarjet e vendosura n Shkodr m 1842, ky roman - feuilleton me ndrtim klasik, tepr sentimental pr shijet e sotme, ndjek travajet e vajzs s bukur, por t martuar Bardha dhe t dashurit t saj, djaloshit Aradi. sht shkruar jo vetm si nj histori zbavitse dashurie, por edhe pr t'i dhn lexuesit perndimor njohuri pr doket dhe zakonet e shqiptarve t Veriut. Madje natyra e tepruar informative e ksaj historie n proz sht edhe nj nga dobsit artistike m t mdha t saj. Bardha sht pa dyshim personifikimi i vet Shqipris, e cila bashkjeton me shtete e fuqi t tjera jasht vullnetit t saj. Prve karakterit didaktik dhe ndonj pretendimi letrar q mund t ket pasur autori, 'Bardha e Temalit' ka nj sfond politik m t veant. Nga disa intelektual shqiptar t kohs ajo u interpretua si mjet pr diskreditimin e fisit t Gjonmarkajve, t cilt, n bashkpunim t fsheht me abatt e fuqishm t Mirdits, sundonin n krahinn e Shkodrs (35). Ka t ngjar q pr kt arsye e botoi me pseudonimin Albanus Albano. Vepra nuk dihet t ket pasur ndonj jehon t veant n shtypin frng t kohs, kurse n gjuhn shqipe m n fund u prkthye nga Ymer Jaka (l. 1937) m 1969.

    Ndonse shumica e botimeve t Pashko Vass qen n frngjishte e italishte, sht nj vjersh, ndoshta vjersha m popullore e m me ndikim e shkruar ndonjher n gjuhn shqipe, q i ka siguruar nj vend t merituar n historin e letrsis shqiptare, e famshmja O moj Shqypni. Kjo thirrje prekse e emocionuese pr zgjim kombtar mendohet t jet shkruar aty diku midis vitit 1878, viti dramatik i Lidhjes s Prizrenit, dhe vitit 1880. Ajo u botua pr her t par nga gjuhtari ek Jan Urban Jarnik (1848-1923) m 188136. Nj kopje tjetr e ksaj vjershe me 72 vargje, e cila fillon me fjalt Mori Shqypni, sht gjetur n arkivin e De Rads n Biblioteca Civica t Kozencs n shtator 1975 dhe pr nj far kohe u mendua se ishte shkruar nga dora e Pashko Vass. Por, pas nj shqyrtimi m t imt, ky variant, q i ishte drguar Jeronim De Rads m 1881, doli se ishte me shkrimin e Sami Frashrit. Nj variant i tret i ksaj vjershe sht gjetur n arkivat e Thimi Mitkos n Aleksandri (37). Ktu po japim t plot

    __________________________________________________ _________________

    34 kr. K. Kodra 1992.

    35 kr. Hetzer 1991a, f. 148-151.

    36 kr. Jarnik 1881, f. 3-6.

    37 kr. Bulo 1986.
    __________________________________________________ _________________

  7. #47
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    variantin e Jarnikut:

    "O moj Shqypni, e mjera Shqypni,
    Kush t ka qit me krye n'hi?
    Ti ke pas ken nji zoj e rand,
    Burrat e dheut t thirshin nan.
    Ke pas shum t'mira e shum begati,
    Me varza t'bukra e me djelm t'ri.
    Gja e vend shum, ara e bashtina,
    Me arm t bardha e me pushk ltina,
    Me burra trima e me gra t'dlira
    Ti ndr gjith shoqet ke ken ma e mira.

    Kur kriste pushka si me shkrep moti,
    Zogu i Shqyptarit gjithmon i zoti
    Ka ken pr luft e n'luft ka dekun
    E dhun mprapa kurr s'i ka metun.
    Kur ka lidh besn burri i Shqypnis,
    I ka shti dridhn gjith Rumelis;
    Ndr lufta t'rrebta gjithkund ka ra,
    Me faqe t'bardh gjithmon asht da.

    Por sot, Shqypni, po m'thuej, si je?
    Por sikur lisi rrxuem pr dhe!
    Shkon, bota sipri, me kamb e shklet,
    E nji fjal t'ambl kurrkush s'ia flet.
    Si mal me bor, si fush me lule,
    Ke pas ken veshun, sot je me crule
    E nuk t'ka metun as emn as bes,
    Vet e ke prishun pr faqe t'zez.

    Shqyptar, me vllazn jeni t'u vra,
    Ndr nji qind eta jeni shprnda;
    Sa thon kam fe, sa thon kam din,
    Njeni: jam turk, tjetri: latin
    Do thom: jam grek, shkje disa tjer,
    Por jeni vllazn, t'gjith, more t'mjer!
    Priftnit e hoxht ju kan hutue,
    Pr me ju da e me ju vorfnue.
    Vjen njeri i huej e ju rri n'votr,
    Me ju turpnue me grue e me motr;
    E pr sa pare qi do t'fitoni,
    Besn e t'parve t'gjith e harroni,
    Baheni robt e njerit t'huej,
    Qi nuk ka gjuhn as gjakun tuej.

    Kjani ju shpata e ju dyfeqe,
    Shqyptari u zu si zok ndr leqe!
    Kjani ju trima, bashk me ne,
    Se ra Shqypnija me faqe n'dhe,

    E s'i ka metun as buk as mish,
    As zjarm n votr as drit as pish,
    As gjak n faqe as nder ndr shok,
    Por asht rrxue e bamun trok!

    Mblidhnju ju varza, mblidhnju ju gra,
    Me ata sy t'bukur q'dini me kja,
    Eni t'vajtojm Shqypnin e mjer
    Qi met e shkret pa emn, pa nder,
    Ka met e vej si grue pa burr,
    Ka met si nan qi s'pat djal kurr!

    Kujt i ban zemra me e lan me dek
    Kt far trimneshet qi sot asht mek?
    Kt nan t dashtun e do ta lam,
    Qi njeri i huej ta shklas me kamb?

    Jo! jo! Kt marre askush s'e do,
    Kt faqe t'zez gjithkush e dro!
    Para se t'hupet kshtu Shqypnija,
    Me pushk n dor le t'des trimnija.

    onju, shqyptar, prej gjumit onju,
    T gjith si vllazn n'nji bes shtrngonju,
    E mos shikjoni kish e xhamija,
    Feja e shqyptarit asht shqyptarija!

    Qysh prej Tivarit deri n'Prevez,
    Gjithkund lshon dielli vap edhe rrez,
    Asht tok e jona, t'part na e kan lan,
    Kush mos na e preki, se desim t'tan!
    Desim si burrat qi diqne motit
    E mos turpnohna prpara Zotit!"



    Pashko Vasa i prek thell ndjenjat e lexuesit shqiptar kur Shqiprin e krahason sikur lisi rrxuem pr dhe! ose, edhe m tepr, si zoj e rand e shkelur dhe e turpruar nga t huajt. Lidhur me kt, sht me interes t theksojm se, n vlerat patriarkale t kohs, ishte burri ai q duhet t mbante turpin kur prdhunohej e shoqja apo e motra. Vasa gjithashtu thekson karakterin prars t fes n gjirin e popullit t tij dhe shpall: Feja e shqyptarit asht shqyptarija, shprehje e cila zuri vend n mendimin e lufttarve kombtar shqiptar gjat periudhs s Rilindjes e m pas.
    Dom Ndoc Nikaj (38) (1864-1951), prozator dhe botues nga Shqipria veriore, sht quajtur babai i romanit shqiptar. Nikaj studioi n kolegjin jezuit Kolegjia Papnore Shqyptare n Shkodr, u shugurua m 1888 dhe m pas punoi si prift famullie n malsin e Shkrelit. Q n mosh t re, edhe ai ia kushtoi energjit t tij lvizjes kombtare pr lirimin e popullit nga pushtimi i huaj. S bashku me Preng Doin (1846-1917), ai themeloi Lidhjen e msheht, e cila hapi udhn pr kryengritjen q filloi m 25 mars 1910. Ndrkaq, ai ishte edhe antar i shoqris

    __________________________________________________ _________________

    38 kr. Lacaj 1963 dhe Plasari 1991d.
    __________________________________________________ _________________

    letrare Bashkimi n Shkodr. Me pseudonimin Nakdo Monici, ai bashkpunoi aktivisht me organin e njohur periodik t Faik Konics Albania, t botuar n Bruksel e m pas n Londr. Vet si botues, Nikaj e nisi kariern duke themeluar m 1 janar 1910 gazetn e prjavshme Koha. N numrin e dyt ai ia ndryshoi emrin n Bashkimi, me siguri pr t theksuar afrin me shoqrin letrare me t njejtin emr. Kjo gazet me katr faqe n shqip botonte artikuj pr politikn, shtjet shoqrore, kulturn, letrsin dhe ekonomin, dhe vazhdoi kshtu deri afr vitit 1912. N pranvern e vitit 1913 Ndoc Nikaj themeloi nj gazet tjetr, Besa Shqyptare, q dilte dy deri katr her n jav gjer m 1921. Aty botohej edhe ndonj artikull gjermanisht e italisht. Pas nj periudhe t shkurtr, nga 29 korriku 1915 po kjo gazet pati emrin Zani i Shkodrs. Prve puns pr nxjerrje gazetash, Ndoc Nikaj kishte edhe firmn e vet t vogl botuese Shtypshkroja Nikaj (39), t themeluar m 1909, ku u botuan shum nga veprat e tij dhe t t tjerve. Ktu ai shtypi libra kndimi n gjuhn shqipe, revista periodike si Hylli i Drits dhe dhjetra vepra t tjera. Ndonse firma botuese nuk i dilte me fitim financiar, biznesmeni Nikaj dinte si t kompensonte humbjen me fitime n fusha t tjera m t leverdisshme si ato t tregtis s lnds s drurit apo t armve.
    Pas Lufts s Par Botrore, Nikaj iu kthye m fort shkrimeve, dhe botoi libra shkollor, libra fetar pr kishat, si dhe ndonj proz letrare. M 1921 u arrestua dhe bri dyzetegjasht dit burg n Tiran pr arsye q nuk dihen, kurse q rreth vitit 1924 nuk shkroi m. Pr jetn personale n vitet e mvonshme deri n fundin e Lufts II Botrore dihet pak. N kuadrin e prndjekjeve ndaj klerit katolik n Shqiprin e veriut n fund t Lufts s Dyt Botrore, dom Ndoc Nikaj u arrestua nga komunistt m 1946, n moshn tetdhjetedy vje, me akuzn absurde t planeve pr prmbysjen e qeveris me dhun, dhe vdiq n burgun e Shkodrs pes vjet m von, n janar 1951, q sht m shum se nj fund tragjik pr nj figur t madhe t kulturs shqiptare.

    Ndr botimet e shquara arsimore, fetare e didaktike t Nikajt prmenden: nj libr 320 faqesh Vakinat e scites kisc, Rom 1888 (Historia e kishs s shenjt); Bleta nner lule t'Parrizit, Shkodr 1899; libri 416 faqesh Historia e Shcypniis , Bruksel 1902, Shkodr 1917; prkthimi i nj historie italisht t Turqis, Historia e Turkiis, Londr 1902, e cila shrbeu si tekst pr shkollat, si dhe vepra t tjera ekleziastike. N fushn e letrsis artistike Nikaj sht autor i shum vllimeve, kryesisht n proz, q tani pothuajse nuk gjenden, si dhe i ndonj drame. Ndr m t njohurat jan novelat: Marzia e ksctenimi n'filles t'vet, Shkodr 1892; Fejesa n'djep a se Ulqini i mrrun, Shkodr 1913; dhe Shkodra e rrethueme, Shkodr 1913. Kjo e fundit sht nj histori, n formn e nj romani t shkurtr, pr rrethimin e Shkodrs gjat lufts ballkanike t vitit 1912. Vepra t tjera jan tregimet historike t dashuris Bukurusha, Shkodr 1918, subjekti i s cils shtjellohet n vitet 1478-1479; Lulet n thes, Shkodr 1920, subjekti i s cils shtjellohet n vitet 1830-1833; Burbuqja, Shkodr 1920, me subjekt nga vitet 1815-1817; dhe pjesa teatrale pr vajza Motra pr vlln, Shkodr 1921. Edhe pse Nikaj ishte n gjendje t'i botonte t gjitha veprat e tij t mvonshme n shtypshkronjn e vet, me sa duket i ka shtypur n tirazh mjaft t kufizuar, sepse sot veprat e tij sht shum vshtir t gjenden. Pas vdekjes s tij vetm Shkodra e rrethueme dhe Bukurusha jan ribotuar.

    Heshtja pr t mos botuar t tjera nga ky autor i njohur si 'babai i romanit shqiptar' ka ardhur patjetr ngaq autoritetet komuniste t Tirans e ndienin veten ngusht pr shkak t fundit t tij tragjik. sht e qart se Ndoc Nikaj dha nj ndihmes t dukshme pr zhvillimin e prozs shqiptare, e cila n fillim t shekullit ishte ende n shprgnj. Pr sa i prket romanit, q zakonisht cilsohet pak a shum nj vepr n proz mbi dyqind faqe, me sa duket asnj libr i Nikajt nuk hyn n at kategori. Deri n kt periudh t historis s letrsis, romane t botuara

    __________________________________________________ _________________

    39 Pr nj pasqyr mbi veprimtarin e ksaj shtypshkronje, kr. revista Leka, Shkodr, IX, 8-12 (1937), f. 680-684.
    __________________________________________________ _________________

  8. #48
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    n gjuhn shqipe nuk ka pasur fare. T vetmet romane shqiptare q mund t prmenden, ose jan shkruar n gjuh t huaja, si p.sh. Taauk-u Tal'at ve Fitnat (Dashuria e Talatit me Fitneten) i Sami Frashrit n turqishte, botuar m 1872, dhe Bardha de Tmal, scnes de la vie albanaise, Paris 1890 (Bardha e Temalit, skena nga jeta shqiptare) i Pashko Vass n frngjishte, ose kan mbetur t pabotuar, si vepra 282-faqesh e paprfunduar e Franesk Anton Santorit Sofia Kominiate. Vetm kur n duart e tyre t ken edhe vepra t tjera t Nikajt, kritikt
    do t jen n gjendje t gjykojn nse epiteti 'baba i romanit shqiptar' sht i prligjur apo jo. Tani pr tani m i sakt do t ishte cilsimi 'baba i prozs gege t shekullit t njzet', nse terma t till kategorik e t siprfaqshm mund t ken ose jo ndonj kuptim.

    Po nga Shkodra ishte Luigj Gurakuqi (40) (1879-1925), shkrimtar dhe figur politike madhore e Rilindjes n Shqiprin veriore. Lindur m 19 shkurt 1879, Gurakuqi ndoqi studimet n Kolegjin Saverian t drejtuar nga jezuitt n Shkodrn e tij t lindjes, nj nga shkollat m t mira n vend asokohe. I nxitur nga msuesit e tij Anton Xanoni (1862-1915) dhe Gaspr Jakova Merturi (1870-1941) ai nisi t shkruaj poezi n italishte, latinishte dhe shqipe, kto t fundit t botuara n revistn jezuite t kulturs fetare Elija i Zemers t'Jezu Krisctit. M 1897 vajti n Itali pr studime n kolegjin italo-shqiptar t Shn Mitrit nn drejtimin e Jeronim De Rads (1814-1903), i cili do t ushtronte nj ndikim t fort mbi t. Ai gjithashtu studioi pr mjeksi tre vjet n Napoli, por interesimet e tij kryesore ishin shkencat natyrore dhe shoqrore. N Napoli ra n kontakt me figura politike dhe letrare arbreshe si studiuesi Zef Skiro (1865-1927) dhe bashkpunoi me organet periodike arbreshe La Nazione albanese (Kombi shqiptar) i botuar nga Anselmo Lorekio dhe La nuova Albania (Shqipria e re) botuar nga Xhenaro Lusi (Gennaro Lusi). Po n Napoli Luigj Gurakuqi botoi tekste shkollore shqiptare dhe nj libr mbi prozodin. M 1908, pas revolucionit t xhonturqve, Gurakuqi u kthye prfundimisht n Shqipri dhe pas pak kohe u b figur udhheqse n lvizjen kombtare q shpuri n pavarsin e vendit m 1912. N nntor 1908, s bashku me Gjergj Fishtn, ai prfaqsoi shoqrin letrare Bashkimi t Shkodrs n Kongresin e Manastirit. Gurakuqi qe zvends- kryetar i ktij kongresi dhe u zgjodh n komisionin t cilit iu dha detyra e vshtir pr t vendosur pr nj alfabet prfundimtar t gjuhs shqipe. N shtator 1909 mori pjes n Kongresin e Elbasanit, i cili u mbajt pr t organizuar arsimin dhe msimdhnien n gjuhn shqipe. Kur u hap n Elbasan m 1 dhjetor 1909 shkolla e par shqiptare pr prgatitjen e msuesve, Shkolla Normale, Luigj Gurakuqi u emrua drejtor i saj. Gurakuqi ishte edhe nj nga udhheqsit e kryengritjes s malsis s veriut m 1911 dhe, s bashku me Ismail Qemal bej Vlorn (1844-1919), q m pas do t bhej i pari kryeministr i Shqipris, i drgoi nj memorandum me dymbdhjet pika qeveris turke n qershor 1911, duke i krkuar pavarsin e Shqipris. Ai gjithashtu mori pjes n kryengritjen e Shqipris s jugut m 1912, kurse n mars t atij viti vajti n Shkup e n Gjakov pr t siguruar mbshtetje pr qndres t hapur kundr sundimit turk e pr prfshirjen e Kosovs n shtetin e ri shqiptar. Gurakuqi mori pjes n shpalljen e pavarsis n Vlor m 28 nntor 1912 dhe u caktua ministr i arsimit n qeverin e par shqiptare t kryesuar nga Ismail Qemal bej Vlora. M 1915, kur Shkodra e lindjes s tij u pushtua nga trupat malazeze, Gurakuqi u kap e u burgos n Mal t Zi deri pas ardhjes s forcave austro-hungareze. M 1916 ai luajti rol n punn e Komisis Letrare Shqype pr drejtshkrimin e gjuhs shqipe, ka ndihmoi gjithashtu pr t'i dhn shtytje botimit t teksteve shkollore shqip. Gjat pushtimit austro-hungarez t Shkodrs, ai punoi si drejtor i prgjithshm i arsimit dhe ndihmoi pr ngritjen e rreth dyqind shkollave fillore. M 1918 Gurakuqi u emrua prsri ministr i arsimit, ksaj radhe n qeverin e formuar rishtas t Durrsit. Nj vit m von vajti n Paris pr t marr pjes n Konferencn e Paqes, e cila konfirmoi ekzistencn e shtetit t ri shqiptar, ndonse trevat shqiptare n Kosov dhe n

    __________________________________________________ _______________

    40 kr. Lacaj 1959, Gradilone 1974, f. 149-216, Pollo 1979, dhe Tako 1980, 1981.
    __________________________________________________ _______________

    Jugosllavin e jugut nuk qen prfshir. M 1921 u emrua ministr i brendshm n qeverin jetshkurtr e Hasan bej Prishtins (1873-1933), kurse m 1924 ministr i financave n qeverin e Fan Nolit (1882-1965). N gusht 1924 Gurakuqi vajti n Gjenev pr t mbrojtur interesat e Shqipris n Lidhjen e Kombeve por, me rrzimin e qeveris demokratike t Fan Nolit nga forcat totalitare t Zogut, u shtrngua t ik n Itali dhe u vra n Bari m 2 mars 1925 nga nj far Baltjon Stambolla, pa dyshim agjent i Ahmet Zogut (1895-1961).

    Luigj Gurakuqi i shrbeu shtjes kombtare jo vetm duke luajtur nj rol aktiv n jetn politiko-shoqrore, por edhe me artikuj informativ n nj numr t mir organesh periodike shqiptare, ndr to n revistn Albania t Faik Konics, n Liria e Shqipris t Kristo Luarasit n Sofje, n revistn franeskane Hylli i Drits dhe n t prjavshmen Ora e maleve n Shkodr. Prve ksaj ai qe autor veprash poetike, shkollore e didaktike, pjesn m t madhe t t cilave i botoi me pseudonimin Lek Gruda dhe Jakin Shkodra. Ndr botimet didaktike mund t prmendim: Knnim t'para per msojtor filltar t'Shcypniis, Napoli 1905, botuar me pseudonimin Lek Gruda; Abtar i vogel shcyp mas abvt t'Bashkimit t'Stambollit m trgim n't'dy dhialktet, Bukuresht 1906; Vargenimi n'gjuhe shcyp me gni fjalorth shcyp-frngisht n'marim, Napoli 1906, q ishte kodifikimi i par i prosodis botuar n gjuhn shqipe; Fjalorth shcyp-frngisht e frngisht-shcyp i fjalev t'rja, Napoli 1906; si dhe katr vllime tekstesh pr shkollat fillore me titull Kendimt per unat, q i shtypi n Athin m 1912. Ky i fundit u botua n dialektin e mesm t Elbasanit, n ann e t cilit ishte Gurakuqi n betejn q zhvillohej pr nj gjuh letrare t njsuar. Gramatika e tij e gjuhs shqipe mbeti e pabotuar. Luigj Gurakuqi gjithashtu e rregulloi me shtpin botuese t Napolit Tocco e Salvietti pr t nxjerr botimin e tret t idilit mjeshtror t dashuris t Zef Skiroit Mili e Haidhia, Napoli 1907, pr t ciln ai shkroi nj hyrje. Kt vepr ai e konsideronte si nj nga m t bukurat e letrsis shqiptare.

    N poezin e vet Gurakuqi sht disi m pak i frymzuar. Nj prmbledhje e poezis s tij, e mbrujtur me ndjenj t fuqishme atdhetarie e me romantizm kombtar, iu botua pr her t par pas vdekjes nn titullin Vjersha, Bari 1940, me 94 faqe nga Gjikam, pseudonimi i Gjon Kamsit. Ndonse prmban tabllo t gjalla, prfshir prshkrime stinsh, shtrngatash e shkrepash malor q lartohen deri n re, dhe kuptohet q t gjitha kto vijn nga natyra e vendlindjes, ksaj poezie shpesh i mungon melodia dhe ritmi. Gurakuqi vrtet ishte i talentuar n gjuh, por mjeshtr n poezi nuk ishte. Thuhet se kishte njohuri t shklqyera pr shum dialekte t shqipes dhe, po t'i kishte kushtuar m shum koh letrsis, ather me siguri do ta kishte pasuruar mjaft gjuhn letrare. Por, duke par rrjedhn e stuhishme t historis n dy dhjetvjeart e par t shekullit, nuk sht pr t'u habitur q ai plqeu m fort veprimtarin politike e atdhetare sesa knaqsin abstrakte t krijimtaris letrare. Shkodra gjithmon ka qen krenare pr Luigj Gurakuqin dhe m 29 maj 1991 universitetit t sapothemeluar n at qytet i vuri emrin e tij.

    Filip Shiroka (1859-1935) sht nj poet klasik i Rilindjes, poezia e t cilit do t bhej e njohur m von. Ai lindi e u rrit n Shkodr dhe shkolln e kreu te franeskant. Ndr msuesit e tij ishte poeti Leonardo De Martino (1830-1923), ndikimi i t cilit ndihet kudo n poezin e Shiroks. E para vjersh e tij e botuar, All'Albania, all'armi, all'armi! (Shqipris, armve, armve!), ishte m fort nj vjersh patriotike e dobt pr mbrojtjen e Ulqinit, e shkruar italisht dhe e shtypur n Osservatore Cattolico (Vzhguesi katolik) n Milano m 1878. Sikundr shum intelektual shqiptar t fundit t shekullit t nntmbdhjet, Filip Shiroka kaloi nj pjes t madhe t jets n mrgim. M 1880, pas dshtimit t Lidhjes s Prizrenit, ai emigroi n Lindjen e Mesme dhe u ngul me banim n Egjipt e Liban, ku punoi si inxhinier ndrtimi hekurudhash. Poezia kombtare, satirike dhe meditative e Shiroks n gjuhn shqipe u shkrua kryesisht nga 1896 deri m 1903. Ajo doli n organe shtypi si Albania e Faik Konics, n periodik shqiptar q botoheshin n Egjipt, dhe n t prmuajshmen fetare t Shkodrs Elija i Zemers t'Jezu Krisctit. Shiroka, i cili prdorte edhe pseudonimet Geg Postrippa dhe Ulqinaku, sht autor i t paktn gjashtdhjet vjershave, tre tregimeve t shkurtra, disa artikujve e prkthimeve, sidomos prkthime veprash fetare t liturgjis katolike. Prmbledhja e tij poetike, Zni i zmrs, Tiran 1933, t ciln e hartoi n zgrip t shekullit, u botua nga Ndoc Nikaj dy vjet para vdekjes s Shiroks n Beirut. Poezia e Filip Shiroks, e frymzuar nga poet romantik francez e italian t fillimit t shekullit t nntmbdhjet, si Alfred de Mys (1810-1857), Alfons de Lamartin (1790-1853), dhe Tomaso Grosi (1790-1853), t cilt ai i lexoi n koh t rinis n Shkodr, nuk mbulon ndonj gam tematike apo leksikore t veant dhe nuk sht e gjitha me nivel letrar, ndonse kjo e fundit vlen pa dyshim t thuhet pr shum poet t Rilindjes. Shiroka mbahet mend si lirik thellsisht emocional e si poet me gjuh t pastr, i zhytur me mish e me shpirt n fatin vetiak e n at t atdheut t largt. Bashkudhtare n veprn e tij sht tema e mallit pr vendlindjen. Ndoshta m e mirnjohura e m tipikja nga vjershat e tij sht Shko dallndrysh, nj poezi e mbushur plot mall e trishtim:

    "Udha e mbar se erdh pranvera,
    Shko, dallndrysh, tue fluturue,
    Prej Misirit, n'dhena tjera,
    Fusha e male tue krkue;
    N'Shqypni shko pra fluturim,
    Shkon n Shkodr, n'gjytet tim!

    Shndet prej meje t m'i falesh
    'saj shpis vjetr ku kam le,
    Me ato vende rreth t'prfalesh
    Ku kam shkue kohn e re;
    Atje shko, pra fluturim,
    Fal me shndet gjytetin tim! ...

    Dhe kur t'mrrish n Fush' t'Rmajit,
    Dallndrysh ulu me pushue;
    Kam dy vorre n'at vend vajit,
    T'nans e t'babs qi m'kan mjerue;
    Qaj me za t'prmallshm shqim
    Nji kang tanden gjith vajtim!

    Ka shum koh qi s'jam n'Shqypni,
    N'ato vorre me vajtue;
    Ti, dallndrysh, veshun n zi,
    Ti aty pra qaj pr mue,
    Me nj'at za t'prmallshm shqim
    Kangn tande pr vajtim!"



    Nga plejada e poetve t periudhs s fundit t Rilindjes duhet prmendur edhe Hil Mosi (41) (1885-1933), atdhetar, shkrimtar dhe figur politike, veprat e t cilit, ashtu si ato t Luigj Gurakuqit dhe Filip Shiroks, i prkasin po periudhs s par t pavarsis. Lindur m 22 prill 1885 n Shkodr, Mosi ndoqi shkolln fillore italiane dhe Kolegjin Saverian, t themeluar nga

    __________________________________________________ _________________

    41 kr. Lacaj 1961.
    __________________________________________________ _________________

    jezuitt m 1877. Pr katr vjet, rreth viteve 1904-1908, ai studioi n Klagenfurt, n Austrin e jugut, n nj shkoll pr msues. Atje, nn drejtimin e gjuhtarit Gjergj Pekmezi (1872-1938) mori pjes n organizimin e studentve shqiptar n Austri n klubin atdhetar Lirija, q m 27 dhjetor 1904 mori emrin Dija. Pas kthimit n Shqipri m 1908, shrbeu si sekretar i Kongresit t Manastirit dhe, pr nj far kohe, banoi n Kor. Gjat kohs s studimeve, duke prdorur pseudonime t ndryshme si Zog Sokoli, Lek Dushmani, Malo Krimshi, Speci dhe Lirijasi, Mosi ishte br nj bashkpuntor i palodhur n shum organe periodike q botoheshin n at koh: Albania q doli n Bruksel e n Londr, Drita t Sofjes, Kombi t Bostonit, Albanija t Beogradit, dhe Shpnesa e Shcypeniis t Dubrovnikut, kurse m pas n Kora dhe Lidhja orthodhokse t Mihal Gramenos, q dilnin n Kor. N fund t dhjetorit 1909, s bashku me personalitetin atdhetar Dervish Hima (1873-1928), filloi t botoj gazetn e vet t prjavshme Shqiptari-Arnavud n Konstantinopoj, me artikuj shqip, turqisht dhe frngjisht. M 1911 mori pjes aktive n kryengritjen e Shqipris s veriut dhe dha msim nj vit n Shkolln Normale n Elbasan. N fund t vitit 1912 e gjejm prsri n Austri, ku mori pjes n Kongresin Shqiptar t Triestes n ditt e para t marsit 1913. M pas kthehet n Shqipri pr t themeluar nj t prjavshme tjetr kombtare, ksaj radhe n Shkodr. Shqypnia e re, t ciln e ngriti n bashkpunim me mikun e tij t ngusht Risto Siliqi (1882-1936) dhe me Karlo Sumn, doli m 15 qershor 1913 dhe pati nj vit jet. Pr veprimtarin e tij kombtare Mosi u arrestua nga malazezt, t cilt kishin zn Shkodrn m 27 qershor 1915, dhe u internua n Cetinj pr shtat muaj s bashku me Luigj Gurakuqin dhe Risto Siliqin. Nn administratn austro-hungareze, q erdhi m pas, ai u emrua shef i policis, kurse m 1916 themeloi nj klub atdhetar me emrin Vllaznija. Po at vit u b antar i Komisis Letrare Shqype t ngritur n Shkodr nga autoritetet austro-hungareze pr t nxitur botimin e teksteve shkollore n gjuhn shqipe. Nga viti 1920 deri m 1924 prfaqsoi Shkodrn e tij t lindjes n Parlament, kurse nga nntori 1920 qe antar i delegacionit shqiptar n Lidhjen e Kombeve. M 1921 u emrua ministr i arsimit, por me sa duket kt detyr nuk e filloi. N kohn e qeveris s Fan Nolit m 1924, Hil Mosi qe prefekt i Kors e i Gjirokastrs derisa u shtrngua t ik n Brindizi kur Ahmet Zogu (1895-1961) mori pushtetin aty afr krishtlindjeve t atij viti. M 1926, me amnistin e shpallur nga Zogu, Mosi u kthye n Shqipri dhe u b ministr i punve botore. Nj vit m pas punoi si drejtor i prgjithshm i rendit publik dhe m 1930 si ministr i arsimit, detyr q e mbajti deri sa vdiq m 22 shkurt 1933.

    Hil Mosi sht autor vjershash atdhetare dhe lirikash dashurie, t shkruara kryesisht midis viteve 1900 e 1925 e t botuara n organe shtypi, si dhe n nj numr t vogl prmbledhjesh. Kngat shqipe, Selanik 1909, e para prmbledhje poetike e tij, prmbante jo vetm disa vjersha atdhetare t tij me frymzim e nivel artistik modest, por edhe vjersha nga Mihal Grameno (1871-1931) dhe Asdreni (1872-1947) si dhe vargje folklorike. M pas u botua Zn' i atdheut, Trieste 1913, nj vllim tjetr vjershash me tema kombtare. T dy vllimet dshmojn ndjenjn e thell patriotike t Mosit n nj koh kur shqiptart po luftonin jo vetm pr pavarsi por edhe pr afirmim kulturor. Vese asnjri prej tyre nuk paraqet ndonj interes t madh letrar. Aty gjejm vaje pr gjendjen e rnd t Shqipris, thirrje bashkatdhetarve pr t ngritur krye e pr t hequr qafe zgjedhn turke, prshkrime t rndomta t natyrs s atdheut dhe t jetess s vajtueshme t mrgimtarve, hymnizime t heronjve shqiptar dhe, ashtu si Filip Shiroka, mallin pr vitet e tij t rinis n Shkodr. Nga t gjith ata poet t Rilindjes q njihen mir, Mosi qe m pak i frymzuari. Karrierist i palodhur, si e cilson Stuart Man (42), Mosi qe pjesrisht poet, pjesrisht prkthyes dhe pjesrisht figur politike, duke mos gjetur asnjher koh dhe qetsi shpirtrore pr t'i prqndruar t gjitha energjit e veta n nj fush.
    Hil Mosi sa ishte n Klagenfurt, kishte qen ndikuar nga romantizmi gjerman, dhe m

    __________________________________________________ _________________

    42 kr. Mann 1955, f. 75.
    __________________________________________________ _________________

    pas iu kushtua prkthimeve nga letrsia gjermane e italiane. Ndr prkthimet e tij letrare, jo t gjitha me nivel, jan: Die Ruber (Cubat) nga Fridrih Shiler (Friedrich Schiller, 1759-1805), nj dram n tri akte nga Teodor Krner (Theodor Krner, 1791-1813), dhe Il servo di due padroni (Shrbtori i dy zotrinjve) e I due servitori (Dy shrbtort), dy komedi kto nga Karlo Goldoni (Carlo Goldoni, 1707-1793). Dorshkrimi i tij i prkthimit t veprs s Gtes Die Leiden des jungen Werthers (Vuajtjet e djaloshit Verter) ka mbetur i pabotuar.

    Nga krijimtaria origjinale e Mosit m me interes sht vllimi poetik Lott e dashtnies, Shkodr 1916, q ka meritn se nisi nj zhanr t ri n letrsin shqiptare - poezin e dashuris. S bashku me Andon Zako ajupin (1866-1930) dhe Asdrenin (1872-1947), Hil Mosi qe nga t part poet t shekullit t njzet q botoi vargje dashurie, nj dukuri kjo relativisht e re n letrat shqiptare. N botimin e dyt t ksaj prmbledhjeje, nn titullin m dinjitoz Lule prendvere, Tiran 1927, Mosi prfshin edhe prkthime t tij vjershash dashurie nga poet t huaj - Johan Volfgang fon Gte (Johann Wolfgang von Goethe, 1749-1832), Shandor Petfi (Sndor Petfi, 1823-1849), Ludvig Uland (Ludwig Uhland, 1787-1862), Teodor Krner (Theodor Krner, 1791-1813), Fridrih Shiler (Friedrich Schiller, 1759-1805), Hajnrih Hajne (Heinrich Heine, 1797-1856), Katuli (Catullus, 84-54 para ers son), Xhozue Kardui (Giosu Carducci, 1835-1907), pa dyshim pr t'i thn publikut shqiptar se poezia e dashuris ishte nj zhanr letrar dhe m se i pranueshm. N hyrjen e shkruar pr botimin e vitit 1927 ai e prligj kshtu kt vendim:

    "Ka shum koh qi jam kah matm pr m'e shtyp nj libr me vjersha dashtnore, edhe prpara se m'e vue nn shtyp m'asht dasht shum her me mendue: A thue i ka ardh koha, qi n Shqipni t shtypet nj libr ksisojit, a por jo? Ma n funt, tuj mendue se letersia asht ajo, e cila i hap rrugn njerzies n fush t prparimit, vendova m'e shtyp ket libr, i cili, pa dyshim, njerzve pa t ndime mundet me iu duk nj sent tepr i ri, ose edhe ndoshta kundr moralit." (43)

    Sot, sht e vshtir t kuptohet q poezia aq e prmbajtur pr nj dashuri heteroseksuale mund t trondiste kt vend t Evrops n fillimin e shekullit t njzet, por e till ishte athere Shqipria. Misioni i poezis n periudhn e Rilindjes ishte t ndizte ndjenjn atdhetare e t'i shrbente fuqizimit kombtar dhe prparimit shoqror, jo t humbiste koh me dashurin e me shprehjen e ndjenjave intime. Kjo pikpamje pr qllimin e poezis, e kanonizuar pas Lufts s Dyt Botrore pak a shum po n kt form, vazhdoi t gjej mjaft mbshtetje deri n fundin e diktaturs s Enver Hoxhs. Nnkuptohet se kjo poezi dashurie, t ciln kritikt shqiptar e quajn 'poezi erotike', ishte shum larg erotiks n kuptimin Perndimor t fjals.

  9. #49
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.6 Prpjekjet pr shkolln



    Zgjimi i identitetit kombtar e i kulturs s Rilindjes ndr shqiptart e jugut n kt periudh ishte i lidhur ngusht jo vetm me veprimtarit politike e botuese, por edhe me
    __________________________________________________ _________________

    43 kr. Mosi 1927, f. 3.
    __________________________________________________ _________________

    prpjekjet pr shkolln, e sidomos pr nj shkoll n gjuhn shqipe (44). Mungesa e nj arsimi zyrtar kishte qen gjithmon penges e madhe pr prparim e kultur n Shqipri. T tria sferat kulturore t ndryshme, n t cilat ndahej vendi, kishin sjell me vete sisteme t ndryshme shkollash fillore t huaja. Shumica myslimane mund t shkonte vetm n medreset n gjuhn turke, shkolla t Kuranit, ku msohej teologji dhe arabishtja. Pakica katolike n veriun malor t vendit n fakt nuk kishte pasur fare shkolla para se t ngriheshin institucionet arsimore, q ishin kryesisht italiane, nga franeskant dhe jezuitt n Shkodr e prreth saj n mesin e shekullit t nntmbdhjet, ndr to edhe nj shkoll franeskane t ngritur m 1855 si dhe Kolegjia Papnore Shqyptare e hapur nga jezuitt m 1859. Ktyre u duhet shtuar Kolegji i Shn Franesko Saverit, zakonisht i njohur me emrin Kolegja Saveriane, e cila u hap n Shkodr m 1877. Me fillimin e shekullit t njzet ky institucion i shquar i drejtuar nga jezuitt pati mbi katrqind nxns. Nj pjes e mir e popullsis ortodokse n jug kishin mundsi t hynin n shkollat me baz gjuhn greke. Pra, deri n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet, msimi n Shqipri jepej n gjuh t huaja, rrethan kjo q bri e pamundur shkollimin e masave t popullsis.

    Porta e Lart i shihte arsimin dhe librat n gjuhn shqipe si veprimtari subversive dhe e gjykonte t arsyeshme t ndalonte t gjitha shkollat dhe botimet n gjuhn shqipe, duke e zhytur ksisoj t gjith vendin n padije e errsir t thell. Edhe ndonj shkoll n gjuhn shqipe, q kish mundur t hapej, ishte mbyllur menjher. Edhe n shekullin e njzet madje, autoritetet osmane shpesh shkonin aq larg sa t'u hapnin njerzve antat dhe korrespondencn e t bastisnin shtpit pr t gjetur gjsendi t shkruar shqip. Publicisti aristokrat Eqrem bej Vlora (1885-1964) njofton pr nj bastisje t till shtpie n prill 1903: "Nuk doli gj e madhe. U gjet nj kartolin e shkruar shqip n nj fustan gruaje. Ky zbulim trondits shkaktoi syrgjynosjen dhe burgimin e tetdhjet zotrinjve nga krahina e Vlors."(45) Pr burgun e Vlors thuhej se ishte plot me kundrvajts q u kishin gjetur ndonj gj t shkruar shqip. "Nja pesqind veta jan ngjeshur n kt sall t ngusht pa dritare e t pashtruar. Shumica e tyre ishin prkrahs t s ashtuquajturs ide kombtare dhe prandaj edhe fajtor pr tradhti t lart. Gjykatsi, vet shqiptar, m tha n prani t disa funksionarve turq: 'Po, e vrtet sht, mes tyre kemi edhe disa vrass dhe hajdut, por ata nuk kan aq rndsi. Gjith puna sht tek ata kundrvajts t cilve u jan gjetur flet t shkruara shqip.'" (46) Edhe kisha ortodokse greke n Shqiprin e jugut e shihte gjith veprimtarin kulturore shqiptare si rrezik pr monopolin e saj mbi shkolln. Madje ajo krcnonte me shkishrim cilindo q pranonte alfabetin shqip, e madje n nj numr rastesh, pr t ruajtur statusin e vet, nuk iu rresht as vrasjeve.

    N kto kushte t rnda, vetkuptohet se ideologt e lvizjes s zgjimit kombtar t Rilindjes n fund t shekullit t nntmbdhjet ia kushtuan nj pjes t mir t energjive t tyre lufts dhe prpjekjeve pr shkolla n gjuhn shqipe. Vetm nprmjet ktyre shkollave popullsia do t mund t msonte t lexonte e t shkruante gjuhn e vet e do t kaprcente prapambetjen e s kaluars. Veanrisht zonat fshatare t Shqipris veriore me strukturn fisnore dhe terrenin malor t thyer do t bnin pak prparim n fushn e arsimit deri nga mesi i shekullit t njzet. Veriu mbeti prapa jugut realisht n t gjitha fushat, nj dallim q mund t ndihet edhe sot e ksaj dite.
    Por n Shqiprin e jugut rrjeti modest i shkollave n gjuhn greke, q funksiononte nn

    __________________________________________________ _________________

    44 Pr shkollat e para n gjuhn shqipe, kr. F. Pipa 1961-1963, Redzepagiƒ 1968, dhe Myzyri 1973, 1978.

    45 kr. Vlora 1911, f. 39.

    46 vep. cit. f. 68.
    __________________________________________________ _________________

    kujdesin e kishs ortodokse, u ndie deri diku n jetn e njerzve. Kto shkolla arritn t sjellin nj far arsimimi e prparimi n njrin prej vendeve m t prapambetura t Evrops, por n t njjtn koh i detyronin t gjith ata q e donin kt arsimim t mohonin se ishin shqiptar e t asimiloheshin nga gjuha e nga kultura greke. Lufta pr shkolla n gjuhn shqipe ishte n t vrtet nj luft e dyanshme, si kundr Ports s Lart q e kishte nxjerr shkollimin shqip jasht ligjit, ashtu edhe kundr kishs ortodokse greke, e cila me sa duket e ndinte se do t humbiste autoritetin e saj mbi grigjn shqiptare nse lejohej shkollimi n gjuhn e 'barbarve'. N kt pik Patrikana ortodokse dhe autoritetet osmane n brigjet e Bosforit ishin n pajtim t plot.

    Petro Nini Luarasi (47) (1865-1911), nj nga msuesit e par shqiptar t periudhs s zgjimit kombtar, ishte n pararoj t lvizjes pr eljen e shkollave shqipe. Ai lindi m 22 prill 1865 n Luaras t Kolonjs dhe ndoqi shkollat greke n Nokov t Gjirokastrs dhe Hotov t Prmetit. M pas ndoqi nj kurs pr prgatitje msuesish n Qestorat. I ati kishte qen mik me Koto Hoxhin (1824-1895), antar drejtues i Komitetit qendror pr mbrojtjen e t drejtave t kombsis shqiptare dhe i Shoqris s t shtypuri shkronja shqip n Konstantinopoj e, si rrjedhim, idet e zgjimit kombtar shqiptar patn ndikim t hershm tek ai. Pas kursit pr msues n Qestorat, u emrua n fillim msues i greqishtes n fshatin Berzhdan m 1882, ku filloi t'u msoj fmijve edhe shqipen, me t ashtuquajturin alfabet t Stambollit. Me gjith kundrshtimin e egr t kishs ortodokse greke e t autoriteteve osmane n Konstantinopoj, ia doli mban q, me ndihmn financiare t Nikolla Naos (1843-1913) n Bukuresht, t ngrinte vitet m pas disa shkolla n Shqiprin e jugut. Pr kt veprimtari u shkishrua prej Qirilit, mitropolit i Kors, m 1887. Petro Nini Luarasi qe gjithashtu njri prej msuesve t shkolls s par shqiptare t njohur zyrtarisht nga Porta, t hapur n Kor m 7 mars 1887.

    N pranver 1891 mori n dor drejtimin e ksaj shkolle pas Pandeli Sotirit (1852-1890) dhe ndihmoi pr financimin e shkollave t tjera n Shqiprin e jugut. M 20 shtator 1892 u shkishrua prsri, ksaj radhe nga Fillareti, mitropolit i Kosturit, pse gjoja propagandonte masoneri e protestantizm. N nj qarkore drguar bashksis ortodokse, Fillareti mallkonte prpjekjet e Luarasit pr t mbledhur msues t shqipes, nj gjuh kjo q 'nuk ekziston', dhe krcnonte cilindo q pranonte nj detyr t till ose libra 'masone' e 'protestante' me nj mallkim nga i Plotfuqishmi vet. M 1903-1904, kur qeveria osmane filloi t mbyllte t gjitha shkollat shqipe, Luarasin e futn n burg, por ai arriti t ik e t shptoj me nj pasaport t rreme e t emigroj n Amerik me pseudonimin Petro Kostandini. Lejimi i tij pr banim n Shtetet e Bashkuara doli shtje e ngatrruar ngase nuk pranonte t regjistrohej si qytetar grek. Duke udhtuar npr Nju Inglend nga nj ngulim shqiptarsh n tjetrin pr t mbajtur ligjrata mbi historin e Shqipris, ai u b shum shpejt i njohur si Paul Revere i Shqipris. M 1 janar 1906 ishte nj nga themeluesit e shoqris Malli i mmdheut n Bufalo t Nju Jorkut, ku do t drgohej m von Fan Noli (1882-1965). Ai gjithashtu shkroi artikuj pr t prjavshmen shqiptaro- amerikane Kombi, q e nxirrte Sotir Peci (1873-1932) n Boston dhe pr gazetn Drita t Sofjes, si dhe botoi disa vjersha t zakonshme me frymzim kombtar. N vitin e revolucionit t xhonturqve, m 1908, Luarasi u kthye n Shqipri pas nj amnistie dhe vazhdoi veprimtarin e vet. N Kor rimori drejtimin e shkolls kombtare n vitet 1908-1909, kurse pas nj viti u shprngul n Manastir, ku dha gjuhn shqipe n nj shkoll turke e ku bashkpunoi n gazetn Bashkim' i kombit me artikuj pr arsimin dhe msimdhnien. Luarasi ishte edhe zvendskryetar i kongresit t dyt t Manastirit m 1-6 prill 1910, n t cilin u zgjidh prfundimisht debati pr alfabetin e shqipes. M pas dha msim n shkolln e fshatit Negovan afr Follorins. N gusht 1911, dy dit pas ceremonis s prurimit t kishs n fshatin e tij t lindjes, ai u smur rnd

    __________________________________________________ _________________

    47 kr. S. Luarasi 1958, Sevo 1936, Gjika 1974a, Faensen 1980, f. 124-127, dhe Xholi 1987, f. 353-382.
    __________________________________________________ _________________

    papritur n Ersek,. Pr kt thuhet se sht helmuar. Xhandart vends e rrethuan shtpin ku e kishin strehuar dhe hapn fjal se kishte pasur koler, duke mos lejuar asknd t'i afrohej, madje as mjekun. Mendohet se i qe kurdisur nj loj e ndyr. Nuk zgjati shum dhe vdiq n Gostivisht m 17 gusht 1911, n moshn dyzetegjasht vjeare, i munduar n udh e sipr pr n fshatin e tij t lindjes. Petro Nini Luarasi mbahet mend jo vetm pr veprn e tij n t mir t arsimit shqiptar, por edhe pr nj monografi greqisht dhe shqip me titullin Mallkim i shkronjavet shqip dhe prfolja e shqiptarit, Manastir 1911. Ktu ai mbron shkolln n gjuhn shqipe kundr kishs ortodokse, q kish krcnuar me shkishrim cilindo t krishter q pranonte alfabetin shqip. Titulli i ksaj vepre t kujton at t komedis me tri akte Mallkimi i gjuhs shqipe, Bukuresht 1905, t publicistit dhe shkrimtarit t periudhs s von t Rilindjes Mihal Grameno (1871-1931), i cili gjithashtu e kundrshtoi me vendosmri shovinizmin kulturor ortodoks grek.

    Nj tjetr figur e shquar e arsimit dhe kulturs shqiptare sht Papa Kristo Negovani (48) (1875-1905), i njohur edhe me emrin Kristo Harallambi. Ka lindur n Negovan afr Follorins n Greqin veriore, nj fshat q, bashk me Bellkamenin fqinj, kishte qen banuar n mesin e shekullit t nntmbdhjet nga shqiptar t Plikatit t krahins s Kolonjs. Shkolln e bri n Athin, ku e drgoi i ati Harallamb ali, q ishte tregtar. Vdekja e t atit, t cilin e vran banditt m 1891, e shtrngoi Kristo Negovanin t braktis studimet e t punoj si msues n nj shkoll fillore greke n Leskovik pr t mbajtur familjen. M 1894 emigroi n Braila t Rumanis ku punoi tre vjet si marangoz. Bash ktu ra n kontakt me lvizjen kombtare dhe msoi t shkruaj shqip (me alfabetin e Stambollit). M 1897 u kthye n fshatin e lindjes, u shugurua prift dhe vazhdoi punn si msues. Shtpin e vet Negovani e ktheu n shkoll dhe u msoi shkrim e kndim shqip mbi njqind fmijve e t rriturve. Ai edhe meshn e mbante shqip, gj q nuk i plqeu aspak hierarkis ortodokse greke. M 10 shkurt 1905 Negovani mbajti nj shrbes kishtare shqip n prani t Karavangjelisit, peshkop i Kosturit, i cili duke dal nga kisha, flitet se tha ato fjal fatale, "Mos t gjett viti tjetr ndr t gjallt". Pas dy ditsh, t shtunn, 12 shkurt 1905, fshati u rrethua nga bandit, q e detyruan tridhjetvjearin Negovani, t vetdijshm pr fundin q e priste, t dilte jasht shtpis n mes t nats pr ta masakruar pastaj me spat bashk me pes t tjer, ndr ta edhe i vllai. Pr t marr hak pr kt akt q hierarkia ortodokse greke ua veshi shqiptarve, komiti shqiptar Bajo Topulli (1868-1930) i zuri prit dhe vrau Fotin, peshkopin e Kors, n shtator 1906.

    Papa Kristo Negovani sht autor proze e poezie, si dhe tekstesh shkollore, prkthimesh e prrallash. Veprat e tij u botuan n revista t kohs, sidomos n Kalendari kombiar. Ndr botimet e tij jan: Istori e dhiats vietr, Bukuresht 1899; nj prmbledhje vjershash me 78 faqe Vjersh shkrestoreja, Sofje 1899; vjersha Prisheja e Hormovs , Sofje 1903; tregimi i shkurtr I vogli Dhonat Argjendi, Sofje 1904; libri me 122 faqe Bnjat t shnjtorvet drgimtar, Sofje 1906 (Bma t apostujve shenjtor); vepra n dy pjes I drunjti kryq, Sofje 1906; dhe nj tjetr me 16 faqe Istorishkronja e Plikatit, Selanik 1909, botuar pas vdekjes. Prshtatjet e fabulave t Ezopit dhe t La Fontenit dhe poezia e tij didaktike me frym patriotike e edukative u drejtoheshin kryesisht fmijve. Ato paraqesin kryesisht interes historik dhe mund t themi se nuk dallohen pr ndonj vler artistike t veant.

    Ndr edukator t tjer t shquar tosk t ksaj kohe sht familja Qiriazi (49) ose Kyrias nga Manastiri n Maqedoni. Gjerasim Qiriazi (50) (1858-1894) ndoqi shkolln greke n

    __________________________________________________ _________________

    48 kr. Fullani 1960, dhe Faensen 1980, f. 133-134.

    49 kr. Faensen 1980, f. 138-140.

    50 kr. S. Luarasi 1962, Myzyri 1973 dhe Gjerasim Qiriazi 1991.

    __________________________________________________ _________________

  10. #50
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Manastirin e tij t lindjes dhe, me ndihmn e msuesit t tij t anglishtes, misionarit amerikan Xheni (Jenney), iu dha mundsia t studioj n nj kolegj amerikan n Samokov, Bullgari. Pas katr vjet studimesh atje, iu dha nj pun nga Shoqria Biblike Britanike dhe Botrore (British and Foreign Bible Society), pr t ciln filloi t punoj n Kor m 1883. Gjithashtu nisi t shkruaj nj gramatik t shqipes dhe dihet se ka predikuar n gjuhn shqipe. M 12 nntor 1884, gjat rrugs malore Kor-Manastir u sulmua nga komitt dhe u mbajt peng pr gjysm viti (51). Hapja e s pars shkoll shqipe t njohur zyrtarisht n Kor m 1887 e frymzoi at dhe t motrat Sevasti Qiriazi-Dako (1871-1949) dhe Parashqevi Qiriazi (1880-1970) t hapnin nj shkoll pr vajzat. Me ndihmn e Naim Frashrit (1846-1900) e sidomos t misionarve amerikan e anglez, ato morn autorizimin e duhur n Konstantinopoj dhe m 15 tetor 1891 hapn t par shkoll shqiptare t vashave n Kor. Vern tjetr u shprnguln n nj ndrtes m t madhe q mund t nxinte m shum nxnse. Hierarkia ortodokse greke e kundrshtoi hapjen e shkolls n mnyr fanatike q nga fillimi, dhe shkoi aq larg, sa t mos pranonte t varroste djalin e njerit prej mercenve t saj. M 4 janar 1894 Gjerasim Qiriazi vdes, n moshn tridhjetegjasht vjeare nga pleuriti, q e kishte marr gjat kohs s pengut. Ai sht autor vjershash, kngsh, skicash, dialogsh dhe tekstesh shkollore. Shkrime t tij t zgjedhura u botuan nga i vllai m i vogl Gjergji n antologjin Hristomathi m katr pjes, Sofje 1902.

    Gjergj Qiriazi (1868-1912), i njohur n anglishte me emrin George Kyrias, ashtu si i vllai Gjerasimi, ndoqi shkolln greke n vendlindje Manastir dhe kolegjin amerikan n Samokov. Edhe ai u mor n pun nga Shoqria Biblike Britanike dhe Botrore. Pas vdekjes s t vllait m 1894 mori n dor drejtimin e shkolls s vashave n Kor, kurse m 1908 ishte delegat n Kongresin e Manastirit. Gjergj Qiriazi ishte nj nga themeluesit e gazets n gjuhn shqipe Bashkim' i kombit m 1909, duke u dalluar vazhdimisht pr nj aktivitet politik. Prve hristomathis s t vllait, ai botoi nj prmbledhje me vjersha fetare me titullin Knk t shenjtruara, Sofje 1906. Gjergj Qiriazi qe aktiv sidomos n botime tekstesh shkollore. Ai botoi nj tekst pr fizikn, Fizika, Bukuresht 1899, si dhe nj numr artikujsh n organe shtypi t kohs. Vdiq n Manastir m 30 dhjetor 1912.

    Ishte Naim Frashri ai q i dha mundsi Sevasti Qiriazi-Dakos (1871-1949) t studionte n kolegjin me emr Robert College n Konstantinopoj e t luante nj rol aktiv n arsimimin e grave. Ajo qe e para grua shqiptare q studioi n kt institucion amerikan, t cilin e kreu n qershor 1891. Me t'u kthyer n Shqipri ajo mori pjes n ngritjen e shkolls s vashave n Kor m 1891. Pas Lufts s Par Botrore kjo shkoll njihej ende me emrin e familjes Qiriazi. Ajo mori pjes edhe n Kongresin e Manastirit, ku u mor kryesisht me prgatitjen e teksteve shkollore. sht thn se Sevasti Qiriazi-Dako ka botuar nj gramatik pr shkollat fillore (Manastir 1912) dhe ka redaktuar nj radh tekstesh historie. Me t shoqin, gazetarin dhe shkrimtarin Kristo Anastas Dako (1878-1941) e me t motrn Parashqevi ajo vajti n Rumani e prej andej emigroi n Shtetet e Bashkuara, ku bashkpunoi me t prdyjavshmen Yll' i mngjesit.

    Edhe Parashqevi Qiriazi (1880-1970), e njohur edhe me emrin Paraskevi D. Kirias, studioi n Robert College n Konstantinopoj dhe u kthye n Shqipri pr t punuar si msuese. M 1909 ajo botoi nj abetare pr shkollat fillore. M pas organizoi arsimin pr t vegjl, shkolla mbrmjeje n Shqiprin jugore dhe ndihmoi pr t vn bazat e nj sistemi bibliotekar. M 1908 mori pjes n Kongresin e Manastirit. Ajo ndihmoi pr themelimin e shoqats Yll' i mngjesit m 1909 dhe n Shtetet e Bashkuara botoi periodikun e ilustruar me t njjtin emr, q doli n Boston nga 1917 deri m 1920. E prdyjavshmja Yll' i mngjesit, kushtuar ndriimit dhe prparimit t popullit shqiptar, prfshinte artikuj mbi politikn, shoqrin, historin,

    __________________________________________________ _________________

    51 Rrfimi pr gjasht muajt e ktij kalvari sht prkthyer anglisht nga J. W. Baird nga Manastiri, kr. Gjerasim Qiriazi 1902/1994, n shqip kr. Gjerasim Qiriazi 1993.
    __________________________________________________ _________________

    filologjin, letrsin, arsimin dhe folklorin. Parashqevi Qiriazi mori pjes edhe n Konferencn e Paqes n Paris m 1919 si prfaqsuese e bashksis shqiptaro-amerikane. Arsimi zyrtar dhe kultura e shkruar n Shqiprin e veriut, e cila zhvillohej kryesisht n t vetmen qendr qytetare n ngritje e sipr q ishte Shkodra, gjendej nn Kultusprotektoratin, por realisht n dorn e kishs katolike, sikundr e kemi par deri tani. Figur e shquar e arsimit katolik n periudhn e Rilindjes qe Anton Xanoni(52) (1862-1915) i cili, n zgrip t shekullit, ushtroi nj ndikim t dukshm pr zhvillimin e gegrishtes. Anton Xanoni, i njohur edhe me emrin Ndoc Zanoni, lindi n Durrs m 12 janar 1862, por q fmij u shprngul n Shkodr, ku edhe mori arsim katolik. Etrit jezuit, duke par talentin e tij, e drguan t kryente shkolln e lart jasht. Kt ai e kreu n manastirin Kartusian n Porta Coeli n veri t Valencias, n Spanj (1883), n nj institucion jezuit n Kraljevica (ital. Porto Re) n bregdetin dalmat (1884), n Kremona t Italis (1886), dhe n Kolegjin Gregorian n Krakov (Krakw) t Polonis (1890-1892). M 1892 u shugurua prift jezuit n Krakov dhe u kthye dy vjet m pas n Shkodr pr t dhn gjuh shqipe n Kolegjin Saverian, ku kishte kryer studimet edhe vet trembdhjet vjet m par. M 1896 dha msim nj vit n kolegjin Gregorian n Kieri (Chieri), n juglindje t Torinos n Itali, para se t kthehej n Shqipri. Bashk me poetin lirik klasik Ndre Mjeda (1866-1937) e me t vllan e tij Lazr Mjeda, Xanoni ishte antar aktiv i shoqris letrare Agimi, t themeluar m 1901, e cila punonte pr nxitjen e prdorimit t gjuhs shqipe n letrsi, sidomos me an t nj alfabeti t ri.

    Ishte Anton Xanoni ai q vendosi normat e retoriks dhe t stilit t shkrimit n dialektin verior t shqipes n nj shkoll me ndikim si Kolegji Saverian, norma q i parashtroi n Prsi n lm t letratyrs, Shkodr 1911-1912. Ai mbante qendrim purist n shkrimin e shqipes, ishte idhtar i zvendsimit t shum huazimeve nga italishtja, turqishtja dhe sllavishtja me rrnj fjalsh m t lashta shqipe. Si autor vjershash, prozash letrare, dramash e punimesh studimore n gjuhn shqipe, q shrbyen si frymzim i vazhdueshm pr studentt dhe kolegt e tij shkrimtar, ai nuk ishte vetm novator n gjuh, por edhe stilist i shklqyer pr kohn kur jetoi. Nga viti 1908 bashkpunoi rregullisht me periodikun jezuit Elija e Zemers t'Jezu Krisctit me artikuj pr historin, letrsin, kulturn dhe politikn, por edhe me tregime t shkurtra e me vjersha t tijat apo prkthime q plqeheshin shum. Ka mbetur n histori edhe pr veprat Gramatika shqyp, Shkodr 1909, dhe Shkurtorja e historis s mome, 1910, si dhe n veanti pr vjershn me frymn e Rilindjes Rrnoft Shqypnia, kushtuar shpalljes s pavarsis. Nj pjes e mir e veprs s tij ka mbetur e pabotuar edhe sot e ksaj dite. Xanoni vdiq n Shkodr m 16 shkurt 1915 dhe mohet si nj veteran i arsimit dhe i kulturs shqiptare.

    Edukator dhe botues, Mati Logoreci (53) (1867-1941), ka lindur m 10 shkurt 1867 n nj familje katolike n Shkodr. N mosh t re punoi irak n shoqrin tregtare italiane Parruca, e cila e drgoi si llogaritar n Monfalkone afr Triestes. Po atje bri shkoll edhe pr msues. Pas kthimit n Shqipri hapi nj shkoll n Prizren m 1 maj 1889, pr t ciln thuhet se ishte shkolla e par shqipe n Kosov. Atje dha msim pr njfar kohe, sepse m pas dha dorheqje, pr shkak se ra n konflikt me konsullatn austro-hungareze, q drejtonte arsimimin e katolikve shqiptar n Perandorin Osmane nn kujdesin e Kultusprotektoratit. M 1899 Logoreci ngriti nj shkoll tjetr private shqiptare e cila, sikundr del nga dokumentet, ka gzuar mbshtetje t gjer. T dyja shkollat u shkrin m 1900. Shrbeu si msues n Prizren deri m 1903, kur u transferua n shkolln franeskane n Shkodr. M 14 nntor 1907 nisi t botoj gazetn e prdyjavshme Dašamiri, q e shtypte n Trieste me alfabetin e quajtur Agimi. Gazeta nuk zgjati shum. Ajo doli vetm n katrmbdhjet numra deri sa u mbyll m 6 gusht

    __________________________________________________ _________________

    52 kr. Kastrati 1962a, 1962b, 1980, f. 281-287, 297-298n.

    53 kr. Shpuza 1965, Faensen 1980, f. 123-124, dhe Musa Kraja 1987.
    __________________________________________________ _________________

    1908. N nntor 1908 Logoreci prfaqsoi shoqrin Agimi t Shkodrs n Kongresin e Manastirit, s bashku me poetin Ndre Mjeda (1866-1937). Po m 1908, me Lazr Mjedn, t vllan e poetit, organizoi nj shkoll nate shqipe n Shkodr. Nn kujdesin e ktij klubi ai botoi nj tekst shkolle prej 201 faqesh pr historin e lasht me titull Ndolliina historijet t'motshme, Shkodr 1911, e cila mbulonte historin e lasht t Iliris, Maqedonis dhe Epirit si dhe prfshinte nj vshtrim mbi Egjiptin dhe Greqin e lasht. Pas pavarsis Logoreci shrbeu si msues n Tiran, kurse nga 1916 deri 1918 si funksionar pr arsimin n Shkodr. M 1916 ishte edhe antar i Komisis Letrare Shqype t ngritur n qytetin e tij t lindjes nga autoritetet austro-hungareze. M 1920 mori pjes n Kongresin e Lushnjs si delegat i Shkodrs. Nga 1922 deri 1923 qe sekretar i prgjithshm n Ministrin e Arsimit dhe iu kushtua arsimit derisa doli n pension m 1930. N vitet e fundit t jets Mati Logoreci iu kthye botimit t nj gazete t re, Drita, numri i par i s cils doli m 28 nntor 1936 dhe zgjati t paktn deri m 1939. Drita kishte nj tirazh prej 4000 kopjesh, pra qe gazeta m e madhe shqiptare n vitet para Lufts s Dyt Botrore. Mati Logoreci vet i redaktoi nntdhjet e tre numrat e par deri m 23 mars 1937. Prve tekstit Ndolliina historijet t'motshme, Logoreci ishte autor i nj numri tekstesh t tjera shkollore dhe veprash pr historin, m e mira ndr t cilat sht nj libr 301 faqesh Historija e prgjithshme, Shkodr 1924, ku bie n sy nj prirje e leht letrare e gjuhsore. sht shquar si purist i gjuhs s dialektit t tij t Shqipris s Veriut. Mati Logoreci vdiq m 7 shkurt 1941 n Tiran n moshn shtatdhjetekatr vje, si figur e shquar e arsimit shqiptar.

  11. #51
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.7 Zbulimi i letrsis gojore



    Zgjimi letrar dhe kulturor i popullit shqiptar n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet nuk ishte thjesht shtje e prdorimit t gjuhs shqipe n shkolla apo e krijimit dhe botimit t prozs artistike, poezis dhe publicistiks. Ajo krkonte si domosdoshmri kthimin te burimet, te rrnjt, te traditat. Letrsia e shkruar n gjuhn shqipe kishte qen sporadike n shum periudha t s kaluars s saj dhe si e till nuk kishte mundur kurr t shprehte gjith potencialin e kulturs shqiptare. Kjo vinte edhe pr arsye t rrugs t mundimshme t historis s vet popullit shqiptar. Ndrkaq letrsia gojore, d.m.th. traditat folklorike t Shqipris, vazhdimisht e ka kompensuar kt mangsi. Kjo prbnte nj thesar t vlefshm kulturor n dor t ideologve t Rilindjes. Nuk dilte nevoja t krijohej nj identitet kombtar, mjafton q ai vetm t rizbulohej.

    Lvizja romantike n Evrop kishte ngjallur nj interes t dukshm pr traditat folklorike dhe letrsin gojore. Kngt popullore dhe prrallat popullore shqiptare kishin rrmbyer imagjinatn jo vetm t shkrimtarve shqiptar gjat Rilindjes kombtare, por edhe t studiuesve dhe gjuhtarve t huaj t shekullit t nntmbdhjet. Madje prmbledhja m e hershme e letrsis gojore shqiptare u botua n Gjermani nga Johan Georg fon Han (54) (Johann Georg von Hahn, 1811-1869) n trevllimshin Albanesische Studien, Jena 1854 (Studime shqiptare). Hani, shpesh i konsideruar si babai i studimeve shqiptare, bri udhtime n mbar Shqiprin dhe Ballkanin si konsulli i Austro-Hungaris n Janin dhe, n gramatikn q hartoi pr dialektin tosk, vuri si shtojc dyzet e gjasht faqe me kng popullore, fjal t urta dhe prralla. Dhjet vjet m pas ai botoi nj prmbledhje n dy vllime Griechische und albanesische Mrchen, Lajpcig 1864 (Prralla greke dhe shqiptare). Mjeku gjerman Karl

    __________________________________________________ _________________

    54 Pr jetn dhe veprn e Johan Georg fon Hanit, kr. Grimm 1964.
    __________________________________________________ _________________

    Hajnrih Teodor Rajnholt (Karl Heinrich Theodor Reinhold, 1810-1880) nga Gtingeni shrbeu n flotn greke kur u njoh s pari me folklorin shqiptar nga detart e shumt shqiptar. M pas ai botoi nj prmbledhje t shquar me kng popullore, rrfenja dhe fjal t urta shqiptare bashk me nj gramatik t shqipes n librin e tij Noctes Pelasgicae, Athin 1855 (Net pellazgjike). N Itali, prve prmbledhjeve me poezi popullore t hartuara nga shkrimtar t ndryshm arbresh t shekullit t tetmbdhjet e m pas, kemi edhe nj prmbledhje prrallash popullore nga Sicilia, t botuara nga folkloristi Xhuzepe Pitre (Giuseppe Pitr, 1841-1916) n librin e tij me katr vllime Fiabe, novelle e racconti popolari siciliani, Palermo 1875 (Prralla, tregime e rrfenja popullore siciliane). Konsulli francez Ogyst Dozon (Auguste Dozon, 1822-1891), q e kishte selin n Janin e Selanik, botoi prralla dhe kng popullore shqiptare n fillim n librin e tij Manuel de la langue chkipe ou albanaise, Paris 1879 (Doracak i gjuhs shqipe ose albaneze), kurse dy vjet m pas n nj vllim t posam me titull Contes albanais, recueillis et traduits, Paris 1881 (Rrfenja shqiptare, t mbledhura e t prkthyera). Gjuhtari ek Jan Urban Jarnik (1848-1923), profesor i gjuhve dhe letrsive romane, botoi materiale folklorike shqiptare, ndr to nj vjersh, dy prralla popullore dhe pesdhjet e tre fjal t urta nga krahina e Shkodrs n librin e tij Zur albanischen Sprachenkunde, Laipcig 1881 (Mbi gjuhsin shqiptare), si dhe nj prmbledhje me rrfenja dhe anekdota, prsri nga Shkodra, n Pspvky ku poznn ne… albnskch, Prag 1883 (Ndihmes pr njohjen e dialekteve t shqipes).

    Albanologu austriak Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900), profesor n Universitetin e Gracit, botoi katrmbdhjet rrfenja shqiptare n Albanische Mrchen, Laipcig 1884 (Rrfenja shqiptare), si dhe nj numr rrfenjash toske si shtojc e gramatiks s tij t shqipes, Kurzgefate albanesische Grammatik mit Lesestcken und Glossar, Laipcig 1888 (Gramatik e shkurtr e shqipes me tekste e fjalor). Nj pjes e mir e materialit t tij folklorik u ribotua n vllimet pes dhe gjasht t Albanesische Studien t tij, Vjen 1896-1897 (Studime shqiptare). Indoevropianisti i dgjuar danez Holger Pedersen (1867-1954), profesor i Universitetit t Kopenhags, vizitoi Shqiprin m 1893 pr t msuar gjuhn e pr t mbledhur material gjuhsor. Prmbledhja me tridhjet e pes prralla popullore shqiptare, q i regjistroi ktu dhe n Korfuz, u botua n librin e tij Albanesische Texte mit Glossar, Laipcig 1895 (Tekste shqipe me fjalor).

    Nuk mund t themi q ishin vetm studiuesit e huaj ata q gjat gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet solln n Evrop materialin e par pr folklorin shqiptar, duke nxitur kshtu studimet shkencore pr letrsin gojore shqiptare. Ndrkaq dallohen edhe nj numr studiuesish shqiptar q me botimet e tyre, kryesisht drejtuar bashkatdhetarve t tyre, ushqyen lvizjen e zgjimit kombtar me ndjenjn e tradits e t identitetit.

    Nj nga 'zbuluesit' e par shqiptar t ksaj trashgimie kombtare n Shqipri ishte Zef Jubani (55) (1818-1880), i njohur edhe me emrin Zef Ndokillija ndrsa n italishte me emrin Giuseppe Jubany. Mendohet q Jubani t ket lindur n Shkodr me baba shqiptar e nn malteze. Rreth vitit 1830 u drgua pr t br shkolln te daja n Malt, ku ndenji deri n vitin 1838. Pasi kreu atje studimet n nj shkoll tregtare, u kthye n Shkodr dhe nga viti 1848 shrbeu pr disa vite si 'dragoman' (prkthyes) i Lui Iasint Hekard-it (Louis Hyacinthe Hcquard, 1814-1866), konsulli frng n Shkodr, i cili po prgatiste nj libr pr Shqiprin e veriut. Hekardin e trhiqte mjaft folklori dhe gjat udhtimeve npr malsin shqiptare t veriut mori me vehte t rinjt Zef Jubani e Halil Kopliku. Nj numr kngsh popullore q mblodhi aty doln n nj prkthim frngjisht n veprn pioniere t Hekardit, Histoire et description de la Haute Albanie ou Gugarie, Paris 1858 (Histori e prshkrim i Shqipris s Eprme ose Gegris). Prmbledhja e par folklorike e vet Jubanit, pa dyshim origjinalet e teksteve t kngve t botuara nga Hekardi, humbi pr fat t keq n prmbytjen q e shkretoi
    __________________________________________________ _________________

    55 kr. Kastrati 1955, 1987b dhe Jubani 1966.
    __________________________________________________ _________________

    qytetin e Shkodrs m 13 janar 1866. M pas, pr shkaqe q nuk dihen, Jubani iku n Itali pr nj far kohe, dhe u prit atje nga Jeronim De Rada (1814-1903) me t cilin mbante letrkmbim. Vepra pr t ciln Zef Jubani prmendet m shum sht Racconti di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi, Trieste 1871 (Prmbledhje kngsh popullore e rapsodish shqiptare). Ky libr prbn prmbledhjen e par me kng popullore gegrishte, madje vepra e par folklorike e botuar nga nj shqiptar pr vet Shqiprin. Hyrja e ksaj prmbledhjeje t Jubanit prmban prsiatje politike pr gjendjen e vendit, nj shpjegim pr 'sistemin e ri t shkrimit t shqipes me alfabet latin' t hartuar prej tij, por duhet theksuar se ky nuk ishte aspak praktik. M tej prmban disa paradigma. Ndr kngt e prfshira jan ato t botuara m par n frngjishte nga Hekardi, nj material q kishte dal m par n Cuneus prophetarum t Pjetr Bogdanit m 1685, dhe disa lirika bejtexhinjsh. Jubani sht edhe autor i nj historie t paprfunduar t Sknderbeut, e cila mbeti e pabotuar. Nga krijimtaria e tij poetike, vetm dy vjersha kan ardhur deri n ditt tona: njra kushtuar Dora d'Istrias (1828-1888) dhe tjetra Sknderbeut.

    Prmbledhja e dyt e rndsishme me letrsi gojore shqiptare e hartuar nga nj shqiptar u botua nga folkloristi dhe personaliteti kombtar Thimi Mitko (56) (1820-1890) nga Kora, prfaqsues i shquar i kolonis shqiptare t Egjiptit. Xhaxhai i Thimit, Peti Mitko, kishte qen udhheqs i revolts s t krishterve n Kor dhe Tepelen kundr reformave turke t Tanzimatit dhe pikrisht me kt xhaxha gati legjendar Thimi, pasi bri shkolln greke n vendlindjen Kor, u largua nga Shqipria m 1850, n fillim n Athin, pastaj n Plovdiv e n fund n Vjen, ku edhe punoi disa vjet si rrobaqeps. M 1865, n mosh t pjekur, Mitkoja emigroi n Egjipt, ku hapi nj pun tregtie n Beni Suef, q i eci mbar, dhe iu prkushtua lvizjes kombtare. Vdiq nga kanceri n gryk n Beni Suef m 22 mars 1890.

    Thimi (ose Euthimios) Mitko filloi t shfaq interesim pr folklorin rreth vitit 1859 kur ishte n Vjen. Nga Spiro Dinia (1846?-1922) dim se Mitkoja kishte nisur t regjistronte material folklorik para vitit 1866. Ai i dha Dhimitr Kamards (1821-1882) kng popullore, gjegjza dhe prralla pr prmbledhjen e tij. Kurse prmbledhja e vet Mitkos me folklor shqiptar, q prbhej nga 505 kng popullore, dhe 39 prralla e fjal t urta kryesisht nga Shqipria e jugut, u prfundua m 1874 dhe u botua me alfabet grek katr vjet m von, n vitin e Lidhjes s Prizrenit, me titullin greqisht Albanik melissa dhe shqip Blietta shqiptare, Aleksandri 1878 (Bleta shqiptare). Kjo vepr nuk qe vetm e para prmbledhje e letrsis gojore e destinuar pr publikun shqiptar, por edhe e para prmbledhje e till me interes t vrtet shkencor. Ndrkaq, flitet se nj kopje e ktij libri sht djegur publikisht n Athin. Botimet e mparshme me kng dhe prralla popullore shqiptare kishin qen tepr t rralla e as kishin prfshir aspektet m t bukura t letrsis gojore shqiptare, as kishin mbuluar t gjith trevat e gjith tematikn. Mitkoja u prpoq q kt trashgimi kombtare t letrsis gojore ta paraqiste e ta ruante n mnyr sa m t plot. N parathnie ai e shpreh kshtu qllimin e tij n form t prgjithshme: "... shptimi edhe dhnia brezave q vin, i fjalvet dhe tekstevet shqipe, t cilat, para disa vjetsh i mblodha me shum mundim e shpenzime, dhe besoj se do t ken nj vleft, sepse n kto duket origjina, karakteri, zakonet e racs shqiptare; veanrisht dua q t'u ipet nj shkak e nj nxitje bashkatdhetarve shqiptar pr kulturn edhe pr t studiuar gjuhn e tyre amtare, n kt mnyr t'u sjell dobi q t mundin edhe kta t prparojn...". Materiali i 'Blets Shqiptare' sht klasifikuar dhe renditur sipas gjinive. Kshtu, libri prfshin pjes me kng t vegjlish, kng pr festat popullore t motmotit, kng dashurie, kng dasme, nizami, kurbeti, vaje e kng vaj, balada, epika historike, si dhe prralla, fabula e anekdota, kurse si shtojc ka nj fjalor shqip-greqisht. Me kt prmbajtje pr

    __________________________________________________ _________________

    56 kr. Haxhihasani 1962, Qosja 1982, vll. 2, f. 235-264, Shuteriqi 1979a, f. 201-218, dhe Mitko 1981.
    __________________________________________________ _________________

    at koh kjo prbnte nj vepr themelore pr letrsin gojore shqiptare. Por n Evropn Perndimore lvizja e romantizmit kishte rn prej kohsh dhe bashk me t edhe interesimi pr letrsin gojore e pr traditat folklorike. Kjo rrethan bri q prmbledhja e Mitkos t mos pritej n bot me at vmendje q meritonte. Vepra u riprgatit pr botim nga Gjergj Pekmezi (1872-1938) n Vjen m 1924, duke prdorur alfabetin shqiptar t kohs, me titullin Bleta shqyptare e Thimi Mitkos dhe n kt variant u prit m mir. Mitkoja hartoi edhe nj prmbledhje tjetr shtojc me letrsi gojore shqiptare, e cila njihet me emrin 'Bleta e vogl', por nuk mundi kurr ta botoj. I pabotuar mbeti edhe fjalori i tij shqip-greqisht n rreth 3000 faqe dorshkrim, i cili u zbulua m von n Aleksandri. Dorshkrime t tjera t tij, q presin t studiohen, jan ato q gjenden n Koleksionin Shqiptar t Biblioteks Mbretrore n Kopenhag (57).

    Prve interesimit pr letrsin gojore, Mitkoja ishte aktiv edhe n lvizjen kombtare, sidomos si autor i t paktn pes artikujve n periodik evropian n mbshtetje t shtjes shqiptare. Kur shprtheu lufta me Malin e Zi n fund t vitit 1880, ai shprndau nj prkthim shqip t Marsejezs. M 1881 Thimi Mitkoja qe nj nga antart themelues t seksionit egjiptian t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip e m pas ndrmori shprndarjen n Egjipt t s prmuajshmes s Jeronim De Rads Fimuri Arbrit, q u botua nga korriku 1883 deri n nntor 1887 n Kalabri. Ai shkroi edhe pak poezi, por t pesmbdhjet vjershat q jan ruajtur - njra prej tyre ndodhet n antologjin e Dhimitr Kamards A Dora d'Istria gli Albanesi, Livorno 1870 (Dora d'Istrias shqiptart) - nuk kan ndonj vler letrare t veant. Me interes letrar dhe historik m t madh sht letrkmbimi i tij i vllimshm me albanolog t tjer t shquar t kohs: Jeronim De Rada (1814-1903), Dhimitr Kamarda (1821-1882), Panajot Kupitori (1821-1881), Jan Urban Jarnik (1848-1923), Dora d'Istria (1828-1888), Kostandin Kristoforidhi (1830-1895), Vissar Dodani (rreth 1857-1939) dhe Gustav Majer (1850-1900).

    Prpjekjet e Thimi Mitkos n fushn e folklorit u vazhduan nga bashkatdhetari i tij Spiro Risto Dine (58) (1846?-1922) nga Vithkuqi n krahinn e Kors. Si thot vet, Dinia q fmij kishte msuar alfabetin e Veqilharxhit nga msuesi i tij i shkolls Than Xheka n fshatin Tresk. Dinia emigroi n Egjipt m 1866, n moshn njzet vje, rreth nj vit pas Thimi Mitkos, t cilin e takoi atje e me t cilin pas pak kohe do t bashkpunonte pr prmbledhjen e Mitkos me kng dhe prralla popullore shqiptare. Ai ishte edhe antar themelues i seksionit t Shoqris s t shtypuri shkronja shqip n Egjipt m 1881. Ndrkoh q ishte n Shibn el Km, Spiro Dinia pati letrkmbim me Jeronim De Radn dhe u frymzua nga veprimtaria e vllezrve Frashri. M von n jet do t entusiazmohej sidomos nga botimi i poems epike t Naim Frashrit Istori' e Sknderbeut, Bukuresht 1898, e cila ishte vepra poetike m e dashur pr t. Vdiq m 12 prill 1922 n Egjipt. Libri pr t cilin prmendet Spiro Dinia, madje i vetmi botim i rndsishm i tij, sht nj prmbledhje monumentale 856 faqesh me folklor e letrsi shqiptare, i titulluar Valt e detit, Sofje 1908. Kt titull Dinia e zgjodhi pr t simbolizuar rrugn e mundimshme t historis s Shqipris si dhe dallgt e njpasnjshme t pushtimeve q kishin pllakosur atdheun e tij. Valt e detit sht e ndar n dy pjes. N 412 faqet e para kemi poezi atdhetare t vet Dines, asnj nga t cilat nuk sht trheqse pr lexuesin e sotm, si dhe poezi t shkrimtarve t tjer e t udhheqsve kombtar t periudhs s Rilindjes: Koto Hoxhi, Thimi Thoma Kreji, Kostandin Kristoforidhi, Anastas Kullurioti, Loni Logori dhe Jani Vreto. Ndonj vjersh atdhetare, ndonse disi e fryr e n traditn e Rilindjes, iu kushtohet albanologve t shquar si Johan Georg fon Han, Dora d'Istria dhe Kostandin Kristoforidhi. Pjesa e dyt e veprs i kushtohet letrsis folklorike; ndr to gjejm kng dashurie, kng dasme, vaje, vargje humoristike e

    __________________________________________________ _________________

    57 kr. Gangale 1973, f. 19 (II 13), f. 44 (III 1, III 2, III 19).

    58 kr. Mann 1955, f. 47-48, Faensen 1980, f. 95, dhe pr gjuhn e tij Hidi 1987.
    __________________________________________________ _________________

  12. #52
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    satirike, ndonj vjersh fetare e didaktike, prralla dhe mitologji. N kohn e botimit Valt e detit ishte libri m i madh n faqe se do libr tjetr shqip i botuar deri ather.

    Shtjefn Konstantin Gjeov-Kryeziu, zakonisht i njohur me emrin Shtjefn Gjeovi (59) (1874-1929) ishte i pari folklorist shqiptar q mblodhi letrsin gojore n nj mnyr m sistematike e m shkencore. Ka lindur n fshatin Janjev n jug t Prishtins n Kosov m 12 korrik 1874 (sipas burimesh t tjera, m 3 tetor 1873). N shkolln e vendlindjes qe nxnsi m i mir e me dhunti t jashtzakonshme. Pr kt arsye, autoritetet kishtare t Shkupit e drguan q t vogl n seminarin franeskan t Troshanit n veri t Lezhs. M 1888, n moshn katmbdhjet vje, u drgua pr t vazhduar shkolln n institucione arsimore franeskane n Bosnj. M 15 gusht 1892, hyri n seminarin e Fojnics pran Sarajevs, vazhdoi pastaj n Derventa (1893) dhe Banja Luka (1893) n Bosnjn veriore dhe m pas hyri n seminarin franeskan t Kreshevs, prsri afr Sarajevs, ku studioi teologji s bashku me shokun e klass Pashko Bardhi (1870-1948), i cili m von do t bhej gazetar i njohur dhe pronar i revists kulturore t Shkodrs Hylli i Drits. Gjeovi i ri u shugurua prift i urdhrit franeskan m 1896 dhe po at vit u kthye n Shqipri. Shrbeu si famullitar n Pej dhe m 1905-1906 zuri vendin e shokut t tij Pashko Bardhi si msues i shqipes n fshatin shqipfols Arbanasi (ital. Borgo Erizzo), n rrethinat jugore t Zars (Zadar) n bregun e siprm dalmat. M von, Gjeovi jetoi n nj numr vendbanimesh t malsis s thepisur t Shqipris s veriut, prfshir Lain rrz malsis s Kurbinit (rreth viteve 1899-1905), Gomsiqen, n lindje t Shkodrs (1907-1915), Thethin n cepin verior (1916-1917), dhe Rubikun n rrethin e Mirdits (rreth v. 1919-1921). Pikrisht ktu mes fisesh malsore ai filloi t mbledh material pr letrsin gojore, kanunin fisnor, arkeologjin, si edhe objekte t kulturs popullore.

    Ndr botimet m t para t Shtjefn Gjeovit jan dymbdhjet vjersha q doln nn pseudonimin Lkeni i Hasit n organin me influenc t Faik Konics Albania m 1901-1902. Ai sht autor edhe i disa krijimeve dhe prkthimeve fetare, t cilat i shkroi dhe i botoi alfabetin e shkrimtarve katolik t shekullit t shtatmbdhjet (Pjetr Budi, Frang Bardhi, Pjetr Bogdani). Disa prej tyre tani gjenden rrall, si Pajtoria e Durzit a se Sc' Lucia, Shkodr 1902,1904 (Pajtorja e Durrsit ose Shn Luia), dy kopje t s cils gjenden n Bibliotekn Kombtare n Tiran; Atil Rreguli, Shkodr 1912, prkthim shqip i pjess me tri akte 'Atilio Regolo' t poetit dhe melodramaturgut italian Pietro Metastasio (1698-1782); Shna Ndou i Padues, Shkodr 1912, prkthim i nj vepre t nj t quajturi A.N. Dal-Gal; dhe Joana d'Ark, Shkodr 1915/1916, po kshtu prkthimi i nj vepre t nj t quajturi A. F. nga Bergamo. Ai gjithashtu la pa botuar prkthime t sentencave t Sokratit, t romanit polak shum t lexuar Quo vadis (1916) t Henrik Shenkieviit (Henryk Sienkiewicz, 1846-1916) dhe pjesve nga 'Scritti su Parga' t poetit neoklasik italian Ugo Foskolo (1778-1827). Prve ksaj, Gjeovi na ka ln si trashgim gjithsej tridhjet e tet vepra origjinale ende t pabotuara, ndr to shtat pjes teatrore dhe disa tregime. Nga pjest teatrore mund t prmendim Mojsi Golemi dhe tragjikomedia kombtare Mark Kuli Kryeqitas, t cilat, edhe pse aspak t prpunuara, kan vendin e tyre n fillimet e historis s teatrit shqiptar. Nj numr nga kto vepra ruhen n Arkivin Qendror Shtetror n Tiran.

    Vshtruar nga ana stilistike, veprat e Gjeovit nuk kan ndonj nivel artistik fort t lart, ndonse, si rregull, e tregojn prkatsin e fort ndaj gegrishtes dhe njohjen e shklqyer t saj me fjalorin e pasur dhe frazeologjin shprehse e t larmishme. Ndrkaq gjuha e tij sht prgjithsisht lakonike dhe e ngjeshur. Kritikt e kan cilsuar purist n gjuh, ashtu si Anton Xanoni (1862-1915) dhe Mati Logoreci (1867-1941). Po ashtu si kta, ai ndiente knaqsi t thell me fjalt e rralla dhe me shprehjet tipike veriore, q kuptoheshin vetm n kto krahina. Ndr botimet e tij m me interes sht libri 144 faqesh Agimi i gjytetniis, Shkodr 1910,

    __________________________________________________ _________________

    59 kr. Ajeti 1951, Mata 1982, Gjeovi 1985, dhe Malaj 1990, f. 34-35.
    __________________________________________________ _________________

    kushtuar Gjergj Fishts, i cili prmban nj prmbledhje artikujsh didaktik dhe aforizmash pr Shqiprin dhe gjuhn e saj. N kt monografi t shkruar gegrisht mendimet i enden nga njri filozof a shkrimtar i madh tek tjetri dhe n epoka t ndryshme. Artikujt jan t grupuar n mnyr disi t prgjithshme sipas ksaj tematike: shoqnija, besimi e atdheu, atdhedashnija, dhe giuha. Ai sht edhe autor i nj numri artikujsh dhe studimesh, t botuara e t pabotuara, pr historin, etnografin dhe arkeologjin e Shqipris. Gjeovi madje ishte arkeolog i flakt, sidomos n Gomsiqe e m pas n Zym, nj fshat n Has afr Prizrenit. Nj dshmi e entusiazmit t tij pr grmime, pr t zbuluar lashtsin e Shqipris, mund t gjendet n Trashigime thrako-ilirjane, nj seri artikujsh studimor t botuar n Hylli i Drits m 1924. N nj studim tjetr, Nji argtim arheologjik, i cili doli n revistn franeskane Zni i Shna Ndout n korrik 1920, ai na thot: "Arheologjia asht nji argtim aq i kandshm, sa s'kallxohet me goj, e sa asht i kandshm, aq e ma asht i vlefshm... Shifni, pra, se gadi kurrnji ndryshim s'ka ndrmjet arheologut e letrarit, qllimi i njanit e i tjetrit ka nji qandrr e asht e mira e vendit e t qitunit n drit t visarit kombtar".

    Shtjefn Gjeovi si studiues i kulturs shqiptare nuk la gjurm vetm n fushn e arkeologjis. Ai prmendet kryesisht pr kodifikimin monumental dhe botimin e s drejts zakonore shqiptare, Kanuni i Lek Dukagjinit, Shkodr 1933, i cili s pari u botua pjes-pjes n Albania t Faik Konics m 1898 dhe 1899, e pastaj m gjer n revistn e Shkodrs Hylli i Drits nga 1913 deri 1924. Kanuni i Lek Dukagjinit sht unikal si shkrim e prmbledhje e ligjit t pashkruar t fiseve malsore t Shqipris s veriut. Ky kanun ishte ai q drejtonte dhe rregullonte sjelljen n shoqri, madje do an t jets n trevat e veuara e t thella t malsis s veriut. Ai respektohej me rreptsi nga fiset dhe kishte prparsi mbi do legjislacion tjetr, qoft ekleziastik apo laik, q orvatej t zinte vend n malsi. Me ann e ktij kodi ligjor t lasht fiset malsore qen n gjendje t ruajn identitetin e tyre, autonomin e tyre, edhe pse pr pes shekuj me radh qen zyrtarisht pjes prbrse e Perandoris Osmane. Vzhguesit t sotm mund t'i duken barbare disa aspekte t Kanunit si prcaktimi i gjakmarrjes si mjet i krkimit t drejtsis dhe statusi tepr inferior i gruas, s cils i mohoheshin jo vetm t drejtat e privilegjet e burrit, por edhe t gjitha detyrat e tij. Kanuni thot shprehimisht: "grueja sht shakull pr me bajt". Megjithat, kto tipare vetvetiu pasqyrojn realitetin social t fiseve patriarkale q aq shum i nnshtroheshin gjakmarrjes.

    Gjakmarrja, ndonse shum e paksuar n Shqipri pas Lufts s Dyt Botrore, prapseprap ka mbetur nj tipar i shoqris shqiptare n veri, sidomos n Kosov, ku realisht mijra familje kan rn n grackn e riteve t gjakut dhe kan mbetur t ngujuara edhe sot e ksaj dite. Nj fushat kundr gjakmarrjes m 1990, e drejtuar nga nj komitet intelektualsh t shquar shqiptar t Kosovs dhe n veanti nga etnografi Anton etta (1920-1995), shpuri n pajtimin e mbi nntqind gjaqeve nprmjet skenash emocionuese dramatike t tubimeve t mdha. Nj nocion i kanunit fisnor, q ende shihet me nj far adhurimi apo t paktn mrekullimi, sht ai i bess, mbajtja absolute e fjals s dhn, fardo q t ndodh. Kanuni i Lek Dukagjinit ka qen objekt q ka trhequr mjaft historian, specialist t drejtsis dhe etnograf, jo vetm n Shqipri e n Kosov por edhe m gjer. Kanuni sht prkthyer italisht nga Pal Dodaj (Rom 1941) dhe anglisht nga Leonard Foks (Leonard Fox) (Nju Jork 1989).

    M 1926 at Shtjefn Gjeovi u transferua n famullin e Zymit, nj nga fshatrat katolike n krahinn e Hasit midis Prizrenit dhe Gjakovs n Kosov. Atje, me famn q gzonte si lufttar kombtar shqiptar i vendosur dhe si studiues i interesuar n zbulimin dhe nxjerrjen n drit t lashtsis s popullit t vet, ai ndezi urrejtjen e popullsis serbe vendse e t autoriteteve serbe. U vra afr Zymit m 14 tetor 1929, rrugs kur po kthehej n shtpi nga Prizreni. Vrasja e Shtjefn Gjeovit ishte nj humbje pr etnografin dhe arkeologjin shqiptare dhe shkaktoi nj tronditje t madhe n popull anemban vendit. N Tiran Parlamenti e prkujtoi vdekjen e tij me nj radh ligjrimesh prekse m 11 nntor t atij viti. Varri i Shtjefn Gjeovit n Karashngjergj afr Prizrenit ka mbetur nj vend pelegrinazhi pr shqiptart e t gjitha besimeve edhe sot e ksaj dite me gjith mosplqimin dhe zemrimin e autoriteteve serbe, q ende prpiqen ta mbajn Kosovn n zotrim t tyre me do mim.

  13. #53
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.8 Lindja e gazetaris shqiptare



    N gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet Shqipria po lngonte nn kandilin q po fikej t Perandoris Osmane. I Smuri i Bosforit nuk kishte m far t'i ofronte ktij populli q tani po krcnohej m shum se kurr nga asimilimi kulturor. Ishte lvizja e Rilindjes, e zgjimit kombtar, ajo q, sikundr e pam, shprehu vullnetin e Shqipris pr t mbijetuar. N rrethana t tilla t vshtira sht e leht t vihet re e t mohet fakti se shtrati kryesor i letrsis
    n kt periudh ishte vetm ai kombtar dhe politik. Nuk ishte koha pr ushtrime artistike e letrare abstrakte pa lidhje me realitetin kombtar e politik. Shkrimtart dhe intelektualt shqiptar para s gjithash shqetsoheshin pr lirimin e popullit t tyre nga 'zgjedha turke', pr arsimimin dhe prparimin kulturor t nj populli t ln prapa n pluhurin e historis, pr t ushqyer ndjenjn e identitetit kombtar n mendjet dhe zemrat e bashkkombasve shqiptar, t ndar sikundr qen n fe t ndryshme e n sfera t ndryshme kulture t huaj. Fryma e romantizmit kombtar n letrsin q po lindte n kt periudh, pati vrtet ndikimin e vet n masat e gjera. Thirrja poetike e Pashko Vass drejtuar bashkatdhetarve pr t shptuar Shqiprin, nnn e tyre t "rrxue e t bamun trok," ishte dgjuar kudo, kurse vjershat patriotike t Naim Frashrit kndoheshin e plqeheshin gjithandej. E vrtet sht se poezit politike do t zgjonin deri diku mendjet dhe zemrat e shqiptarve, por ato nuk do t mjaftonin.

    Prhapja e informacionit, e ideve, e veprave t letrsis artistike t shkruara shqip, t gjitha kto tipare t nj kulture t re n zhvillim, krkonin gazeta dhe mjete botimi. Kjo sht arsyeja q gazetaria luajti nj rol vendimtar n letrsin e Rilindjes t erekut t fundit t shekullit t nntmbdhjet. N vitet tetdhjet dhe nntdhjet, organe periodike n gjuhn shqipe shprthyen e lindn n t gjitha qytetet m t mdha t Ballkanit, si n Konstantinopoj, Bukuresht, Sofje, Selanik dhe Athin, dhe i uan idealet e Rilindjes edhe n qoshet m t humbura t trevave ku flitej shqip (60). Botimet n gjuhn shqipe n fillim qen t rralla. Disa organe shtypi t vjetra n gjuh t huaja n Ballkan botonin nganjher ndonj artikull n gjuhn shqipe: Pellazgos, nj e prjavshme politike shoqrore n gjuhn greke pr shqiptart dhe grekt, q u botua n Lamia nga Anastas Byku; Ishkodra, organi zyrtar n gjuhn turke i vilajetit t Shkodrs, q dilte do jav m 1879 e q nj vit m pas u vu n shrbim t Lidhjes s Prizrenit; dhe e prjavshmja q e kemi prmendur e Anastas Kulluriotit, H fn ts Albanias (Zri i Shqipris), 1879-1880, q dilte n Athin dhe krkonte nj Shqipri t bashkuar e t pavarur.

    Vet botimi i gazetave n gjuhn shqipe e ka zanafilln n Konstantinopoj me organin Drita, q m pas mori emrin Diturija, e cila u botua nga Shoqria e t shtypuri shkronja shqip nga gushti 1884 deri n korrik 1885. Kryeredaktori i ksaj gazete t par shqiptare n Perandorin Osmane qe Pandeli Sotiri (1852-1890) nga fshati malor Selck afr Gjirokastrs, i cili luajti nj rol t dors s par n themelimin e shkolls s par shqipe n Kor m 1887. N punn e botimeve, veanrisht aktive, sikundr kemi theksuar, kan qen kolonit

    __________________________________________________ _________________


    60 Pr shtypin e Rilindjes, kr. Daka 1971-1974, Sokolova 1979, dhe Krner 1982.
    __________________________________________________ _________________

    shqiptare t Rumanis (61). Pikrisht ktu filloi shtypjen e librave m 1886 e para shtypshkronj n gjuhn shqipe, e ngritur nga Jani Vretoja. M 15 maj 1887 n Braila, n Danubin e poshtm, doli numri i par i s prjavshmes Drita, m von n rumanishte Lumina. Nj vit pas Drits doli me katr faqe Shqiptari/Albanezul, q u botua n Bukuresht m 7 gusht 1888 nga shoqria Drita nn redaktimin e Nikolla Naos (1843-1913) nga Kora, i cili m von do t themelonte nj institut kulturor shqiptaro-rumun pr prgatitjen e msuesve shqiptar. Kjo e prjavshme, me artikuj n shqipe, rumanishte dhe frngjishte, doli me ndrprerje pes vjet deri m 1903, me nj jetgjatsi t shnuar pr organet e shtypit shqiptar t kohs. Nj e prjavshme tjetr e Bukureshtit, ku u shpalln qart qllimet e lvizjes kombtare, ishte Shqipria, 1897-1899, n katr faqe, q botohej shqip, rumanisht, frngjisht e greqisht nga nj komitet i shoqris Dituria, vazhduese e shoqris Drita, e kryesuar nga Vissar Dodani dhe Jorgji Meksi. Ajo jep t dhna t shklqyeshme pr lvizjen kombtare n Rumani dhe gjetiu gjat atyre dy viteve edhe pr studiuesit e sotm.

    Botuesi i gazets Shqipria Vissar Dodani (62) (rreth v. 1857-1939) prej Kore u frymzua ndr t tjera nga botimi i 'Blets shqiptare' t Thimi Mitkos m 1878, pr t'ia kushtuar energjit e veta lvizjes kombtare. N mars 1880 emigroi n Bukuresht, ku kishte xhaxhan, pr t gjetur pun si tregtar, kurse m 1884 u b antar i shoqris Drita. E prjavshmja e tij, m pas e prdyjavshme, Shqipria, q doli n gjashtdhjetenj numra nga 10 maj 1897 deri m 18 qershor 1899, kishte pr qllim forcimin e unitetit t shqiptarve t t gjitha besimeve fetare. Por Vissar Dodani nuk qe vetm botues. Ai qe autor i nj letrkmbimi t vlllimshm me figura t tjera udhheqse t Rilindjes, si dhe i nj libri me titullin Mialt' mbltese, Bukuresht 1898 (Mjalti i blets), nj antologji 244-faqesh me poezi, fjal t urta dhe prralla popullore, q jo rastsisht t kujton 'Bletn shqiptare' t Thimi Mitkos t botuar njzet vjet m prpara. N t Dodani mblodhi poezin e tij si dhe poezi t shkrimtarve t tjer t Rilindjes, ndr ta Jani Vreto, Pashko Vasa, Faik Konica, Thimi Mitko, Zef Skiroi dhe Naim Frashri.

    Nj pjes e mir e materialit t 'Mjaltit t blets' ishte botuar m prpara n Shqipria. Dodani botoi gjithashtu nj poem satirike me 1332 vargje me titullin Tringllim a Serb'e zuzarvet, Bukuresht 1903, dhe prktheu vepra mjaft t ndryshme nga njra-tjetra, q nga prrallat arabe t Dervish Abdul Bekirit deri te libreti i opers s Verdit Trovatore, Bukuresht 1910. M 1915, Dodani u shprngul n Gjenev dhe shrbeu n dhjetor 1918 si sekretar i komitetit kombtar shqiptar t kryesuar nga Turhan pasha, kryetar i qeveris s prkohshme t Durrsit, e cila krkonte njohje ndrkombtare n Evropn pas Lufts s Par Botrore. N vjesht 1919 Dodani u kthye n Rumani. M pas ai ka botuar librin 200 faqesh Memoriet e mija - kujtime nga shvillimet e para t rilindjes t kombit shqiptar nd Bukuresht, Konstanc 1930, ku prfshiu letrkmbimin e tij me shum figura udhheqse t periudhs s Rilindjes. Vdiq n kryeqytetin rumun m 16 mars 1939.

    Jorgji Meksi (63) (1860-1942), kishte studiuar gazetari n Athin para se t emigronte n Bukuresht pr t themeluar s bashku me Vissar Dodanin periodikun Shqipria, ku botoi mjaft artikuj pr gjuhn shqipe, arsimin dhe politikn. Gaetano Petrotta (1882-1952) e ka quajtur Nestor t gazetaris shqiptare (64). M pas Meksi bashkpunoi n Gjirokastr me gazetn e prjavshme Demokratia t Xhevat Kallajxhiut (1904-1989), e cila doli nga 1925 deri 1939. Nga

    __________________________________________________ _________________

    61 Pr nj vshtrim mbi shtypin shqiptar n Rumani, kr. Bala 1964.

    62 kr. Petrotta 1950b, f. 198-200.

    63 kr. Petrotta 1950b, f. 200-201.

    64 kr. Petrotta 1950b, f. 200.
    __________________________________________________ _________________

    janari 1932 deri n korrik 1934 si dhe nga shkurti 1938 e deri n fund kt gazet e redaktoi vet Meksi.

    Jashar S. Erebara (1872-1953) ka qen gazetar, politikan dhe atdhetar nga Dibra, i cili pati emigruar pr t'iu shtuar radhve t shumta t bashksis shqiptare t kolonis s Bukureshtit. Atje ndoqi studimet n institutin kulturor shqiptaro-rumun pr prgatitje msuesish, i themeluar n vjesht 1892 nga Nikolla Naoja (1843-1913), e m pas punoi n administratn osmane derisa u dbua pr shkak se jepte msim gjuhn shqipe. Erebara bashkpunoi me nj numr organesh shtypi shqip, sidomos me Shqiprin e Vissar Dodanit. N qershor 1902 themeloi gazetn e vet Albanija n Beograd, e cila doli deri m 1906. Motoja e ktij organi ishte 'Shkipnija e Shkiptarvet'. Erebara mori pjes aktive n komitetet revolucionare anemban Ballkanit n mbrojtje t interesave shqiptare ndrkoh q gadishulli dalngadal po hynte n luft. N gusht 1911 themeloi nj gazet tjetr, Shkupi, n Shkup pr t mbrojtur interesat e kombit. Pas shpalljes s pavarsis s Shqipris n nntor 1912, Jashar Erebara u b deputet n parlamentin shqiptar dhe u prpoq pr bashkimin e Kosovs me Shqiprin.

    Aktiv si botues dhe figur e lvizjes kombtare n Bukuresht, e m pas gjetiu, ka qen edhe Dervish Hima (65) (1873-1928), pseudonimi i Ibrahim Mehmet Naxhiut nga Struga n breg t liqenit t Ohrit. Hima ndoqi shkolln n Manastir e Selanik, dhe studioi dy vjet mjeksi n Konstantinopoj, ku n fillim mbshteti lvizjen e xhonturqve dhe nisi t mendoj pr zgjidhjen e shtjes shqiptare. Nga viti 1895 e deri n Luftn I Botrore u end pa u lodhur nga njeri vend n tjetrin, duke propaganduar shtjen shqiptare me artikuj e pamflete. Dervish Hima ishte kundrshtar i papajtueshm i sundimit turk n Shqipri dhe autor i nj numri manifestesh radikale q bnin thirrje pr luft t prgjithshme kundr Ports. Si i till, ai u ndoq kmba- kmbs nga autoritetet osmane kudo q shkonte dhe u burgos disa her. N Bukuresht botoi gazetn jetshkurtr Pavarsia e Shqipris, e cila doli m 1898 shqip, frngjisht dhe rumanisht. N tetorin e vitit tjetr u shtrngua t ik nga Rumania n Rom, ku bashkpunoi me Mehmed bej Frashrin n t prdyjavshmen Zn' i Shqipnis, q dilte frngjisht dhe shqip. M 1903 Dervish Hima botoi t prdyjavshmen L'Albanie n Gjenev, e cila vazhdoi si e prmuajshme nga 1905 deri m 1906 n Bruksel. M 1909 e gjejm n Konstantinopoj ku nxirrte t prjavshmen Shqiptari-Arnavud me Hil Mosin, nj organ periodik turqisht dhe shqip i financuar nga Austro-Hungaria. Kjo gazet zgjati derisa u ndalua m 1910. Dervish Hima mori pjes aktive n jetn publike edhe pas shpalljes s pavarsis n nntor 1912. N vjeshtn e vitit 1917 u emrua nga autoritetet austro-hungareze inspektor arsimi pr qarkun e Tirans, kurse m 1920 u b i pari drejtor i zyrs s shtypit n Shqipri.

    Brenda Shqipris, i vetmi organ shtypi n gjuhn shqipe n shekullin e nntmbdhjet ka qen e prmuajshmja fetare, e prmendur m par, Elija i Zemers t'Jezu Krisctit, q shtypej n Shkodr n Shtypshkroja e Zojs s'Paperlyeme, t ngritur nga jezuitt m 1870. Botimi i ksaj reviste, n fillim me katr faqe, filloi n mars 1891. Pak e nga pak faqet u shtuan n tet, dymbdhjet e n fund n gjashtmbdhjet, kurse nga 1908 deri m 1914 pati edhe nj shtojc letrare e kulturore. M 1914 titulli u ndryshua pr t tinglluar m shqip, Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit. Po at vit, shtojca letrare e kulturore doli si revist mujore m vete, Prparimi, q zgjati nga janari 1914 deri m 1916. Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit qe themeluar nga padr Domeniko Pasi (66) (Domenico Pasi, 1847-1914) nga Verona, i cili kishte themeluar edhe qendrn misionare jezuite n Shkodr m 1888 dhe bashkpunoi me revistn me prkthime t nj numri himnesh n shqipe deri n fund t jets s tij. Por Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit

    __________________________________________________ _________________

    65 kr. Kaleshi n: Bernath (red.) 1974-, f. 161-164, Prifti 1987, dhe Kaleshi 1991, f. 88-97.

    66 kr. Cordignano 1933-1934, dhe Jesuits... 1988, f. 72.
    __________________________________________________ _________________

  14. #54
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    mbeti nj dukuri e veant, sepse n Shqipri nuk kishte qendra banimi aq t mdha sa t ofronin infrastrukturn e nevojshme pr botim. As Shkodra e Kora, t vetmet qytete pr t cilat mund t flitej n Shqipri, nuk mund t krahasoheshin me ato qytete jasht ku shqiptart po emigronin n numr prher e m t madh. Kryeqyteti i Bullgaris Sofje, ashtu si Bukureshti, ishte br qendr e emigracionit shqiptar n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet (67). Edhe ktu udhheqsit e bashksis shqiptare, t nxitur nga kultura e zgjimit kombtar, nisn t organizojn veprimtari kulturore kombtare. Ndr figurat udhheqse t lvizjes kombtare n Sofje ishte Shahin bej Kolonja (68) (1865-1919) nga Starja e Kolonjs afr Kors. Ai kishte kryer m 1895 Mlkijen, nj shkoll e njohur e administrimit publik n Konstantinopoj, dhe kishte qen msues n disa shkolla t mesme turke. Mbahet mend sidomos si botues i s prdyjavshmes Drita (69), q e nxori n Sofje n 101 numra nga nntori 1901 deri m 1908 pr t mbrojtur t drejtat e kombit shqiptar. Kolonja ua shprndau kt gazet shtatqind pajtimtarve n mbar Perandorin Osmane me ndihmn e konsullatave austro-hungareze. Drita, e shtypur n gjuhn shqipe me ndonj artikull t rastit greqisht, turqisht apo frngjisht, luajti rol n zgjimin e identitetit kombtar ndr shqiptart. N kt gazet Sami Frashri ribotoi manifestin e tij politik Shqipria - 'ka qn, 'sht e do t bhet? e po aty Kolonja e prktheu at n turqishte dhe e botoi me titullin Arnavutluk ne idi, ne dir ve ne olacak; ai botoi n disa numra edhe tregimin Oxaku (Oxhaku) t Mihal Gramenos.

    Veprimtaria publicistike gazetare e Kolonjs qe lehtsuar mjaft nga shtypshkronja Mbrothsia e ngritur prej Kristo Luarasit (1875-1934) nga fshati Luaras i Kolonjs. Kristo Luarasi msimet e para i mori n shkolln e fshatit Hotov nga msuesi dhe botuesi Petro Nini Luarasi. M 1892, pasi autoritetet osmane i mbylln shkollat n gjuhn shqipe, emigroi n Rumani dhe gjeti pun si tipograf. M 1896 u shprngul n Sofje dhe ngriti shtypshkronjn Mbrothsia, e cila do t luante nj rol t jashtzakonshm n prhapjen e letrsis shqiptare. S bashku me Kosta Jani Trebickn dhe Mid'hat bej Frashrin (1880-1949), botoi almanakun kulturor Ditrfenjs ose Kalendari kombiar, i cili doli do vit, me disa ndrprerje t gjata, nga 1897 deri 1928. Kalendart kombtar qen vepra relativisht t rndsishme n historin e letrsis shqiptare prderisa, ashtu si almanakt familjar t shekullit t nntmbdhjet n bashksit fshatare t prerive t Ameriks s Veriut, lexoheshin n mjaft shtpi. Kta almanak e bnin publikun e gjer ta ndiente se ekzistonte nj letrsi shqiptare, publik q prndryshe kishte pak kontakt me veprat bashkkohore t prozs dhe poezis shqiptare. Por pr Kristo Luarasin ky qe vetm fillimi. N shtypshkronjn Mbrothsia ai botoi edhe tridhjet e shtat monografi nga letrsia shqiptare, ndr to veprat e Spiro Dines, Mihal Gramenos, Papa Kristo Negovanit, Mid'hat bej Frashrit [Lumo Skndo] dhe Hil Mosit. Ai gjithashtu ribotoi veprat e Naim dhe Sami Frashrit, duke e mundsuar shprndarjen masive t ktyre veprave t rndsishme. Kristo Luarasi kreu udhtime n Korfuz, Itali dhe Konstantinopoj pr t bashkrenduar punt e lvizjes kombtare e pr t nxitur botimet n gjuhn shqipe. N Sofje bashkpunoi me Shahin Kolonjn n themelimin e organit Drita, q prmendm m lart. Pas revolucionit t xhonturqve Luarasi e transferoi shtypshkronjn n Selanik, ku gjat nj viti nxori rreth gjashtdhjet vepra: libra, gazeta, revista dhe mbi 10.000 abetare, q i shprndau falas n popullsin shqipfolse. N mars 1910, pasi autoritetet turke kishin filluar ta shihnin me

    __________________________________________________ _________________

    67 Pr emigracionin shqiptar n Rumani e Bullgari e pr kulturn e Rilindjes atje, kr. Drmaku 1987 dhe Maksutovic 1992.

    68 kr. Zallmi 1962, dhe Tako 1984.

    69 kr. Behri n: Bihiku (red.) 1981, f. 578-609.
    __________________________________________________ _________________

    dyshim veprimtarin e tij, e ktheu prap shtypshkronjn n Sofje. Ktu ai botoi gazetn e prjavshme Liria e Shqipris nga 1911 deri m 1915. M 1921 u kthye n Shqipri dhe themeloi Shtypshkronjn Luarasi, e cila do t bhej shtypshkronja m e madhe n vend.

    Kosta Jani Trebicka (vd. 1944) ishte partner i Luarasit n themelimin e shtypshkronjs Mbrothsia dhe n botimin e Kalendarit kombiar, q pati nj ndikim t madh n mbar vendin. Trebicka sht edhe autor i disa poezive q u botuan n Albania t Faik Konics, dhe prkthimeve t nj proze n tri pjes me titull Fushat e vdekura t Sibirit (70) Bukuresht 1896, dhe pjess n pes akte Gjenoveva, Sofje 1908. M 1901 ai ishte kryetar i shoqris Dshira, nj klub patriotik i themeluar n Sofje m 1893 pr prgatitje msuesish t shqipes. Dihet se pas nj viti Trebicka dha gjuh shqipe n nj shkoll nate t hapur nga kjo shoqri.

    Ndr shqiptart aktivist t lvizjes kombtare n Sofje n vitet e para t shekullit t njzet ka qen Josif Jovan Bageri (71) (1870-1915), gazetar dhe poet nga Nistrova e Reks n krahinn e Dibrs. M 1887, n moshn shtatmbdhjet vje, Bageri u shprngul n Sofje pr t krkuar pun dhe, pasi kaloi vshtirsit e para, filloi t punoj si kpucar pr t nxjerr bukn e gojs. N kryeqytetin bullgar msoi s pari gjuhn amtare dhe u lidh me figura t tjera t lvizjes kombtare shqiptare q jetonin atje, ndr ta ishin Dervish Hima dhe Jashar S. Erebara nga krahina e tij e Dibrs. M 1893 u b antar aktiv i shoqris atdhetare Dshira. Botimet e tij t para qen vjersha me tema kombtare me frymzim t zakonshm rilinds, t cilat doln n faqet e organeve Kalendari kombiar, Drita e Sofjes dhe Shpnesa e Shcypeniis e Nikolla bej Ivanajt nga 1899 deri m 1909, kur Bageri nxirrte gazetn e vet t prdyjavshme. Shqypja e Shqypnis ishte nj revist e vogl por e bujshme, e cila nisi t botohej n Sofje m 15 maj 1909 dhe vazhdoi m von me nj ndryshim t vogl n emr - Shqiponja e Shqipnis. Aty botoheshin lajme dhe shkrime t redaksis shqip e bullgarisht pr shtje t dits, si dhe mjaft poezi me prmbajtje shoqrore e politike. Me gjith prpjekjet e tij, Shqiponja e Shqipnis falimentoi dhe nuk shkoi m prtej muajit prill 1911. N janar 1914, m shum se nj vit pas shpalljes s pavarsis s Shqipris, Bageri u shprngul n Durrs pr t nxjerr t prjavshmen Ushtimi i Krujs, pr t ciln kishte filluar punn nga nntori i vitit t kaluar 'pr t mbrojtur t drejtat e kombit shqiptar'. Po edhe Ushtimi i Krujs pas pak kohe ndeshi n vshtirsi financiare dhe u shtrngua t ndrpres botimin m 1914. I varfr e i kputur, i smur nga tuberkulozi dhe i pafuqishm pr t'i br ball rrmujs politike e shoqrore t vendit q tani kishte kryeqytet portin Makiavelian t Durrsit, Bageri vendosi t largohet nga Shqipria e t kthehet n Sofje. Vdiq rrugs pr n Prishtin m 1915. Josif Bageri ishte jo vetm botues dhe gazetar, por edhe autor i nj vllimi modest me poezi e proz n frym t Rilindjes, shkruar n dialektin e vendlindjes, me titull Kopsht malsori, msime t shqyptarueta dhe vjersha, Sofje 1910.

    Thoma Abrami (1869-1943) ose Thoma Avrami ishte gazetar e poet nga Kora, q luajti nj rol m aktiv n botimet shqipe n zgrip t shekullit. Bri mjaft udhtime npr ngulimet shqiptare jasht (Sofje, Bukuresht, Egjipt dhe Konstantinopoj) duke punuar si gazetar dhe redaktor pr zgjimin kombtar. M 1903 u b redaktor i s prdyjavshmes Vettima q doli vetm nj numr n Sofje, dhe po at vit i s prdyjavshmes Prlindja shqiptare q botohej n Bukuresht. M 1904 themeloi revistn mujore Besa n Kajro me Milo Duin (1870-1933), e cila u shpall si organ i bashkimit t atdhetarve t vrtet shqiptar. Bashkpunoi edhe me organe t tjera t kohs: me Dritn e Shahin Kolonjs n Sofje, me Shqiprin e Vissar Dodanit n Bukuresht, me Albanian e Faik Konics n Bruksel e m pas n Londr. M 1908 prfaqsoi Korn n Kongresin e Manastirit. M pas Abrami botoi nj revist arsimore 16 faqesh n

    __________________________________________________ _________________

    70 kr. Falk 1896.

    71 kr. Mata 1983, dhe Berani 1988.
    __________________________________________________ _________________

    Kor me titull Prlindja arsimtare, numri i par i s cils doli n qershor 1922. Prve veprimtaris publicistike, Thoma Abrami ishte edhe autor proze e poezie, si dhe prkthimesh nga greqishtja dhe arabishtja. Kto t fundit u botuan m 1925. Poezit e tij lirike, shpesh me tema kombtare, u botuan n disa nga organet e siprprmendura.

    I angazhuar pr qllimet e larta t zgjimit kombtar n Sofje ishte edhe botuesi dhe shkrimtari Nikolla Lako (1880-1962) nga Kora. Ai botoi mjaft proz e poezi si dhe nj numr artikujsh n Kalendari kombiar, kurse vet themeloi nj tjetr revist me emrin Shqipria n Sofje m 1907. Shqipria e Lakos ishte nj revist q nuk pati jet t gjat megjithse u kushtohej shtjeve politike e shoqrore, kulturs, letrsis dhe folklorit, prfshir dhe ilustrime. Objektivi i shpallur i saj ishte mbrojtja e t drejtave t kombit shqiptar dhe nxitja e qytetrimit dhe prparimit t tij. Pasi u vendos me banim n Franc, Lakoja botoi nj abetare e nj gramatik pr shkollat fillore shqiptare q tani po ngriheshin anemban Ballkanit: Strvitjetore pr nxnsit shqiptar, Paris 1909, dhe Shkronjtore e gjuhs shqip, Paris 1910. Ai ka gjasa t jet edhe autor i rrfenjave Miresia dh ligesia dhe Te nghiarat' e nje hajduti ndene sundim t Haldupit, botuar n Paris m 1910 me pseudonimin Gjin Kroja (72). M 1919 Lako nisi botimin e revists politike dhe letrare Opinga n Paris (Boulogne/Seine), e cila u dallua si nj organ i popullit shqiptar q krkonte nj Shqipri autonome. Revista prmbante artikuj shqip dhe frngjisht. Pas kthimit n Shqipri bashkpunoi me periodikun Gazeta e Kors e m pas u vendos me banim n Tiran. Lako mbahet mend pr veprimtarin kombtare e botuese n periudhn e fundit t Rilindjes, e m pas si bamirs bujar pr shkollat dhe bibliotekat e Kors, ndrkaq edhe si botanist i shquar.

    Nj gazet tjetr shqiptare q propagandoi idealet e pavarsis e t arsimit n gjuhn shqipe n mbar Ballkanin ishte e prjavshmja Shpnesa e Shcypeniis, e botuar nga 1905 deri m 1908 n shqip, italisht dhe serbo-kroatisht nga botuesi, shkrimtari dhe figura kombtare Nikolla bej Ivanaj (1879-1951). N fillim doli n Dubrovnik, m pas n Trieste e n fund n Rom. Ivanaj pati lindur n Grud, n rajonin e sotm kufitar shqiptaro-malazez, dhe u rrit n Podgoric t Malit t Zi. Thuhet se ka ndjekur studimet n Beograd, Vjen, Zagreb dhe Dalmaci. Ivanaj ka mbajtur funksione t ndryshme npunsie n Serbi, ndr to edhe at t sekretarit dhe prkthyesit t Ministris s Jashtme t Serbis. Pas pavarsis s Shqipris Ivanaj botoi n Shkodr gazetn e prjavshme Lidhja kombtare m 1915 n mbrojtje t vetqeverisjes dhe t drejtave kombtare t Shqipris. M 1919 mori pjes n Konferencn e Paqes n Paris dhe u kthye n Shqipri pr t themeluar dhe botuar gazetn e prdyjavshme Koha e re m 1919 dhe 1925, si dhe t prjavshmen Republika nga 1923 deri m 1925, t dyja n Shkodr. Gjat Lufts s Dyt Botrore botoi librin autobiografik Historija e Shqipnis s r. Vuejtjet e veprimet e mija. Pjesa e par, Tiran 1943; Historija e Shqipnis s r, Pjesa e II-t, Tiran 1945, i cili merrej kryesisht me rolin e klerit katolik, si dhe nj vllim me vjersha po n Tiran, ku edhe vdiq.

    Veprimtaria letrare dhe publicistike e figurs kombtare Risto Siliqi (73) (1882-1936) mbulon periudhn 1905-1915. Siliqi lindi m 10 gusht 1882 n nj familje ortodokse n Shkodr, ku ndoqi msimet n nj shkoll fillore serbe e m pas n nj shkoll t mesme turke. I frymzuar nga leximi i veprave t Naim dhe Sami Frashrit, q n mosh t re mori pjes n lvizjen kombtare shqiptare dhe, ashtu si shum shqiptar t tjer t veriut, u shtrngua t ik n Malin e Zi t pavarur pr t krkuar streh nga gjendja e rrmujshme politike n atdheun e tij nn pushtimin turk. N Cetinj, asokohe kryeqytet i Mbretris s Malit t Zi, Siliqi gjeti pun n kuzhinn e nj hoteli, dhe fal arsimit fillor q kishte marr n serbishte, mundi t

    __________________________________________________ _________________

    72 kr. Gjika, Studime filologjike, Tiran 1980, 4, f. 83; Hetzer 1991a, f. 145.

    73 kr. Fullani 1956, dhe R. Siliqi 1956.
    __________________________________________________ _________________

  15. #55
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    prfundoj shkolln. Vitet 1905-1907 ishin vite veprimtarie t madhe revolucionare e t fsheht t intelektualve shqiptar brenda dhe jasht vendit. Kudo po ngriheshin komitete revolucionare pr t prgatitur nj kryengritje t prgjithshme kundr sundimit osman. Shum shqiptar n veri t vendit i shikonin si me dyshim kto veprime, dhe kjo pr vet synimet e njohura t Malit t Zi ndaj Shqipris. Risto Siliqi hapi n Cetinj nj han me emrin 'Albania', q shrbeu si vend takimesh pr lufttart kombtar shqiptar. Ai gjithashtu bri mjaft udhtime n emr t komiteteve revolucionare pr organizimin e qndress. M 1911 mori pjes aktive n kryengritjen e armatosur, e cila m n fund shprtheu kundr sundimit turk n malsin e Shqipris s veriut. Ngjarjet e ksaj kryengritjeje i hodhi n kronikn e tij Pasqyra diteve pergjakshme n t pstin shekull Shqypniis t robnume,Trieste 1912, e cila prmban edhe nj shtojc me trembdhjet vjersha patriotike. Pas pavarsis, s bashku me shkrimtarin dhe poetin Hil Mosi dhe Karlo Sumn, botoi n Shkodr gazetn e prjavshme Shqypnia e re, gazet q pa dritn m 15 qershor 1913 e q vazhdoi deri m 1914. M pas punoi si avokat n Shkodr ku dhe vdiq m 1 maj 1936. Siliqi sht edhe autor i rreth 4,000 vargjeve kryesisht patriotike me frymzim t zakonshm kombtar, disa prej t cilave jan botuar n organe t kohs si Kalendari kombiar dhe Liria e Shqipris n Sofje.

    Shekulli i nntmbdhjet provoi emigrim t shqiptarve jo vetm n Rumanin e Bullgarin fqinje, por edhe n Egjipt, i cili asokohe, ashtu si vet Shqipria, ishte pjes e Perandoris Osmane (74). M 1805, Muhamed Aliu (1769-1849), i njohur edhe me emrin Mehmed Ali, me prejardhje shqiptare nga Kavalla n Greqin veriore, u b pasha apo guvernator n Egjipt, i cili kishte qen nn sundimin osman, t paktn sa pr emr, q m 1517. Atje ai mundi t ngrej nj shtet me t vrtet autonom, duke e kthyer sundimin turk n dika formale, dhe themeloi nj dinasti mbretrore q sundoi vendin deri me rrzimin e mbretit Faruk (1920-1965) m 1952. Egjipti, asokohe, ashtu si n lashtsi, hambar i Mesdheut lindor, kishte prfituar nga rritja e tregtis q erdhi prej hapjes s kanalit t Suezit nga Ferdinand de Lessepsi (1805-1894) m 1869. N gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet dhe n dhjetvjeart e par t shekullit t njzet, shum shqiptar emigruan nga atdheu n brigjet e Nilit pr t gjetur pun e pr t siguruar nj jet m t mir. Ata zun vend jo vetm n Aleksandri e n Kajro, por edhe n qytetet e Egjiptit t poshtm si El Mansra, Shibn el Km, dhe Minya el Qamh, si dhe n bashksi prgjat lugins s Nilit si Beni Suef, Biba, El Fashn, Maghgha, Manfalt dhe Er-Rodha. Nn suzerenitetin osman e m pas nn protektoratin britanik t vendosur m 1883, emigrantt shqiptar, mjaft prej t cilve kishin punuar shum dhe u kishte ecur me tregtin e pambukut, formuan bashksi t mdha. Prandaj nuk sht pr t'u habitur q disa prej shkrimtarve dhe figurave kryesore t lvizjes s Rilindjes kombtare do t dilnin nga lugina e Nilit. Spiro Dine na thot: "Karakollt e Kajros qen plot geg e tosk. Kngt e vallet nuk reshtnin; bozuku, tamburja e ballamaja buisnin m n katr ant. Na dukej sikur gjindeshim n Shqipri, tregu i armve Suk el-silah prve shqiptarve tjetr nuk kish, me t shumt geg musliman e t krishter mirditas..." N dhjetvjearin e par t shekullit t njzet, ky ngulim mrgimtarsh u shqua sidomos pr veprimtari kombtare e botuese.

    Nj nga organet m t hershme t shtypit shqiptar n Egjipt ka qen Bashkim i Shqiptarvet, q u botua pr nj koh t shkurtr si e prdyjavshme nga shtatori 1900 shqip, frngjisht dhe turqisht nga Ismail Haki bej. Po at vit n tetor doli gazeta Besa-Besn, q e nxirrte Milo Dui (75) (1870-1933), i njohur edhe me emrin Mihal N. Dui. Dui, nip i poetit rilinds Loni Logori (1871-1929), e kaloi pjesn m t madhe t jets n Kajro ku dhe

    __________________________________________________ _________________

    74 Pr shqiptart n botn arabe, kr. Mufaku 1981a, 1983, 1990, dhe Azemi & Halimi 1993.

    75 kr. Fullani 1963.
    __________________________________________________ _________________

    mbshteti aktivisht lvizjen kombtare shqiptare. M 1897 u b kryetar i shoqris Vllazria, qendr ku mblidheshin gjith shqiptart e atjeshm. Besa-Besn, e para n radhn e gazetave jetshkurtra q botoi, zgjati katr vjet. M 1901 Dui nxori nj revist mujore me titull Toska n Minya el Qamh. Kjo gazet me tet faqe n gjuhn shqipe e ndonj shkrim n frngjishte, zgjati deri m 1902. M 1904, s bashku me Thoma Abramin, botoi nj tjetr, ksaj radhe nj revist t prmuajshme me 24 faqe me titullin Besa, e me nntitullin: organ i bashkimit t patriotve t vrtet shqiptar. N tetor 1906 Dui gjithashtu botoi Shqipria n Kajro, organ i ortodoksve shqiptar. Me formimin e qeveris s par t Shqipris s pavarur Dui u kthye n atdhe, ku botoi pr nj koh t shkurtr, nga qershori deri n gusht 1914 gazetn e prdyjavshme Zna n Durrs. Por grindjet vllavrasse midis grupeve t ndryshme politike n shtetin e saposhpallur, e shtrnguan pas pak kohe t ik n Itali, nga ku u kthye prsri n Egjipt. M 1922 themeloi nj shtpi botuese n Kajro, me emrin Shoqeria botonjes shqipetar ose Socit albanaise d'ditions, e cila botoi jo vetm veprat e tij, por edhe prmbledhjen e vargjeve sanskritishte, t br nga ajupi, Lulet e Hindit. M 1925 n kryeqytetin egjiptian, ai botoi edhe nj gazet tjetr me emrin Bisedimet, nj e prjavshme kombtare q zgjati deri n fillim t vitit tjetr. Dui vdiq n Kajro m 25 nntor 1933. Milo Dui nuk ishte vetm botues dhe figur kombtare, por edhe poet e dramaturg, sidomos n periudhn e fundit t jets. Dyzet e gjasht vjershat e tij patriotike e t dashuris, botuar pjesrisht me pseudonimin Lulo Malsori, doln n organe t ndryshme midis viteve 1897 dhe 1925. Ai sht edhe autor i t paktn gjasht pjesve teatrale. M t mirnjohurat nga kto prpjekje modeste jan pjesa me tri akte Nderi, Konstanc 1921, me dy akte I bir' i begut, Kajro 1921, me sa duket sipas nj origjinali frngjisht, dhe me tri akte, pjesrisht autobiografike, E thna, Kajro 1922. Pjest e tjera teatrore t Duit, si pr shembull ajo me katr akte Nora, drama n vargje Gjaku dhe tragjikomedia me nj akt T vdekurit e t gjallt, kan vlera letrare t kufizuara. M me interes sht Midis dy grash, Kajro 1922, nj trekndsh melodramatik dashurie i shfaqur n pes letra si t drguara prej autorit nga Napoli n vern e vitit 1922. Gjon Voda nuk di si t'ia bj, ndodhet midis s shoqes dhe s dashurs Suzan. Historia me letrat prfundon kur Gjon Voda vret Suzann n nj ast trbimi xhelozie dhe pastaj vret veten.

    Publicisti dhe figura kombtare Jani P. Vruho (1863-1931) ishte nga Vrtopi i krahins s Beratit. Q n mosh t re vajti e u ngul me banim n oazin pjellor t El Faiymit n Egjiptin e Eprm, ku edhe kaloi pjesn m t madhe t jets derisa vdiq n shtator 1931. Shum nga artikujt e tij polemik dhe vjershat me frym kombtare doln n organe periodike t kohs si Kalendari kombiar i Kristo Luarasit dhe Liria e Shqipris, t dyja n Sofje. Vruhoja ishte nj propagandist i palodhur i shtjes shqiptare. Edhe pse gjat shembjes prfundimtare t Perandoris Osmane vetqeverisja politike pr atdheun e tij n Ballkan dukej tepr e pasigurt, ai vrente me knaqsi se ndjenja e identitetit kombtar kishte zn rrnj, fakt ky q prbnte nj nga parakushtet pr nj shtet shqiptar. M 1907 Jani Vruhoja botoi gazetn satirike shqip- greqisht Shkopi n Kajro, bashk me Athanas Tashkon (1863-1915), nj gazet q i shrbeu bashksis shqiptare n Egjipt pr dy vjet. Shtypej me alfabetin e Stambollit dhe kishte pr synim mbrojtjen e t drejtave t kombit shqiptar, duke lvduar ata q meritojn t lvdohen e duke qortuar ata q meritojn t qortohen pr shtjen kombtare. M 1909 Jani Vruhoja botoi nj gazet t dyt n gjuhn shqipe n El Faiym me emrin Rrufja. Meq xhonturqit e ndaluan kt t prmuajshme t qarkullonte n Shqipri, Vruhoja ia ndryshoi titullin e ia bri Spata n prill 1910, dhe kshtu u b i mundur botimi dhe shprndarja pr nj koh t shkurtr.

    Ndr gazetat dhe revistat e tjera shqiptare t botuara n Egjipt n fillim t shekullit t njzet mund t prmenden e prdyjavshmja Pellazgu dhe Zghimi, t dyja t botuara n Kajro m 1907 nga Sami Kulla Przreni, e prmuajshmja Vatra e botuar n Minya el Qamh m 1909, dhe e prjavshmja Shkreptima, e redaktuar m 1910-1911 nga gjuhtari dhe msuesi Aleksandr Xhuvani (1880-1961). Ndonse mjaft prej tyre doln pr shum pak koh, organet e shtypit shqip n Egjipt dhan ndihmes pr zgjimin e identitetit kombtar jo vetm ndr shqiptart banues n brigjet e Nilit, por edhe brenda Shqipris, ku gazetat hynin shpesh kontraband fshehurazi doganierve osman.

    Ndrkoh q shum shqiptar n shekullin e nntmbdhjet emigruan n Egjipt e n vise t tjera t Perandoris Osmane pr t gjetur pun dhe jet m t mir, t tjer iknin nj her e mir pr n tokn e premtuar, Shtetet e Bashkuara t Ameriks. N kulmin e emigrimit evropian n Amerikn e Veriut n dhjetvjeart e fundit t shekullit t nntmbdhjet e n dhjetvjeart e par t shekullit t njzet, shum shqiptar, sidomos nga krahina e Kors, e lan vendin e tyre t varfr dhe u bashkuan me valn e emigrantve grek q niseshin me anije nga Selaniku e Pireu pr lundrimin e gjat e t lodhshm drejt brigjeve lindore t Shteteve t Bashkuara, me shpresn pr t filluar nj jet t re e pr t gjetur atje liri e begati. N fillim u nguln n Nju Jork, Boston e prreth tyre, ku edhe sot gjenden ngulime jo t vogla shqiptare, si dhe n mbar shtetet Masausets, Konetikt, Pensilvenia dhe Nju Xhrsi. M pas valt e emigrantve shqiptar u shtyn m tutje, sidomos n Misuri, Miigan e Ilinois, ndonse shumica mbetn n bregun lindor. Zonat metropolitane t Nju Jorkut, Bostonit dhe Detroitit tani prbjn qendrat kryesore t ngulimeve shqiptaro-amerikane n Shtetet e Bashkuara. Mu n Boston m 28 prill 1912 u themelua federata panshqiptare Vatra pr t bashkuar shoqrin Besa-Besn dhe trembdhjet klube t tjera shqiptaro-amerikansh n nj organizat. Kjo federat, q ka arritur t ket deri rreth shtatdhjet deg gjithsej, u kryesua n fillim nga Faik bej Konica (1875-1942) dhe Fan Noli (1882-1965). Edhe n Shtetet e Bashkuara u themeluan nj numr gazetash shqiptare me rndsi, roli i t cilave nuk do t kufizohej kurrsesi vetm me shqiptart q banojn n Amerikn e Veriut.

    Gazeta e par shqiptare n gjuhn shqipe n Amerikn e Veriut ishte Kombi i Bostonit, botuar nga Sotir Peci (anglisht Sotir Pettsy, 1873-1932) nga Dardha, nj fshat afr Kors. Numri i par i ksaj s prjavshmeje politike, kulturore e letrare n gjuhhn shqipe, me ndonj artikull n anglishte, frngjishte apo italishte, doli m 15 qershor 1906. Peci e propagandoi si 't parn dhe t vetmen gazet shqiptare n Amerik' dhe si 'organ t interesave shqiptare'. Kombi zgjati tre vjet deri m 1909, kur e pasoi Dielli, themeluar nga Fan Noli dhe Faik bej Konica n shkurt 1909. Dielli qe organi i federats s rndsishme panshqiptare Vatra n Boston, dhe si i till ishte edhe zdhns i bashksis shqiptare n prgjithsi. Periodik t tjer shqiptar t botuar n Shtetet e Bashkuara para Lufts s Par Botrore ishin: Flamuri i Bostonit, q doli vetm pak koh m 1910; po aq jetshkurtr Trumbeta e Krujs e Sejnt Luisit (St. Louis) m 1911; dhe Zr' i popullit i Nju Jorkut m 1912-1913.

    Vitet e lufts 1914-1918 patn nj vrshim t tr gazetash jetshkurtra shqiptare saq duket sikur puna e par e emigrantve shqiptar sapo vinin kmbn n Amerik ishte t nxirrnin nj gazet. Ndr kta periodik qen Adriatiku botuar n Framingham, Masausets, m 1914; The Albanian era, 1915-1916, botuar n Denver e m pas n ikago nga John Adams; Vullnetari n Natik (Natick), Masausets, shtypur m 1916-1917; Prparimi n Nju Jork, q zgjati nga 1916 n 1920; Mprojtja shqiptare n Sejnt Luis m 1916; Lufttari i drejtsis n Boston m 1917; e prdyjavshmja Yll' i mngjezit e Parashqevi Qiriazit n Boston, t ciln ajo e drejtoi nga 1917 deri m 1920; Prlindja m 1917 doli n Framingham, Masausets; Sazani dyjavor n Uuster (Worcester), Masausets, nga 1917 deri m 1918; Albania, 'organ zyrtar i partis politike e kombtare shqiptare', themeluar edhe kjo n Uorester, dhe botuar n Nju Jork nga A. G. Nae (Nache) nga 1918 deri m 1920, Shqipria 'e prkohshme e shoqris fetare muhamedane' n Uatrbri (Waterbury), Konetikt, m 1918, si dhe e prmuajshmja e Fan Nolit The Adriatic Review e federats Vatra n Boston, q doli nga shtatori 1918 deri m 1919. Edhe pse n zgrip t shekullit gazetat n gjuhn shqipe nuk ishin m dika e pazakont, botimet brenda vet Shqipris, pr shkaqe t kuptueshme, mbetn t rralla dhe vazhduan t

  16. #56
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    jen t kufizuara deri n shprbrjen e Perandoris Osmane. Gazetat dhe revistat qen t shtrnguara t hynin fshehurazi nga jasht. Nj nga figurat e para q prfitoi nga shtimi i rrmujs n Perandorin Osmane e q filloi t botoj n Shqipri n dhjetvjearin e par t shekullit t njzet, ishte Mihal Grameno (76) (1871-1931), botues, shkrimtar dhe figur e shquar politike, veprimtaria letrare dhe atdhetare e t cilit kap periudhat e Rilindjes e t Pavarsis. Gramenoja pati lindur n Kor n nj familje tregtare dhe ndoqi shkolln greke para se t emigronte djal fare i ri n Rumani m 1885. N Bukuresht ai mori pjes n lvizjen kombtare dhe m 1889 u b sekretar i shoqris Drita, q po zgjerohej. Mihal Gramenoja nuk ishte vetm ideolog i lvizjes s Rilindjes, por edhe njeri i veprimit. M 1907 ai u bashkua me etn e eriz Topullit, nj et e vjetr lufttarsh kundr trupave turke n Shqiprin e jugut. Me syt e zjarrt e mjekrn e lshuar ai ishte vet simboli i lufttarit t liris dhe komitit ballkanas. Si mjaft figura t tjera kombtare t periudhs, Gramenoja n fillim e prshndeti revolucionin e xhonturqve, por shum shpejt u vu prsri kundr sundimit osman kur u b e qart se xhonturqit donin t mbanin regjimin e centralizuar. Pr veprimtarin e tij politike u arrestua disa her. M 10 korrik 1909 botoi numrin e par t gazets Lidhja orthodhokse n vendlindje, Kor, nj e prdyjavshme e re me frym kombtare q zgjati deri n qershor 1910, kur u mbyll nga censura.

    T njzet e dy numrat e Lidhjes orthodhokse, me nntitullin gazet 'politike, leterare dhe fetare', u bn zdhns sidomos i kundrshtimit ndaj hierarkis s kishs ortodokse greke, e cila vajti shum larg me masat e saj pr ta mbytur veprimtarin kombtare. M 1 shkurt 1911 Gramenoja nisi t botoj nj tjetr gazet n Kor, at me emrin Koha, e prjavshme politike dhe letrare pr mbrojtjen e t drejtave t shqiptarve. M 1915, Mihal Gramenoja emigroi n Shtetet e Bashkuara dhe vazhdoi ta botoj t prjavshmen n Xhejmstaun (Jamestown), Nju Jork, deri m 1919. T shqetsuar thell pr fatin e mtejshm t Shqipris dhe gjendjen e saj pas tronditjeve t Lufts s Par Botrore e pr mungesn e vazhdueshme t nj qeverie t qndrueshme atje, bashksia shqiptaro-amerikane drgoi Mihal Gramenon dhe pes delegat t tjer shqiptar pr t marr pjes n Konferencn e Paqes t Parisit m 1919 e pr t prfaqsuar interesat e Shqipris. Gramenoja e ndoqi konferencn si korrespondent i gazets s Nju Jorkut Albania q botonte A. G. Nae. Vitin tjetr u kthye n Shqipri dhe m 10 korrik 1920 rifilloi botimin e gazets Koha n Kor. Gazeta jetoi deri n nntor 1926. Koha mbrojti interesat e Shqipris kundr xhonturqve para Pavarsis, edhe m pas kundr aspiratave ekspansioniste t shteteve fqinj e t Austro-Hungaris. N fillim t viteve 1920 ajo mbshteti demokracin dhe barazin dhe shprehu miratimin e vet pr qeverin jetshkurtr t Fan Nolit t vitit 1924. Por n vitet e fundit t saj, gazeta erdhi e u pajtua me qeverin antidemokratike t Zogut, t ciln e pati kundrshtuar n fillim. Prve organeve me influenc t shtypit, q nxori, Mihal Gramenoja bashkpunoi edhe me nj gam t gjer organesh t tjera shqiptare, ndr to me Albania t Faik Konics n Bruksel e n Londr, Drita t Shahin Kolonjs n Sofje, Shpnesa e Shcypeniis t Nikolla bej Ivanajt n Dubrovnik, Kombi t Sotir Pecit n Boston, Shqipria t Milo Duit n Kajro, Kora n Kor, Prlindj' e Shqipnis n Vlor, Gazeta e Kors n Kor, Albania e A. G. Nae n Uorester dhe Nju Jork, Shqipri' e re n Bukuresht e Konstanc, dhe Dielli n Boston. I dshpruar, u trhoq nga jeta publike rreth vitit 1927. Dihet se ra mjaft shpirtrisht n vitet e fundit t jets dhe iu vu prher e m shum alkoolit. I smur rnd pr ca koh, vdiq n qytetin e lindjes Kor m 5 shkurt 1931 n moshn pesdhjetetetvjeare. Si figur letrare Mihal Grameno u b i njohur s pari m 1903 me vjershn atdhetare Vdekja, ndonse fryms s lart politike t ksaj vjershe dhe t tjerave m pas nuk iu prgjigj kurr nj nivel po aq i lart gjuhsor. M t lexueshme jan pjest e tij teatrale dhe tregimet. Grameno sht autor i komedis me tri akte n vargje Mallkimi i gjuhs shqipe, Bukuresht

    __________________________________________________ _________________

    76 kr. Spasse 1956, Zallmi 1963, Gjika 1972, 1974b, 1976, 1978, 1980, 1981, Grameno 1974, 1979, dhe Xhiku 1989, f. 153-159.
    __________________________________________________ _________________

    1905, subjekti i s cils shtjellohet n Korn e vitit 1886 dhe ku ai satirizon orvatjet greke pr 't civilizuar' shqiptart; si edhe autor i tragjedis me tem historike n katr akte Vdekja e Piros, Sofje 1906, pr mbretin Piro (319-273 para ers son) t Epirit, humbjet e t cilit n beteja mbetn n histori me frazn 'fitore si e Piros'. Vepra prmban nj prkushtim 't pavdekurit vjershtor edhe t madhit mmdhetar Naim be Frashrit', i cili qe burim i madh frymzimi pr t gjith shkrimtart shqiptar n fillim t shekullit t njzet. Gramenoja botoi edhe nj numr tregimesh t shkurtra me frym sentimentale e me ndjenj romantike kombtare. Ndr to jan: Oxaku, Selanik 1909 (Oxhaku), n fillim botuar n disa numra n periodikun e Shahin Kolonjs Drita m 1904-1905, nj histori dashurie midis djalit t nj beu dhe nj vajze fshatare, me subjekt q shtjellohet m 1821, n koht e prgjakshme t Ali pash Tepelens; E puthura, Selanik 1909, kushtuar Hil Mosit, nj histori dashurie n pes kapituj midis pjestarsh klasash shoqrore t ndryshme, me ngjarje q zhvillohen m 1815 e me shum prshkrime t zakoneve vendore t asaj kohe; dhe Var' i pagzimit, Kor 1909, nj satir therse kundr hierarkis ortodokse greke, e cila e kishte shpallur gjuhn shqipe t mallkuar nga Zoti. N kt novel peskapitujsh, me ngjarje t vendosura n Vithkuq m 1751, nj prift ortodoks nuk pranon t thot formuln e pagzimit n gjuhn shqipe, dhe ksisoj shkakton rnimin e nj familjeje t tr. N prag t pavarsis s Shqipris, Gramenoja shtypi nj vllim me vargje t flakta kombtare me titull Plagt, Manastir 1912, e m pas botoi kujtimet nga koha kur kishte qen komit n Kryengritja shqiptare, Vlor 1925.

    Mihal Grameno ishte figur tipike e kulturs s Rilindjes s von, plot ndjenj romantike kombtare e energji krijuese pr t ndryshuar fatin e dhimbshm t popullit e pr t mbrojtur t drejtat e tij. Ai personifikon shkrimtarin-hero kombtar t kohs dhe prandaj gzon simpati t madhe npr Shqipri. Ndrsa pjest teatrore dhe tregimet lexohen me knaqsi si dokumente t kohs, megjithse ato nuk dshmojn ndonj talent letrar t veant n krahasim me shkrimtar t tjer bashkkohor. Prandaj me gjith gamn e gjer t gjinive letrare q trajtoi, vendi i Gramenos n letrsin shqiptare sht kryesisht si publicist e pamfletist i jets politike.

    Nj figur tjetr e shquar, tek e cila veprimtaria publicistike dhe angazhimi politik pr prmbushjen e qllimeve t lvizjes kombtare l n hije talentin letrar, ishte publicisti, politikani dhe prozatori Mid'hat bej Frashri (77) (1880-1949), i shfaqur shpesh me pseudonimet Lumo Skndo dhe Mali Kokojka. Mid'hat bej Frashri qe i biri i politikanit dhe ideologut t Rilindjes Abdyl Frashri (1839-1892) dhe nip i figurave po aq t shquara Naim dhe Sami Frashri. Mendohet se ka lindur n Janin dhe sht rritur n Stamboll, ku familja e tij u b qendr e lvizjes kombtare. N moshn shtatmbdhjet vje ndihmoi Kristo Luarasin (1875-1934) dhe Kosta Jani Trebickn pr botimin e almanakut kulturor t njohur me emrin Kalendari kombiar, q shtypej n shtypshkronjn Luarasi n Sofje. Nj vit pas vdekjes s t ungjit, Naim Frashrit, botoi nj biografi t shkurtr t tij me titull Naim be Frashri, Sofje 1901, me pseudonimin Mali Kokojka. Nga 1905 deri 1910 punoi n administratn osmane n vilajetin e Selanikut si drejtor pr shtje politike. N korrik 1908, ksaj radhe me pseudonimin Lumo Skndo, nisi botimin e gazets s prjavshme Lirija n Selanik, q zgjati deri m 1910. Ai ishte n drejtim t Kongresit t Manastirit m 14-22 nntor 1908, kurse n janar t vitit tjetr nisi t botoj nj revist mujore me emrin Diturija, organ periodik i ilustruar me interes kulturor, letrar e shkencor q doli m 1909 n Selanik, m 1916 n Bukuresht dhe nga 1926 deri 1929 n Tiran. Mid'hat Frashri luajti rol t madh n klubin patriotik t Selanikut, i cili shquhej pr qndrimin relativisht pajtues ndaj xhonturqve e q m pas pati kundrshtimin e figurave kombtare m radikale. Veprimtaria politike e Mid'hat Frashrit mori nj karakter m kombtar gjat luftrave ballkanike dhe shembjes prfundimtare t Perandoris Osmane, kur Shqipria

    __________________________________________________ _________________

    77 kr. Petrotta, f. 316-320, Mann 1955, f. 51-55, dhe Bethell 1984, 1993.
    __________________________________________________ _________________

    ndodhej para rrezikut q t gllabrohej nga fqinjt e saj ballkanik. Pas pavarsis n nntor 1912, u b i pari ministr i vendit pr punt botore, kurse m pas konsull i prgjithshm i Shqipris n Beograd dhe drejtor i prgjithshm i postave. Me shprthimin e Lufts s Par Botrore u internua n Rumani pr nj far kohe, por, pasi u lirua, iu kthye prsri botimeve. Nga 5 maji 1916 drejtoi t prdyjavshmen e Bukureshtit L'indpendance albanaise, nj nga t shumtat organe jetshkurtra t lvizjes kombtare shqiptare gjat Lufts s Par Botrore. M pas e shohim n Lozan, ku banoi me kushririn Mehdi Frashri (1874-1953) e ku shkroi nj numr artikujsh publicistik e studimor. M 25 nntor 1920 u emrua kryetar i delegacionit shqiptar n konferencn e paqes n Paris, ku jetoi deri m 1922. N Paris vazhdoi veprimtarin publicistike n shtypin francez pr t propaganduar qndrimin e Shqipris n ristrukturimin e Evrops s paslufts. Artikujt e tij t kthjellt e racional doln n organe si France-Orient, L'Europe nouvelle, Mercure de France, Revue de Genve dhe Les Peuples libres. M pas mbajti disa poste minister dhe ishte ambasador i Shqipris n Greqi nga 1923 deri n 1926. N periudhn e diktaturs Zogiste ai e la politikn pr nj far kohe dhe hapi nj librari n Tiran. Vet kishte nj bibliotek private jashtzakonisht t pasur, me rreth 20,000 vllime, m e madhja n Shqipri n at koh, t ciln n shkurt 1938 e ofroi pr krijimin e nj Instituti Studimesh Shqiptare. Pr fat t keq ky projekt nuk u realizua n vitet m pas. N fund t vitit 1942 rihyri n arenn politike pr t luftuar kundr pushtimit t vendit nga Boshti, dhe u caktua udhheqs i Ballit Kombtar, lvizje antikomuniste e qndress, q rivalizonte pr pushtet me partizant komunist. N vjesht 1944, kur pa se n Shqipri po fitonin komunistt, iku n Italin e jugut. Biblioteka e tij n Tiran u konfiskua dhe prfundoi n Bibliotekn Kombtare n Tiran. Vitet e para t lufts s ftoht e gjetn Mid'hat Frashrin n Perndim n prpjekje pr t formuar nj koalicion t forcave opozitare antikomuniste n Angli e n Shtetet e Bashkuara. Vdiq nga nj kriz zemre n hotelin Lexington n avenyn Lexington n Nju Jork m 3 tetor 1949.

    Mid'hat bej Frashri sht autor i nj game t gjer veprash edukative: tekste shkollore, prkthime, artikuj gazetash, broshura politike dhe rrfenja didaktike. Deri m 1926 kishte botuar rreth njzet vepra shqip. Nga botimet joletrare, n mund t'i quajm kshtu, n veanti mund t prmenden: Istori e shkrimit shqip, botuar m 1901 n revistn Diturija, nj nga historit m t para t letrsis shqiptare; Kndime pr shkollat e para, Selanik 1910; Istori e mbretris otomane, Konstantinopoj 1912; Letra mi nj udhetim n Svicr, Sofje 1915; dhe Plagt tona. na mungon? duhet t kemi?, Tiran 1924, nj traktat 61 faqesh pr gjendjen morale, materiale dhe psikologjike t Shqipris. Kalendari kombiar pr vitin 1926, Tiran 1926, q ai e shtypi n shtypshkronjn Luarasi n kryeqytetin n zhvillim t Shqipris, mbahet mend pr ribotimin e fjalorit greqisht-shqip t Marko Boarit (1790-1823), t hartuar m 1809.

    Ndr prkthimet n shqip t Frashrit mund t veojm Gjyjom Telli prej Lamartin, Sofje 1898 (Guillaume Tell) t poetit dhe shtetarit frng Alfons de Lamartin (1790-1869), i cili pati jetuar vet ca koh n Ballkan, dhe Bj-e t mirn pa hith-e n det, Sofje 1900 (Thust du was gutes, wirf's ins Meer), nj rrfenj moralizuese gjermane e Franc Hofmanit. Ai prktheu edhe pjes nga Robenson, Selanik 1909 (Robinson Crusoe) i Daniel Defos (1660-1731); ber die Geschichte und Sprache der Albaner und der Wlachen nga studiuesi suedez Johan Tunman (Johann Thunmann, 1746-1778); dhe Psikologji e edukats, Tiran 1923 (Psychologie de l'ducation), nga psikologu frng Gustave Le Bon (1841-1931). N fushn e letrsis origjinale Mid'hat bej Frashri ishte nj nga shqiptart e rrall t kohs q nuk botoi ndonj vjersh, ka sjell nj far lehtsimi kur sheh shprthimet nga t gjitha ant t vrullit kombtar dhe thirrjeve poetike nga moria e poetve rilinds me talent t kufizuar. Sidoqoft, ai botoi nj prmbledhje me poezi n proz, tregime t shkurtra dhe prsiatje me titullin H dhe shpuz, Sofje 1915. Kto tregime pr vuajtjet nn zgjedhn turke, pr gjakmarrjen mes shqiptarve dhe pr luftrat n Ballkan jan interesante, megjithse prshkohen nga nj not pakz e tepruar didaktike.

  17. #57
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.9 Figura minore t letrsis s Rilindjes



    Lindja e gazetaris dhe botimeve n fund t shekullit t nntmbdhjet dhe fillim t shekullit t njzet u dha intelektualve dhe nj numri t madh figurash kombtare mundsi botimi pr veprat e tyre letrare, q krijoheshin e shkruheshin me nj gjuh ende t paprpunuar. Problemi kryesor i ktyre autorve ishte forcimi i identitetit kombtar dhe lirimi i vendit nga zgjedha turke, dhe ktij qllimi ia kushtuan energjit e veta n shum fusha. Me sa duket, gati t gjitha figurat madhore e minore t periudhs s Rilindjes, n nj shkall a n nj tjetr, jan marr me poezi si mjet e mnyr pr t shprehur dshirat e qllimet e tyre atdhetare, dhe pikrisht kjo poezi me frym romantike kombtare prbn materialin kryesor letrar n shtypin e dits, si n Shqipri ashtu edhe n ngulimet shqiptare jasht.

    Nj nga poett e shumt minor t periudhs, q botoi poezi t till pr t zgjuar popullin nga letargjia ku kish rn n dhjetvjear amullie dhe korrupsioni osman, sht Koto Hoxhi (1824-1895), i njohur edhe me emrin Kostantin Hoxhi, nga Qestorati n krahinn e Gjirokastrs. Hoxhi mori msimet n nj shkoll greke e m pas n Konstantinopoj, ku u frymzua nga takimet me vllezrit Frashri e me udhheqs t tjer t lvizjes pr t'iu prkushtuar shtjes kombtare. Ai ishte antar themelues i Shoqris s t shtypuri shkronja shqip n tetor 1879. Hoxhi punoi shum pr zhvillimin e shkolls n vendlindje dhe prandaj u shkishrua nga mitropoliti ortodoks grek i Gjirokastrs, sepse kishte "krijuar nj shtje shqiptare". Vdiq pasi e sulmuan mu prball kishs n fshatin e lindjes Qestorat. Vjershat patriotike me frym popullore t Koto Hoxhit dhe shkrimet e tjera didaktike e fetare u botuan pas vdekjes n antologjin prej 244 faqesh t Vissar Dodanit Mialt' mbltese, 1898, dhe n prmbledhjen letrare folklorike prej 856 faqesh t Spiro Risto Dines Valt e detit, Sofje 1908.

    Sali Butka (78) (1857-1938) ishte nj tjetr poet popullor nga Shqipria e jugut. Kjo figur interesante vinte nga fshati Butk i Kolonjs buz kufirit me Greqin dhe ishte nj nga udhheqsit kryesor t forcave shqiptare qoft kundr grekve, po ashtu edhe kundr xhonturqve. Poezia e tij kombtare e politike, e frymzuar pjesrisht nga Naim Frashri, u botua n prmbledhjen Ndjenja per atdhe, Kor 1920.

    Murad Toptani (79) (1868-1918) lindi n Stamboll dhe u rrit n familjen Frashri me t ciln kishte lidhje fisnore. U burgos nga autoritetet osmane pr veprimtari kombtare e u drgua n Anadoll. Ka qen i pranishm n Vlor n shpalljen e pavarsis s Shqipris nga Ismail Qemal bej Vlora n nntor 1912 dhe mori pjes n themelimin e s pars shkoll shqipe n Tiran. Poezia atdhetare e Murad Toptanit u botua n vllimin Vjershat e Murad Toptanit, Tiran 1924. Ai ishte edhe nj skulptor i shquar.

    Poeti Thimi Thoma Kreji ishte nj figur udhheqse kombtare e bashksis shqiptare n Egjipt. Shok i Thimi Mitkos, Jani Vretos dhe Spiro Risto Dines, ai qe nj nga antart themelues t klubit atdhetar n Shibin el Km m 1882 dhe i pari sekretar i saj. Kreji tregoi interesim t madh pr shtjen e alfabetit t shqipes dhe shkroi greqisht nj traktat pr kt tem. Asgj nga poezia e tij nuk u botua sa qe gjall. Nj pjes e saj, me tema tipike t periudhs s Rilindjes, doli m pas n Valt e detit t Spiro Risto Dines, Sofje 1908.

    __________________________________________________ _________________

    78 kr. Godo 1964.

    79 kr. Hudhri 1978.
    __________________________________________________ _________________

    Nj tjetr poet i Rilindjes q jetoi n Egjipt ishte Loni Logori (80) (1871-1929), me prejardhje nga Kora, daj i Milo Duit (1870-1933). Vargu disi elegjiak me tem kombtare dhe poezia sentimentale e dashuris e ksaj figure me autoritet n bashksin shqiptare t Nilit u botua n Kalendari kombiar t Sofjes, n gazeta t kohs e n Valt e detit. Logori u kthye n Shqipri n fillim t viteve 1920 dhe vdiq n Durrs.

    Nj poet minor i Rilindjes nga Shqipria e jugut ishte Mihal Dhosi (1873-1937), prift i lindur n fshatin Kosov t krahins s Prmetit. Dorshkrimet e tij u zbuluan me vones, dhe nj pjes e vargjeve u botuan pas vdekjes n librin 'pate bilbil, pse pushove, Tiran 1972. N t dallohen tema t zakonshme kombtare t asaj kohe, pa ndonj frymzim t veant.

    Josif Haxhimima(l. 1882) nga Elbasani prdori shpesh pseudonimin Rras' e Bardh pr vjershat dhe artikujt e botuar n Kalendari kombiar dhe n revistn Diturija. Ky poet studioi n Manastir e m pas punoi msues n shkolln turke t qytetit t Elbasanit. M 1915 e la msuesin dhe hyri n administratn juridike. Gazetari Namik Selman Delvina(1875-1933) ishte autor lirikash patriotike dhe dramash, ndr to dhe i prmbledhjes poetike Hidhrimet e zemrs, Selanik 1909, dhe i pjess teatrore me tet akte Dashurija e mmdheut, Selanik 1909. Ka qen edhe kryeredaktor i gazets tiranase Rilindja e Arbnis m 1930. Nga amria, krahina n kufirin shqiptaro-grek prball Korfuzit, ishte Qamil I. ami (1885-1933), i cili mori pjes aktive n lvizjen kombtare e m pas punoi si msues. Rrfenjat dhe prrallat popullore t tij n vargje u botuan pas vdekjes n Fabula dhe vjersha, Tiran 1973. T rrall qen shkrimtart e periudhs s Rilindjes q ia kushtuan talentin e tyre prozs.

    Gjon Shiroka (vd. 1914) ishte prkthyes e publicist, lindur n nj familje t kamur nga Shkodra. Prmendet pr prkthimin e traktatit moral t Silvio Pellicos Ligjirat mi detyrat e trimit, Shkodr 1912 (Dei doveri degli uomini). E vran m 30 gusht 1914. Shkrimtari dhe studiuesi Simon Shuteriqi ose Suteriqi (1883-1951) nga Elbasani ishte autor i nj Abetare shqipe, Manastir 1911; Varri i dashnorvet, Manastir 1911; dhe Jetshkrimi i Konstandin Kristoforidhit, Manastir 1911.Ramiz Harxhi (1892-1966) nga Gjirokastra ishte nj poet i periudhs s pavarsis, po ta shohim ngusht, por vargu i tij me frym kombtare sht thellsisht rilinds. Pasi bri shkolln n Konstantinopoj, Harxhi emigroi n Shtetet e Bashkuara dhe banoi n Masausets e n Nju Hampshir gjat Lufts s Par Botrore. Pas gjasht vjetsh mrgimi n Amerik, u kthye i prmalluar n vendlindje duke marr dhe nj detyr n qeverin e sapoformuar t pavarsis. Poezia e tij modeste plot mall dhe dashuri pr Shqiprin u botua s pari m 1914 e u prmblodh n vllimin Ndjenjat e zemrs, Boston 1917, me gjashtdhjet e nj vjersha gjithsej. Ka shkruar edhe disa vargje sentimentale dashurie.

  18. #58
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.10 Prfundime



    Mund t pohohet pa kurrfar ngurrimi se periudha e Rilindjes pati rndsi t shum t mueshme pr ekzistencn kulturore e politike t Shqipris. N historin e saj politike Shqipria kaloi nga nj rajon i humbur, i panjohur e i prapambetur i Perandoris Osmane, dhe zuri vendin e vet n gjirin e shteteve t Evrops. Epoka e Rilindjes krijoi vetdijen e qenies si komb dhe e bri gjuhn shqipe mjet t natyrshm t shprehjes kulturore e letrare t popullit shqiptar.
    N fillim nuk qe aspak e sigurt se prpjekjet e shkrimtarve, publicistve dhe intelektualve shqiptar t ksaj periudhe pr shtetformim e konsolidim kulturor do t

    __________________________________________________ _________________

    80 kr. Fullani 1961.
    __________________________________________________ _________________

    kurorzoheshin me sukses. Lidhja e Prizrenit, e krijuar m 1878 si prgjigje ndaj vendimeve t Kongresit t Berlinit, n realitet dshtoi. Ajo vrtet pengoi aneksimin e nj pjese t madhe t trojeve shqiptare nga Serbia dhe Mali i Zi, por ndrkoh nuk i doli mban n detyrn q i kishte ven vets pr t bashkuar t gjith vendin n nj vilajet t vetm, d.m.th. n nj njsi t vetme administrative t Perandoris Osmane, ka konsiderohej si parakusht i dors s par pr nj shkall t caktuar autonomie. Lidhja e Prizrenit u shkatrrua nga Porta e Lart m 1881, kurse shumica e udhheqsve t saj u vran, u burgosn ose u syrgjynosn. Pjesa m e madhe e kryengritjeve n vitet q pasuan, ndonse t shumta pr nga numri, m fort se luft pr synime t larta kombtare qen shprehje dufi pr t krkuar prmbushjen e disa krkesave praktike, pr shembull - pr t kundrshtuar armatosjen e fiseve t veriut nga ana e qeveris turke, mbledhjen e taksave apo thirrjen e burrave nn arm.

    Ideja pr autonomin politike e m tej pr pavarsin i vuri shkrimtart dhe intelektualt shqiptar n dilem. Ata e ndien fare mir dhe qen t vetdijshm se pavarsia mund t kthehej n bumerang pr kt vend t vogl t Ballkanit. Duke br pjes n Perandorin Osmane, edhe pse n rnie e sipr, shqiptart t paktn qen t mbrojtur nga synimet ekspansioniste t shteteve fqinj t krishtera. Megjith shkalln e lart t korrupsionit e t paaftsis s administrats turke, nn t ciln shqiptart po vuanin n dhjetvjeart e fundit t Perandoris, pr shum udhheqs rilinds ishte nj prparsi e muar taktike q t sundoheshin nga Bosfori i largt e jo nga Cetinja, kryeqyteti i afrt i Mbretris s sapolindur t Malit t Zi, apo nga serbt dhe grekt. Kshtu, ata u mjaftuan me luftn pr forcimin e ndjenjs dhe vetdijes kombtare, duke mos nxitur ndonj ballafaqim t drejtprdrejt politik me Portn. N nj memorandum drguar Fuqive t Mdha nga shqiptart e Manastirit n tetor 1896, shqiptar mysliman e t krishter bashk protestonin me t drejt se serbt, bullgart dhe grekt gzonin prkrahjen dhe mbrojtjen e Fuqive t Mdha, kurse pr ta mungonte do lloj prkrahjeje. Ata nuk krkonin privilegje, e as nuk dshironin pavarsi t plot nga Turqia. Ata donin vetm t jetonin si shqiptar. Pr kt qllim, krkonin bashkimin e t pes vilajeteve (Kosov, Manastir, Selanik, Janin dhe Shkodr) n nj njsi t vetme administrative me kryeqytet Manastirin, me nj administrat shtetrore dygjuhshe (turqisht dhe shqip), me nj kuvend prfaqsuesish t zgjedhur, me shkolla n gjuhn shqipe, me liri t plot gjuhe dhe feje, si dhe me kufizimin e shrbimit t detyrueshm ushtarak vetm n pjesn evropiane t Perandoris. Ndrkaq, Porta e Lart ende nuk po shfaqte kurrfar vullneti q t arrinte nj kompromis pr shtjen e autonomis s shqiptarve. Si rezultat, kryengritjet popullore kundr sundimit turk vazhduan n kt periudh pa ndrprerje, e sidomos n Shqiprin e veriut dhe n Kosov. Gjendjen e prgjithshme t rrmujs dhe pasiguris e rndonin bandat e etat anemban vendit, t cilat prishnin edhe at q kishte mbetur nga rendi ekonomik dhe helmonin marrdhniet ndretnike.

    Shum nacionalist shqiptar ushqyen besim t madh te lvizja e xhonturqve, e cila do t shpinte n revolucionin e korrikut 1908 e n prmbysjen e Sulltan Abdyl Hamidit II (1842-1918) pas nj viti. Mid'hat bej Frashri sidomos i bri thirrje paris shqiptare t'u jepte mbshtetje t plot xhonturqve, t cilt e kishin selin n qytetin e tij, n Selanik. Nuk ka dyshim se edhe shqiptart vet luajtn nj rol me rndsi n revolucionin e xhonturqve, i cili prshpejtoi fundin e ksaj periudhe stagnacioni t prgjithshm, e q i dha Perandoris kushtetut dhe qytetarve barazi n dukje pavarsisht nga feja. Por shpresat q shqiptart kishin mbshtetur te xhonturqit u shuan shpejt, kur u b e qart se administrata e re qe po aq centraliste sa e vjetra, n mos m shum. Shqiptart nuk do t bnin pjes n at val nacionalizmi mbarturk q po prhapej npr Evrop. Tipike pr kt qndrim ishin fjalt e publicistit Dervish Hima n nj ceremoni n Shkodr n gusht 1909 me rastin e kushtetuts s re, e cila n fillim qe pritur me mjaft entuziazm naiv nga fiset e Shqipris s veriut (81). Qazim Beu, nj

    __________________________________________________ _________________

    81 kr. prshkrimin preks t Edith Durhamit n High Albania, 1909, f. 223-231.
    __________________________________________________ _________________

    oficer turk q e mori fjaln n ceremoni, u shpreh me kt frym t re t nacionalzmit turk: "Tani nuk ka m mysliman e t krishter, nuk ka m kombsi t ndryshme. Ka vetm nj popull osman." Duke ia ndrprer fjaln, Dervish Hima kundrshtoi duke thn se shqiptart nuk jan tjetr vese 'shqiptar' dhe nuk do ta ndiejn veten t knaqur vese kur t jen t lir n nj Shqipri t lir, si pjes e nj konfederate shtetesh t pavarura ballkanike nn suzerenitetin e Sulltanit (82). Ndrsa shpresat pr autonomi nuk po fuqizoheshin, shqiptart arritn t prfitojn nga reformat e xhonturqve dhe nga liberalizmi relativ n shtjet kulturore. Kshtu, ata ngritn shkolla n gjuhn shqipe dhe themeluan gazeta n kt gjuh si dhe klube patriotike. Por rrethi tragjik i shtypjes dhe i kryengritjeve t prgjakshme vazhdonte.

    Po n kt koh u mblodh Kongresi i Manastirit (83) nga 14 deri m 22 nntor 1908. Ky kongres, i mbledhur pr t vendosur pr problemin e ndrlikuar t alfabetit, u organizua nga shoqria vendse Bashkimi dhe u propagandua nga Mid'hat bej Frashri n revistn e tij Lirija:"... ardhi nj dit e plqyer pr istorin ton, q t nisim liruar' e papengim t punojm pr mbrodhsin' e lumtrin' e kombit ton, jo me barut edhe me arm, po me kart e pnd, andaj kjo shtje e Abeces lipset t jet fillim, q pa at nuku do mundime t harijm qllimet tona t lartra pr mbrodhsi t gjuhs (84)." Mid'hat bej Frashri e drejtoi kt mbledhje, ku morn pjes delegat t t gjitha besimeve nga mbar Shqipria dhe kolonit shqiptare jasht. Ndr pjesmarrsit e shquar qen Shahin bej Kolonja dhe Petro Nini Luarasi nga Kolonja, Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Mati Logoreci, Luigj Gurakuqi dhe Hil Mosi nga Shkodra, Thoma Abrami nga Kora, Sotir Peci nga Bostoni, dhe Bajo Topulli e familja Qiriazi nga Manastiri. Kongresi zgjodhi nj komision prej njmbdhjet antarsh nn kryesin e at Gjergj Fishts pr t studiuar problemin e alfabetit e pr t dal me propozime. U arrit menjher mendimi i prbashkt q, pavarsisht nga alfabeti q do t vendosej, kryesorja t mbetej forcimi i unitetit kombtar. Kt ide Fishta e shprehu duke thn se "sado q'sht' i drguar prej shoqris Bashkim, s'ka ardhur pr t mprojtur at abece, po pr t gjetur nj mnyr q t bashkohemi t tr (85)." Tre alfabetet kryesor q u morn n shqyrtim qen 1) alfabeti i Agimit, i shoqris letrare Agimi t Shkodrs i propozuar nga Ndre Mjeda; 2) alfabeti i Bashkimit, i shoqris letrare Bashkimi t Shkodrs i hartuar nga Prenk Doi; dhe 3) alfabeti i Stambollit, i hartuar nga Sami bejFrashri. Toskt ishin m fort pr alfabetin tradicional t Stambollit, kurse gegt zakonisht plqenin alfabetin e Bashkimit, i cili ishte m praktik pr botimet, sepse nuk kishte shkronja jolatine. U shqyrtuan gjithashtu edhe dy alfabete t tjer, alfabeti grek i prhapur pr prdorim t shqipes nga Kostandin Kristoforidhi, dhe alfabeti arab, t cilin shum mysliman t devotshm, sidomos n Maqedoni e Kosov, vazhduan ta shohin si t vetmen zgjidhje edhe pr shum koh pas Kongresit. Pas disa ditsh plot me diskutime, e duke marr gjat ksaj kohe edhe telegrame nga mbar Shqipria me krkesn q t vendosej njri apo tjetri alfabet, komisioni vendosi t pranoj variantet e modifikuar t alfabeteve t Bashkimit e t Stambollit.

    T dy mund t prdoreshin tani n shkolla e n botime. Megjithat, pranimi nga t gjith i vendimit t komisionit do t donte ende shum koh. Problemi i alfabetit qe nj tem politike e diskutuar nxeht gjat Rilindjes, e kshtu do

    __________________________________________________ _________________

    82 kr. Archives du Ministre des Affaires Etrangres de France, Shkodr, 26 gusht 1908, dhe Pinon 1909, f. 813.

    83 kr. Senkevi… 1959, f. 120-124, Skendi 1960, f. 276-278, Buda, Domi & Pollo (red.) 1972, Demiraj & Prifti 1978, dhe Ibrahim Hoxha 1986.

    84 kr. Lirija, Selanik, 8 vjesht' e 3-t [nntor], 1908, f. 1, dhe Senkevi… 1959, f. 121.

    85 kr. Lirija, Selanik, 8 vjesht' e 3-t [nntor], 1908, f. 2, dhe Skendi 1960, f. 276.

    __________________________________________________ _________________

    t mbetej edhe pr disa vjet me radh n t ardhmen. Sidoqoft, me vendimin pr t mbshtetur nj zgjidhje kompromisi, kongresi shtroi rrugn pr nj kalim shkall-shkall nga alfabeti i respektuar i Stambollit te alfabeti i tanishm i shqipes i bazuar n shkronja latine, si dhe arriti t mnjanoj mjaft polemika e kundrshtime n vitet e mvonshme. Ndonse nj gjuh letrare me nj drejtshkrim prfundimtar pr t gjith leksikun u vendos vetm m 1972 n kongresin e drejtshkrimit t Tirans, vendimet e miratuara n Manastir, gjashtdhjet e katr vjet m hert, e lehtsuan mjaft formimin e disa normave gjuhsore n fushn e botimeve dhe ndihmuan n ecjen prpara t nj letrsie shqiptare m t njsuar.

    Ndrkoh q mbijetesa e Perandoris Osmane sa vinte e po bhej m e pasigurt, kryengritjet shqiptare vazhdonin: m 1910 n Kosov dhe n malsit e Shqipris s veriut, m 1911 n krahinn katolike t Mirdits dhe n malsin e veriut dhe m 1912 n Shkup, Dibr e Vlor. N tetor 1912, rnia prfundimtare e Perandoris Osmane n Evrop e dha shenjn me shprthimin e Lufts Ballkanike, n t ciln grekt, serbt, malazezt dhe bullgart u bashkuan pr t dbuar turqit nga Evropa. Brenda dy muajsh, n t vrtet e gjith Shqipria u pushtua nga shtetet fqinj ballkanik q, n fushatn e tyre antiturke e deridiku antimyslimane, nuk kishin ndrmend t njihnin aspiratat e ligjshme t popullit shqiptar. N mes t asaj zbrastsie pushtetore e rrmuje t krijuar nga humbja e menjhershme e turqve, politikani shqiptar me parandjenj t fuqishme Ismail Qemal bej Vlora (1844-1919), pasi siguroi prkrahjen austro- hungareze, thirri nj kongres kombtar t intelektualve shqiptar n Vlor, ku morn pjes tridhjet e shtat delegat nga Shqipria e mesme dhe e jugut. N kt mbledhje, m 28 nntor 1912, Shqipria u shpall prfundimisht e pavarur, duke i dhn fund pes shekujve t pushtimit turk. Nata e gjat e sundimit osman mbaroi.

    Pas Konferencs s Londrs n dhjetor 1912, n t ciln Fuqit e Mdha de facto e njohn ekzistencn e shtetit shqiptar t sapolindur, u krijua nj komision me detyrn e pakndshme t prcaktimit t kufijve t shtetit t ri. Edhe pse pavarsia qe shpallur e t paktn prkohsisht qe siguruar n shkall ndrkombtare, nuk do t vononte shum dhe entuziazmi i shqiptarve do t binte. Nga shteti i ri ishin ln jasht m se gjysma e territorit shqipfols dhe rreth dyzet prqind e popullsis shqiptare. Dhe fakti m tragjik qe se Kosova, e cila kishte qen liruar' nga ushtria serbe, iu dha Serbis, gabim ky i tmerrshm, pasojat e t cilit n Ballkan ndihen edhe sot e ksaj dite.

    Periudha e Rilindjes pr letrsin shqiptare, e prcaktuar kryesisht nga rrjedha e historis s Shqipris, sht n t vrtet periudh e vshtir pr t'u datuar me prpikmri. Mendimi i prgjithshm sht se fillimin e periudhs s Rilindjes e shnon Lidhja e Prizrenit e mbledhur m 1878, ndonse fazat paraprake t zgjimit kombtar e kulturor, sikundr e pam, mund t vzhgohen n gjysmn e par t shekullit t nntmbdhjet. Shpallja e pavarsis s Shqipris n nntor 1912 vjen pr mbar t quhet edhe si dat e prfundimit t ksaj periudhe, por si lvizje letrare periudha e Rilindjes vazhdoi po me at forc edhe n vitet e paqndrueshme e t pasigurta t pavarsis. Kshtu, pr autor t Rilindjes mund t flitet deri n vitet 1930.
    Periudha e Rilindjes ishte ajo q, m shum se do periudh tjetr, mbrujti dhe formoi letrsin shqiptare si dhe prcaktoi mjaft nga tiparet e saj t mvonshme. M pas, n periudhn e pavarsis e deri n Luftn e Dyt Botrore vjen, n nj mas t madhe, rritja dhe fuqizimi i asaj peme luleshum e me rrnj t thella, q pati mbir n truallin e lar me gjak t asaj epoke t turbullt por vendimtare. Pra, letrsia e Rilindjes hodhi themelet pr zhvillimin e letrsis s sotme shqiptare, jo vetm n gazetari e poezi, si nj lan vital e periudhs, por edhe n proz, dram e publicistik, t cilat pr her t par u zhvilluan si gjini letrare t qndrueshme, ndoshta jo edhe me aq nivel t lart artistik.

    Ndikimi i poetve, publicistve dhe shkrimtarve t Rilindjes n rrugn e zhvillimit t letrsis dhe kulturs shqiptare nuk mund t mbivlersohet. Megjithat, poqese i bjm vetes pyetjen objektive nse ka ndonj shkrimtar t Rilindjes me nivel t vrtet letrar t barabart me ato belles lettres m t mira t fundit t shekullit t nntmbdhjet n Angli, Franc, Gjermani dhe Rusi, prgjigja ndoshta do t jet mohuese. Letrsia shqiptare e ksaj periudhe karakterizohet nga nj zhvillim i gjall e i papar, por nuk mund t thuhet se sht nj letrsi ku Muzat jan ulur kmbkryq. Nuk ka gjini letrare q t arrij prsosmrin n nj vend t pushtuar, t varfr e n m t shumtn analfabet e pa kultur qytetare. Dramaturgjia n gjuhn shqipe, ende n foshnjrin e saj, prbhej m fort nga melodrama sentimentale, q nuk meritojn nj vmendje dhe trajtim t veant, ndrsa proza letrare me disa prjashtime nuk paraqitej m mir. As poezia vet, gjithmon shtylla e letrave shqipe, nuk e tregoi ndopak frymzimin lirik e stilistik, edhe pse tema e kombit dhe e romantizmit kombtar mund t jet prekse dhe emocionuese pr t gjith lexuesit me ndjenj mirkuptimi e dashamirsie pr kt komb t trajtuar aq padrejtsisht nga historia. Ajo duhet t shihet n kontekstin e vet zhvillimit shum t mundimshm politik e shoqror t Shqipris. N fund, Shqipria e shekullit t njzet nuk mund t kuptohet aspak pa kuptuar periudhn e Rilindjes dhe kulturn e saj.

  19. #59
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    10. RRYMAT E LETRSIS SHQIPTARE NGA FILLIMI I SHEKULLIT XX DERI M 1944







    10.1 Vshtrim i prgjithshm historik i periudhs s pavarsis





    Pas pes shekujsh sundimi osman Shqipria u shpall e pavarur m 28 nntor 1912 nga Ismail Qemal bej Vlora (1844-1919), i njohur m pas thjesht si Ismail Qemali, dhe nga nj grup prej 36 delegatsh, shumica mysliman nga Shqipria e mesme dhe e jugut. U formua nj qeveri e prkohshme, pushteti i t cils nuk dilte jasht krahins s Vlors. Kryeministr u caktua Ismail Qemal bej Vlora dhe ministr i punve t jashtme nga 5 korriku 1913 Myfit bej Libohova (1876-1927). U formua dhe nj pleqsi prej tetmbdhjet antarsh. Durrsi dhe Tirana mbetn n dor t ifligarit Esad pash Toptani (1863-1920), kurse kalaja e Shkodrs, fortesa e fundit turke n Ballkan, vetm m 22 prill 1913 u braktis nga forcat osmane e iu la n dor malazezve, e pastaj iu kalua Komisionit Ndrkombtar t Kontrollit. Prve rrmujs dhe intrigave t brendshme nga konflikte interesash ndrmjet ifligarve t ndryshm feudal, fiseve dhe grupeve t ndryshme fetare brenda vendit, fqinjt Greqia, Serbia dhe Mali i Zi u prpoqn t gjith t ushtronin ndikim sa m t madh n Shqipri. Edhe pse pavarsia e Shqipris u njoh de facto m 17 dhjetor 1912 nga Konferenca e Ambasadorve n Londr, vetm m 29 korrik 1913, pas Lufts s Dyt Ballkanike e pas zgjidhjes s problemit delikat t Shkodrs, bashksia ndrkombtare u mor vesh t mbshteste Shqiprin si principat asnjanse, sovrane dhe e trashgueshme. Dtyra si kryetar i ktij shteti t ri t Ballkanit i takoi princ Vilhelm Vidit (Wilhelm zu Wied, 1876-1945). Ky princ gjerman pa t keq, nj zgjidhje kompromisi ndrmjet fuqive, mbrriti n portin e Durrsit m 7 mars 1914.

    Me shprthimin e Lufts s Par Botrore princi Vilhelm e humbi gjith mbshtetjen ndrkombtare zyrtare dhe u largua nga Shqipria m 3 shtator 1914 pas jo m shum se gjasht muajsh sundimi t palavdishm. Ndonse Esad pash Toptani ia doli t mbaj pushtetin kryesisht n Shqiprin e mesme pr nj far kohe, nj pjes e mir e vendit u shkel me radh nga trupat italiane, greke, serbe, bullgare, malazeze, austriake dhe franceze. Ksaj periudhe t mbrapsht i dha fund Kongresi i Lushnjs nga 28-31 janar 1920, ku Tirana u shpall kryeqytet i ri i vendit e ku u formua nj qeveri e re me Sulejman pash Delvinn (1884-1932) si kryeministr e me njzetekatrvjearin Ahmet Zogu (1895-1961) si ministr t brendshm. N shtator 1920, praktikisht e gjith Shqipria ishte n dor t qeveris s re dhe m 17 dhjetor t atij viti ajo u pranua n Lidhjen e Kombeve si shtet sovran.

    N vitet m pas u pa ngjitja autoritare e Ahmet Zogut (86), n fillim si ministr i brendshm e pastaj m 2 dhjetor 1922 si kryeministr. Zogu, i mbshtetur kryesisht nga aristokracia e ifligarve dhe klasa e mesme, u shtrngua t ik nga vendi n kohn e Revolucionit t Qershorit 1924, gjat t cilit peshkopi Fan Noli (1882-1965) e drejtoi vendin pr nj periudh t shkurtr prej gjasht muajsh si kryetar i nj qeverie pak a shum demokratike. Njeri me shkollim amerikan, Noli u hyri ndryshimeve t thella, prfshir edhe nj reform agrare tepr t domosdoshme n Shqipri, por pa kaluar shum koh, idealizmi i tij do t psonte disfat nn peshn e tradits. Me ndihmn e Beogradit e t mbeturinave t ushtris ruse t gjeneral Vrangelit, i eturi pr pushtet Ahmet Zogu u kthye n Shqipri dhe mori n dor vendin me nj

    __________________________________________________ _________________

    86 Pr Shqiprin nn Ahmet Zogun, kr. Fischer 1984 dhe Schmidt-Neke 1987.
    __________________________________________________ _________________

    grusht shteti m 24 dhjetor 1924. M 21 janar 1925, Shqipria, zyrtarisht ende principat, u shpall republik me Ahmet Zogun si t parin president t saj. Duke mbytur do opozit brenda vendit e duke luajtur her me Italin e her me Jugosllavin, Zogu krijoi njfar shkalle qndrueshmrie politike e autoriteti n vitet m pas. Kjo vazhdoi deri n gjysmn e dyt t viteve njzet, kur varsia ekonomike prher n rritje e Shqipris nga Italia fashiste fqinje e kishte kthyer tashm kt vend t vogl t Ballkanit n protektorat italian, sidomos pas prfundimit t Paktit t par t Tirans n nntor 1926. M 1 shtator 1928, Ahmet Zogu u shpall Zog I, 'Mbreti i Shqiptarvet', me bekimin e Musolinit.

    Synimet ekspansioniste t Italis ndaj Shqipris arritn kulmin me pushtimin e vendit t Premten e Pashkve, m 7 prill 1939. Mbreti Zog, e shoqja hungaro-amerikane Gjeraldin dhe i biri triditsh Leka u arratisn n Greqi, kurse vendi ra brenda katr ditsh n duart e Italis. Pas largimit t Zogut, n Tiran u mblodh asambleja kombtare e cila, n prani t ministrit t Jashtm italian Kontit ano (1903-1944), e shpalli Viktor Emanuelin III (1869-1947) Mbret t Shqipris. Shteti shqiptar pushoi s qeni.

    N tetor 1940 Italia fashiste sulmoi Greqin dhe, me gjith suksesin e fillimit, shum shpejt u spraps nga nj kundrmsymje e vendosur greke. Sundimi italian u sigurua prsri n pranver t vitit 1941 kur Jugosllavia dhe Greqia ran n dor t Gjermanis naziste. N kto vite t pushtimit t huaj dhe lufts civile Kosova u ribashkua me Shqiprin. Por Shqipria vet u nda thell nga prania e tre grupeve rivale t rezistencs: komunistt nn Enver Hoxhn (1908-1985), Balli Kombtar antikomunist nn Mid'hat Frashrin (1880-1949) dhe lvizja m e vogl monarkiste Legaliteti nn Abaz Kupin (1891-1976). Me kapitullimin e Italis fashiste m 8 shtator 1943, Ministria e Jashtme gjermane u orvat t krijonte nj shtet shqiptar asnjans e t pavarur pr t mbrojtur interesat strategjike gjermane n Ballkan. Administrata e re e ngritur n Tiran nuk qe n gjendje t ushtronte autoritetin e duhur n t gjith vendin, i cili po zhytej tani n nj luft civile t prgjakshme. Ndrkaq kur trupat gjermane u shtrnguan t trhiqen nga Shqipria n fund t nntorit 1944, komunistt me Enver Hoxhn n krye morn pushtetin dhe ngritn m pas Republikn Popullore t Shqipris.

  20. #60
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    10.2 Poet t periudhs kalimtare: Andon Zako ajupi, Ndre Mjeda dhe
    Asdreni.



    far rrjedhimesh pati pavarsia e Shqipris mbi letrsin? N fillim kurrfar rrjedhim. Dhjetvjeari i par i pavarsis nga shpallja n Vlor m 1912 deri n daljen e Ahmet Zogut n fillim t viteve njzet u shnua nga trazira politike t skajshme, nga gjakderdhje e vuajtje. Qllimi politik zyrtar i lvizjes kombtare, d.m.th. pavarsia, ishte arritur, e ndrsa shqipja ishte br gjuh zyrtare n vend, rrmuja e vazhdueshme politike u jepte shkrimtarve dhe intelektualve brenda vendit tepr pak koh pr t prsiatur prmasat e reja t kulturs kombtare. Kultura e romantizmit kombtar t Rilindjes, e rrnjosur thell n letrsin shqiptare, jo vetm vazhdoi t ndihet, por edhe t ndikoj gjat gjith periudhs s pavarsis. Vazhdimsia e ideve dhe aspiratave t shprehura n shkrimet shqipe do t arrinte brenda pak kohe nj nivel shum m t lart artistik nga far ishte arritur ndonjher n letrsin e Rilindjes n fund t shekullit t nntmbdhjet.

    T shkruarit n shqip pushoi s qeni thjesht nj akt atdhetarie kundr imperializmit kulturor t huaj, dhe intelektualt shqiptar filluan, ndoshta pr her t par, t shohin se mundsit e zhvillimit letrar e kulturor ishin t pakufizuara. Institucionet shkollore katolike t ngritura n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet nga franeskant dhe jezuitt n Shkodr dhe pas pavarsis shkollimi n gjuhn shqipe n mbar vendin, kishin ar rrugn pr krijimin e nj elite n Shqipri. Ato dhan frytet e veta n vitet njzet. Letrsia e krijuar nga kjo shtres intelektualsh t shkolluar n gjuhn dhe kulturn e tyre u shpreh prsri kryesisht n poezi, ndonse praktikisht u shfaqn t gjitha gjinit letrare. Periudha e pavarsis dshmoi lindjen e tre poetve, krijimtaria e t cilve pasqyron fuqishm vazhdimsin e kulturs s Rilindjes. Ata ishin Andon Zako ajupi n Egjipt, Ndre Mjeda n Shkodr dhe Asdreni n Rumani.

    Andon Zako ajupi (87) (1866-1930) lindi m 27 mars 1866 n Sheper, fshat n krahinn e Zagoris s Siprme n Shqiprin jugore, bir i nj tregtari t pasur duhanesh, Harito ako, i cili bnte tregti n Kavall e n Egjipt. N vogli Andon Zakoja, i cili m pas plqente ta thrrisnin me pseudonimin ajupi sipas emrit t nj mali jo larg vendlindjes s tij, ndoqi shkollat n gjuhn greke n krahinn e lindjes, kurse m 1882 emigroi n Egjipt, ku studioi pes vjet n liceun francez 'Sainte Catherine des Lazaristes' n Aleksandri. M 1887 vajti t studioj pr drejtsi n Universitetin e Gjenevs. Prfundoi atje studimet pr jurisprudenc m 24 tetor 1892 dhe mbeti n Zvicr pr nja dy a tre vjet t tjer, ku edhe ishte martuar me nj vajz t quajtur Evgjeni, me t ciln pati nj djal, Stefanin. Evgjenia vdiq aty nga viti 1892, humbje tragjike kjo pr poetin, dhe ajupi u kthye n Kavall pr ta ln t birin n kujdesin e s ms Zoica. Rreth viteve 1894-1895 ajupi u kthye n Egjipt dhe u lidh me nj firm juridike gjermane n Kajro. Por karriera e tij juridike mori fund shpejt pr shkak se bri nj gabim strategjik, mbrojti nj shoqri franceze n nj konflikt kundr interesave t khedivit (88). Megjithat, duke mos qen i varur financiarisht, ajupi e kaloi kt katastrof profesionale pa dhimbje. U trhoq n viln e tij n Heliopolis afr Kajros dhe iu prkushtua letrsis e m pas edhe forcimit t mtejshm t lvizjes s gjall kombtare shqiptare n Egjipt. N vitet pas pavarsis s Shqipris ajupi vazhdoi t luaj nj rol aktiv n bashksin shqiptare t Nilit, e organizuar sikundr ishte n klube e n shoqri t ndryshme atdhetare, q ishin n grindje me njra-tjetrn pr shtje politike. Vdiq n shtpin e tij n Heliopolis m 11 korrik 1930. Eshtrat e tij u solln n Shqipri m 1958.

    Etapa m e rndsishme e veprimtaris letrare e kombtare t ajupit sht nga 1898 deri m 1912. M 1902 ai ishte antar dhe veprimtar i Vllazris s shqiptarve t Egjiptit dhe po at vit botoi vllimin me poezi pr t cilin ka mbetur i mirnjohur, Baba-Tomorri, Kajro 1902. Kjo prmbledhje, me emrin e malit Tomorr, Parnasi i mitologjis shqiptare, prmban lirika, shumica me tema atdhetare, dhe ndahet n tre krer: 1) Atdheu, 2) Dashuria, dhe 3) Prralla t vrteta e t rreme. Suksesi qe i menjhershm. As edhe nj prmbledhje tjetr me poezi shqiptare nuk qe br kaq popullore ndr shqiptart brenda e jasht vendit q me prmbledhjet e Naim Frashrit. ajupi nuk u mjaftua me mallin romantik t poetve t mparshm t mrgimit si Filip Shiroka. Sigurisht q ai ishte nj nacionalist, por ai ishte edhe i vetdijshm pr realitetin e zymt t jets n atdhe. Nj nga baladat m t spikatura n kt prmbledhje, Fshati im, ka n qendr pr shembull pabarazit n shoqrin patriarkale:


    "Malet me gur,
    Fushat me bar shum,
    Arat me grur,
    M tutje nj lum.

    Fshati pr karshi
    Me kish' e me varre,
    Rrotull ca shtpi


    __________________________________________________ _________________

    87 kr. Gj. Zheji 1966, Shuteriqi 1977, f. 373-417, dhe Dado 1983.

    88 d.m.th. princ i Egjiptit nn suzerenitetin osman.

    __________________________________________________ _________________

    T vogla fare.

    Ujt t ftoht,
    Era pun' e madhe,
    Bilbili ia thot,
    Grat si zorkadhe.

    Burrat nn hie,
    Lozin, kuvendojn,
    Pika q s'u bie,
    Se nga grat rrojn!

    Grat ven nd'ar
    Dhe n vreshta grat,
    Gruaja korr bar,
    Punon dit' e nat.

    Grat n t shir
    N t vjela grat,
    Ikin pa gdhir,
    Kthenen me nat.

    Gruaja pr burr
    Digjet n diell,
    Punon e s'rri kurr
    As ditn e diel.

    O moj shqiptark,
    Q vet' e nget qet,
    Edhe drek' e dark
    Kthenesh e bn vet;

    Moj e mjera grua
    'e do burrzin,
    Q ftohet n krua
    Dhe ti mban shtpin!"



    Edhe pse ky vllim poetik ishte m i rndsishmi i viteve t para t shekullit t njzet, Baba-Tomorri nuk ishte i vetmi botim i ajupit. M 1921 ai botoi 113 fabula t La Fontenit (La Fontaine, 1621-1695) n Prralla, Heliopolis 1920/1921, dhe menjher pas atij libri nj prmbledhje poezish sanskrite, Lul te Hindit, Kajro 1922, t cilat i kishte prkthyer nga nj antologji frnge e me nj prkushtim pr Faik bej Konicn (1875-1942). Veprat e tjera poetike t tij mbetn t pabotuara sa qe gjall. Ndr to jan nj poem satirike me 6000 vargje Dhiat' vjter chfacure, e njohur edhe me titullin Baba Musa lakuriq, e cila u shkrua rreth viteve 1903-1905 mbshtetur n ngjarjet e Dhiats s Vjetr.

    Ndonse me shum t meta teknike n vjershat, metri tetrroksh i drejtprdrejt q t kujton kngt popullore t Shqipris s jugut, idet e qarta dhe frymzimi atdhetar i tyre e bn kt poezi jashtzakonisht t prhapur n t rritur e n fmij, kurse vet ajupin - poetin m t rndsishm shqiptar pas Naim Frashrit (1846-1900). ajupi ishte edhe dramaturg, autor i nj tragjedie n vargje pr Sknderbeun me titull

Faqja 3 prej 6 FillimFillim 12345 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 10:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 15:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 12:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 15:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 15:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •