Close
Faqja 2 prej 6 FillimFillim 1234 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin 21 deri 40 prej 116
  1. #21
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Sulejman Naibi(15), i njohur edhe me emrin Sulejman Ramazani, ishte nj bashkkohs i talentuar i Nezim Frakulls. Ka lindur n Berat, ku jetoi edhe pjesn m t madhe t kohs, derisa vdiq m 1771 [1185 A.H.]. Pr t dihet pak, prvese q sht martuar n Elbasan dhe q mendohet se ka kaluar nj far kohe n Lindjen e Mesme. Naibi sht autori i nj divani shqip

    __________________________________________________ _________________

    15 kr. Myderrizi 1957b.
    __________________________________________________ _________________

    n nj dorshkrim q arriti deri n vitin 1944 n Fier. Ky sht ndoshta po ai dorshkrim q thuhet se ka qen n Berat m 1913. Pr fat t keq, dorshkrimit nuk iu b ndonj kopje para zhdukjes s tij gjat Lufts s Dyt Botrore, e pr pasoj poezin e Sulejman Naibit e njohim vetm nga disa vjersha t gjetura mes dorshkrimesh t tjera ose nga ka ka mbetur goj m goj n kngt popullore t Shqipris s Mesme, si sht knga Mahmudeja e stolisur. Ndr ato pak vargje tet- dhe dymbdhjetrrokshe t botuara, gjejm disa lirika t holla me nj prpikri metrike t plot, lirika q prshkruajn gzimet e dashuris dhe bukuris femrore. Shqipja e tij sht m pak e przier me orientalizma se ajo e Nezim Frakulls. Madje, n njrn nga vjershat, Sulejmani e qorton Nezimin se e ka tepruar me fjal turke.

    Hasan Zyko Kamberi(16) ka lindur n gjysmn e dyt t shekullit t tetmbdhjet n Starje t Kolonjs, nj fshat n Shqiprin e jugut rrz malit Gramoz. Pr jetn e tij dim vetm se ka marr pjes n betejn turko-austriake t Smederevos n Danub n lindje t Beogradit m 1789 [1203 A.H.] n nj ushtri nn komandn e Ali pash Tepelens (1741-1822). Vdiq si dervish, pa dyshim i sektit bektashi, n fshatin e lindjes n fillim t shekullit t nntmbdhjet. Varri i tij n Starje t Kolonjs u kthye n tyrbe, e njohur aty si Tyrbja e Baba Hasanit.

    Hasan Zykoja sht nj nga prfaqsuesit m kryesor t tradits myslimane n letrsin shqiptare, edhe pse vepra e tij m e rndsishme, nj mexhmua (prmbledhje vjershash) prej 200 faqesh sht zhdukur. Thuhet se nj dorshkrim i ksaj prmbledhjeje ka qen drguar pr botim n Manastir m 1908-1910, por deri tani nuk sht zbuluar ndonj gjurm(17). Nga krijimtaria e tij pak ka ardhur deri n ditt tona, dhe ende m pak sht botuar. Gjenden vetm: nj mevlud i shkurtr, d.m.th. vjersh fetare pr lindjen e profetit Muhamed(18), rreth dhjet ilahi, dhe prmbi pesdhjet vjersha laike.
    Mevludi i Hasanit, djalit t Zyko Kamberit, si e quan veten, sht ndoshta nga t parat q jan hartuar n gjuhn shqipe dhe pa dyshim sht ndikuar nga ai i poetit turk Sylejman elebi(19) (vd. 1422). Nj kopje e mevludit t Hasan Zykos, prej pesdhjet strofash me katr vargje tetrroksh me rim ABAB, ruhet sot n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran. Si n kt vepr ashtu edhe n vjershat e tjera fetare t tij, njra nga t cilat i kushtohet historis biblike t Abrahimit, Sars dhe Hagar egjiptianit, ndiejm talentin e nj poeti q e njihte me themel teologjin myslimane e bektashiane.

    Poezia laike e Hasan Zykos mbulon nj gam t gjer temash. N tetrrokshin e tij Sefer-i hmyn (Fushata luftarake e mbretit) me tridhjet e tre strofa, ai prshkruan se si mori pjes n Betejn e Smederevos, q prmendm m par, dhe jep nj pasqyr realiste t vuajtjeve prej saj. N Bahti im (Fati im) dhe Vasijetnameja (Amaneti), Hasan Zykoja u hedh nj vshtrim ironik e her-her t hidhur trilleve t fatit e sidomos fatkeqsive t jets vetjake. Gjerdeku pasqyron zakonet martesore t fshatit. Ktu nuk kemi ndonj idil baritor, por nj pasqyr realiste t ankthit dhe vuajtjeve t vajzave t reja q i martojn t tjert sipas zakonit pa e zgjedhur vet shokun e jets, si dhe vuajtjet e djemve t rinj, q detyrohen t shkojn n kurbet pr t nxjerr bukn e gojs. N lirikat e dashuris, Hasan Zykoja vajton pr konvencionet sociale q nuk i lejojn ndjenjat e zjarrta e t natyrshme. Nj kritik kosovar i tronditur, i ka

    __________________________________________________ _________________

    16 kr. Myderrizi 1955a.

    17 kr. Shuteriqi 1976, f. 272.

    18 kr. Kaleshi 1958, dhe Lamaj 1982.

    19 kr. Engelke 1926 dhe MacCallum 1943. Mevlude vendse ka edhe n gjuht serbe, greke e erkeze.
    __________________________________________________ _________________

    cilsuar ato si "nj erotik t oroditur e banale"(20). M e njohura nga t gjitha vjershat e tij sht Paraja, nj kritik therse ndaj korrupsionit feudal dhe njkohsisht ndoshta poezia m e mir satirike n letrsin shqiptare para shekullit t njzet. Ajo nis kshtu:

    "Mbreti, q'urdhron dynjan, Q ka vn taraphan
    E i presn paran, Ja di kimen paras.

    Dhe veziri, q'sht veqil, Z sikur t bnet' adil
    E mos thot dot kaly-kil, Ja di kimen paras.

    Sheh Islami, q'ep fetfan, Q di qitapt 'than, Nuk kairdis paran,
    Ja di kimen paras.

    Myfti edhe myderiz Edhe kyrra e vaiz Kan ujdisur' ibliz, Ja di kimen paras.

    Dhe kadiu i mehqemes, Q rri sipr sixhades, Edhe shehu i teqes,
    Ja di kimen paras...

    Dhe pashallar, bejler, Edhe avam t tjer,
    Pr para apn krer, Ja di kimen paras...

    Kadiut, t'i rrfesh paran, Ters e vrtit sherian,
    Pr para se 'e shet t'an, Ja di kimen paras..."

    Vargjet e Hasan Zykos u bn shum popullore dhe u prhapn goj m goj n shekullin e nntmbdhjet. N parathnien pr prkthimin e tij shqip t librit t par t Iliads s Homerit (Bukuresht 1896), Naim Frashri do t thoshte: "N mes t vjershtorvet t Shqipris ka zn kryen Hasan' i Zyko Kamberit". Gjuha e Hasan Zykos sht m e zhdrvjellt dhe m origjinale se ajo e Nezimit dhe e Naibit gjysm shekulli para tij dhe dika
    m pak e ngarkuar me fjalor oriental. Do t ishte i dshirueshm nj botim shkencor kritik i veprave t tij.
    Poezis s Hasan Zyko Kamberit e madje asaj t Nezim Frakulls nuk i mungon kritika

    __________________________________________________ _________________

    20 kr. Hysa 1987, f. 238.
    __________________________________________________ _________________

    sociale, sikundr e pam, por duhet t vijm te poeti bektashi Zenel Bastari(21) q t gjejm shprehjen e par t vrtet ideologjike t vetdijes sociale n letrsin e bejtexhinjve. Duke par paaftsin e dukshme n rritje t autoriteteve turke pr t prballuar shembjen e Perandoris Osmane, bejlert dhe pashallart feudal t Shqipris zun t hahen me egrsi prher e m t madhe midis tyre q kush e kush t dilte mbi t tjert. Dera e Bushatllinjve pati krijuar nj principat gati t pavarur n Shqiprin veriore n fundin e shekullit t tetmbdhjet, kurse pashallku i Ali pash Tepelens (1741-1822) n Shqiprin jugore dhe Greqin veriore kishte arritur kulmin e fuqis aty nga viti 1811. N zonn e Tirans haheshin me njra tjetrn familjet feudale Jella dhe Toptani, grindje e luft q Zenel Bastari e prjetoi dhe e pa me syt e vet. Me
    at gjendje ekonomike q sa vinte e m tepr po bhej e paqndrueshme, dhe me ato kryengritje q po ktheheshin n ngjarje t zakonshme, viktimat kryesore te konfliktit social natyrisht q ishin klasat e ulta t shoqris, t cilave u prkiste, me sa duket, ndryshe nga shum bejtexhinj t tjer, edhe Zenel Bastari.

    Zenel Bastari, i quajtur edhe Zenel Hyka, ka lindur n fshatin Bastar afr Tirans, ku dhe punoi si rrobaqeps apo puntor krahu n fillim t shekullit t nntmbdhjet. Nuk i dihen as prafrsisht datat e lindjes e t vdekjes. Pr kto mund t gjykojm vetm duke u nisur nga nj vjersh ku prmendet vrasja e Shemsedin Shemimiut (1748-1831) nga Fush Kruja m 1831. Bastari qe autor i rreth dyqind strofave katrshe me tema sociale, fetare, humoristike e dashurore. N vjershn Tirana jon si msoi ai dnon hapur shtypjen e njerzve t thjesht nga ifligart dhe pronart e paskrupullt feudal, tem e prhershme kjo n letrsin shqiptare t shekullit t njzet. Vjersha Meti i Mlla Rexhepit sht nj portret humoristik, me sarkazm therse, i nj npunsi e kleriku imoral e t korruptuar, nj figur stereotipe, ndonse plotsisht realiste, q do t shrbente her pas here edhe si objekt i plqyer i poezis politike n letrsin shqiptare t mvonshme.

    Nj tjetr element prbrs me rndsi i veprave poetike t Zenel Bastarit ka qen misticizmi panteist i fes bektashiane. Edhe pse pati hyr n Shqipri prej jenierve turq q n shekullin e pesmbdhjet, vetm n fillim t shekullit t nntmbdhjet gjeti prhapje t gjer n popullsin e Shqipris jugore e t mesme. Teqet e bektashinjve, sidomos ato t Krujs, Kors, Konics, Frashrit dhe Gjakovs, do t bheshin pas pak kohe qendra t fshehta t kulturs, shkollimit, tolerancs dhe, njkohsisht, t qndress kombtare kundr sundimit turk. Talenti krijues i Bastarit u zhvillua nn ndikimin e Haxhi Ynarit, nj udhheqs shpirtror i sektit bektashi, pr t cilin thuhet se kishte mjaft autoritet intelektual asokohe. Dhuntin e poezis ai e shihte si hidyet-i hak (frymzim hyjnor) q i jep mundsi t arrij nur-in. Bastari predikon besimin e tij n vjershn me katrmbdhjet strofa katrshe Mbi bektashizmin, e cila nis kshtu:

    "Ashku i perverdigjarit
    M ka bamun mu shahir,
    Nuri i Haxhi Ynarit
    S'e di punn ti zahir."


    Lirikat e dashuris t Bastarit, ashtu si ato t Nezim Frakulls, prmbajn shum nga figurat dhe metaforat standarde t gazeleve orientale, pr shembull poeti q vuan nga zemra e lnduar, ose smundja e dashuris q s'ka ila. Pr dashurin ai thekson Kjo hazine asht xhemal, hem gjynah e hem sevap (Ky thesar sht prsosmri, edhe mkat edhe merit).

    __________________________________________________ _________________

    21 kr. Gjyli 1961 dhe Hysa 1987b.
    __________________________________________________ _________________

  2. #22
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Bashkkohsi i Bastarit Muhamet Kyyku(22) (1784-1844) shnon kalimin nga poezia klasike e bejtexhinjve t par te poett e Rilindjes t gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet. Kyyku, q njihet edhe me emrin Muhamet ami, d.m.th. am, ishte nga Konispoli. Ai studioi pr teologji njmbdhjet vjet n Kairo, ku dhe ishte vendosur nj koloni shqiptare jo e pakt. Pasi u kthye n fshatin e lindjes, shrbeu si hoxh dhe vdiq m 1844 [1260 A.H.].

    Kyyku ka qen autor m prodhimtar n krahasim me t tjert. Ai ka shkruar n dialektin e tij am dhe, me sa duket, ka qen i pari autor shqiptar q sht marr me poemn e gjat. Ajo q e bri t mos harrohet, sht rrfenja romantike n vargjen e njohur me emrin Erveheja, q n fillim mbante titullin Ravda (Kopshti), shkruar rreth vitit 1820. Kjo rrfenj poetike, me strofa katr vargjesh e tetrroksh me rim ABAB jep peripecit e s bukurs Ervehe, e cila ia del mban t mbroj nderin e virtytin e saj, duke kaluar shum prova e fatkeqsi.


    I shoqi i Ervehes shkon n nj vend tjetr dhe e l t shoqen n kujdesin e t vllait, i cili, megjithse kishte dhn fjaln, orvatet ta prdhunoj. Erveheja u bn ball si joshjeve ashtu edhe krcnimeve t tij se do ta vriste po t mos i jepej. Vllai i trbuar hakmerret duke e akuzuar Ervehen se kishte tradhtuar t shoqin dhe prandaj e dnojn sipas ligjit t Kuranit pr ta qlluar me gur pr vdekje. Pr mrekulli Erveheja shpton nga goditjet, dhe nj fisnik kalimtar, i cili dgjon t qarat e saj, e merr nga zalli dhe e shpie n shtpin e vet tek e shoqja. Erveheja e merr veten, por fisniku q e shptoi bie viktim e bukuris s saj. Ajo kundrshton edhe propozimet e tij, duke i thn se sht
    e martuar, gj q mjafton pr ta larguar. M pas, nj shrbtor i shtpis prpiqet ta prdhunoj, por edhe ai sprapset. Ai merr hak duke vrar djalin e fisnikut e duke akuzuar Ervehen pr kt krim. shtja sqarohet por fisniku, edhe pse i bindur pr pafajsin e saj, detyrohet t mos e mbaj m Ervehen n shtpi, por t'i jap katrqind para flori e ta largoj. Fatkeqsit e Ervehes s shkret nuk marrin fund me kaq. Kur po endej prgjat nj bregut t nj lumi, ajo has nj vjedhs, t cilin do ta varnin ngaq kishte grabitur katrqind para flori nga arka e mbretit. I vjen keq pr t e i shpton jetn duke i dhn parat e veta. Vjedhsi i vete pas dhe e krkon pr grua. Kur ajo nuk pranon, ai si mosmirnjohs, ia shet pr skllave nj kapiteni anijesh, i cili gjithashtu orvatet ta prdhunoj. Mu n at ast ngrihet nj shtrngat dhe i mbyt t gjith prve Ervehes, t ciln deti e nxjerr n bregun e nj qyteti t huaj. Nj njeri fetar i jep rrobat e tij dhe, e veshur si burr, ajo i paraqitet mbretit t vendit, i cili e pret me ngrohtsi dhe i jep nj shtpi. Aty ajo prkujdeset pr t smurt e t verbrit, dhe bhet objekt respekti e nderimi pr punt e mira q bn. Madje, kur mbreti vdes, Ervehen e zgjedhin pr trashgimtar. Nj dit, n oborrin e saj vijn pes t huaj: i shoqi me t vllan, fisniku shptimtar, shrbtori dhe vjedhsi, kta tre t fundit t verbr tani. Erveheja u premton t'i shroj nse i rrfejn t gjitha mkatet. Ksisoj dalin n drit t gjitha padrejtsit kundr Ervehes, e cila tani i shfaqet t shoqit si grua e ndershme dhe e virtytshme, ashtu sikundr kishte qen gjithmon.

    Ideja e ksaj historie moralizuese pr "virtytin e femrs" ndeshet mjaft n letrsin orientale dhe n at perndimore. Ka t ngjar q burimi i variantit poetik t Kyykut t ksaj historie t jet Tt-nme-ja persiane (Rrfenja e nj papagalli) e Zijaudin Nakshabit (Ziy'uddn Nakhshab), e frymzuar nga origjinali sanskritisht Shukasaptati. Teksti shqip prej

    __________________________________________________ _________________

    22 kr. F. Fishta 1940b, Rossi 1948, Myderrizi 1951a, 1957a, Hetzer 1983b, 1984a, dhe Vehbiu 1989.
    __________________________________________________ _________________

    shtatmbdhjet faqesh prbhet nga 856 vargje dhe ruhet n Bibliotekn Kombtare n Tiran(23). Ajo sht edhe nga t rrallat vepra t bejtexhinjve t botuara n shekullin e nntmbdhjet, ndonse n nj variant t ndryshuar. Publicisti rilinds Jani Vreto (1822-1900) jo vetm e transliteroi dhe e botoi Ervehen n Bukuresht m 1888, por edhe e prshtati pr shijet e fundit t shekullit t nntmbdhjet, duke e par t arsyeshme edhe ta pastronte nga fjalori turqisht, persisht e arabisht. Megjithat, varianti i par origjinal sht m i kuptueshm dhe ruan karakterin narrativ t pastolisur t nj historie poetike, ndrsa varianti i Vretos rreket ta paraqes veprn n nj form m epike me epitetet prkatse.

    Erveheja nuk sht e vetmja vepr e Kyykut e ardhur deri n ditt tona, ndonse pr shum vjet nuk njihej tjetr prve saj. Pjesa m e madhe e mbi 4000 vargjeve (rreth 200 faqe) q kemi prej tij, jan zbuluar n kta pesdhjet vjett e fundit. Vepra tjetr e Kyykut sht Jusufi e Zelihaja, nj rrfenja moralizuese me 2430 vargje, mbshtetur n historin biblike t rrfyer n Zanafilla 39 dhe n suren e dymbdhjet t Kuranit, mbi prpjekjen e gruas s padronit egjiptian Potifar pr t joshur e br pr vete djaloshin e hijshm Jusuf. Kjo 'm e bukura rrfenj', si e quan Kurani, ka shrbyer si motiv i prbashkt pr letrsit arabe, persiane e turke. Ajo ishte marr dhe prshtatur, n veanti, nga poeti epik persian Firdusi (Firdaus, rreth 935-1020) dhe m pas nga autori mistik Xhami (Jm, 1414-1492) n poemn Jusufi dhe Zelihaja. Jusufi biblik sht, n disa pikpamje, kolegu mashkullor i Ervehes.

    Edhe ai vuan shum n duart e familjes s tij e t armiqve dhe po ashtu u qendron me vendosmri joshjeve t gruas s zotnis s vet pr t mbetur i ndershm e i virtytshm. Jusufi dhe Zelihaja e Muhamet Kyykut dshmon pr nj nivel m t lart letrar se Erveheja. Gjuha e saj sht m e pasur dhe mjaft nga pjest prshkruese i kaprcejn caqet e nj rrfimi t thjesht. Ajo gjithashtu mbshtetet m shum n analizn e karaktereve si mjet pr t dhn dramaticitetin e situats, sidomos kur sht fjala pr ndjenjat e zjarrta t Zelihas s dashuruar.

    Muhamet Kyyku sht autori i nj radhe vjershash t tjera t shquara, n njrn prej t cilave, me 348 vargje n strofa katrshe me nga tet rrokje, q zakonisht titullohet Bekriu, autori mysliman i saj dnon pijen e rakis e t vers. N kt vjersh prmendet emri i autorit dhe viti 1824 [1239 A.H.], ka na bn t mendojm se sht vepra m e hershme e Kyykut q mund t datohet me saktsi. Nj poem historike, e cila mban datn 1826 [1241 A.H.], prpjekje e Kyykut pr t rrahur tema m epike, u kndon fushatave t Ibrahim Pashs (1789-1848), bir i gjetur i Muhamed Aliut, sundimtar i Egjiptit, gjat lufts greke pr lirim. Ajo prmban, ndr t tjera, prshkrime t betejave t Athins dhe Misolongjit (1822). Nj poem me 100 vargje, e njohur me titullin Gurbetlit merret me hallet e atyre shqiptarve q detyrohen t ln atdheun
    pr t krkuar pun e jet m t mir jasht vendit, tem kjo q do t rimerret nga shum vepra t letrsis shqiptare t mvonshme. Kyyku, q, sikundr theksuam, jetoi dhe studioi pr njmbdhjet vjet n Egjipt, ia kushtoi energjit e veta edhe prkthimit t letrsis fetare nga arabishtja n turqishte. Nga kto kemi variantin shqip t Qasdatu'l-Burda (Od pr xhyben) t poetit arab me prejardhje berbere Al-Busiri (Al-Busr, vd. 1296), nj panegjirik klasik pr profetin Muhamed.

    Tahir Boshnjaku(24), i quajtur edhe Tahir efendi Gjakova apo Efendiu i Madh, ka qen nj shkrimtar nga Gjakova n gjysmn e par t shekullit t nntmbdhjet. Kreu studimet pr teologji n Stamboll dhe u kthye n Kosov e dha msim n 'Medresen e vogl' n Gjakov. Emri Boshnjaku ose shnon se kishte ardhur nga Bosnja ose t paktn nga krahina e Plavs dhe Gucis, asokohe pjes e Bosnjs, ose ai i kishte vizituar mjaft ato vende. Sidoqoft, ai sht autori i nj vepre me 328 vargje me titullin Vehbije (Blatim) ose Emni Vehbijje datuar 1835 [1251 A.H.], nj prmbledhje vargjesh

    __________________________________________________ _________________

    23 Dorshkrimi nr. III F 36.

    24 kr. Kaleshi 1956, 1966-67, dhe Ajeti 1960 dhe 1962.
    __________________________________________________ _________________

    t rregullta me metrik arabe, ku jan ndrfutur pjes n proz, q trajtojn shtje fetare dhe filozofike, si fjala vjen kotsia e qenies, parajsa dhe ferri, detyrat e njeriut dhe vendi i dijes. Kjo u transliterua keq n alfabetin e Stambollit nga nj i quajtur Ismail Haxhi Tahir Gjakova dhe u shtyp n Sofje m 1907.
    Prirja pr poema t gjata dhe fillime t poems epike, q u vu re te Muhamet Kyyku, u zhvillua m tej nga dy vllezr prej fshatit Frashr n Shqiprin jugore. Dalip Frashri(25) q ishte nj dervish bektashi e q pati marr msime n teqen e njohur bektashiane t Frashrit, t themeluar m 1824-1825 nga Tahir Nasibiu (vd. 1835). Nasibiu e drgoi nxnsin e tij n Konic, ku Dalip Frashri u vu vet n krye t nj teqeje dhe shkroi nj poem epike shqip. Kjo poem me 65000 vargje me titullin Hadikaja (Kopshti), e shkruar me pseudonimin Hyxhretiu (i mrguari), u prfundua m 1842 [1258 A.H.]. Ajo sht mbshtetur n nj vepr me po at titull t poetit azerbajxhanas Fuzuliu (Fuzl, 1494-1556), prfaqsuesi m i madh i divaneve lirike turke. Hadikaja shqiptare, e ndar n dhjet kng prve hyrjes dhe mbylljes, sht sa dyfishi i variantit azer-turqisht dhe prbn poemn e par epike t vrtet n gjuhn shqipe. Ajo sht hartuar kryesisht n strofa katrshe me vargje tetrroksh me rim ABAB, her-her t ndryshuar me vargje gjashtrrokshe.

    Dorshkrimi ruhet n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran(26). Hadikaja trajton jo vetm historin e bektashizmit n Shqipri, por ashtu si Hadqat
    as-su'ad
    e Fuzuliut, edhe ngjarjet e historis myslimane shiite, sidomos Betejn e Qerbelas n Irak n vitin 680 t ers son, n t ciln u vra Huseini, nipi i profetit Muhamed. Vllai m i vogl i Dalipit, Shahin bej Frashri, gjithashtu provoi t shkruaj nj poem epike me tem bektashiane. Myhtarnameja (Historia e Myhtarit) e tij prej 12,000 vargjesh, e pabotuar deri m sot, trajton gjithashtu historin myslimane shiite dhe Betejn e Qerbelas, n t ciln Myhtari qe nj nga pjestart. Kjo poem, nga e cila njihen disa kopje, u prfundua m 1868 dhe duket se sht mbshtetur n nj origjinal persian e sht ndikuar nga nj variant i ndrmjetm turqisht. Poeti i Rilindjes Naim Frashri (1846-1900) q, ndonse nga i njjti fshat, nuk kishte lidhje gjaku t drejtprdrejt me vllezrit e siprprmendur, duket se ka qen frymzuar nga Hadikaja dhe Myhtarnameja n krijimin e poems epike me tem bektashiane Qerbelaja, Bukuresht 1898. T dyja kto vepra jan cituar shpesh nga historiant e letrsis, sidomos kur ka qen fjala pr Naim Frashrin, por rrall n mos fare jan lexuar vrtet, prderisa vetm disa fragmente t shkurtra nga Hadikaja jan botuar deri tani. Nj botim kritik shkencor i ktyre dy poemave do t ndihmonte q t vlersoheshin ato dhe autort.

  3. #23
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    5.4 Shkrimtar minor t periudhs



    Njihen nj numr poetsh t tjer t hershm mysliman, veprat e t cilve kan ardhur vetm pjesrisht deri n ditt tona ose nuk kan ardhur fare. Dervish Hasani nga Krusha e Vogl afr Rahovecit n Kosov, q ka jetuar aty nga fundi i shekullit t shtatmbdhjet, sht autori i poezis m t vjetr shqipe me shkrim arab t shkruar n Kosov. Ai qe dervish n teqen e madhe halvetie n Rahovec, t ngritur nga sheh Sulejman Ejup Dede i Potoanit n vitet 1680. Nga vargjet e tij mistike pak gj ka mbetur. Sulejman Temani, poet dhe sheh halveti nga Berati, sht gjithashtu autor i disa vjershave me tem fetare. Haxhi Ymer Mustafa Kashari nga Tirana, lindur n fillim t shekullit t tetmbdhjet, ka shkruar vjersha me tem

    __________________________________________________ _________________
    25 kr. Myderrizi 1955b.

    26 kr. Shuteriqi 1976, f. 226-228.
    __________________________________________________ _________________

    fetare n shqipe dhe turqishte. Vargjet e tij, edhe pse t mbingarkuara me orientalizma, prbjn dokumentin m t vjetr t dialektit tiranas. Ka ardhur deri n ditt tona nj ilahi me tetmbdhjet vargje nga Mulla Beqiri, myfti i medreses s Vushtrris n Kosov, q ka jetuar nga mesi i shekullit t tetmbdhjet apo fillimi i shekullit t nntmbdhjet, po kshtu edhe dy vjersha dashurie nga Omer efendi Sadedini prej Shqipris jugore. Nga qendrat kulturore myslimane t lulzuara t Beratit e Elbasanit kemi informacione mbi disa bashkkohs t Nezim Frakulls. Ismail pash Velabishti nga Berati, t cilin e kemi prmendur m sipr si patron t Nezimit e q sht vrar m 3 gusht 1764 n Vlor, na ka ln nj vjersh me vargje tetrrokshe t shkruar gjat kohs q ishte komandant i kalas n Lepanto, e ku shpreh mallin pr atdheun. Nga Elbasani kemi vjershat e Ibrahim Elbasanit dhe Sulejman pash Vrlacit, i njohur edhe si Sulejman Pash Elbasani. Nga Shkodra njihet Mulla Salih Pata, i cili shklqeu n gjysmn e dyt t shekullit t tetmbdhjet si poet n oborrin e Bushatllinjve.

    Ai sht autor bejtesh satirike, dy prej t cilave ia kushton Kara Mahmud pashs. Po n oborrin e Bushatllinjve ishte pa dyshim bashkkohsi i tij Mulla Hysen Dobrai nga Shkodra, q ndoshta sht i njjt me nj Hysen efendi Shkodra, autori i poezis kushtuar qndress shqiptare kundr sundimit turk. Folkloristi dhe shkrimtari Zef Jubani (1818-1880), i cili ka botuar nj pjes t vargjeve t Dobrait n librin e tij Raccolta di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi, Trieste 1881 (Prmbledhje kngsh popullore e rapsodish shqiptare), e quan at 'Anakreoni shqiptar'. Vjersha m e mirnjohur e Dobrait i kndon betejs s Kara Mahmud pashs kundr forcave turke t komanduara nga Ahmed pasha n Berat m 1785. Nj autor anonim nga Gjirokastra(27) gjithashtu na ka ln nj vjersh pr msymjen q i bri qytetit Ali pash Tepelena (1741-1822) aty nga viti 1793.


    Edhe n fillim t shekullit t nntmbdhjet u krijuan shum vjersha sipas tradits myslimane me tema fetare e disa historike nga autor pr t cilt kemi shum pak t dhna. Elmaz Gjirokastriti (28) ka qen autori i nj vjershe me nntdhjet e dy vargje me titullin turqisht Evvel hastalik (Smundja e par), e cila flet pr epidemin q prfshiu krahinn e Gjirokastrs m 1817. sht shkruar m 1820 dhe ruhet n nj dorshkrim t ardhur nga Gjirokastra. Haxhi Ethem bej Tirana (1783-1846), i njohur edhe si Ethem bej Mollai, ka qen autor poezie mistike bektashiane e i nj divani shqip, nga t cilat nuk ka mbetur kurrgj, si dhe i katr divanve turqisht. Ai ka vdekur n Tiran dhe sht varrosur n xhamin q edhe sot mban emrin e tij n qendr t kryeqytetit shqiptar. Nj poet tjetr me frymzim bektashian ka qen Baba Abdullah Melani (vd. 1852), q ka themeluar teqen e madhe t Melanit afr Kors dhe ka marr pjes aktive n lvizjen kombtare. Nga vjershat e tij mistike shqip, vetm njra kushtuar legjendarit Sari Salltk Baba (29) ka ardhur deri n ditt tona. Mulla Dervish Peja, i njohur edhe me emrin Dervish efendiu i Pejs, ka qen nj figur fetare e nderuar n fillimin e shekullit t nntmbdhjet, i njohur n traditn gojore pr urtsin e shprehur n bejtet dhe thniet e tij. Ka mbetur vetm nj nga vjershat. Kurse nga vargjet fetare t Ahmet Elbasanit, sheh nga Elbasani, nuk sht gjetur asgj. Hysen Bitri, nj poet nga kryeqendra bektashiane e Krujs, ka qen autori i tri vjershave fetare shqip t shkruara para vrasjes s udhheqsit shpirtror Shemsedin Shemimiu (1748-1831) nga Fush Kruja m 1831. Poeti Asllan bej Pue (1807-1830) ishte djali i Ago Myhyrdarit, sekretar i Ali pash Tepelens. Ai vdiq njzet e tre vje n masakrn e Manastirit m 30 gusht 1830 bashk me krert e tjer shqiptar. Asgj nuk ka mbetur nga krijimet e tij. Po nga Shqipria e jugut ka qen Abdullah Sulejman Konispoli,

    __________________________________________________ _________________

    27 kr. Myderrizi 1959.

    28 kr. Myderrizi 1957b.

    29 Mbi legjendn e Sari Salltkut, kr. Kaleshi 1971a.
    __________________________________________________ _________________


    autor i nj mevludi n dialektin am, t shkruar rreth vitit 1831 e q ruhet n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran, si dhe i vjershave t tjera prfshir prkthime poezish nga arabishtja dhe turqishtja. Ahmet Tusi, nj sheh i sektit rufai, ka ln disa vargje me tema fetare aty rreth vitit 1836. Pak gj dihet pr Ismail Floqin nga krahina e Kors, prkthyes i nj mevludi (30), dhe pr poetin Jonuz efendi Sabriu. Tahir Nasibiu (vd. 1835) ka qen themeluesi i teqes bektashiane t Frashrit m 1824-1825. Pr t thuhet se ka shkruar poezi shqip, persisht dhe turqisht, por asgj nuk ka ardhur deri n ditt tona. Poezi me interes historik ruhen nga Mulla Fejzo Abdalli (31) prej Gjirokastre, autor i nj vjershe t datuar 1841 [1257 A.H.] pr luftn kundr nj pashai turk gjat mbretrimit t Sulltan Mahmudit II (sundoi 1808-1839), dhe nga Demir Vlonjati (vd. 1845), i njohur edhe me emrin Demir aga Vlonjakasi, autor i nj vjershe me vargje tetrroksh me nntmbdhjet strofa katrshe t datuar 1845 [1261 A.H.], n t ciln ai dnon nj masakr t kryer at vit nga forcat turke dhe vuajtjet q psoi Shqipria nga reformat e Tanzimatit.

    Nj tradit letrare e uditshme n Orient ka qen ajo e fjalorve n vargje. I pari fjalor i till shqip-turqisht, sikundr tham, ka qen ai i shkruar nga Nezim Frakulla. N vitin 1835 [1251 A.H.], Shemimi Shkodra apo Shemimiu nga Shkodra prfundoi nj fjalor shqip- turqisht (32) me rreth 1000 zra me titull Nytk (Ligjrim). Sipas autorit, ishte hartuar pr t'u shrbyer nevojave t ushtarve turq n Shqipri dhe t shqiptarve q nuk dinin turqisht. Dialekti i shqipes sht ai i Shkodrs i przier me elemente nga e folmja e Beratit, gj q na bn t hamendsojm se autori ka jetuar n Berat pr ca koh. Kt interes pr leksikografin ndjek n traditn e shekullit t tetmbdhjet Myslim Hoxha nga fshati Levan afr Fierit, i cili ka qen autor i nj prshtatjeje n gjuhn shqipe e Tyfhe-i Shhid (Dhurat e Shahidiut), nj fjalor persisht-turqisht i hartuar m 1514 [920 A.H.] nga Ibrhm Shhid Dede, nj dervish mevlevi nga Mughla, q vdiq m 1550 [957 A.H.]. Ai prmbante disa mijra zra. Tekstet shqipe n proz me shkrim arab kan qen jashtzakonisht t rralla. Nj i till, q mban datn 1840 [1256 A.H.], sht prkthim i nj teksti fetar nga arabishtja prej Mehmet Iljaz Kors. Kjo vepr sht nj dorshkrim me prejardhje nga Kora dhe u zbulua m 1953, kurse tani ruhet n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran.




    5.5 Prfundime



    Bejtexhinjt shqiptar, n prgjithsi, nuk qen poet t nivelit t klasikve persian e arab, aftsia e lart letrare artistike e t cilve vinte pas nj mijvjeari qytetrimi oriental t zhvilluar. Megjithat, ata qen rapsod me talent e me forc krijuese q shkruan nj letrsi t re shqiptare t mbshtetur n traditat islamike t Orientit, por edhe nj gjuh letrare t re, sado ende t paprpunuar. Letrsia shqiptare u shkrua me shkrim arab pr m se dy shekuj. Ajo lulzoi gjat gjith shekullit t tetmbdhjet dhe gjysms s par t shekullit t nntmbdhjet derisa dalngadal u zvendsua nga letrsia e romantizmit e periudhs s Rilindjes Kombtare, e shkruar kryesisht me alfabetin latin. N fazat e para, poezia e bejtexhinjve, ashtu si nj pjes e mir e vjershrimit

    __________________________________________________ _________________

    30 kr. I. Floqi 1938.

    31 kr. Myderrizi 1957b.

    32 kr. Myderrizi 1951b dhe Rossi 1951.
    __________________________________________________ _________________


    divan osman, ishte kryesisht letrsi e dijeve dhe e mjeshtrive. Si e till, ajo mbeti mjet i drejtuar ndaj interesave t nj pakice elit, qoft shoqrore, klerikale apo politike. Me kalimin e kohs, ajo e humbi aftsin pr t shprehur ndrrat dhe aspiratat e popullit shqiptar. Venitja e tradits myslimane n letrsin shqiptare erdhi krahas kalbzimit t Perandoris Osmane dhe lindjes s lvizjes kombtare shqiptare gjat s cils shqiptart zun t'i kthejn shpinn gjithshkaje q ishte osmane dhe orientale. Turqishtja ishte gjuha e pushtuesit, kurse shkrimi arab erdhi e po shihej nga shum si tipar i invadimit kulturor t huaj ndaj nj populli q dalngadal po zgjohej e po luftonte pr vetvendosje. Vetm nj alfabet perndimor, ide perndimore e, si pasoj, edhe nj letrsi m fort e orientuar nga Evropa mund ta ndihmonte Shqiprin pr t'i br ball asimilimit kulturor nga ana e turqve. Si rrjedhim, letrsia e bejtexhinjve mori qndrim t kundrt dhe shfaqi n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet nj orientim edhe m t madh fetar, sidomos n traditat kulturore bektashiane. Madje kjo letrsi erdhi e hyri edhe n shekullin e njzet. Tradita myslimane vazhdoi sidomos n Kosov, ku deri n vitin 1947 shkruheshin ende vargje me shkrim arab.

    Nga t gjitha periudhat e shkrimeve letrare shqiptare, ajo e bejtexhinjve mbetet ndoshta m pak e njohura, si nga studiuesit ashtu edhe nga lexuesit shqiptar. Dorshkrimet, sikundr u tha m sipr, n pjesn m t madhe kan humbur ose nuk gjenden m, dhe ka nj munges t dukshme specialistsh t kualifikuar, t aft pr t'u marr me at q mund t gjendet. Sot nuk ka fare specialist shqiptar me njohje t mjaftueshme t osmanishtes e t shkrimit arab, kurse shum t pakt jan orientalistt e huaj me njohje t mjaftueshme t shqipes, q mund ta trajtojn me kritere shkencore kt letrsi. Ajo nuk pati gzuar ndonj interesim t veant t kritikve dhe lexuesve n Shqiprin socialiste pr shkak t prqndrimit kryesisht n tema fetare, autorsis elitare, konvencioneve klasike e forms s huaj (gjuha e pushtuesit). Pr lexuesin e sotm gjuha e asaj letrsie, przierje e shqipes, turqishtes dhe persishtes, sht tejet e mbingarkuar dhe e mrzitshme, pr t mos thn m tepr. E, megjithat, letrsia myslimane e shekujve t tetmbdhjet e nntmbdhjet sht pjes prbrse e trashgimis kulturore t Shqipris, element q mbetet pr t'u vlersuar si duhet e madje, n nj mas t madhe edhe pr t'u zbuluar.

  4. #24
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    6. TRASHGIMIA E BIZANTIT.

    SHKRIMET N TRADITN ORTODOKSE N SHEKULLIN XVIII DHE N FILLIMIN E SHEKULLIT XIX






    6.1 Prarje n identitetin kulturor



    Para inkursioneve turke t fundit t shekullit t katrmbdhjet Shqipria shpesh kishte qen kufiri midis sferave antagoniste t ndikimit t katolicizmit roman dhe ortodoksizmit grek. Edhe pse si rrjedhoj e kryqzatave disa zona t Shqipris veriore e n veanti portet e Adriatikut nn ndikimin n rritje t Serenissimas i kthyen syt nga Roma, pjesa m e madhe e Shqipris qendrore e jugore mbeti bizantine. Edhe sot e ksaj dite shqiponja dykrershe e Bizantit, simbol i ksaj trashgimie, zbukuron flamurin shqiptar.

    Ashtu si n lashtsi, vet grekt e kohs s Bizantit nuk patn kurr ndonj interesim t veant pr 'barbart' jogreqishtfols t Perandoris, dhe nuk mund t ket kurrfar dyshimi se banort e egr malsor t Shqipris prbnin shembullin m t mir t atyre q pr ta ishin barbar jasht kufijve t qytetrimit helen. Edhe pas pushtimit osman t Evrops dhe rnies s Perandoris s Bizantit, popullsia greke e Ballkanit jugor nuk ishte zhveshur plotsisht nga trashgimia perandorake e dy mijvjearve, pr t cilat ajo ishte krenare. Pavarsisht nga nnshtrimi i dhunshm ndaj sundimit turk, midis grekve mbretronte nj far vazhdimsie idesh dhe zakonesh, t ushqyera n veanti nga kisha ortodokse, vet kuintesenca e madhshtis s venitur bizantine. N Shqiprin e jugut dhe Epir, q gjat shekujve t sundimit turk e deri n ditt tona kan pasur nj popullsi t przier folsish shqiptar, grek e aromun, Kisha ortodokse mbeti shprehje e qytetrimit grek dhe iu prkushtua trsisht gjuhs greke si mburoj kulturore kundr hordhive pushtuese t Islamit. T ishe i fes ortodokse do t thoshte t ishe grek, ashtu si t ishe i fes islame do t thoshte t ishe turk. N seciln prej ktyre kulturave pak vend kishte pr zgjimin shkall-shkall t aspiratave kombtare shqiptare. Kshtu q shqiptart e shkolluar n traditn greke do t orientoheshin doemos drejt gjuhs dhe kulturs greke. Prdorimi i shkrimit grek pr t shkruar gjuhn e folur nga shqiptart shihej nga kisha ortodokse si tepr i panevojshm dhe m von shpesh edhe si herezi.




    6.2 Shqipja me alfabet grek e me alfabete t tjera



    N shekullin e tetmbdhjet dhe n fillim t shekullit t nntmbdhjet, prapseprap gjejm nj numr dokumentesh n gjuhn shqipe, t shkruara e t ruajtura n alfabetin grek, q dshmojn se interesimi pr t shkruar shqipen kurrsesi nuk qe shuar n kt kultur t przier. Kto vepra, nga t cilat pak jan botuar, prfshijn prkthime nga letrsia fetare ortodokse, fjalor dhe shnime pr gramatikn e gjuhs shqipe. Edhe pse ato nuk jan letrsi artistike si e till, n rrethana t tjera, ato mund t kishin hedhur themelet e nj tradite t re letrare n Shqipri (1).

    Alfabeti grek ka qen krijim i grekve t lasht, i ndikuar n nj periudh fillestare t historis s tyre nga fenikasit, dhe u formsua pr t'iu prshtatur sistemit tingullor t gjuhs s tyre. Ai vazhdoi t prdorej pr greqishten e re ndonse shum nga shkronjat e ktij alfabeti ishin br t teprta n rrafsh sinkronik si pasoj e ndryshimeve fonologjike n shekuj. Kur prshtatej pr gjuhn shqipe, ky sistem shkrimi nuk kishte shkronja t teprta, por vetm ato t gabuarat. Pr shembull n shkrimin grek sht e pamundur t bhet dallim midis s dhe sh ose z dhe zh, ose t shprehen bashktinglloret c, xh, gj, q t shqipes, ose zanorja asnjanse . Por, natyrisht, me vullnet bhet gjithka, dhe vrtet shum dijetar ortodoks te shekullit t tetmbdhjet u prpoqn t prdorin alfabetin grek si t vetmin mjet t mundshm q kishin pr t shkruar shqipen. Dokumenti m i vjetr i shqipes me alfabet grek sht Ungjilli i Pashkve ose Perikopeja e prmendur m sipr, pa dyshim i shekullit t pesmbdhjet ose fillimit t shekullit t gjashtmbdhjet, pesmbdhjet radh t prkthyera nga Ungjilli i Shn Mateut (27: 62-66).

    Ai u zbulua nga historiani grek Spiridon Lampros (1851-1919) m 1906 n nj dorshkrim grek (2) q ruhej n Bibliotekn Ambrosiane t Milanos. Kjo vepr sht nj far prjashtimi nga tradita ortodokse s pari, sepse duket se sht dyqind vjet m e hershme se tekstet e tjera me rndsi t shqipes me shkrim grek dhe, s dyti, sepse sht gjetur n Italin e veriut. Sidoqoft, duhet t presim plot dy shekuj pr rizbulimin e shkrimit grek. Nga viti 1731 vjen nj gravur e Virgjreshs Mari q u vendos n Arkivin e Institutit t Shkencave, paraardhsi i Akademis s Shkencave n Tiran. N kt gravur (3), e cila doli nga Manastiri i Shn Mris s Ardenics midis qiparisash n nj maj kodre afr Lushnjs, i restauruar koht e fundit, sht teksti 'Virgjresh dhe Nn e Zotit lutu pr ne mkatart' n tri gjuh: greqisht, shqip dhe arumanisht, si edhe nj tekst pakz m i ndryshm latinisht Regina Mater et Virgo auxiliare Servis suis. Teksti n shqipe me alfabet grek thot Virgjin Mame eperndis uro pr nee faj torte dhe i vishet nj Nektar Trpo (greq. Nektarios Terpos), klerik pa dyshim me prejardhje arumune nga Voskopoja. Trpoja ishte kryemurg n Ardenic dhe autor i nj vepre fetare greqisht t titulluar Bibliarion kalumenon pistis, shtypur n Venedik m 1732 dhe 1750, e cila, ndonse pa tekstin shqip t siprprmendur, prmban t njjtn gravur.

    Kultura ortodokse n Shqiprin e shekullit t tetmbdhjet lidhet ngusht me lulzimin e qytetit t Voskopojs (4), tani nj fshat prej pesqind banorsh midis malesh njzetepes kilometra n perndim t Kors. N shekullin e tetmbdhjet, Voskopoja, e njohur n greqishte me emrin Moschopolis dhe n arumunishte Moscopole, u rrit jashtzakonisht pr nga madhsia dhe thon se u b nj nga qytetet m t mdha t Ballkanit si dhe qendr e lulzuar e tregtis dhe kulturs qytetare. N kulmin e vet, para se t plakitej pr her t par m 1769, thuhet se ka pasur nj popullsi me afro 20,000-50,000 banor, m t madhe se Athina, Sofje apo Beogradi asokohe, me 24 kisha, nj spital, nj jetimore, nj

    __________________________________________________ _________________

    1 kr. Elsie 1991a.

    2 Codex 133, f. 63. kr. Martini-Bassi Catalogus Codicum Graecorum, si dhe Lampros 1906 dhe Borgia 1930.

    3 kr. Shuteriqi 1976, f. 107, dhe Hetzer 1982b, f. 140-141.

    4 Pr historin e Voskopojs sht shkruar shum, kryesisht n greqishte dhe gjermanishte. kr. Skenders 1928, Michalopoulos 1941, Martinianos 1957, Adhami 1972, 1989, Gergiads 1975, Peyfuss 1976, 1986 dhe 1989, Gkatsopulos 1979, dhe Hetzer 1981a, f. 20-25.
    __________________________________________________ _________________

    bibliotek, t vetmen shtypshkronj (5) greke n Ballkan, e cila pati botuar t paktn nntmbdhjet vepra fetare, si dhe t ashtuquajturn 'Akademia e Re'. Akademia e Re ose Hellnikon Frontistrion ishte nj qendr e dijes e themeluar m 1744, e ngjashme me akademit q dihet se kan qen n Bukuresht, Jash, Konstantinopoj, Mecov, Janin, n Malin Atos dhe Patmos. Shum dijetar grek me emr vinin n Voskopoj pr t'u dhn msim arumunve, q prbnin shumicn e popullsis, shqiptarve dhe grekve. Akademia e Re nuk ishte institucion vetm teologjik. Ajo gzonte emr t mir pr msimdhnien e greqishtes s vjetr, filozofis, matematiks dhe fiziks, dhe nxori shum shkrimtar e dijetar t njohur. Midis viteve 1769 dhe 1789 Voskopoja u plakit disa her dhe erdhi duke e humbur gjallrin dhe rndsin si qendr tregtare n rrugt midis Konstantinopojs dhe Venedikut. Ajo n fund u shkatrrua m 1916 gjat Lufts s Par Botrore dhe, me prjashtim t katr a pes kishave t bukura ortodokse, ndrtesat historike q patn mbetur, u rrafshuan tragjikisht gjat Lufts s Dyt Botrore.

    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve (6), i quajtur edhe Anonimi i Elbasanit, sht nj vepr q prmban prkthime pjessh t katr ungjijve n gjuhn shqipe. Nuk sht shkruar me shkrim grek, por me nj alfabet t veant prej dyzet shkronjash, me sa duket m i vjetri shembull i nj alfabeti origjinal shqip q njihet. Kjo vepr prej gjashtdhjet faqesh u gjet fillimisht n manastirin e Shn Gjon Vladimirit, t themeluar m 1381 nga Karl Topia. Ajo u shptua prej studiuesit elbasanas Lef Nosi (1873-1945) nga manastiri, i cili u dogj m 14 mars 1944 dhe, pas ekzekutimit t Nosit n vitin 1945, prfundoi n Tiran. Autori i dorshkrimit sht pa dyshim Grigori i Voskopojs (vd. 1772), i njohur n shqipe edhe si Grigor Voskopojari ose Grigori i Durrsit, kurse n greqishte si Grgorios ho Dyrrakhiu. Grigori ka qen msues dhe klerik ortodoks n Voskopoj dhe prmendet si autor i disa hagjiografive t botuara atje n greqisht. Nga fundi i jets ai u zgjodh kryepeshkop i Durrsit (1768) dhe vdiq m 1772, ka t ngjar n manastirin e Shn Gjon Vladimirit n Shijon t Elbasanit, q, me sa duket, ka qen selia e kryepeshkopats asokohe. Dihet se Grigor Voskopojari bri prkthime t Dhjats s Vjetr e t Re n nj alfabet t shpikur prej tij dhe mund t themi me siguri se Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve sht pjes e veprs s tij. Megjithat, Dhimitr Shuteriqi beson se autori i tekstit sht nj Papa Totasi, prift ortodoks nga ana e Shpatit, emri i t cilit mund t dal me nj shkrim tjetr n faqen e brendshme t dorshkrimit. Por nuk ka kurrfar dshmie konkrete pr qenien e nj prifti apo shkrimtari t till.

  5. #25
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Nj tjetr figur e kohs, aktiv n Akademin e Re n Voskopoj, ka qen Theodor Haxhifilipi (7) (rreth 1730-1805), i njohur me emrin Dhaskal Todhri nga Elbasani. Pasi studioi n Voskopoj, Todhri dha msim n shkolln greke n vendlindje, n Elbasan, nga vjen dhe emri Dhaskal (msues). Studiuesi gjerman Johan Georg fon Han (1811-1869), i cili vizitoi Shqiprin n gjysmn e par t shekullit t nntmbdhjet, e prmend si njeri q ka prkthyer jo vetm Dhjatn e Vjetr, por edhe Dhjatn e Re dhe vepra t tjera fetare. Pr fat t keq, pjesa m e madhe e shkrimeve t tij u dogjn gjat nj epidemie m 1827, kshtu q as nuk mund ta pohojm e as ta mohojm mtimin e Hanit pr prkthimet nga Bibla. Ndr fragmentet q kan mbetur gjall e q mendohet se jan t Todhrit, t ruajtura n Arkivin Qendror t Shtetit n

    __________________________________________________ _________________

    5 Pr shtypshkronjn e Voskopojs, kr. Peyfuss 1989.

    6 kr. Shuteriqi 1949 dhe 1976, f. 91-93, Zamputi 1951, Domi 1965, dhe Elsie
    1994c, 1995b.

    7 kr. Shuteriqi 1954, 1959, 1976, f. 156-159, dhe Hetzer 1982b, f. 148-149, 1987, f. 71-89.
    __________________________________________________ _________________


    Tiran dhe n Bibliotekn Kombtare t Austris n Vjen (8), jan prkthime shqip t nj Libri Ortodoks t Orve dhe Mesha e Shn Gjon Gojartit. Todhri i ka shkruar veprat e tij me nj alfabet t veant prej pesdhjet e tre shkronjash, mbshtetur me sa duket n nj shkrim kursiv grek (disa shohin n t ndikime glagolitike), q del se e ka shpikur vet. Ky i ashtuquajtur alfabet i Todhrit, krejt i ndryshm nga ai i Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve dhe i paprdorur pr botim, u shti n pun asokohe edhe nga autor t tjer n krahinn e Elbasanit dhe vijoi m rrall, me sa duket, deri nga vitet 1930(9). Nuk dihet me siguri se far ka shkruar vet Todhri. T ruajtura n kt lloj shkrimi jan, pr shembull, edhe dy fabula t Ezopit.

    Kostandin Berati (rreth 1745 - rreth 1825), i njohur n shqipe edhe si Kost Berati, mendohet se ka qen murg ortodoks dhe shkrimtar nga Berati. Ka specialist q e mohojn qenien e tij, t paktn si shkrimtar. Pr t thuhet se ka pasur n dor nj dorshkrim nga 1764 deri 1822, q mendohet se sht vepra 154-faqshe q ruhet sot n Bibliotekn Kombtare n Tiran (10). Ky i ashtuquajturi Kodiku i Kostandinit nga Berati, ose shkurt Kodiku i Beratit, sht n t vrtet nj dorshkrim i thjesht n letr dhe nuk duhet kujtuar si 'kodik' pergameni i tradits perndimore. Duket se ka qen pun e t paktn dy duarve dhe sht prfunduar jo m hert se rreth vitit 1798. Prmban lloj-lloj tekstesh t ndryshme n greqishte dhe shqipe11: tekste liturgjie biblike dhe ortodokse n shqip t shkruar n alfabet grek, t gjitha pa dyshim t prkthyera nga greqishtja ose t ndikuara fuqishm nga modelet greke; nj vjersh shqip me dyzet e katr vargje e me tekstin prkats greqisht, t njohur si Zonja Shn Mri prpara kryqs; dy glosar greqisht-shqip me nj numr t prgjithshm prej 1710 fjalsh; nj fragment t shkurtr q prmban nj tjetr alfabet origjinal; shnime t ndryshme me karakter fetar; dhe nj kronik ngjarjesh midis viteve 1764 e 1789 t shkruar greqisht. Disa nga kto tekste fetare t ktij dorshkrimi m von qarkulluan pr qllime msimdhnieje ndr bashksit ortodokse t Shqipris qendrore e jugore. Nga pikpamja gjuhsore ky kodik jep t dhna me vler pr dialektin e Beratit n fund t shekullit t tetmbdhjet.

    Me rndsi letrare n Kodikun e Beratit sht Zonja Shn Mri prpara kryqs, q prmendm m sipr, shkruar n t ashtuquajturin varg 'politik' grek (stihos politikos) prej pesmbdhjet rrokjesh. Ai sht nj prshkrim i iltr dhe jo pa emocione i tmerrit q ndiente Shn Mria kur pa t birin t gozhduar n kryq. Si burim sht origjinali greqisht nga Akakios Diakrusis prej Qefalonie, botuar m 1730. Poema nis kshtu (e transkriptuar ktu n drejtshkrimin shqip):

    "Zonj'e Shn Mri ardhur,
    e mbretresh'e engjjet,
    e kur e pa mbrthyer,
    e qante ngashryer,
    Judha i mallkuar,
    e erdh e t rrmbyen,
    t shpun t t gjykonjn,
    qitur shahit jallanxhi,

    e ndenj prpara kryqs
    zonj e gjith dynjas
    shptimn'e njerzis
    me mallngjim thrriste:
    q kallzoi ifut
    si ujqr t pandieshm
    nd avlli t Pillatit
    q t t turprojn


    __________________________________________________ _________________

    8 Ser. Nova 3351.

    9 kr. Shuteriqi 1976, f. 159.

    10 An. S/22F.

    11 kr. Ressuli 1938, Shuteriqi 1976, f. 121-122, dhe Hetzer 1981b, 1981-82, 1982a, 1982b, 1986, 1989.
    __________________________________________________ _________________


    t ndynin e t pshtynin,
    me t math z thrrisin,
    Vall 'u pate br' o bir,
    q mb kryq t mbrthyen,
    o biri im i dashuri,
    qysh i duron mundimet,

    e t rrah e t shan
    atij Pillatit: vra-e!
    a 't lig u punove
    e vdek q t dhan
    e djali im i mbli
    rrahur'e prmuar."



    Nj Kostandin Cepi (12) (greq. Tzeps), shkrimtar ortodoks nga fshati malor i Vithkuqit, njzet e gjasht kilometra n jugperndim t Kors n Shqiprin juglindore, kishte br rreth vitit 1822 nj kopje t pjesve t Kodikut t Beratit. Pr Cepin thuhet se ka pasur nj far funksioni n bashksin ortodokse t krahins s Kors. N veanti, ai prmendet n nj mbishkrim greqisht n hyrje t kishs s Shn Mihalit n Vithkuq (shek. 17-18), i cili thot: "Un, Kostandin Cepi, msues (dhaskal), erdha nga Berati dhe e gjeta kt vend t rrnuar, me shtpi t braktisura e grmadha ...". Dorshkrimi i Cepit, nj kopje e t cilit ruhet sot n Tiran, prbhet nga 174 faqe tekstesh fetare, nga t cilat 22 jan n gjuhn shqipe.

    Bindja prher e m e fort se tekstet liturgjike mund t shkruheshin shqip me an t alfabetit grek, bri n t vrtet q t zgjohej interesimi i dijetarve dhe klerikve ortodoks t Shqipris jugore pr mundsin e prkthimeve t Bibls. Ky interesim vazhdoi edhe m tej e sidomos n fillim t shekullit t nntmbdhjet nprmjet veprimtarive t Shoqris Biblike Britanike dhe Botrore (British and Foreign Bible Society) me seli n Londr.
    Nnvizuam m sipr prkthimet e hershme t Bibls n Dorshkrimin Elbasanas t Ungjijve dhe pohimin e studiuesit Johan Georg fon Han se Todhr Haxhifilipi kishte prkthyer Dhjatn e Vjetr e t Re n shqipe n gjysmn e dyt t shekullit t tetmbdhjet. N vijim t veprave t Grigor Voskopojarit dhe Todhr Haxhifilipit, i pari prkthim serioz i Bibls q ka ardhur deri n ditt tona e q sht botuar me shkrim grek u ndrmor nga Vangjel Meksi (vd. rreth 1823), i njohur n greqishte me emrin Evangelos Meksikos, nga Labova afr Gjirokastrs. Me ndihmn e nj letre rekomandimi t Ali pash Tepelens (1741-1822) m 1803 u drgua n Itali pr t studiuar mjeksi. Pasi kreu studimet n Napoli, ai u kthye n Janin dhe shrbeu n oborrin e Ali pashs. Meksi bri udhtime npr Evrop dhe dihet se ka qen n Stamboll e n Selanik. Vdiq beqar aty rreth t gjashtdhjetave n Tripolis, Greqi. Meksi prfundoi nj prkthim t Dhjats s Re n dialektin e tij lab pr Shoqris Biblike Britanike e Botrore m 1821, por nuk jetoi pr ta par t botuar. Robert Pinkerton, prfaqsuesi i Shoqris n Stamboll, njoftonte m 1819 se Meksi kishte hartuar shqip edhe nj gramatik t gjuhs shqipe. Prpos ksaj, thuhet se ka prkthyer edhe nj trajtes fetare t abatit Klod Flri (Abb Claude Fleuri, 1640-1723). Ndrkaq, me sa duket, asnj nga kto nuk ka ardhur deri n ditt tona. Do t ishte Grigor Gjirokastriti (13) (vd. 1829), i njohur n greqishte Grgorios Argyrokastrits, peshkop i Eubes dhe nga viti 1827 kryepeshkop i Athins, q redaktoi dhe botoi prkthimin e Meksit t Ungjillit t Shn Mateut (Shoqata Biblike Joniane, Korfuz 1824) n nj variant dygjuhsh shqip/greqisht dhe, tre vjet m pas, me nj drejtshkrim t prmirsuar gjersisht, gjith Dhjatn e Re (Shoqata Biblike Joniane, Korfuz 1827), prsri n variant dygjuhsh.

    Pas tyre, prkthimet e para t Bibls u ndrmorn n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet nga Kostandin Kristoforidhi Nelko (14) (1826-1895), figur kryesore ndr

    __________________________________________________ _________________

    12 kr. Shuteriqi 1976, f. 176, dhe Hetzer 1982b, f. 146.

    13 kr. Lauriotos 1935.

    14 kr. S. Shuteriqi 1911, Dh. Shuteriqi 1950 dhe Qosja 1984, vll. 2, f. 375-420.
    __________________________________________________ _________________

    dijetart shqiptar t shekullit t nntmbdhjet. Kristoforidhi, i njohur n greqishte si Knstantinos Christoforids, ishte bir i nj argjendari nga Elbasani, ku dhe u shkollua. Nga viti 1847 deri m 1850 ai ndoqi shkolln e mesme Zosimea n Janin dhe bashkpunoi atje me zvendskonsullin austriak Johan Georg fon Han (Johann Georg von Hahn) pr veprn monumentale Albanesische Studien, Vjen & Jena 1854 (Studime shqiptare). Vitet e mpastajme e shpun n Athin, Durrs, ndoshta n Londr, Izmir, Stamboll, Malt dhe Tunis,ku ai u martua dhe dha msim n nj shkoll greke. Pikrisht n vitet 1860 ai nisi t punoj pr Shoqrin Biblike Britanike e Botrore, pr t ciln ai prktheu Dhjatn e Re n variantin gegrisht (1872 me alfabet latin) dhe n variantin toskrisht (1879 me alfabet grek) si dhe disa libra t Dhjats s Vjetr (15). Kto prkthime ndihmuan pr t shrbyer si mbshtetje pr nj gjuh letrare moderne, n dy variante dialektore, dhe i dhan atij titullin e 'babait t gjuhs shqipe'. Kristoforidhi gjithashtu shkroi nj gramatik t gjuhs shqipe n greqishte Grammatikts albaniks glsss, Stamboll 1882 (Gramatik e gjuhs shqipe), dhe hartoi nj fjalor shqip- greqisht Lexikon ts albaniks glsss, Athin 1904 (Fjalor i gjuhs shqipe). Ky fjalor, si nj nga fjalort m t mir t shqipes deri von, u transliterua e u ribotua nga Aleksandr Xhuvani (Tiran 1961). Kristoforidhi ka qen gjithashtu autor veprash pr fmij, si Historia e shenjtse shkronj pr dielmt, Stamboll 1870 dhe e rrfenjs Gjahu i malsorvet, Stamboll 1884, e vshtruar si nj nga veprat m t hershme t prozs letrare moderne shqiptare.

    Nj pjes e mir e veprs s Kostandin Kristoforidhit u shkrua e u botua me alfabetin grek dhe duhet par e lidhur ngusht me traditn ortodokse bizantine n shkrimin shqip, edhe pse autori vet punoi me bindje pr Shoqrin Biblike Britanike e Botrore protestante. N t njjtn koh, Kristoforidhi sht ndrkaq nj figur e rndsishme e kulturs rilindse t zgjimit kombtar, lvizje kjo q do ta shpinte Shqiprin drejt formimit t nj shteti t vetin.
    Prkthimet e teksteve biblike nga Kristoforidhi prmbyllin listn e prkthimeve t letrsis fetare n shqipe t kryera me alfabetin grek. Ajo q mbetet n kt tradit t shkrimit shqip jan nj numr fjalorsh me rndsi dhe disa punime m t vogla pr gramatikn.

  6. #26
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    6.3 Fjalor dhe gramatika



    Theodhor Kavalioti (16) (rreth 1718-1789), i njohur n greqishte me emrin Theodros Anastasios Kaballits, ka qen nj dijetar arumun nga Voskopoja, i cili dha nj ndihmes t rndsishme pr shkrimin shqip n fushn e leksikografis. Kavalioti studioi matematik, teologji dhe filozofi n Janin midis viteve 1732 e 1734, ku dhe u njoh me veprat e Dekartit (Descartes), Malenbranshit (Malebranche) dhe Lajbnicit (Leibniz). U kthye n vendin e vet n Voskopoj, q kishte filluar t lulzonte n mesin e shekullit t tetmbdhjet, dhe u b drejtor i Akademis s Re m 1746. sht autor i disa veprave filozofike t shkruara n greqishte, i nj gramatike elementare t greqishtes dhe i nj libri pr shkollat me titull Prtopeiria, Venedik 1770 (libr fillestar), i cili prmban nj fjalor trigjuhsh greqisht-arumanisht-shqip me rreth 1170 fjal. Nj kopje e ksaj vepre ndodhet n Bibliotekn e Akademis Rumune n Bukuresht.

    Ky fjalor u ribotua nga studiuesi suedez Johan Tunman (Johann Thunmann, 1746-1778) me nj

    __________________________________________________ _________________


    15 kr. Darlow & Moule, 1911, vll. 2, f. 45-48.

    16 kr. Meyer 1895, Papacostea 1937, rishtypje 1983, f. 397-405, Qafzezi 1938, Ruffini 1942, Peyfuss 1976, f. 117-118, 1985, dhe Hetzer 1981a, 1983a.
    __________________________________________________ _________________


    prkthim latinisht m 1774 (17) dhe sht me interes gjuhsor pr studentt qoft shqiptar apo arumun. Tunmani na thot:

    "Libri n t cilin gjendet ky fjalor sht shtypur n Venedik m 1770 nga Antonio Bortoli. Autori i tij sht Protopapas ose predikatori m i shquar n Voskopojn e Maqedonis, Z. Theodhor Kavalioti. sht njeri i ditur ndr njerzit e vendit t vet, q ka prfituar nga studimet e gjuhve, filozofis dhe matematiks. Meq kupton dhe flet greqishten, arumanishten dhe shqipen si gjuh amtare, bashkatdhetari i tij Z. Gjergj Trikupa, i quajtur edhe Kosmiski, tregtar patriot dhe ithtar i shkolls dhe dituris, e nxiti e i mbushi mendjen t shkruaj kt Protopeiria pr t mirn e grekve dhe e shtypi n Venedik me shpenzimet e veta." (18)

    Nj vepr tjetr n kt hulli sht Eisaggik didaskalia,Venedik? 1802 (Msime fillestare), nj fjalor katrgjuhsh,greqisht-arumanisht-bullgarisht-shqip. Prmban rreth 1000 fjal, si dhe 235 fraza t s folurs s prditshme t prkthyera lirisht, jo pa interes pr studimin e morfologjis e sintakss historike t gjuhs shqipe. Autori i ktij fjalori t dyt shumgjuhsh me shkrim grek, i hartuar n vitet 1793-1794, ishte Danieli i Voskopojs (19) (1754-1825), i njohur edhe si Mjeshtr Danieli ose Daniel (Dhanil) Haxhiu, kurse n greqishte me emrin Danil Moschopolits ose Danil Adam Chatzis, pa dyshim dijetar arumun nga Voskopoja dhe nxns i Kavaliotit, q me kt vepr shpresonte t'u mbushte mendjen shqiptarve, arumunve dhe bullgarve t braktisnin gjuht e tyre 'barbare' e t msonin greqishten, 'nnn e dijes'.

    Marko Boari (20) (1790-1823), i njohur n greqishte si Markos Botzars, nj hero suljot i luftrave greke (emrin e t cilit ka marr nj stacion metroje n Paris), ka qen gjithashtu autori i nj fjalori greqisht-shqip, t cilin e hartoi n Korfuz m 1809 me nxitjen e Fransua Pukvilit (Franois Pouqueville, 1770-1839), vet shkrimtar dhe konsull i Francs n Janin. Ky fjalor me 1484 leksema shqipe, ndonse sht pa ndonj vler letrare t veant, ka rndsi
    pr t msuar dika pr dialektin suljot t shqipes t zhdukur n ditt tona. Ai ruhet n Bibliotekn Kombtare n Paris 921).

    Nj fjalor tjetr, ksaj radhe greqisht-anglisht-shqip me 2000 fjal, sht vepr e Jani Evstrat Vithkuqarit (22) (vd. 1822), i njohur edhe me emrin Eustratios nga Vithkuqi. Ka ndjekur studimet n Akademin e Re t Voskopojs e n Janin. Njeri me njohuri t mira t greqishtes dhe t shqipes, dihet se ka dhn msim n Art, Voskopoj, Prmet e Janin dhe ka qen drejtor shkolle n Gjirokastr. Vithkuqari sht bashkautor i materialit pr gjuhn shqipe, q u prfshi n veprn Researches in Greece, Londr 1814 (Studime n Greqi), botuar nga studiuesi britanik Uiliam Martin Lik (William Martin Leake, 1777-1860). N parathnien pr pjesn e tij mbi gramatikn e shqipes. Liku shkruan: "The greater part of the information upon which the

    __________________________________________________ _________________


    17 kr. Thunmann 1774 dhe 1976.

    18 vep. cit. f. 177-178.

    19 kr. Leake 1814, Kristophson 1974 dhe Knstantakopulu 1988.


    20 kr. Mid'hat Frashri, Kalendari 1926, f. 117-196, Fjalori 1926, Shuteriqi 1976, f. 165, Jochalas 1980, 1993, dhe Lloshi 1995.

    21 Bibliothque Nationale de Paris, Supplment grec 251, ff. 25-136.

    22 kr. Leake 1814 dhe Jochalas 1985.
    __________________________________________________ _________________

    ollowing remarks are founded, was derived from Evstratio of Viskuki, who holds the rank of Hieroceryx in the Greek church, and had been many years school-master in Moskhopoli" (Pjesa m e madhe e t dhnave tek t cilat u mbshtetn shnimet e mposhtme jan marr nga Evstratio Vithkuqari, i cili mban gradn e Hieroseriksit n kishn greke, dhe ka qen pr shum vjet msues n Voskopoj). Nga veprat e para gramatikore me shkrim grek, gjejm t prmendur gramatikn e gjuhs shqipe t nj Germanosi i Krets (23) ose Germanos Hieromonachos (vd. 1760), pr t ciln thuhet se sht ruajtur asokohe n manastirin e Trinis s Shenjt n veri t Greqis; po ashtu, nj prkthim n shqip nga Nikolla Ikonom Postenani (24) (rreth 1748-1838) t nj fragmenti nga nj gramatik e humanistit bizantin Manuel Krisolaras (Manul Chrysolaras, rreth 1350-1414); si dhe nj gramatik t greqishtes t shkruar n shqip nga vllai i Nikolls Stefan Postenani (25).

    Nga kjo tradit greko-shqiptare e dijes kemi shnimet gramatikore greqisht-shqip t Jan Vellarait (26) (1771-1823), i njohur n greqishte edhe si Ioanis Vilaras (Ianns Blaras). Bir i nj mjeku, Vellarai studioi mjeksi n Padov m 1789 dhe m pas jetoi n Venedik. M 1801 u b mjeku i Veliut, birit t Ali pash Tepelens. Mbahet mend kryesisht si poet modern grek dhe, me sa duket, nuk ka qen shqipfols pr s vogli. Tetdhjet e gjasht faqet e tij me shnime gramatikore dygjuhshe, t datuara 1801, pa dyshim synonin t'u vinin n ndihm greqishtfolsve t tjer pr t msuar shqipen. Shqipja e prdorur prej tij sht nj dialekt tosk i shkruar me nj alfabet origjinal prej tridhjet shkronjash, mbshtetur te latinishtja e m pak te greqishtja. Dorshkrimi i veprs i sht dhuruar Biblioteks Kombtare n Paris (27) m 1819 nga Fransua Pukvili. I vetdijshm pr vlern e tij, Pukvili shnonte: "Je possde un manuscrit, une grammaire grecque vulgaire et schype qui pourrait tre utile aux philologues" (Kam nj dorshkrim, nj gramatik t greqishtes s folur dhe t shqipes, e cila mund t jet e dobishme pr filolog), por nuk mendoi ta botoj s bashku me prshkrimet e tij t udhtimeve. E vn si shtojc n shnimet pr gramatikn sht edhe nj letr me dat 30 tetor 1801, e shkruar shqip me dorn e Vellaras n fshatin Vokopol, n jug t Beratit. N t ai ankohet pr kushtet e vshtira t jetess: "Kam tri muai qe fle mb dh; as shtrat, as paploma, as sndon, qe nj gur m dnon si jastik". Vellara vdiq m 23 dhjetor 1823.





    6.4 Prfundime



    Mbizotrimi i greqishtes si gjuh e arsimit dhe kulturs s krishter n Shqiprin jugore si dhe qndrimi shpesh armiqsor i kishs ortodokse ndaj prhapjes s shkrimeve n gjuhn shqipe e bn t pamundur zhvillimin e nj letrsie shqiptare me alfabetin grek. Kisha ortodokse si mjeti kryesor i prhapjes s kulturs n Ballkanin jugor, ndrsa synonte t prhapte

    __________________________________________________ _________________

    23 kr. Shuteriqi 1976, f. 112.

    24 kr. Shuteriqi 1976, f. 216-217.

    25 kr. Shuteriqi 1976, f. 179.

    26 kr. Jochalas 1985.

    27 Bibliothque Nationale de Paris, Supplment grec 251, ff. 138-187.
    __________________________________________________ _________________

    arsimin dhe vlerat kristiane, nuk qe kurr e bindur pr dobin e shkrimit t t folmeve vendse si mjet pr kthimin fetar t masave, ashtu sikundr kishte qen e bindur, deri n nj far shkalle, kisha katolike n Shqiprin veriore gjat kohs s kundrreforms. Me prjashtim t shtypshkronjs jetshkurtr n Voskopoj, shqiptart e jugut nuk patn ndonjher as mjete botimi si ato q u viheshin n dispozicion klerikve dhe dijetarve t Shqipris katolike n Venedik e n Dalmaci. Si rrjedhim, tradita ortodokse n shkrimet shqipe, duke qen nj trashgimi e fort kulturore e shkolls dhe dijes, edhe pse e kufizuar kryesisht me prkthime tekstesh fetare e hartime fjalorsh, do t mbetej nj filiz q kurr nuk lshoi gonxhe t vrteta.

  7. #27
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7. SOTTO IL SERENO CIELO ITALIANO
    (Nn qiellin e kthjellt italian).

    LETRSIA ARBRESHE N SHEKUJT XVIII E XIX







    7.1 Emigrimi shqiptar n Itali



    Nj deg e fuqishme e letrsis shqiptare q do t zhvillohej m vete jasht Ballkanit ishte letrsia e italo-shqiptarve apo arbreshve t Italis jugore. Grupe t rralla shqiptarsh kishin pas marr rrugn drejt Italis qysh m 1272, 1388 dhe 1393, por vetm n mesin e shekullit t pesmbdhjet kemi ngulime t dukshme, kur trupa shqiptare nn komandn e Demetrius Reres u thirrn n Itali nga Alfonsi I Aragon (mbretroi 1435-1458), mbreti i Napolit, pr t mposhtur nj kryengritje n Kalabri. Pr ndihmn q dha, Reresit iu ofrua tok n Kalabri m 1448, dhe pikrisht atje u vendosn ushtart e tij me familjet e tyre. Thuhet se bijt e tij, Gjergji dhe Vasili, m von morn rrugn pr n Sicili dhe ngritn atje kolonit e para shqiptare. Por ngulimet masive filluan me pushtimin e Ballkanit nga ana e Turqis, gj q shpuri n nj eksod t madh t shqiptarve drejt Italis. Ky eksod u b edhe m i ndjeshm pas disfats s qndress shqiptare me vdekjen e Sknderbeut m 1468, i cili kishte gjetur nj mbshtetje bujare nga ana e Oborrit Aragonas. Midis viteve 1468 dhe 1478 val refugjatsh braktisn Shqiprin jugore pr t'u ngulur n Basilikat, Molize, Pulje, dhe sidomos n Kalabri. Shqiptar t tjer u arratisn nga Greqia m 1532-1533 pas shtrirjes s Turqis n More dhe u vendosn kryesisht n Sicili. Kto val refugjatsh formuan brthamn e kolonizimit shqiptar n Italin jugore, ndonse emigrant t tjer pasuan n vitet e mvonshme (28). Pr shembull, nj grup nga Piqerasi i krahins s Himars t Shqipris jugore u vendosn n Badhes (ital. Villa Badessa) afr Peskars m 1744-1746 (29), kurse nj grup m i fundit u vendos n Brindizi di Montanja (ital. Brindisi di Montagna) afr Potencs m 1774.

    Shqiptart themeluan ose ripopulluan gjithsej mbi njqind qytete e fshatra n Italin jugore, gjysma e t cilave e m shum gjenden n malsin e Kalabris. Sot jan rreth pesdhjet qytete t shprndar anemban Mezzogiorno-s, ku ende dgjohet t flitet shqip. Kto bashksi, q vlersohet se prbjn nj popullsi shqipfolse prej rreth 90,000 vetsh, gjenden n shtat krahina: Abruce, Molize, Kampania, Pulje, Bazilikata, Kalabri dhe Sicili. Ato jan:

    Krahina e Peskars (ital. Pescara / Abruzzi): Badhesa (ital. Villa Badessa),
    Krahina e Kampobasos (ital. Campobasso, Molise): Kmarini (ital. Campomarino), Munxhifuni (ital. Montecilfone), Portkanuni (ital. Portocannone) dhe Ruri (ital. Ururi),

    __________________________________________________ _________________

    28 Pr kolonizimin shqiptar t Italis jugore, kr. Morelli 1842, Dorsa 1847, Scaglione 1921, Zangari 1940, Tajani 1969, Cassiano 1977, Bartl 1981a, Rotelli 1988 dhe Dessart 1984.

    29 kr. Camaj 1975.
    __________________________________________________ _________________


    Krahina e Avelinos (ital. Avellino / Campania): Grei (ital. Greci), Krahina e Foxhias (ital. Foggia / Puglia): Kazallveqi (ital. Casalvecchio di Puglia) dhe Qeuti (ital. Chieuti), Krahina e Tarantos (ital. Taranto / Puglia): Shn Marxani (ital. San Marzano di San Giuseppe), Krahina e Potencs (ital. Potenza / Basilicata):
    Barilli (ital. Barile), Xhinestra (ital. Ginestra), Mashqiti (ital. Maschito), Shn Kostandini (ital. San Costantino Albanese) dhe Shn Pali (ital. San Paolo Albanese), Krahina e Kozencs (ital. Cosenza / Calabria): Firmoza (ital. Acquaformosa), Kastrnexhi (ital. Castroregio), Kajverici (ital. Cavallerizzo), Qana (ital. Cerzeto), ifti (ital. Civita), Ejanina ose Purilli (ital. Eianina ose Poicile), Fallkunara (ital. Falconara Albanese), Farneta (ital. Farneta), Ferma (ital. Firmo), Frasnita (ital. Frascineto), Ungra (ital. Lungro), Maqi (ital. Macchia Albanese), Marri (ital. Marri), Pllatani (ital. Plataci), Shn Vasili (ital. San Basile), Shn Benedhiti (ital. San Benedetto Ullano), Strigari (ital. San Cosmo Albanese), Shn Mitri (ital. San Demetrio Corone), Shn Japku (ital. San Giacomo di Cerzeto), Mbuzati (ital. San Giorgio Albanese), Shn Murtiri (ital. San Martino di Finita), Picilia (ital. Santa Caterina Albanese), Shn Sofia (ital. Santa Sofia d'Epiro), Spixana (ital. Spezzano Albanese) dhe Vakarici (ital. Vaccarizzo Albanese), Krahina e Katanxaros (ital. Catanzaro / Calabria):
    Garafa (ital. Caraffa di Catanzaro), Karfici (ital. Carfizzi), Puhriu (ital. Pallagorio), Shn Kolli (ital. San Nicola dell'Alto) dhe Vina (ital. Vena di Maida),
    Krahina e Palermos (ital. Palermo / Sicilia): Kundisa (ital. Contessa Entellina), Hora e Arbreshvet (ital. Piana degli Albanesi) dhe Shndhastini (ital. Santa Cristina Gela).

    Edhe pse gjuha shqipe kurrsesi nuk sht zhdukur n Itali pas pesqind vjetsh ekzistence, italishtja po mbisundon edhe n fshatrat t veuar malor. N nj numr bashksish t siprprmendura, shqipja flitet ende nga t gjith banort, kurse n ngulime t tjera vetm t rriturit jan dygjuhsh, kurse fmijt flasin vetm italisht. N disa bashksi t tjera vetm pleqt e kuptojn shqipen. Kshtu n komunikimin npr fshatra sht kaluar shkall-shkall nga shqipja n italishte, dhe kjo pr disa arsye: prdorimi i detyrueshm i italishtes n t gjitha shkollat, mungesa e njohjes zyrtare dhe e mbshtetjes nga qeveria italiane, mungesa e nj territori t pandar shqipfols, mjetet e komunikimit n gjuhn italiane, dhe sidomos emigrimi stinor pr shkak t papunsis kronike q ekziston n Italin e jugut. Pr komunikimin me shkrim, shqipja sht prdorur vetm nga nj pakic intelektualsh prderisa shkollimi dhe nxitjet kulturore t jashtme kan qen gjithmon n gjuhn italiane. Dallimet serioze midis dialekteve t shqipes q fliten n Italin e jugut dhe gjuhs letrare n Shqipri e kan br, gjithashtu, t vshtir pr arbresht q t'i prshtaten shqipes letrare pr t komunikuar me shkrim.




    7.2 Letrsia arbreshe n shekullin e tetmbdhjet



    Vepra e par e letrsis arbreshe, E mbsuame e krshter (Doktrina Kristiane) nga kryeprifti sicilian Lek Matrnga (1567-1619), daton aty nga fundi i shekullit t gjashtmbdhjet. Por ky prkthim fetar nga nj klerik arbresh me synimin e thjesht pr t'ua br kristianizmin m t kuptueshm njerzve n Italin e jugut duke prdorur gjuhn e tyre, qe parathn t mbetej nj rast i veuar i krijimtaris n gjuhn e vet prderisa, me sa dim, nuk pati fuqi t nxiste t tjer intelektual e krer fetar arbresh t kohs pr ta shkruar gjuhn amtare. Shekulli i shtatmbdhjet, q u dshmua jashtzakonisht i frytshm pr zhvillimin e shkrimit dhe t letrsis brenda Shqipris, nuk pa kurrfar shenjash veprimtarie letrare ndr arbresht, madje duhet t presim plot nj shekull e gjysm nn qiellin e kthjellt italian dhe n truallin pjellor t qytetrimit italian.

    Fillimit t ri n shekullin e tetmbdhjet vrulli i erdhi prsri nga Sicilia, pa dyshim pr shkak se shum ngulime arbreshe atje, sidomos Hora e Arbreshvet (ital. Piana degli Albanesi), ishin gjeografikisht m afr nj qendre t kulturs qytetse, d.m.th. kryeqendrs s Sicilis Palermo me traditat e saj t pasura e t hershme kulturore. Ndr poett e par arbresh t shekullit t tetmbdhjet ka qen Nikoll Brankati (ital. Nicol Brancato, 1675-1741) nga Hora e Arbreshvet, doktor n filozofi dhe 'protopapas' i fshatit t lindjes. M 1717 Brankati u emrua kryeprift n kishn arbreshe t Palermos, detyr q e mbajti derisa vdiq. Mbeti n histori pr prkthimin dhe prshtatjen e shum kngve fetare nga italishtja e latinishtja si dhe pr disa origjinale t tijat n shqipe. Poezia e tij me metrik t pasur e t prpunuar, shpesh e nj karakteri meditues t ngjashm me at t kngve fetare italiane t periudhs baroke, u botua pr her t par e shum koh m von nga Dhimitr Kamarda (Demetrio Camarda), Xhuzepe Skiroi plaku (Giuseppe Schir) dhe Mikel Markianoi (Michele Marchian) (30) ndrkoh q nj prej pjesve t saj kishte qen ruajtur n Kodikun e Qeutit (1737), nj prmbledhje kngsh popullore dhe vjershash arbreshe nga Sicilia e zbuluar m 1901 nga Mikel Markianoi. Megjithat, nuk jemi krejtsisht t sigurt se cila nga vjershat n kt dorshkrim e n t tjert sht shkruar vrtet nga Brankati.

    Kodiku i Qeutit (ital.Chieuti), nj bashksi shqiptare n veri t Foxhas n Pulje, prmban edhe poezi shqip nga Nikoll Filja (31) (ital. Nicol Figlia, 1682?-1769), pr t cilin thuhet se e ka pasur kt kodik t tijin q nga viti 1736 deri m 1746. Filja ka qen kryeprift n fshatin e tij Munxifsi (ital. Mezzoiuso) n Sicili pasi kishte shrbyer pr shum koh si kryeprift n Qeuti. sht autor vjershash fetare pa ndonj merit artistike t veant, pjesa m e mir e t cilave sht e prshtatur nga poezia italiane e siciliane. Ka prkthyer, gjithashtu, nj katekizm t titulluar I Cristu i Arbrsc mbesare ne mistriet klscese scite (I krishteri arbresh i msuar me t fshehtat e kishs s shenjt) n dialektin sot t zhdukur t Munxifsit (32). Prve ksaj, mendohet se Filja ka prmbledhur t tetmbdhjet kngt popullore arbreshe t prfshira n kt kodik, Kngz t pleqrijs, q, me sa duket, prbn prmbledhjen m t hershme ekzistuese t kngve popullore arbreshe (33). Shtytje vendimtare i dha prparimit intelektual e kulturor t arbreshve t Sicilis ngritja e nj kolegji apo seminari grek (34) n Palermo (35) n vitin 1730. Themeluesi i saj, Gjergj


    __________________________________________________ _________________

    30 kr. Camarda 1866, Schir senior 1907 dhe 1923, dhe Marchian 1908b.

    31 kr. Figlia 1995.

    32 kr. Marchian 1911.

    33 kr. Marchian 1908a.

    34 N Italin e jugut termi 'grek' prdorej shpesh pr t shnuar arbresht, meq shum prej tyre kishin emigruar n Itali duke ardhur nga Morea (Peloponez) dhe sidomos meq

    __________________________________________________ __________________


    Guxeta (36) (ital. Giorgio Guzzetta, 1682-1756) nga Hora e Arbreshvet, ka qen autor prozash e poezish n italishte, autor i nj studimi etimologjik pr gjuhn shqipe e i nj vepre historike t titulluar Cronica della Macedonia fino ai tempi di Scanderbeg (Kronik e Maqedonis (37) deri
    n periudhn e Sknderbeut). Pak koh pas themelimit, ky seminar u b qendra intelektuale e bashksis shqiptare n ishull, nga ku do t dilnin shum shkrimtar e dijetar me emr. Nj ndr studentt e par e, njkohsisht, m t shquar t seminarit grek n Palermo ka qen Nikoll Keta (38) (Nicola Chetta, 1740?-1803). Keta ka lindur (39) n Kundisa (ital. Contessa Entellina), ngulimi m i vjetr shqiptar n Sicili, i themeluar midis viteve 1450 dhe 1467. N seminar pati msues Gjergj Guxetn dhe dijetarin Paolo Maria Parrino (40) (1710-1765). M 1777 Keta u b vet rektor i atij seminari. Si poet ka shkruar vargje fetare dhe laike n gjuhn shqipe dhe n greqishte. Ai ka meritn t jet autori i tingllims s par shqiptare (1777):

    "Farie s ndeerme n Kuntis u bii
    Kol Ketta, vllastar i t'arbrit dhee,
    Shkoi n Palerm praa tek e Arbrit shpii,
    'e reshti, si zogu rep n folee.

    E veshi e e ngjeshi me zakon, me urtsii,
    Pr n vapt e prtriijti ndn hjee,
    Si t veshkurin rremp stolis nj dhrii,
    E nani prift klisha kuror e vee.

    Si zok i sbjerr praa t'di kraht oi
    N Palerm e n'Kuntis, po ktei e atei
    Ndeern'e Arbreshet t gjith gramt krkoi.



    __________________________________________________ _________________

    n pjesn m t madhe ishin me prejardhje ortodokse. Edhe sot, ndonse i thon vetes katolik, arbresht i ruajn ritet e tyre t kishs greke bizantine. Prandaj edhe emri i par i fshatit arbresh Piana degli Albanesi (Hora e arbreshvet) afr Palermos, i themeluar m 1488, n fillim ka qen Piana dei Greci.

    35 Kolegji grek i Palermos (m pas i njohur me emrin seminari greko-shqiptar, e m pas akoma me emrin seminari italo-shqiptar) nuk sht m, ndonse ndrtesa n 'Via del Seminario Italo-Albanese' n qendr t Palermos sht ende pron e kishs arbreshe t Hors
    s Arbreshvet. Sot ajo godin i sht lshuar me qira qeveris pr shkoll publike.

    36 kr. D'Angelo 1798 dhe R. Petrotta 1956.

    37 Termi 'Maqedoni' ktu dhe n veprat e tjera bashkkohse t arbreshve shnon Shqiprin qendrore e jo at Maqedoni q njohim sot.

    38 kr. Schir junior 1969, Shuteriqi 1976, f. 120, 130-132, 153-155, dhe 1977, f. 179-204, Sedaj 1990, Mandal 1992, dhe Chetta 1992, 1993.

    39 Gangale 1973, f. 57, thot se n dorshkrime ka gjetur t dhna q t bjn t mendosh se Keta ka lindur m 1723, dhe ngul kmb se viti 1740, q mbahet prgjithsisht si vit i lindjes, sht gabim i Petrotts.

    40 kr. Sciambra 1967.

  8. #28
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Si krymp mundafshi gjith e svis vethei
    E kt vistaar tuar, kjndisi e shkroi,
    Se t kjosj gjith Arbrin ndjeer prtei."


    (Nga fis i ndershm lindi n Kundesa
    Kol Keta, pinjoll i dheut t Arbris
    Shkoi n Palermo pra te shtpia e Arbrit
    Q e priti si zog t njom n fole.

    E veshi e e ngjeshi me zakon, me urtsi,
    Dhe n vap e prtriti nn hije,
    Ashtu si rrembin e vyshkur stolis nj dhri,
    Dhe tani sht prift, n kish v kurora.

    Si zog i zbjerr t dy kraht i oi,
    N Palermo e n Kundisa, kndej e andej,
    N shkrimet e tij nderin e arbreshve krkoi.

    Si krimb mndafshi u shua prej vetiu,
    Dhe kt visar tori, qndisi e shkroi
    Q t qoste gjith Arbrin gjer prtej.)

    M 1763 Keta hartoi nj fjalor italisht-shqip prej 240 faqesh, i cili m 1779 u zgjerua mjaft deri n 640 faqe me rreth 10.000 fjal. Nj kopje e ktij Vocabulario italiano-albanese ende e pabotuar ruhet n Koleksionin Shqiptar n Bibliotekn Mbretrore n Kopenhag (41). Libri i tij Tesoro di notizie su de' Macedoni, 1777 (Thesar njoftimesh mbi maqedont), n kapakun e brendshm t t cilit u zbulua tingllima e msiprme, sht nj trajtes historike etnografike n italishte, deri diku jo pa at shkall fantazie tipike pr kohn, pr prejardhjen dhe historin e shqiptarve e t emigrimit t tyre n Itali. Ajo u botua pjesrisht n revistn La Sicilia n Palermo m 1867 (42). Vllimi i par trajton etnogjenezn e shqiptarve deri n

    __________________________________________________ _________________

    41 kr. Gangale 1973 dhe 1977 pr kt e pr dorshkrime t tjera t Kets dhe pr veprat e shkrimtarve t tjer t vjetr arbresh n Koleksionin Shqiptar (Albansk Samling) n Bibliotekn Mbretrore t Kopenhags. Pjesn m t rndsishme t ktij koleksioni e prbjn librat dhe dorshkrimet e lna nga dijetari i madh indo-evropianist dhe albanologu Holger Pedersen (1867-1953) mbas vdekjes. Louis Hjelmslev (1899-1965), vet gjuhtar i shquar dhe drejtor i Institutit t Gjuhsis n Kopenhag, kishte planifikuar t ngrinte nj qendr studimesh shqiptare n kryeqytetin danez dhe drgoi n Itali lektorin e tij t shqipes Xhuzepe Gangale (Giuseppe Gangale, 1898-1978) pr t krkuar dorshkrime t tjera. Gangale i lindur vet n Kalabri, gjeti, siguroi dhe bleu shum dorshkrime t vlefshme dhe botime t vjetra t letrsis shqiptare pr t cilat, me sa duket, askush nuk interesohej e nuk kujdesej asokohe. Arka plot me kto thesare morn rrugn pr n Kopenhag dhe, pasi u la projekti pr nj qendr studimesh shqiptare, u depozituan n sektorin e dorshkrimeve t Biblioteks Mbretrore. Pr Xhuzepe Gangalen, emri i t cilit ka mbetur jo vetm pr kto zbulime, por edhe pr veprimtarit n mbshtetje t kulturs Reto-Romane t Zvicrs, kr. biografin e shkruar nga e veja e tij Margarita Uffer 1986. Kr. edhe Dhrimo & Lafe 1974, 1975.

    42 kr. Spata 1870. Fragmente q trajtojn seminarin grek jan botuar n Chetta 1985. Nj kopje e dorshkrimit origjinal t Thesarit sht zbuluar koht e fundit n 'Biblioteca
    __________________________________________________ _________________

    periudhm romake dhe prhapjen e krishterimit; vllimi i dyt trajton historin e shqiptarve nga periudha romake e deri n ditt tona, kurse vllimi i tret - emigrimin nga Shqipria dhe Greqia n Italin e jugut si dhe themelimin e seminarit grek n Palermo. Keta ishte poet me imagjinat krijuese, ndonse vargu i tij, me sa mund t gjykojm sot pr sot, nuk shquhet pr ndonj frymzim t thell, pr metrik t prpunuar apo pr mjeshtri gjuhsore. Rndsia e tij, prgjithsisht, qendron m fort n larmin dhe shumanshmrin e interesave dhe prpjekjeve si leksikograf e gjuhtar, si nj historian romantik i ndikuar mjaft nga Parrino dhe Guxeta, si teolog me prirje neoplatonike, dhe si figur publike e fetare n detyrn e rektorit t seminarit grek. Por vlersimi prfundimtar pr Nikoll Ketn dhe veprn e tij mund t bhet vetm pasi dorshkrimet t jen botuar e studiuar si duhet.

    Ndr poet t tjer shqiptar nga Sicilia n shekullin e tetmbdhjet mund t prmenden Jovan-Krisostomo Guxeta (43) (ital. Giovanni-Chrisostomo Guzzetta, 1700-1770), prift arbresh nga Hora e Arbreshvet, nip i Gjergj Guxets dhe autor vjershash fetare; Nikoll Suli (ital. Nicol Suli, vd. 1785), prift nga Pallaci (ital. Palazzo Adriano) dhe zvendsrektor i seminarit grek n Palermo, q ka qen autor i nj vjershe shqip t datuar 1757; Xhuzepe Bara (44) (ital. Giuseppe Barcia) nga Pallaci, autor i nj vjershe didaktike t shkruar m 1753 me titullin Njeriu i harroshm; Andrea Filja (ital. Andrea Figlia), prift dhe kapelan i Regjimentit Maqedon Perandorak t krijuar nga mbreti i Dy Sicilive, autor i nj vjershe n Kodikun e Qeutit (45), q mban datn 1770; dhe Jovan Thoma Barbai (ital. Giovanni Tommaso Barbaci, 1742-1791) nga Munxifsi, famullitar i kishs ortodokse n Napoli dhe, ashtu si Andrea Filja, kapelan i Regjimentit Maqedon Perandorak, pr t cilin thuhet se ka qen msues i greqishtes n Trapani. Barbai prmendet pr nj vjersh fetare me titullin O ti helme shkove, kushtuar Shn Mris (46).

    Edhe pse arbresht e Sicilis, padyshim pr shkak t stimulit kulturor t seminarit grek t Palermos, mund t kishin hedhur m hert themelet e nj letrsie arbreshe, na duhet t kthehemi te malet e Kalabris pr t gjetur poetin e par arbresh vrtet t talentuar, Jul Varibobn (47) (ital. Giulio Varibobba, 1724-1788), i vshtruar nga shum t tjer si poeti i par i vrtet n mbar letrsin shqiptare. Variboba lindi n fshatin Mbuzat (ital. San Giorgio Albanese) n krahinn e Kozencs, n nj familje me prejardhje, thuhet, nga Mallakastra n Shqiprin jugore. Ndoqi studimet n seminarin Korsini (Corsini) n Shn Benedhiti (ital. San Benedetto Ullano), qendr e dijes dhe e shkollimit pr klerin bizantin grek. Ky seminar (48), i themeluar m 1732 nga Papa Klementi

    __________________________________________________ _________________


    Centrale della Regione Siciliana' n Palermo nga Eleuterio Massi. kr. Sedaj 1990.

    43 kr. Schir senior 1923.

    44 kr. Schir senior 1923, f. 78-80.

    45 kr. Marchian 1908a, f. 86-89.

    46 Nj variant i ksaj vjershe n dorshkrim ruhet n Koleksionin Shqiptar n Kopenhag me Nr. II 6. kr. Gangale 1973.

    47 kr. Librandi 1897, 1928, Schir junior 1944, Demiraj 1953, 1956, 1958, Lambertz 1956, Minisci 1959, Ferrari 1963, Cucci 1968, 1969, Gradilone 1974, f. 273-281, Laudone 1981, dhe Fortino 1984 dhe 1986.

    48 kr. Zavarroni 1750, dhe Rodot 1763.
    __________________________________________________ _________________

    XII, pati ndikim n zhvillimin kulturor t arbreshve t Kalabris n shekullin e tetmbdhjet, t ngjashm me at t seminarit grek n Palermo pr arbresht e Sicilis. Variboba, nj nga studentt e par t seminarit, u shugurua prift m 1749 dhe u kthye n Mbuzatin e tij pr t ndihmuar t atin e moshuar Xhovani, kryeprift i famullis. Qysh gjat studimeve n seminarin Korsini, Variboba kishte pasur nj paraplqim t theksuar pr ritet latine (katolike) prkundr ritit tradicional grek bizantin n kishn arbreshe (49). Me kalimin e kohs prkrahja e tij pr kalimin n ritin katolik ngjalli mjaft kundrshtime dhe i dha emr jo t mir si n famullin e tij ashtu edhe n hierarkin kishtare vendore n Rossano, sidomos pas thirrjes s drejtprdrejt q i bri Paps. Me sa duket u detyrua t emigroj, n fillim n Kampanj e pastaj n Napoli, e m 1761 u vendos n Rom, ku edhe kaloi pjesn tjetr t jets. Variboba vdiq ditn e fundit t vitit 1788.

    Me gjith trazirat e ktyre viteve, Variboba duhet t ket kaluar edhe periudha t qeta, sepse menjher pas ardhjes n Rom u botua Ghiella e Shn Mriis Virghir, Rom 1762 (Jeta e Shn Mris s Virgjr), i vetmi libr arbresh i shtypur n shekullin e tetmbdhjet. Kjo poem prej 4717 vargjesh, me nj struktur pjessh jo fort t lidhura, e shkruar trsisht n dialektin e Mbuzatit dhe e ngarkuar me mjaft fjalor t italishtes s Kalabris, i kushtohet jets
    s Shn Mris nga lindja deri n Ngjitjen n qiell. Duke u nisur nga jeta e poetit dhe nga qndrimi i tij i patundur polemik ndaj riteve t kishs, mund t mendohej se kjo do t ishte poezi e meditimit t thell shpirtror, Ndrkaq, Ghiella dshmon m shum pr nj tonalitet lirizmi e balade popullore, duke prdorur Kalabrin e Varibobs si sfond t lindjes dhe duke i shndrruar personazhet besimtar t Dhjats s Re n fshatar truplidhur kalabrez t shekullit t tetmbdhjet. Variboba nuk e ka shoqin n letrsin e vjetr shqiptare si pr ndjeshmrin e kthjellt e t thjesht poetike ashtu edhe pr larmin e shprehjes ritmike, ndonse cilsia artistike e tij ka dallime t mdha nga nj varg te tjetri. Forca e 'Jets s Shn Mris s Virgjr', e ndrthurur si sht me kng popullore, qndron madje n stilin realist e konkret, shpesh t prshkuar nga humori e naiviteti, si dhe n ngjyrimin e freskt lokal t figuracionit q i jep autori. Nj nga pjest m karakteristike, e prmendur shpesh sht Knka e t zgjuarit, n t ciln Shn Mria e zgjon me kujdes t voglin e saj pr t marr adhurimin e barinjve t thjesht, Nikolls, Frangut, Xhudits, Elizabets, etj., t gjith me dhurata nga fshati.

    "Zgjou, br, jo m gjum',
    Zgjou, se m fjjte shum',
    Jeta ime, via, m'u zgjo,
    Zgjou se bre nino.
    Vjen nj lleg pekurr
    Prusjon' t vizitr
    Gjeq si lozn, si kndonjn,
    Dhn e dtin monjn.
    Karramunxa e fishkarol,
    Surdullina e rrusinjol
    Mr bukur u nguallr,
    O vjersh t rrikrjr!...
    " (50)

    (Zgjohu bir, jo m n gjum,
    Zgjohu se m fjete shum,

    __________________________________________________ _________________

    49 Pr kt konflikt brendaprbrenda kishs arbreshe, kr. Bartl 1969.

    50 Transkriptimi i tekstit shqip sht nga Fortino 1984.
    __________________________________________________ _________________

    Zgjohu shpirti im, m'u zgjo
    Zgjohu se bre nino.
    T kan ardhur barinjt
    Nj pas nj pr t t par
    Shih si lozin, si kndojn T
    ok e det po ushtojn Gajde e fyej
    Me kallama e pipa
    Mir e bukur tingllojn
    Pr ty kng q t gzojn!...)

    Para jets s Shn Mris jan vn dy hyrje t shklqyera n proz: Oi e ndeermia Regin (O e nderuara Mbretresh) dhe Oi ti ci diavasn (O ti q m lexon), t cilat prcjellin mjaft nga stili i poetit dhe ku ai shpjegon synimet e tij. Proza e par nis kshtu:

    "T vjen somenat mb tries nj pem' e r, nng' e k pravuar maj, kr j ndr qiell. sht nj cik skallangure, dimrore e e egr, vrtet: fare duket e bukur, si ato t tjerat ng dit t sjelln rrigll vasalt' e t. Ma mos e rrze, oj Zonja e Sh. Mr. Prav edhe kt, ashtu t ruat Krishti. U d se nj hr nj rregj dheu hngr dica gorrica e tha: "Thom t vrtetn, s'kam ngrn' maj pem' kaq t'mbla si kto." I tha rregji ahiera kto fjal' jo se veramende gorricat jan' t'mbla, ma se ai kr i hngr kish' , e andajna i dukshin cukar. Ora fjasm p llatine na t di, Zonja e Sh. Mr. E k pritur maj, t k qn' rrigallrtur nj rrim' e arbresh mb kt manr e kaq e gjat si kjo somenat ta v ndr duar? U e d se ndr gjith gjuht t tjera k pasur aq rrima t gjata, t mbla e t bukura sa s kan kund e nmr, ma nd gjuht tn' arbrisht mund thom se kjo sht e para t vjen nani. Kjo t rrfien gjith gjelln tnde, gjith hart edhe dhulluret e gozhdt t shpuan zmrn kr ishe nd kt jet'. Nj' atr knk si kjo ertu se ne e k pasur maj, ne mng t'Arbresht e kan pandehjur. sht gjuha arbrisht aq frushkullorea, aq ota, aq e prbtalmea, s me t duket se jo jatr fjal mund thuhen, mose mallkime, nm', t shara, o veramende pr turp. Ma pr racjona, pr predhika, pr shrbise spiritull e pr urtr nd do t be t qeshnjn sa ze fll e fol arbrisht."


    Poeti i fundit kalabrez i shekullit t tetmbdhjet, nga i cili kemi deri n ditt tona nj vepr n gjuhn shqipe sht Stefan Bafa (ital. Stefano Baffa, vd. 1808) nga Shn Sofia (ital. Santa Sofia d'Epiro). Prej tij ka mbetur nj poem 320 vargjesh n gjuhn shqipe mbi shkatrrimin e kolegjit t Shn Adrianit n Shn Mitr m 1799, ngjarje q e pa me syt e vet gjat kohs s turbullt t Napoleonit. Ferdinandi IV i Napolit kishte dekretuar mbylljen e seminarit Korsini n Shn Benedhit m 1794 dhe transferimin e tij n manastirin e Shn Adrianit (51) n Shn Mitr n ann tjetr t lugins s Kratit. Kjo poem me tetdhjet strofa katrshe me rim AABB, q mendohej se kishte humbur prej kohsh, u botua n Grottaferrata m 1971. Nga seminari Korsini, si para dhe pas transferimit n Shn Mitr, kan dal nj numr

    __________________________________________________ _________________

    51 Kolegji arbresh n manastirin Bazilian t Shn Adrianit, i themeluar m 955 t ers son nga Shn Nili i Rossanos (910-1004), vazhdoi t veproj pr shum vjet si qendr e dijes pr popullatn arbreshe t Kalabris. Godina, e cila gjendet n nj breg jasht Shn Mitrit, u braktis m 1970 dhe sot sht grmadh. N nj godin ngjitur sht nj shkoll e mesme publike ku msimi jepet vetm italisht. kr. Argondizza 1884, Mazziotti 1908/1994, Cucci 1977, Cassiano 1981, dhe Cava 1984.

    __________________________________________________ _________________

    dijetarsh dhe shkrimtarsh arbresh me rndsi t drejtprdrejt pr prparimin e kulturs arbreshe n Kalabrin e shekullit t tetmbdhjet. Franesk Avati (52) (ital. Francesco Avato, 1717-1800), lindur n Maq (ital. Macchia Albanese), ka qen njri nga studentt e par t kolegjit n Shn Benedhit, rektor i t cilit u b m pas. M von u emrua profesor i greqishtes n Universitetin e Urbinos, ku edhe vdiq. Avati prmendet si nj nga mbledhsit sistematik m t par t kngve popullore shqiptare n Kalabri. Nj student tjetr i ktij seminari ishte Mikel Belushi (ital. Michele Bellusci, 1754-1806) nga Frasnita (ital. Frascineto), i cili i kndon lavdis s popullit t vet shqiptar n nj vepr t shkruar italisht me titull Risposta di Filalete a Monsignor Cardamone, Napoli 1796 (Prgjigja e Filalets pr Imzot Kardamonen). Ai sht edhe autori i nj prmbledhjeje me dyzet e dy rapsodi t shkruara shqip (53). Paskuale Bafa (54) (ital. Pasquale Baffa, 1749-1799) nga Shn Sofia, ishte nj filolog i shquar klasik i kohs. Ai mbajti katedrn e latinishtjes e greqishtjes n Salerno m 1769 si dhe katedrn e studimeve klasike n Napoli m 1773. Pas restaurimit t Burbonve u dnua me vdekje m 11 nntor 1799 pr shkak t veprimtaris s tij politike. Me seminarin Korsini sht i lidhur edhe Felie Samuele Rodota (ital. Felice Samuele Rodot, 1691-1738) nga Shn Benedhiti, drejtori i par i tij dhe i pari peshkop greko-shqiptar, i emruar m 1733. I vllai m i vogl Pietro Pompilio Rodot (55) (l. 1707) u shkollua n kolegjin grek n Rom dhe m pas u emrua prkthyes i greqishtes n Bibliotekn e Vatikanit. Ai sht autori i nj vepre t rndsishme pr historin e kishs n Itali e n Shqipri t titulluar Dell'origine, progresso e stato presente del rito greco in Italia, Rom 1758, 1760 dhe 1763 (Mbi prejardhjen, ecurin dhe gjendjen e sotme t ritit grek n Itali).

    Shekulli i tetmbdhjet dshmoi nj lulzim t plot t veprimtarive kulturore ndr arbresht, prfshir edhe fillimet e nj letrsie arbreshe n Sicili e n Kalabri. Kjo letrsi u zhvillua krejt e pavarur nga prodhimi letrar kristian i shekullit t gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet n Shqipri, i cili u ndrpre e u shua me pushtimin turk t vendit.

  9. #29
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7.3 Gjurm t fundit t shkrimeve katolike n Shqiprin e shekullit t tetmbdhjet



    N Shqiprin e shekullit t tetmbdhjet nuk u krijua nj letrsie e vrtet n traditn katolike. Megjithat kemi n dor nj numr t vogl dokumentesh t rralla n gjuhn shqipe, t gjitha t lidhura n nj far mnyre me Italin.
    N fillimin e shekullit t tetmbdhjet Roma pati, pr t parn e t vetmen her, nj pap me prejardhje shqiptare, Klementin XI (Pap n vitet 1700-1721). M 1702, Klementi XI urdhroi peshkopin kroat Visk Zmajeviqi (Vincentius Zmajevich, 1670-1742) t Tivarit (Antivari) pr t raportuar mbi gjendjen e kishs katolike n Shqiprin e veriut. Ky kryepeshkop e vizitoi Shqiprin pr tre muaj si 'Vizitor apostolik i Serbis, Shqipris, Maqedonis dhe Bullgaris' dhe prgatiti nj raport pr vendin e vogl, pr 'natione prediletta' e tij (kombin e paraplqyer), t titulluar Notitie universali dello stato di Albania (Shnime t

    __________________________________________________ _________________

    52 kr. Shuteriqi 1975 dhe 1977, f. 160-178.

    53 kr. Ferrari rreth 1965.

    54 kr. Cava 1971; Tomori i vogl, Tiran, 1942, nr. 8, f. 1-2..

    55 kr. Scaglione 1921, f. 17; Leka, Shkodr, 1938, f. 350-351; Karalevskij 1950.
    __________________________________________________ _________________

    prgjithshme mbi gjendjen e Shqipris) (56), i cili ka shrbyer si burim parsor t dhnash pr Shqiprin e veriut t fillimit t shekullit t tetmbdhjet. Me rastin e vizits s kryepeshkopit, u mbajt nj kuvend, i quajtur Kuvendi i Arbnit (57), n Mrqi afr Lezhs n dhjetor 1703. Si fjala e hapjes s Zmajeviit ashtu edhe vendimet e Kuvendit qen hartuar n gjuhn shqipe. Kto dokumente me rndsi historike, gjuhsore dhe kishtare u drguan n Rom pr t'u par nga Papa dhe u botuan shqip dhe latinisht nga Propaganda Fide m 1706 me ndihmn e Franesk Maria da Lees O.F.M (ital. Francesco Maria da Lecce). Ato prbjn nj burim me vler pr njohurit tona mbi gjuhn e Shqipris veriore n fillimin e shekullit t tetmbdhjet.

    Vet Da Lee, misionar dhe gjuhtar italian, kishte qen drguar n Shqipri nga Propaganda Fide m 1692 si prefekt apostolik i misioneve dhe kishte msuar atje shqipen gjat veprimtaris s tij misionare. Nj erek shekulli m pas ai botoi librin Osservazioni grammaticali nella lingua albanese, Rom 1716 (Vzhgime gramatikore mbi gjuhn shqipe), si e para gramatik e shqipes e botuar ndonjher (58). Kleriku franeskan Da Lee ka qen edhe autori i nj fjalori italisht-shqip (59) t shkruar para vitit 1702, i prmendur si m i zgjeruar se ai i Frang Bardhit (1635). Nj kopje e ktij fjalori gjendej n Palermo deri n vitin 1890, kurse pr nj kopje tjetr ka fjal se ruhet n arkivin e Propaganda Fides n Rom.

    Gjon Nikoll Kazazi S.J. (1702-1752), i njohur n latinishte si Johannes Nicolevich Casasi dhe n italisht si Giovanni Battista di Nicola Casasi, lindur m 1 janar 1702 n Gjakov, ka qen autori i nj prkthimi n shqipe t nj Breve compendio della Dottrina Cristiana, Rom 1743 (Prmbledhje e shkurtr e Doktrins s Krishter) (60), i cili prbn t parin dokument t shkruar n dialektin e Gjakovs. Kazazi studioi pr teologji n Kolegjin Ilirian t Loretos afr Ankons dhe n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom, ku dhe mori titullin e doktorit n teologji e filozofi. M pas u b kryepeshkop i Shkupit derisa vdiq m 5 gusht 1752. Pikrisht gjat studimeve n Kolegjin e Propaganda Fides, m 1740, Kazazi bri zbulimin monumental t s vetmes kopje t mbetur t librit m t vjetr shqip, Meshari-t t Gjon Buzukut t vitit 1555. Ai bri nj kopje t pas-thnies dhe ia dhuroi Gjergj Guxets, themeluesit t siprprmendur t seminarit grek n Palermo.

    Po n kt hulli sht nj Bonaventura Prucher, prift italian nga Kastel Xhovio (ital. Castel Giovio) me shrbim si misionar n Shqipri. Ai sht autori i nj katekizme italisht- shqip, t cilit me sa duket i sht vn si shtojc nj fjalor italisht-shqip. T dyja kto vepra, pjes t nj dorshkrimi t shkruar para vitit 1752, ruheshin deri m 1765 n Propaganda Fide. Se far u b m von me kto vepra, nuk ka t dhna.

    __________________________________________________ _________________

    56 kr. Bartl 1972 dhe 1975/1979.

    57 kr. Stadtmller 1956, P. Malaj 1971-1972, Bartl 1972, 1975 dhe 1979, dhe Ismajli 1985.

    58 Nj gramatik e shqipes dhe nj fjalor italisht-shqip m t hershm, q tani i vishen Diego da Desios (Didacus a Desio), mbeti e pabotuar asokohe. Ruhet nj kopje q mban datn 1710 n manastirin e Grottaferrats dhe sht botuar nga Ismajli, 1982.

    59 kr. Mandal 1994, 1995.

    60 kr. Shuteriqi 1976, f. 110-111.

    __________________________________________________ _________________

  10. #30
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7.4 Jeronim De Rada dhe letrsia arbreshe e shekullit t nntmbdhjet





    Jeronim De Rada (61) (ital. Girolamo De Rada, 1814-1903), sht jo vetm shkrimtari m i mirnjohur i letrsis arbreshe, por edhe figura m e shnuar e lvizjes kombtare shqiptare n Italin e shekullit t nntmbdhjet.

    Bir i nj prifti ortodoks n Maq (ital. Macchia Albanese) n malet e krahins s Kozencs, De Rada lindi m 29 nntor 1814 dhe ndoqi Kolegjin e Shn Adrianit n Shn Mitr. Tashm i mbrujtur me dashuri t zjarrt pr prejardhjen e tij shqiptare, q n rini nisi t mbledh material folklorik. N tetor 1834, duke prmbushur dshirn e t atit, u regjistrua n Fakultetin e Drejtsis t Universitetit t Napolit, por interesimet e tij kryesore mbetn folklori dhe letrsia. Pikrisht n Napoli m 1836 De Rada nxori botimin e par t poems s tij m t mirnjohur shqip 'Kngt e Milosaos', nn titullin italisht Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari (Poezi shqiptare t shekullit XV. Kngt e Milosaos, bir i despotit t Shkodrs). Pr shkak t nj epidemie kolere q pllakosi Napolin u detyrua t braktis studimet e t kthehet n shtpi n Kalabri. Vepra e tij e dyt, Canti storici albanesi di Serafina Thopia, moglie del principe Nicola Ducagino, Napoli 1839 (Kng historike shqiptare t Serafina Topis, gruaja e princit Nikoll Dukagjini) nuk u la t qarkulloj nga autoritetet Burbone pr shkak sikur De Rada kishte lidhje me grupet komplotiste gjat Risorxhimentos italiane. Kjo vepr u ribotua me titullin Canti di Serafina Thopia, principessa di Zadrina nel secolo XV, Napoli 1843 (Kngt e Serafina Topis, princeshs s Zadrims n shekullin e 15-t) dhe m pas n nj variant t tret me titullin Specchio di umano transito, vita di Serafina Thopia, Principessa di Ducagino, Napoli 1897 (Pasqyr e jets njerzore, jeta e Serafina Topis, princesh e Dukagjinit). Tragjedia e tij historike italisht I Numidi, Napoli 1846 (Numidt), e ripunuar gjysm shekulli m von me titullin Sofonisba, dramma storico, Napoli 1892 (Sofonisba, dram historike), nuk pati jehon t gjer publike. N vitin e revolucioneve, 1848, ai themeloi gazetn L'Albanese d'Italia (Shqiptari i Italis), n t ciln prfshiheshin artikuj n gjuhn shqipe. Kjo gazet dygjuhshe, nj 'giornale poltico, morale, letterario', me nj tirazh n fund prej 3200 kopjesh, ishte i pari periodik n gjuhn shqipe q sht botuar ndokund.

    Emri i Jeronim De Rads si katalizator i ndrgjegjes kombtare shqiptare u b i njohur e u prhap n mesin e shekullit t nntmbdhjet. Ai mbajti letrkmbim me figura t tilla udhheqse t lvizjes s Rilindjes si Thimi Mitko (1820-1890), Zef Jubani (1818-1880), Sami Frashri (1850-1904) dhe Dora d'Istria (1828-1888), si dhe me studiues e shkrimtar t huaj t interesuar pr Shqiprin, si albanologu francez Ogyst Dozon (Auguste Dozon, 1822-1891), baronesha Jozefin fon Knorr (Josephine von Knorr, 1827-1908) dhe gjuhtari austriak Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900). Ai pati inkurajimin edhe t poetit e politikanit francez Alfons de Lamartin (Alphonse de Lamartine, 1790-1869), q qndroi pr nj koh n Iskia. Poeti provansal Frederik Mistral (Frdric Mistral, 1830-1914), romani i t cilit n vargje Mirio (1859) q jo rastsisht ka afrsi me veprn e De Rads, ka shprehur adhurimin e vet pr Kngt e Milosaos. Q m 1856, vargje t De Rads ishin prkthyer n gjermanishte nga

    __________________________________________________ _________________


    61 Literatura pr Jeronim De Radn sht relativisht e gjr: kr. Marchian 1902, Douglas 1930, Gualtieri 1930, Gradilone 1960, f. 11-114, 1983, f. 13-38, Kastrati 1962c, Ruberto 1966, Valentini 1964, Koliqi 1972b, f. 81-116, dhe Qosja 1984, vll. 2, f. 35-184. Pr studime t veanta mbi stilin poetik t De Rads, kr. Pipa 1969b, 1970, 1973, 1977, 1978b, 1982, Desnickaja 1985a, 1985b, K. Kodra 1988, Altimari 1991b, Hamiti 1993a, Kabashi 1994, dhe Pipa 1994.
    __________________________________________________ _________________

    Hajnrih Kristof Gotlib Shtir (Heinrich Christoph Gottlieb Stier) (62).
    I shkurajuar nga ngjarjet e vitit 1848, Jeronim De Rada e la botimin e L'Albanese d'Italia, iku nga Napoli dhe u kthye n Shn Mitr pr t dhn msim n shkoll. Atje arriti t prfshij gjuhn shqipe n programin msimor, por u pushua nga puna m 1853 pr shkak t bindjeve politike liberale. M 1850 u martua me Madalena Melikion (ital. Maddalena Melicchio) nga Kajverici (ital. Cavallerizzo) me t ciln pati katr fmij: Xhuzepe, Mikelanxhelo, Rodrigo, Ettore, t cilt vdiqn t gjith sa qe gjall ai vet. Kto ishin vite t vshtira pr De Radn, i cili u mbyll edhe m tepr n vetvete pr shkak t humbjes m von t gruas dhe t vllezrve, dhe jetoi i vetmuar n fshatin e tij malor t Kalabris, me sa dim pa ndonj burim t mir t ardhurash. N nj ast dshprimi, asgjson gjith at prmbledhje kngsh popullore q i kishte mbledhur me aq dshir t flakt vit pas viti. M 1868 arriti t marr nj detyr si drejtor i shkolls s mesme t Garopolit n Koriliano Kalabro, detyr q do ta mbante pr dhjet vjet. Pikrisht gjat ksaj periudhe u shtypn nj numr veprash t tjera t tij, pjesa m e madhe n italishte: Principii di estetica, Napoli 1861 (Parime t estetiks), Antichit della nazione albanese e sua affinit con gli Elleni e i Latini, Napoli 1864 (Lashtsia e kombit shqiptar dhe afria e tij me grekt e latint), Rapsodie d'un poema albanese raccolte nelle colonie del Napoletano, Firence 1866 (Rapsodi nga nj poem shqiptare t mbledhura n ngulimet e krahins s Napolit), Scanderbeccu i pafaan (Sknderbeu i pafat) n katr botime, Koriliano Kalabro 1872, 1873, Napoli 1877, 1884, dhe Quanto di libert ed ottimo vivere sia nello stato rappresentativo, Napoli 1882 (Sa liri e mirqenie ka n shtetin me prfaqsues).

    M 1883 ai themeloi revistn mujore dygjuhshe Fimuri Arbrit - La bandiera dell'Albania. Ky periodik, i botuar n fillim n Maq e m pas n Kozenc 'nga nj komitet fisniksh nga Shqipria dhe ngulimet e saj', zgjati deri n nntor 1887 dhe, me gjith censurn turke e greke, lexohej gjersisht edhe nga shqiptart n Ballkan.

    M 1892 De Rada u riemrua msues i gjuhs dhe i letrsis shqiptare n kolegjin e Shn Adrianit n Shn Mitr dhe m 1895 organizoi t parin kongres gjuhsor arbresh n Koriliano Kalabro. Gjithashtu, mori pjes aktive n Kongresin e dyt gjuhsor arbresh n Ungr (Lungro) dy vjet m von, n t cilin ai bri thirrje pr t ngritur nj katedr shum t nevojshme t studimeve shqiptare n Institutin Oriental n Napoli (63). N kto vite t fundit t jets ai botoi nj Caratteri e grammatica della lingua albanese, Koriliano Kalabro 1894 (Shkronjat dhe gramatika e gjuhs shqipe) mbi bazn e leksioneve t mbajtura n kolegjin e Shn Adrianit , nj Antologia albanese tradotta fedelmente in italiano, Napoli 1896 (Antologji shqipe e prkthyer besnikrisht n gjuhn italiane), ku prfshihen poezi t zgjedhura nga Variboba, Santori, etj. dhe nj autobiografi n katr vllime t titulluar Autobiologia, Kozenc 1898, Napoli 1899. Pak para se t vdiste, botoi edhe nj Testamento politico, nj prmbledhje kjo e pikpamjeve t tij politike e kulturore, e botuar n La Nazione Albanese m 30 shtator 1902. I vetmuar e i varfr, gjysm i verbuar e n prag t uris, Jeronim De Rada vdiq n vendlindje n malsin e Kalabris m 28 shkurt 1903 - nj fund tragjik ky pr nj figur t madhe t kulturs shqiptare.

    Para se t bhej entitet politik, Shqipria ishte br realitet poetik n veprat e Jeronim De Rads. Prfytyrimi i nj Shqiprie t pavarur tek ai n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet, nga nj dshir e thjesht erdhi e u kthye n nj objektiv politik realist, pr t cilin ai u angazhua n mnyr t zjarrt. De Rada qe lajmtari dhe zri i par i dgjueshm i lvizjes romantike n letrsin

    __________________________________________________ _________________

    62 kr. Stier 1856.

    63 Por n kt katedr m 1901 nuk u caktua plaku De Rada, por poeti e studiuesi i ri arbresh Xhuzepe Skir plaku (1865-1927) nga Hora e Arbreshvet.
    __________________________________________________ _________________

    shqiptare, lvizje e cila, e frymzuar nga energjit e tij t pashtershme n emr t zgjimit kombtar ndr shqiptart e Italis e n Ballkan, do t zhvillohej n nj romantizm kombtar karakteristik pr periudhn e Rilindjes n Shqipri. Veprimtaria e tij publicistike, letrare e politike ishte mjet jo vetm pr t zhvilluar vetdijen e bashksis arbreshe n Itali, por edhe pr t hedhur themelet e nj letrsie kombtare shqiptare. M e njohura ndr veprat e tij letrare sht Kngt e Milosaos q prmendm m lart, balad e gjat romantike q pasqyron dashurin e Milosaos, nj personazh i trilluar, djalosh fisnik n Shkodrn e shekullit t pesmbdhjet, i cili sht kthyer n shtpi nga Selaniku. Ktu, tek burimi i fshatit, ai takon Rinn, vajzn e bareshs Kollogre, dhe bie n dashuri me t. T dy t rinjt e dashuruar u prkasin shtresave shoqrore t ndryshme, gj q e pengon pr nj koh t gjat bashkimin e tyre, derisa vjen nj dit kur nj trmet shkatrron edhe qytetin edhe krejt fytyrn e dallimeve klasore. Pas martess jasht vendit u lind nj foshnje. Por periudha e lumturis martesore nuk zgjat shum. I biri dhe e shoqja e Milosaos vdesin pas pak kohe, kurse ai vet, i plagosur n betej, jep shpirt n nj breg lumi pran Shkodrs. Kngt e Milosaos jan botuar n tri variante t ndryshme m 1836, 1847 dhe 1873. De Rada vazhdimisht e ndryshonte, e prmirsonte dhe e zgjeronte kt prmbledhje baladash lirike me frymzim t fuqishm romantik, duke e kthyer nga nj Milosao t mirfillt me njzet kng, n nj variant prfundimtar shum m t gjat me tridhjet e nnt kng. Knga e par nis kshtu:

    "Ljis jeta kish ndrruar,
    Uj t ri nd dejtit
    Kaljthruar te dit e re;
    Por llumbardh e Anakreontit
    Ronej Temp e mome.
    Nd'uj nj dit vate t malji
    E s'u pruar si kish zakon.
    Vet at s'e thajti bora,
    S'e prgjaku akulli,
    Se m'u resht njera ra
    Tek e bardha shpia ime.
    Kur te drita dheu me shpi
    U sbuljua je dejti,
    Si garea delj pr sish,
    Mua m zgjoi, tue fjuturuar
    Qeljqevet finestrs.
    M'u pataksa e ruata jashtin:
    Rusht pak skallankur
    Dheut n i kin hje;
    Ljulje ljiu t gapura,
    nd'era i tundn e przien
    Nd'at ninulj qeshnjn.
    Si ato ljulje qielli.
    Ti ruaje e s kuljtoje.
    Nj mbuin njerzish.
    Kallzoret mb dhemat
    Mbajn kangjelje. Ka i goi
    Ahjena ndr time motra
    Kishi arrn e mma ime
    Emrin tim thoj pr nd shpi.

  11. #31
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Nj gare m'u rodh te kurmi,
    Si garea mbrmjes te shtrati,
    Kur vajza e ngroht
    Ndien pr t parzn
    Sist m'i frihjen."



    Takimi i par i Milosaos me t bijn e bareshs n kngn e dyt bhet, ashtu si ndodh shpesh n poezin popullore shqiptare, te burimi i fshatit. Ai ka shrbyer si i vetmi vendtakimi n shoqrin tradicionale shqiptare, ku t dy sekset, po t'u ecte, mund t kmbenin dy-tri fjal para se vashat virgjresha, me syt e turpshm ulur prdhe, t ktheheshin n strehn mbrojtse t familjes.


    "Vreshtat in t verdhullore:
    Erth ka malji dheljpra
    Me t ljodhta t bijlat
    Porsa paru in t vjelja;
    E te hera ndr sheshet
    Sqepet djelli, si te bota
    ma kntuan nj valle,
    Vet Fjokat u m'u hjimisa.
    E prveshurz, e ljart,
    Me kshen t pjeksurith
    Nd nj jetullz t bardh,
    Ish te kroi nj vash. Te balli,
    Nj kshill i kish hje.
    I ljidhur te brezi kaljthr,
    Skemantilj' i ngit mb truall.
    Mua sa m ndieti,
    Shtuara vasha m'u pruar,
    Gjifritur, pjono hje.
    Me t trmbur nj gare.
    Trimi: 'Vajz, m jep ti nj pik uj?'
    Vajza: 'Sa t duash, ti, bir zoti.'
    'Kuj e bilje je ti, vash?'
    'Mos m je ti e dheut guaj?'
    Kur jesh djalj e Salloniq
    Vajta, vajza nng ishin
    Nd katund me aq gadhi.
    Nd ert e dhezurs,
    Vucn ajo ngrnej.
    'Jam e bilje Kollogres',
    Ngrejti ballt e sbuljuar.
    Na vejim asaj udh,
    Gjmbat virshin tek udha
    S grvishttin at kopilje:
    Me llort t prgjakura,
    Ka ballt u m ja reshta.
    Di buz t qeshme,
    Nji herje t bardh,
    At mbrma dukshim."



    M fort se familjet, jan pushteti i zakoneve shoqrore dhe ndrgjegja klasore ato q i pengojn t rinjt t lidhen ashtu si dshirojn. Pr m tepr e detyrojn vashn q t'i shmanget t dashurit t saj t mundshm. Ndodh edhe nj ndarje, gjat s cils Milosaon e pushton dyshimi e dshprimi, t cilat nuk i ndahen deri n bashkimin prfundimtar. N kt poem, t rralla jan rastet kur dashnort takohen vrtet pr t folur me njri-tjetrin. N kngn e katrt kemi nj sken prekse t mbrujtur me motivin erotik, q nuk sht karakteristik pr poezin shqiptare:


    "Ish e diella menat
    E i biri zonjs madhe
    Ngjitej tek e bukura
    T m'i ljipn nj pik uj,
    Se ish et' i djegurith.
    Vetm e oi nd vatrt,
    kshen m pjeksnej.
    Ata duhshin e s'e thoshin.
    Vajza, me buzn mb gaz:
    ''sht e ikn si ajri?'
    'M presn nd roljiet.'
    'Di moll t'ardhura
    Qndro, u tij t'i ruata.'
    Me nj dor ngrjturith
    Mbanej mbi veshin e bardh
    Ljesht e saj t shpjeksurith;
    Kalli jetrn te gjiri
    E m goljq mollzit,
    M ja e vu nd dorjet,
    Nd ert e dhezurz.
    Thomnie ju, t dashurit,
    Nd'mblj aq t puthurit."


    Edhe 'Kngt e Serafina Topis' na kthejn prapa te bota romantike e mjegullt e Shqipris s mesit t shekullit t pesmbdhjet. Serafina Topia, bija e duks s Arts, dhe Bozdar Stresa jan nga dy dyer rivale t kohs s Mesjets, nj Romeo e nj Zhuljet shqiptar, dashuria e t cilve ka pr t mbetur e paprmbushur. N kt romanc gotike t mbushur me magji dhe folklor kalabrez-shqiptar, Serafina sakrifikon lumturin vetjake pr interesat e shtetit, dhe martohet me princin Nikoll Dukagjini me qllim q, n prag t pushtimit turk, Shqipria e jugut dhe ajo e veriut t bashkohen. Rruga e jets e t gjith personazheve t poems sht e mbushur me fatkeqsi, vuajtje e madje vdekje t parakohshme, pasqyr kjo e jets s vet poetit. Ashtu si me 'Kngt e Milosaos', De Rada i ndryshoi e i rishikoi disa her 'Kngt e Serafina Topis', e n do variant gjejm t pasqyruar gjendjen e tij vetjake.

    Vepra letrare e tret m e madhe e De Rads n shqipe sht Scanderbeccu i pa-faan (Sknderbeu i pafat) (64), q ai e konsideroi si kryeveprn e tij. Prsri, edhe kjo seri baladash romantike doli n nj radh botimesh t ndryshme q pasqyrojn gjendjen shpirtrore t poetit n koh t ndryshme. N vija t trasha, ajo mbulon historin e bmave t para t Sknderbeut nga viti 1418 deri m 1444 dhe ndrthuret me shum intermezo q kan pak lidhje me t trn. Sknderbeu, n t vrtet, del pak n vepr. Edhe pse prmban shum fragmente me poezi

    __________________________________________________ _________________

    64 kr. Camaj 1969a.
    __________________________________________________ _________________

    emocionuese, Scanderbeccu i pafaan nuk sht ajo poem epike tradicionale q mund t pritej prej nj pishtari t par t lvizjes kombtare shqiptare. Ajo kalon sa n nj shtje n nj tjetr, e kjo vihet re sidomos n botimet e mvonshme. Forcn e vet letrare De Rada nuk e kishte n saktsin klasike apo unitetin strukturor t veprs. N prgjithsi, korpusi i poezis n gjuhn shqipe t Jeronim De Rads sht vshtir t gjykohet e madje t skicohet pr shkak t nj mungese gjithandej t unitetit tematik n t tri veprat e tij kryesore, si dhe pr shkak t prirjes s tij pr ndryshime t vazhdueshme e botime t rishikuara, ka pasqyron gjendjen shpirtrore, nevojat emocionale dhe plqimet letrare n periudha t ndryshme t jets s tij t gjat. N m t shumtn e rasteve, botimet e rishikuara duket se i kan ulur vlerat letrare t veprave n fjal. Ndonse poezia e De Rads n dukje sht ndrtuar mbi tema shqiptare, po t'i hysh m thell, del e bhet e qart se, mbi t gjitha, ajo sht pr vet De Radn. Nuk sht pa baza q albanologu britanik Stuart Man (Stuart Mann, 1905-1986) e ka cilsuar poezin e De Rads 't dobsuar pr munges subjekti e strukture, pr gjuh t errt, dialog t rndomt dhe irrelevanc politike' (65). Ndonse shkrimtar me vlera kulturore t pamueshme, De Rada nuk sht kurrsesi poeti i poetve. Nuk kemi prshtypje se ishte n gjendje t krijonte n zhanre poetik t tjer prve balads romantike. Ka kritik q kan shkuar aq larg, sa t mos i japin fare merita si poet e shkrimtar (66). Pavarsisht nga kto, Jeronim De Rada prapseprap mbetet nj figur e lart n historin e letrsis shqiptare t shekullit t nntmbdhjet. Ai luajti nj rol t dukshm n zgjimin e arbreshve nga errsira kulturore e krahinorizmi letrar dhe veproi si katalizator, jehona e t cilit u ndie fort prtej detit n Shqipri n q ende vuante nn zgjedhn osmane.

  12. #32
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7.5 Poet romantik: Franesk Santori, Gavril Dara i Riu dhe Zef Serembe




    Zgjimi kulturor romantik i arbreshve n mesin e shekullit t nntmbdhjet solli nj tjetr shkrimtar me talent origjinal. Franesk Anton Santori (67) (ital. Francesco Antonio Santori, 1819-1894) lindi m 16 shtator 1819 n Picilia (ital. Santa Caterina Albanese) n krahinn e Kozencs. N moshn gjashtmbdhjet vje filloi msimet pr prift dhe m 1842 hyri n manastirin franeskan t Urdhrit t Reformuar n San Marko Arxhentano fqinje (San Marco Argentano). Atje jetoi tetmbdhjet vjet deri m 1860 dhe pasi nuk arriti t themeloj nj manastir n Latariko (Lattarico), aty nga viti 1858, e braktisi jetn e murgut njher e prgjithmon. I kthyer prap n Picilia, ai tani nisi t shtyj ditt me nj jet modeste si msues e si shits i nj vegje t br me duart e veta me tri apo katr fije. M 1885 u caktua prift n famullin e Shn Japkut (ital. San Giacomo di Cerzeto), ku edhe vdiq n shtator 1894. Santori sht autor poezish, pjessh teatrale, tregimesh, romanesh, prshtatjesh t 112 fabulave t Ezopit si dhe autor i nj gramatike t shqipes t shkruar n vargje. Deri von pjesa m e madhe e shkrimeve, me nj drejtshkrim t tijin e mjaft t vshtir, pati mbetur e

    __________________________________________________ _________________

    65 kr. Mann 1955, f. 21.

    66 kr. Petrotta 1932, f. 219.

    67 kr. Stratic 1896, f. 221-238, Z. Kodra 1954a, Gradilone 1974, f. 7-77, Altimari 1982, Qosja 1984, vll. 2, f. 185-232, K. Kodra 1987, 1990, 1991, Fortino 1991a, 1993, dhe Santori 1993/1994.
    __________________________________________________ _________________

    pabotuar (68). Ishte ende n t njzetat kur prfundoi poezin e par Canzoniere albanese (Kngtorja arbreshe). Kjo poem e gjat kushtuar dashuris dhe bukurive t natyrs doli vetm tre vjet pas botimit t par t Kngve t Milosaos t De Rads dhe n shum an mban vuln e De Rads. U riprgatit pr botim m 1975 nga Franesko Solano (l. 1914) dhe m pas n Tiran nga Andrea Varfi (69). Me rastin e hyrjes n fuqi t kushtetuts napolitane m 1848, ai kompozoi edhe nj himn shqip me titullin Vale garees madhe (Vallja e hares s madhe), e cila u botua n revistn L'Albanese d'Italia t De Rads m 23 shkurt t atij viti. Il prigionero politico, Napoli 1848 (I burgosuri politik) sht nj rrfim poetik n italishte, me disa pjes n shqipe, pr peripecit e nj familjeje t prndjekur gjat revolucionit italian m 1848.

    Spontaniteti dhe lirshmria me t ciln Santori kalon nga italishtja n shqipe dshmon pr talentin e tij krijues n shprehjen kulturore dygjuhshe. Santori sht gjithashtu autori i dy veprave fetare n shqipe t botuara gjat viteve q kaloi si murg n manastirin San Marko Arxhentano: Rozhaari i S. Myriis Virgkiyry, Kozenc 1849 (Ruzaria e Shn Mris s Virgjr), poem fetare, dhe Kryšten i šyityruory, Napoli 1855 (I krishteri i shenjtruar), 230 faqe vargje fetare, prmbledhje lutjesh, tekste kishtare n proz e poezi dhe prkthime kngsh fetare nga Cuneus prophetarum (1685) i Pjetr Bogdanit, t cilat Santori i prfshiu n librin e tij n shenj vazhdimsie t letrsis fetare shqiptare.

    Me rndsi m t madhe letrare, nga pikpamja historike jan dramat e Santorit. Emira njihet si e para dram origjinale n gjuhn shqipe. U botua n mnyr mjaft t rregullt, disa pjes n revistn Fimuri Arbrit n nntor 1887, kurse t tjera n antologjin shqiptare t De Rads t vitit 1896. N vitin 1984 vepra u ribotua nga Franesko Solano (70). Santori shkroi nj numr pjessh melodramatike t tjera si komedi dhe tragjedi, disa t paprfunduara, q i mbetn n dorshkrim pr tr jetn. Ndr to jan tragjedia Jeroboam dhe melodrama Alessio Ducagino (Lek Dukagjini) t shkruara midis viteve 1855 dhe 1860, q jan botuar tani nga Franesko Solano(71).

    Prve prkthimit t fabulave t Ezopit q prmendm m lart, Santori hartoi edhe 1845 vargje satirike q kan dal n drit vetm tani von (72). N kto vargje m mir se kudo mund t vrehet ndjeshmria e thell fshatare dhe lidhja e ngusht e tij me folklorin, pikrisht n kto vargje shfaqet m s ploti vokacioni i vrtet poetik i tij. Q Santori ishte edhe prozator me rndsi pr historin e letrsis shqiptare, sht br prher e m e qart me an t botimeve t sotme. Me dy romanet dhe gjasht tregimet e tij ai mund t konsiderohet tani shkrimtari m i hershm shqiptar q t ket krijuar nj korpus t rndsishm proze letrare ndonse, me kriteret e sotme, asnjra prej ktyre veprave, t cilat i mbetn t pabotuara n t gjall, nuk ka ndonj vler estetike t jashtzakonshme. Romani i tij i paprfunduar Sofia Kominiate u shkrua n dy variante: nj variant 282 faqesh n shqipe dhe nj 714 faqesh n italishte, ndrsa Il soldato albanese (73) (Ushtari shqiptar) u shkrua vetm n

    __________________________________________________ _________________


    68 kr. Gangale 1973 pr dorshkrimet ende t pabotuara q gjenden n Koleksionin Shqiptar n Kopenhag, sidomos, f. 46 (III 5), (III 17), 102 (V 26) dhe 134 (V 58).

    69 kr. Santori 1975, 1980.

    70 kr. Santori 1984. Shih edhe Santori 1959, dhe K. Kodra 1977.

    71 kr. Santori 1983.

    72 kr. Santori 1982.

    73 kr. Santori 1976.
    __________________________________________________ _________________

    italisht. Tregimet e tij, t njohur me emrat e personazheve kryesor Panaini e Dellja (74), Kolluqi e Sorofina, Brisandi Lletixja e Ulladheni (75), Neomenia (76), Filaredo, Rosarja, Emilja, Miloshini, Virgjinia, Gnidhja e Kusari dhe Fmija Pushtjerote (77) trajtojn motive nga jeta n fshat. T mbushur me mjaft elemente folklorike dhe etnografike konvencionale, ata vuajn nga zgjidhje t lumtura sentimentale e naive, q vijn n shum raste me nj 'deus ex machina'.

    Santori e ushtroi penn e tij n shum gjini: poezi, romanca n vargje, proz, drama, prkthime dhe vjersha humoristike, dhe mu pr kt shumanshmri e ka t siguruar vendin e nderit n letrsin arbreshe, menjher pas De Rads. Krijimtaria e tij letrare sht n prgjithsi m e kapshme pr lexuesin se ajo e De Rads, me gjith vshtirsit q paraqet drejtshkrimi i tij (veprat e Santorit tani botohen detyrimisht me transliterim). Nga ana tjetr, ajo sht larg prsosmris artistike apo lmimit estetik, nse kto mund t shpresoheshin prej shkrimtarve shqiptar t shekullit t nntmbdhjet. Megjithse kishin kaluar katr shekuj me tradit shkrimi, gjuha shqipe ishte ende mjaft e paprpunuar pr letrsin, dhe do t mbetej e till deri n shekullin e njzet.

    Rrjedha ende e ngadalt e letrsis arbreshe n fillim t shekullit t nntmbdhjet, t ciln Jeronim De Rada e kishte kanalizuar aq thell brenda lvizjes romantike, do t nxirrte nj vepr me frymzim t vrtet Osianik nga Gavril Dara i Riu (78) (1826-1885), i njohur edhe si Gabriele Dara. Dara lindi m 8 janar 1826 n Pallac (ital. Palazzo Adriano) n Sicili n nj familje t lasht arbreshe me emr, duke qen nj nga t parat familje q kishte ikur nga Shqipria pas vdekjes s Sknderbeut m 1468. Studioi n Seminarin grek n Palermo dhe m von kreu studimet e larta pr drejtsi, dhe e ushtroi avokaturn disa koh n Agrixhento. Dara u b prher e m aktiv n ngjarjet e bujshme politike t prmbysjes s Mbretris s Dy Sicilive prej Garibaldit dhe shrbeu n detyra t ndryshme. Pas emrimit t par si kryekshilltar i prefekturs s Palermos, ai shrbeu nga viti 1867 deri m 1869 si prefekt i qytetit t Trapanit. Nga 1871 deri m 1874 ishte edhe drejtor i periodikut La Riforma n Rom dhe vdiq m 19 nntor 1885. Interesimet letrare e shkencore t Dars ishin t gjera dhe prfshinin poezin, folklorin, filozofin, arkeologjin dhe drejtsin. Ai shkroi vjersha n italishte si dhe nj poem fetare n shqipe kushtuar Shn Llazarit, por ka mbetur n histori kryesisht pr baladn romantike Knka e sprasme e Bals, Katanxaro 1906. Entuziazmi q shkaktoi poeti skocez Xhejms Mekferson (James Macpherson, 1736- 1796) me gjoja zbulimin e tij dhe botimin m 1760 t 'Fragmenteve nga poezia e lasht e mbledhur n malsin e Skocis', e ndezi imagjinatn romantike t shkrimtarve dhe studiuesve n mbar Evropn gjat m shum se nj shekulli. Mekfersoni hiqej se pati prkthyer poemat epike kelte t kalorsit dhe rapsodit legjendar Osian (Ossian), por, kur u shprehn dyshime pr kt, ai nuk paraqiti dot 'dorshkrimet e vrteta t lashta' pr t cilat bhej fjal. Lvizja Romantike, me kultin e saj pr sublimen dhe me primitivizmin e saj 't vrazhd fisnik', zgjoi pasionin pr letrsin gojore dhe traditat folklorike anemban Evrops, kurse studiues t shum gjuhve iu vun krkimeve e studimeve pr eposet e lashta t popujve t tjer. Kshtu nj

    __________________________________________________ _________________

    74 kr. Santori 1979.

    75 kr. Santori 1977.

    76 kr. Fortino 1993.

    77 kr. Santori 1979.

    78 kr. Petrotta 1932, f. 228-232, 1950a, f. 8-24, K. Kodra 1975a, Varfi 1981, dhe Qosja 1984, vll. 2, f. 349-374.
    __________________________________________________ _________________

    shembull, Johan Volfgang fon Gte (Johann Wolfgang von Goethe, 1749-1832) ishte adhurues i madh i poezis 'Osianike'. Nuk ka dyshim se tamam nn ndikimet e vona t Osianizmit, Gavril Dara mtoi se kishte njohur n prmbledhjen me kng popullore t gjyshit fragmente nga nj poem e lasht epike shqiptare e nj rapsodi malsor me emrin Bal. Kjo poem n katr pjes, q rrfen pr bmat e Nik Pets dhe Pal Golemit, heronj shqiptar gjat periudhs s motit t madh t Sknderbeut, u botua s pari pjes-pjes m 1887 n periodikun Arbri i Ri nga Zef Skiroi (Giuseppe Schir), kurse e plot doli n italishte e n shqipe n revistn La Nazione Albanese (Kombi shqiptar) nga korriku i vitit 1900 e m tej. Skiroi e cilsoi at q mendohej si autor i ksaj poeme epike, me kto fjal:

    "Bala ka qen nj lufttar i lasht ndr ata q, pas pushtimit t Shqipris, erdhn n Sicili dhe themeluan ngulimin e Pallacit. Pleqt e moshuar e tregojn si njeri kuqalash e harbut. Ai u ikte shokve dhe kalonte dit e muaj me radh duke u endur npr malsi e duke hipur majave pr t prshndetur Shqiprin. Kishte raste kur, n thellsi t pyjeve, fliste me veten dhe vajtonte pr shokt e rinis. Nganjher, kur dimri ishte i ashpr dhe malet e fushat i zbardhonte dbora, ai ulej pran zjarrit dhe u rrfente fmijve e t rinjve bmat e epoks pr t ciln vajtonte. Ai ishte poet lufttar, si Osiani, q jetoi i veuar e i trhequr n kujtimet e veta." (79)

  13. #33
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    Nuk vonoi shum dhe u njoh se Knka e sprasme e Bals, me nnt kngt e saj, ishte e pens s vet Gavril Dars. Fjaln q ai hedh sikur ka zbuluar fragmente t nj poeme epike shqiptare t lasht, mund ta konsiderojm m shum si nj vlim romantik tipik pr kohn sesa si sajes me ndrgjegje. Cilatdo t ken qen synimet e autorit, poema nuk sht pa merita letrare n vetvete dhe sidoqoft ka unitet e harmoni m t madhe se veprat e paraardhsit dhe msuesit t Dars, Jeronim De Rads. Trajtimi me frym heroike q ai i bn periudhs epike t historis s Shqipris, ndonse i paraqitur n nj kndvshtrim romantik q n letrsit bashkkohore do t vshtrohej si i tepruar, sht t paktn edhe m i kuptueshm se endjet e ngatrruara poetike t De Rads te Milosao e te Serafina Thopia. Madje, Knka e sprasme e Bals prbn dika mjaft t kndshme pr t'u lexuar nga radha e letrsis romantike arbreshe t shekullit t nntmbdhjet e pr m tepr vazhdon t lexohet me ndje nga studentt edhe sot.

    Poeti lirik Zef Serembe (80) (ital. Giuseppe Serembe, 1844-1901) ka qen nj shpirt i shqetsuar i parathn pr t mbajtur barrn e rnd t vuajtjeve njerzore. Ajo atmosfer tragjike dshprimi, q e ndoqi gjat gjith jets, shfaqet her pas here e duket edhe n vargun e tij. Serembja lindi m 6 mars 1844 (81) n Strigar (ital. San Kosmo Albanese) n krahinn kalabreze t Kozencs dhe ndoqi msimet n kolegjin e Shn Adrianit. N mosh t re, ra n dashuri me nj vajz nga fshati i lindjes, e cila emigroi n Brazil me familjen dhe vdiq atje. Humbja e saj nuk iu shqit nga mendja dhe, me shpres se mos t paktn ia gjente varrin, Serembe mori detin pr n Brazil m 1874 n krkim t nj jete t re. Me nj letr rekomandimi n dor nga Dora d'Istria (1828-1888), ai u prit n oborrin e perandorit Dom Pedro II. Pas nj historie t shkurtr dashurie atje, u kthye n Evrop, i mrzitur e i brengosur. Me t mbrritur

    __________________________________________________ _________________

    79 kr. Arbri i ri, 3 (1 qershor 1887).

    80 kr. Gradilone 1960, f. 142-161, 1989, K. Kodra 1970, 1971, 1975b, Shuteriqi 1961, 1974, f. 143-196, 1977, f. 251-309, Qosja 1979b, f. 9-38, 1986, vll. 3, f. 7-66, Belmonte (red.) 1988, dhe Belmonte 1991.

    81 Mbi ditlindjen e Serembes, kr. Serembe 1985, vll. 1, f. 10.
    __________________________________________________ _________________

    n Botn e Vjetr n shtator t vitit 1875 rrota e fatit i eci prap ters. Mbetur pa para, se ia vodhn me sa duket n portin e Marsejs, u detyrua t kthehet n Itali m kmb, dhe mendohet se gjat udhtimit humbi shum dorshkrime. N Livorno e ndihmoi Dhimitr Kamarda (ital. Demetrio Camarda), i cili i dha parat e trenit pr pjesn e mbetur t rrugs deri n Kozenc. Kudo q shkonte e kapte dshprimi, pa dyshim nga ndonj depresion kronik apo ndonj form tjetr rregullimi psikik, dhe ndihej i vetmuar e i pasigurt. Prehje gjente n ndrrimet e toks s strgjyshve, vizion ky i turbulluar nga realiteti i pushtimit turk t Shqipris dhe nga indiferentizmi i fuqive Perndimore ndaj vuajtjeve t saj. N kt izolim shpirtror t tij, Italia po bhej prher e m tepr dheu i huaj. M 1886, Serembja vizitoi ngulimet arbreshe n Sicili dhe m 1893 vajti n Shtetet e Bashkuara, ku jetoi rreth dy vjet. Nj vllim me vjersha t tij n italishte u botua n Nju Jork m 1895. M 1887, emigroi nga Kalabria e tij n Amerikn e Jugut pr her t dyt dhe u mundua ta nis jetn pr s pari n Buenos Aires. Pas nj viti ra smur dhe vdiq m 31 dhjetor 1901 n Sao Paolo.

    Shum nga veprat e Serembes (vjersha, drama dhe nj prkthim i Psalmeve t Davidit), t cilat ai vazhdimisht i rishikonte e i ripunonte, humbn gjat ndrrimeve t shpeshta t vendbanimit. N t gjall ai botoi vetm: Poesie italiane e canti originali tradotti dall'albanese, Kozenc 1883 (Poezi italiane dhe kng origjinale t prkthyera nga shqipja) n italishte e shqipe, Il reduce soldato, ballata lirica, Nju Jork 1895 (Kthimi i ushtarit, balad lirike), vargje vetm n italishte, dhe Sonetti vari, Napoli 189? (Tingllima t ndryshme), nj prmbledhje tepr e rrall prej dyzet e dy tingllimash n italishte t pajisura me nj hyrje, t gjitha t ngjeshura n katr faqe me shkronja t imta. Nj vjersh doli gjithashtu n gazetn e Xhuzepe Skiroit Arbri i Ri m 31 mars 1887. Nga vjershat n gjuhn shqipe, tridhjet e nnt iu botuan pas vdekjes n prmbledhjen Vjersha, Milano 1926, nga i nipi Kozmo Serembe (ital. Cosmo Serembe). Krijime t tjera i jan gjetur n dorshkrime dhe arkiva (82) t ndryshme n vitet e fundit, kurse disa vjersha madje kan ardhur deri n ditt tona duke kaluar goj m goj ndr fshatart e Strigarit. Kjo prov e popullaritetit t tij sht disi pr t'u habitur, po t kemi parasysh se nj pjes t mir t jets e kaloi larg fshatit t lindjes.

    Vargu i Serembes, i piklluar e i trishtuar nga karakteri, por shpesh patriotik dhe idealist pr nga frymzimi, konsiderohet nga nj numr i madh njerzish si poezia m e mir lirike n shqipe, t paktn para kohve t reja. Gama tematike e tij prfshin lirika melodioze pr dashurin dhe himne pr vendlindjen (qoft Italia, toka e lindjes s tij, qoft Shqipria, toka e ndrrave t tij), vjersha elegante pr miqsin dhe po ashtu pr bukurit e natyrs, si dhe vargje me frymzim fetar. Lirikat q i kushtohen atdheut t humbur jan vjersha romantike me frym kombtare e me ndjenj t ndezur malli, vjersha q imentojn lidhjet letrare me brezin q po lindte t poetve t Rilindjes n Shqiprin e shekullit t nntmbdhjet. Po t tilla jan edhe
    ato q i kushtohen Ali pash Tepelens, Dora d'Istrias dhe Domeniko Mauros. Sado atdhetar q mund t ket qen, Serembja nuk ishte nga ata poet intelektual q mund t na jepnin nj kronik poetike t s kaluars s Shqipris. Ai ishte nj poet i ndjenjs, e sidomos i vetmis e
    i zhgnjimit. N vargun e tij ndihen disa nga ant m intime t poetve italian Franesko Petrarka, Dante Aligieri dhe Xhakomo Leopardi, t cilt i kishte lexuar dhe adhuruar t gjith. Lirikat e tij t dashuris, disa kushtuar vajzs q kishte dashur, prbjn nj ditar t vrtet t zemrs s tij, pr shembull Knthim tharosi, e njohur edhe nn titullin Knk malli:

    "Rri e pikosur me mua, ku e di ke,
    O ti e t bjerrit Parrajs molla m e mir!
    Thuom t bra u i shkret e kshtu m le


    __________________________________________________ _________________
    82 Pr fragmente t veprs s tij n Koleksionin Shqiptar n Kopenhag, shih Shuteriqi 1963a, dhe Gangale 1973, f. 53 (III 24), 61 (IV 5).
    __________________________________________________ _________________

    Sa gjellen bn - e rronj pa fare hir.


    Oh! si t tharta m shkuon kto dit, fare
    Nk pe ninat e qeshur nd'ata si
    shpirtin, dreq, m'e mbijin nd gavnare
    m'e pataksjin lart me mallmadhi.

    Ballet terjorisur rrmba dielli
    Ka jotja dritsor u m nk pe,
    Ne buzen me at er i qeshnej qielli,
    Se t vrret m'i mbuluon paru shum re.

    Te gjiri, vash, mua zmra mbshon me zjarr,
    Gjith trut m vruntullisnjin me noere,
    Pushim u nk mun onj, paq nk' mun marr
    E gjellen kshtu ti, vash, m'e vret njhere!"
    (83)

  14. #34
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7.6 Shkrimtar t tjer arbresh t shekullit t nntmbdhjet



    Ndr shkrimtart arbresh m t vegjl t fillimit t shekullit t nntmbdhjet mund t prmendet Benjamin Frashini (84) (ital. Beniamin Frascini), poet dhe prift nga Frasnita (ital. Frascineto) n krahinn e Kozencs, autor i nj poeme t gjat, por me interes letrar t pakt. Ajo trajton ngjarjet e vitit 1807 kur trupat frnge shkretuan krahinn. Kjo vepr me 168 strofa, me titullin italisht I Francesi in Frascineto-Porcile nel 1807. Triste conseguenze delle discordie degli abitanti, divisi in Giacobini, partigiani de' Francesi, e Realisti, devoti al Re Ferdinando IV di Borbone (Francezt n Frasnit-Purill m 1807. Rrjedhojat trishtuese t mosmarrveshjeve midis banorve t ndar n Jakobin, partizan t francezve, dhe ruajalist, besnik t mbretit burbon Ferdinand IV), u kopjua m 1900 nga profesor Domeniko Manjeli (ital. Domenico Magnelli) dhe u zbulua n nj nga dorshkrimet e tij m 1960. Nj poem e dyt historike n shqipe q flet pr pushtimin francez n at periudh sht shkruar nga Kostantino Askuri (85) (ital. Costantino Ascuri, 1810-1871) nga Ejanina (ital. Eianina), student n kolegjin e Shn Mitrit. Ajo ndodhet n nj dorshkrim t titulluar thjesht Knka (Knga), q mban datn 1834. Nj tjetr poet arbresh nga Shn Mitri dhe student n kolegj ishte Kostantin Belui Shalja (86) (ital. Costantino Bellucci Sciaglia, 1796-1867). Belui ishte poet satirik i njohur, q asokohe e nxirrte jetesn duke punuar si rrobaqeps, kurse m von si pylltar. Veprat

    __________________________________________________ _________________

    83 Transkriptim i Xhuzepe Gradilones nga nj dorshkrim i Koleksionit Shqiptar t Biblioteks Mbretrore n Kopenhag, kr. Gradilone 1989, f. 98-99.

    84 kr. Shuteriqi 1976, f. 162.

    85 kr. Shuteriqi 1976, f. 205.

    86 kr. Gradilone 1960, f. 218-232, Gangale 1973, f. 88 (V 10), dhe Shuteriqi, 1976, f. 249.
    __________________________________________________ _________________
    e tij u botuan pjesrisht nga Jeronim De Rada m 1884 (87) dhe u prkthyen n italishte nga Salvatore Braile (1872-1960) n Shkodr m 1924 nn titullin La commediante, satira ai galantuomini di San Demetrio Corone. Euxhenio Peta (ital. Eugenio Petta), prift dhe poet sicilian i cili, ashtu si Nikol Filja (1693-1769), shrbeu n Qeuti n Puljen veriore m 1804 dhe 1807, ishte autor i dy distikve shqip t gjetur n kishn e San Merkurio in Serrakapriola (ital. San Mercurio in Serracapriola). Ata u botuan nga Mikel Markianoi (88). Vinenco Suli nga Pallaci (ital. Palazzo Adriano) n Sicili ka shkruar n fillim t shekullit t nntmbdhjet nj vjersh pr vern (pije) (89). Franesko Parrino (90) (1754-1831) nga Hora e Arbreshvet ishte autor i dy vjershave shqip pr Shn Llazarin. Thuhet se i ati, Demetrio Parrino (91), prift n Horn e Arbreshvet, ka prkthyer shqip pjes t liturgjis, disa n vargje, ndonse kto prkthime nuk kan ardhur deri n ditt tona. Nj vjersh tjetr pr Shn Llazarin na ka ln Gavril Dara Plaku (92) (ital. Gabriele Dara, 1765-1832), gjyshi i Gavril Dara t Riut dhe folklorist nga Pallaci n Sicili, prmbledhja me kng popullore arbreshe e t cilit ka humbur. Edhe i biri, Andrea Dara (93) (1796-1872), babai i Gavril Dara t Riut, dshmoi interesim t gjall pr folklorin arbresh dhe qe autor jo vetm i nj prmbledhjeje me kng popullore arbreshe t Sicilis dhe i nj vepre mbi Usi e costumi di Palazzo Adriano, 1859 (Zakonet e Pallacit), por edhe i nj fjalori 5000 fjalsh shqip-italisht (1862-1868), pas nj gramatike t shkurtr t shqipes (1830) dhe nj prkthimi t Ungjillit t Shn Mateut. Shumica e ktyre veprave mbetn t pabotuara dhe ruhen n form dorshkrimi n Koleksionin Shqiptar t Biblioteks Mbretrore n Kopenhag (94). Mos Troiano (95) nga Pllatani (ital. Plataci) n veri t Kozencs njihet si prkthyes i dy vjershave italiane n shqipe duke prdorur alfabetin e prhapur nga Jeronim De Rada. Ato datojn nga fillimi i mesit t shekullit t nntmbdhjet. Nja dy a tri vjersha humoristike n shqipe t shkruara nga Karlo Duli (ital. Carlo Dulci, 1765-1850), i njohur edhe me emrin Carlo Dolce ose Luz Glikjini, nga Hora e Arbreshvet, u botuan

    __________________________________________________ _________________


    87 kr. Fimuri Arbrit 1884, Nr. 11-12, f. 84-93.

    88 kr. M. Marchian 1906.

    89 kr. Schir 1923, f. 330-331.

    90 kr. Schir 1907 dhe 1923.

    91 kr. Schir 1923.

    92 kr. Schir 1907, dhe Shuteriqi 1976, f. 201-202. Vjersha n fjal ruhet n Koleksionin Shqiptar n Kopenhag. kr. Gangale 1973, f. 68 (IV 16).

    93 kr. G. Dara 1906, f. 6-7, Schir 1923, dhe Petrotta 1932, f. 81-82.

    94 kr. Gangale 1973, f. 16 (II 10), 21 (II 17), 25 (II 20a), 62 (IV 6), 82 (V 4), 126 (V 50) dhe 129 (V 53).

    95 kr. Shuteriqi 1976, f. 271.
    __________________________________________________ _________________
    nga Dhimitr Kamarda m 1866 (96). Akil Parapunja (97) (ital. Achille Parapugna, 1855-1883), t cilit De Rada i parashikoi nj t ardhme t madhe si poet, vdiq para kohe m 16 mars 1883, duke mos ln vese disa kng n dialektin e tij vends t Ejanins. Nga letrsia fetare e gjysms s par t shekullit t nntmbdhjet kemi katekizmin shqip n dialektin kalabrez t Shn Vasilit (98) t vitit 1834 nga nj i quajtur Bonifac Tamburi (ital. Bonifacio Tamburi, l. 1799), i njohur ndryshe me emrin Franesko Saverio Tamburi, si dhe nj prkthim tjetr shqip t katekizmit t Shn Robert Belarminit (1542-1621) nga Zef Gualiata S. J. (99) (ital. Giuseppe Guagliata, l. rreth vitit 1814). Ky prkthim i Belarminit nn titullin Dottrina e Kerscten (Doktrina e krishter), e botuar nga Propaganda Fide n Rom m 1845, ndjek traditn e prkthimit t Pjetr Budit (1618) e t Bernardit t Kuintianos t gjysms s par t shekullit t shtatmbdhjet. Thuhet se Gualiata, prift jezuit italian i drguar si misionar n Shqipri m 1841, ka qen bashkautor (me Vinenc Bazilen) i nj gramatike tani t humbur t shqipes, t shkruar n italishte rreth vitit 1842. Prve ksaj gramatike, Vinenc Bazile S. J.(100) (ital. Vincenzo Basile, 1818-1882), edhe ky prift jezuit italian e misionar n Shkodr, botoi Ruga e parrisit, Rom 1845 (Rruga e parajss), nj prmbledhje 144 faqesh rrfenjash moralizuese, ndr to edhe legjendn e ikjes s Shn Mris nga Shkodra pr n Itali m 1567 (101). Propaganda Fide, prher e shqetsuar pr mendjet dhe zemrat e grigjs shqiptare t kishs, q po rrmbeheshin nga Islami, botoi edhe nj numr veprash t tjera fetare autorsh anonim.

    Gjysma e dyt e shekullit t nntmbdhjet q, me gjith rrzimin e dinastis s Burbonve, ishte nj periudh konfliktesh sociale t vazhdueshme n mbar Italin e jugut, na jep nj shkrimtar i cili shpesh sht cilsuar si poeti i par socialist n letrsin shqiptare, Vinenc Stratigo (102) (ital. Vincenzo Stratic, 1822-1885). Ai ishte nga katundi kalabrez Ungr n provincn e Kozencs ku lindi m 16 dhjetor 1822 dhe studioi n Shn Mitr n Kolegjin e Shn Adrianit. Mori pjes n ngjarjet e vitit 1848 ku pr pak koh ishte kapiten ushtrie. Me t'u kthyer n qytetin e lindjes, ku edhe kaloi pjesn tjetr t jets, iu prkushtua me gjith shpirt mbrojtjes s t drejtave sociale e politike t fshatarsis s varfr t Kalabris dhe lufts s saj pr nj jet m t mir. Poezit e tij me tema atdhetare, shoqrore e dashurie, nga t cilat nj numr i vogl doln n drit, dshmojn pr nj vetdije t mpreht sociale t shfrytzimit

    __________________________________________________ _________________

    96 kr. Camarda 1866, f. 195-197. Shih edhe Schir 1923, Petrotta 1932, f. 157, 187,
    dhe Shuteriqi 1976, f. 237, 271, dhe pr dorshkrimet e Dulit n Kopenhag, Gangale 1973, sidomos f. 11 (II 6) dhe 157 (V 81).

    97 kr. Selvaggi 1962.

    98 kr. Solano 1983.

    99 kr. Shuteriqi 1976, f. 244-245.

    100 kr. Shuteriqi 1976, f. 245.

    101 Sipas legjends, kur turqit zun Shkodrn, ikona e Zojs s Shkodrs ose Zojs s Bekueme (ital. Madonna di Scutari) u shkput nga muri i nj kishe n rrz t kalas s Rozafs dhe u arratis npr Adriatik. At e ndoqn dy shqiptar, Gjorgji dhe De Sklavisi, t cilt pas shum gjurmimesh e zbuluan n Genazzano afr Roms, ku edhe sot e ksaj dite sht vend i shenjt i Zojs s Shkodrs, ku shkojn e falen katolikt shqiptar.

    102 kr. Stratic 1896, f. 263-270, dhe Z. Kodra 1965.
    __________________________________________________ _________________

    klasor, nj tipar krejt unikal n letrsin arbreshe.
    Pak e njohur deri von ka qen poezia e Zef Engjll Noitit (103) (ital. Giuseppe Angelo Nociti, 1832-1899) nga Spixana (ital. Spezzano Albanese) n Kalabri. Ashtu si Stratigoi, Noiti studioi n kolegjin arbresh t Shn Adrianit n Shn Mitr, ku edhe mori nj arsim klasik t qndrueshm. Prmbledhja e tij prej njzeteshtat vjershash lirike me titull Rmenxa t'arbresha (Rima shqiptare), e hartuar midis viteve 1858 e 1876 s bashku me nj prkthim italisht, ka qen botuar me nj fjalor nga Italo Costante Fortino (104).

    Bernard Bilota (105) (ital. Bernardo Bilotta, 1843-1918), ishte vjershtor amator, filolog e mbledhs folklori q krijoi nj numr t madh vjershash fshatarake. Lindur m 29 nntor 1843 n Frasnit n Kalabrin e veriut, ai ndoqi kolegjin e Shn Adrianit dhe shrbeu si klerik m 1866, dhe m von si msues. Mik dhe pasues i Jeronim De Rads, nga i cili trashgoi vrullin e zjarrt pr t rizbuluar kulturn shqiptare, Bilota ishte antar i 'Consiglio Albanese d'Italia' (Kshillit Shqiptar t Italis) dhe nismtar, bashk me De Radn dhe Anselm Lorekion, i kongresit t par gjuhsor arbresh n Koriliano Kalabro m 1895. Bilota ishte autor prodhimtar, ndonse botoi pak. Prve nj numri veprash pak t njohura n italishte pr historin biblike, arkeologjin dhe origjinn 'pellazgjike' t shqiptarve, ai ishte autori i nj Dizionario filologico albanese, 1888 (Fjalori filologjik t gjuhs shqipe) prej 6000 fjalsh, i cili prmban dyqind faqe me material gjuhsor n dialektin e Frasnits si dhe disa sprova t habitshme etimologjike; i nj Monografia di Frascineto, 1891 (Monografia e Frasnits), kronik poetike e paprfunduar n pes pjes pr vendlindjen q prfshin rreth 2000 vargje njmbdhjetrrokshe, dhe Zakonet e Frasnits, 1894, ku prshkruan traditat e fshatit, ritualet dhe ceremonit e prvitshme, n 1710 vargje njmbdhjetrrokshe. Deri tani asnj nga kto vepra nuk e ka gjetur dritn e botimit. T pabotuara jan edhe nj numr rrfenjash n vargje, me tipare prozaike, fjala vjen E bukura e Jets, 1895, sipas prralls shqiptare t s Bukurs s Dheut; E Bukura Harez, 1896, dhe Minosi, nga e cila gjenden tri variante, t viteve 1903, 1909 dhe 1918. Poema e tij satirike me 150 faqe, 8664 vargje, Minosi (106), na jep nj tablo fshatarake e her her therse satirike t skterrs, n flakt e s cils Bilota ndjen knaqsin Danteske t ndshkimit t kundrshtarve dhe armiqve t tij nga Frasnita. Ndr veprat e tjera t pabotuara, mbi 20,000 vargje gjithsej, jan Jeta e Shn Mris, 1896, me 1720 vargje; T vdekurit, 1896; Monografi i Shn Nilit dhe nj komedi me 3500 vargje Don Kishoti, 1908.

    N t gjall Bilota botoi vetm dy prmbledhje modeste me poezi shqipe: Versi lugubri, Kastrovillari 1894 (Vargje t zymt), q prmban rreth dyzet sonete elegjiake me prkthim n italisht, dhe Stima agli ottimi, biasimo ai tristi, Kastrovillari 1898 (Nder m t mirve, prbuzje t trishtuarve), nj prmbledhje e vogl kushtuar Pjetr Buljarit (ital. Pietro Bugliari), q prmban edhe disa prkthime n italishte. Bilota lvroi edhe temn shum t dashur n letrsin shqipe, at t Sknderbeut, me poemn epike popullore me 10,000 vargje Shpata Skanderbekut nd Dibrt Posht, Tiran 1967. Kjo poem historike n 13 kng plot patos heroik u nis m 1874 dhe prfundoi m 1890, dhe sht me interes t veant pr shqiptart n kontekstin e zgjimit kombtar n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet. Si n t tjerat, edhe n kt vepr Bilotn e shohim shkrimtar q t habit me forcn e tij imagjinuese, t ndezur me vrull dhe entuziazm patriotik, por pa ndonj talent letrar e stil t spikatur. Skenave t zgjatura me

    __________________________________________________ _________________

    103 kr. Laviola 1991, Acquafredda 1991, dhe Francesco Marchian 1993.

    104 kr. Nociti 1992.

    105 kr. Giordano 1959.

    106 kr. Gangale 1973, f. 137 (V 61).
    __________________________________________________ _________________

    prshkrime betejash n Shpata Skanderbekut nd Dibrt Posht u mungon dukshm dramaticiteti, kurse vepra e tij n prgjithsi sht pak e prpunuar. Ajo q duhet nnvizuar sht merita q ka Bilota n prdorimin e gjuhs amtare pr her t par n nj gam aq t gjer temash, duke i hapur kshtu horizonte s idioms fshatare t arbreshve.

  15. #35
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    7.7 Ndihmesa e shkrimtarve dhe studiuesve arbresh q shkruan italisht



    Fillimi i shekullit t nntmbdhjet shnoi kshtu daljen e nj numri t mir poetsh e autorsh arbresh q provuan t shkruanin shqip. Por, ka sht m e rndsishme pr zgjimin e kulturs s tyre, kishte nj grup tjetr shkrimtarsh e studiuesish arbresh q shkruanin italisht. T nxitur n fillim nga lvizja e romantizmit evropian, e cila zgjoi jo vetm interesimin pr dijen, por edhe respektin e dashurin e fort pr folklorin, kto figura filluan t hetojn rrnjt dhe traditat e tyre shqiptare duke e drejtuar vmendjen e energjin n zhvillimin e kulturs s vet arbreshe dhe n veanti, n studimin e letrsis gojore. Nga ana e tij, ky studim jo vetm i dha shtytje krijimtaris s mtejshme n gjuhn shqipe, t zgjuar nga veprimtaria e Jeronim De Rads, por edhe i bri arbresht t'i kushtojn vmendje prher e m shum atdheut t largt n Ballkan dhe vllezrve t tyre shqiptar q hiqnin e vuanin barrn prher e m t padurueshme t sundimit turk.

    Engjll Mashi (107) (ital. Angelo Masci, 1758- 1821), ishte nj studiues arbresh nga Shn Sofia n krahinn e Kozencs, ku edhe studioi pran t siprprmendurit Stefan Bafa (vd. 1808). Ai kreu detyra zyrtare t rndsishme n Mbretrin e Dy Sicilive. Mashi sht autor i nj vepre n italishte me titull Discorso sull'origine, costumi e stato attuale della nazione albanese, Napoli 1807 (Fjal pr prejardhjen, zakonet dhe gjendjen e tanishme t kombit shqiptar), q u botua menjher pas daljes n frngjishte t studimit t Konrad Malt-Brn (Conrad Malte-Brun, 1775-1826) Essai sur l'origine, les moeurs et l'tat actuel de la nation albanaise (108) (Ese pr prejardhjen, zakonet dhe gjendjen e tanishme t kombit shqiptar). Historiani Xhovani Skiroi (ital. Giovanni Schir) nga Hora e Arbreshvet studioi e analizoi lidhjet midis Shqipris dhe Italis s jugut n punimin e tij Rapporti tra l'Epiro e il Regno delle Due Sicilie, 1834 (Marrdhniet midis Epirit dhe Mbretris s Dy Sicilive)109. Nj tjetr studiues i shquar ishte Zef Krispi (ital. Giuseppe Crispi, 1781-1859), nga Pallaci i Sicilis. Ai ishte prift, profesor i letrsis greke n Universitetin e Palermos dhe rektor i seminarit grek atje. Mbahet mend pr punimin e tij Memoria sulla lingua albanese, Palermo 1831 (Shnime mbi gjuhn shqipe), ku orvatej t provonte prejardhjen pellazgjike t popullit shqiptar, nj teori kjo e prhapur asokohe, q as vitet e fundit nuk sht ln prfundimisht. Ai sht edhe autor i nj prmbledhjeje kngsh popullore arbreshe t Sicilis, shoqruar nga prkthime n italishte, t titulluar Canti degli Albanesi di Sicilia (Kng t shqiptarve t Sicilis), botuar n Canti popolari siciliani, Katania 1857 (Kng popullore siciliane), t Leonardo Vigos dhe i Memorie storiche di alcune costumanze appartenenti alle colonie greco-albanesi di Sicilia, Palermo 1853


    __________________________________________________ _________________


    107 kr. Shuteriqi 1976, f. 160-161, Kastrati 1987a, dhe Emmanuele 1988, f. 71.

    108 kr. Malte-Brun 1807-1809, vll. 3, f. 145-234.

    109 Botuar n periodikun e Palermos 'Giornale di scienze, lettere ed arti di Palermo'.
    __________________________________________________ _________________

    (Shnime historike pr disa zakone n ngulimet greko-shqiptare t Sicilis). Rafaele Lopez (110) nga Shn Mitr, i cili ka dhn msim s bashku me De Radn n kolegjin e Shn Adrianit, ku t dy u arrestuan m 1851 pr veprimtari revolucionare, prgatiti nj prmbledhje kngsh popullore arbreshe t prkthyera prej tij n italishte. Edhe nj mik i ngusht i tij, Luigj Petrasi (111) (ital. Luigi Petrassi, vd. rreth v. 1843), me prejardhje nga Qana (ital. Cerzeto), mblodhi kng popullore kalabreze. Po Petrasi prktheu kngn e par t ajlld Haroldit t Lord Bajronit dhe Dei Sepolcri t Ugo Foskolos, q jan prkthimet e para n shqipe t njohura deri tani t poezis romantike evropiane. Felie Stafa (112) (ital. Felice Staffa) nga Fallkunara (ital. Falconara Albanese) n provincn e Kozencs ndoqi studimet n Napoli m 1820-1821 pran Gabriele Rossettit, baba i para-rafaelitve anglez Kristina e Dante Rossetti. Thuhet se ka marr pjes n Revolucionin e vitit 1848 dhe sht dnuar me tre vjet burg. Nj kopje fort e rrall e nj prmbledhjeje 32 faqesh me kng popullore shqiptare, Canti albanesi, Napoli 1845 (Kng shqiptare), ruhet n Bibliotekn Kombtare n Tiran.

    Gjat Revolucionit t vitit 1848 n Napoli ishte edhe Engjll Bazile (113) (ital. Angelo Basile, 1813-1848) nga Pllatani. Nga veprat e tij t shumta, n t gjall u botua vetm nj dram n italishte, Ines de Castro, Napoli 1847, kushtuar Jeronim De Rads dhe frymzuar nga Os Lusiades e poetit kombtar portugez Luis de Camoes (1524-1580). Prmbledhja e tij me kng popullore arbreshe t prkthyera n italisht, Raccolta di canti popolari albanesi (Prmbledhje kngsh popullore shqiptare) u botua nga miku i tij i ngusht Jeronim De Rada. Nj mbledhs tjetr kngsh popullore shqiptare ishte dramaturgu, poeti dhe prozatori arbresh Emanuel Bidera (114) (ital. Emmanuele Bidera, 1784-1858) nga Pallaci i Sicilis. Prsiatjet e tij tepr t lirshme pr prejardhjen e shqiptarve si popull u botuan n katrvllimshin Quaranta secoli racconti su le Due Sicilie, Napoli 1846-1850 (Dyzet shekuj t rrfyera pr Dy Sicilit). Vllimi i par prmban disa poezi popullore arbreshe. Themelues dhe drejtor i nj shkolle t gojtaris n Napoli, Bidera shkroi edhe librete operash pr kompozitorin Gaetano Donixeti (ital. Gaetano Donizetti, 1797-1848) n t ri t tij. Domenik Mauri (115) (ital. Domenico Mauro, 1812-1873) ishte poet i njohur kalabrez me prejardhje arbreshe q shkroi vetm italisht. Lindur m 13 janar 1812 n Shn Mitr, ai qe njri prej udhheqsve t kryengritjes s vitit 1848 n Kalabri, dhe pas nj periudhe mrgimi n ishujt e Jonit e n Rom u b nj nga nj mij 'kmishkuqt' e Xhuzepe Garibaldit, duke i vajtur pas deri n Marsej. Ai vdiq n Firence m 17 janar 1873. Ndr botimet e tij letrare jan: Versi sciolti in occasione della morte di mio padre in risposta all'amico, Napoli 1835 (Vjersha t zgjedhura me rastin e vdekjes s babait tim, n prgjigje t nj miku), Errico, Novella calabrese, Cyrih 1845 (Erriku, tregim kalabrez), Poesie varie, Napoli 1862 (Vjersha t ndryshme), dhe Errico, poemetto in cinque canti, Napoli 1869 (Erriku, poemth n pes kng). Vargu i tij n stil bajronian sht i frymzuar e i gjall, ndonse vende-vende i mungon disiplina poetike.

    Shkrimtart dhe studiuesit arbresh t gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet


    __________________________________________________ _________________

    110 kr. Shuteriqi 1976, f. 223.

    111 kr. Stratic 1896, f. 276, dhe Shuteriqi 1976, f. 229-230.

    112 kr. Shuteriqi 1976, f. 246-247, 1977, f. 219-233.

    113 kr. Shuteriqi 1974, f. 120-142, 1976, f. 228, 260, 261.

    114 kr. Mann 1955, f. 111, dhe Shuteriqi 1976, f. 253-254.

    115 kr. Cingari 1965, dhe Gradilone 1974, f. 282-291.
    __________________________________________________ _________________

    u nxitn mjaft nga shenjat e qarta q vinin nga Shqipria pr zgjimin politik e kulturor t saj. Prpjekjet e tyre qen t dyfishta: t'i jepnin prkrahje ktij rizgjimi n atdhe dhe t luftonin pr njohjen e kulturs s tyre shqiptare n Italin e jugut. Letrsia gojore dhe folklori, t hulumtuara pr her t par mbi nj baz m sistematike e shkencore, prbnin nj piknisje pr veprimtarin e intelektualve arbresh, ndrkaq q problemi qendror politik, q ishte lufta e prpjekjet e mundimshme pr pavarsi nga Perandoria Osmane n rnie, do t vihej shum shpejt n qendr t vmendjes s tyre. Ksisoj, qllimi i prbashkt i shqiptarve n Ballkan e n Itali gjat gjith lufts pr t mbajtur gjall kulturn, u b ideali pr nj Shqipri sovrane. Shkrimtart, studiuesit dhe personalitetet publike arbreshe u dhan ndihm homologve t tyre shqiptar aty ku mundn, dhe u forcuan lidhjet midis dy palve pr nxitjen e veprimtaris kulturore. Shekujve t gjat t izolimit absolut nga Shqipria po u vinte fundi pr arbresht. Ishin ruajtur lidhjet e pashlyeshme t gjakut.

    Ndr udhheqsit kulturor t arbreshve n shekullin e nntmbdhjet, botimet e t cilve n gjuhn dhe letrsin shqipe u dhan hov jo vetm shqiptarve n Itali, por edhe lvizjes s Rilindjes n atdhe, ishte filologu dhe folkloristi Dhimitr Kamarda (ital. Demetrio Camarda, 1821-1882). Ai lindi n Horn e Arbreshvet n Sicili m 23 tetor 1821 dhe studioi pr prift n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom. Pasi u shugurua n ritin bizantin m 1844, banoi n Napoli e n fshatin e lindjes deri m 1848 kur u dbua nga Mbretria e Dy Sicilive prej autoriteteve burbone me akuzn se kishte bashkpunuar me liberalt. N fillim vajti n Rom e pastaj n manastirin benediktin t ezens. M 1852 u emrua msues n shkolln e mesme n Livorno, ku edhe kaloi pjesn tjetr t jets si famullitar. Vdiq m 13 prill 1882. Kamarda prmendet pr veprn e tij Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese, Livorno 1864 (Sprov e gramatologjis krahasuese mbi gjuhn shqipe), nj nga t parat vepra t filologjis diakronike shqiptare, ku u orvat t provonte afrin e gjuhs shqipe me greqishten, n kundrshtim me gjuhtarin komparativist gjerman Franc Bop (gjerm. Franz Bopp, 1791-1867), i cili kishte demonstruar prejardhjen e drejtprdrejt indo-evropiane t saj m 1854 (116). Kjo vepr u pasua nga Appendice al saggio di grammatologia comparata, Prato 1866 (Shtojc pr sprovn e gramatologjis krahasuese), nj prmbledhje kngsh popullore arbreshe. Kamarda shkroi edhe nj gramatik t gjuhs shqipe (117) dhe botoi nj libr me poezi shqiptare kushtuar Dora d'Istrias, me titullin A Dora d'Istria gli Albanesi, Livorno 1870 (Dora d'Istrias, shqiptart), q prmbante vjersha nga Preng Doi, Zef Jubani, Thimi Mitko, Jeronim De Rada, Franesk Anton Santori, Zef Serembe etj.

    Dora d'Istria (118) (1828-1888), pseudonimi i Helena Gjiks, ka qen nj figur interesante e kulturs shqiptare dhe evropiane t mesit t shekullit t nntmbdhjet. Kjo shkrimtare rumune me prejardhje shqiptare pati lindur n Bukuresht n familjen aristokrate Gjika t ardhur nga Maqedonia. I ungji, Grigore IV, ishte vojvod n Vllahi. Q n mosh t re Dora d'Istria udhtoi me prindt dhe vizitoi oborret e Vjens, Drezdenit dhe Berlinit, dhe kudo
    u adhurua pr talentin dhe bukurin. M 1849 martesa me princin Aleksandr Masalski e shpuri n Rusi, ku kaloi gati gjasht vjet. Pas ndarjes me t m 1855, u shprngul e vajti n Zvicr, ku u b e para grua q ngjiti Malin Jungfrau, kurse m 1860 bri nj udhtim n Greqi. Pjesn tjetr t jets e kaloi kryesisht n Itali. Prkushtimi i parreshtur i Dora d'Istrias ndaj aspiratave t pakicave kombtare n Perandorin Austro-Hungareze, ndaj barazis s gruas e ndaj arsimit pr popullin e bri t mirnjohur n mbar Evropn. Edhe pse disa e kan konsideruar amatore

    __________________________________________________ _________________

    116 kr. Bopp 1855.

    117 kr. Camarda 1962.

    118 kr. Bala 1967 dhe Goi 1989.
    __________________________________________________ _________________

  16. #36
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    n shkrimet e para, nuk ka kurrfar dyshimi se studimi i saj La nationalit albanaise d'aprs les chants populaires (Kombsia shqiptare sipas kngve popullore), botuar m 1866 n revistn letrare t Parisit Revue des deux mondes, luajti rol n lvizjen kombtare shqiptare t periudhs s Rilindjes. Ishte Dhimitr Kamarda ai q kt studim e prktheu n gjuhn shqipe me titullin Fyltia e arbenor prj kanekate laoshima, Livorno 1867, dhe botoi pr nder t saj at antologji poetike q e prmendm m lart. Pr historin e familjes s vet Dora d'Istria botoi edhe nj vepr 455 faqesh me titull Gli Albanesi in Rumenia. Storia dei principi Ghica nei secoli XVII, XVIII e XIX, Firenze 1873 (Shqiptart n Rumani. Historia e princve Gjika n shekujt e 17-t, 18-t dhe 19-t).

    Vllai m i vogl i Dhimitr Kamards, Zef Kamarda (ital. Giuseppe Camarda, 1831-1878), prktheu Ungjillin e Shn Mateut n dialektin e Hors s Arbreshvet, variant ky i rishikuar nga Dhimitr Kamarda e i botuar n Londr m 1868 nga princi Louis-Lucien Bonaparte (119) (1813-1891). Zef Kamarda ishte edhe autor i disa poezive fetare, i nj prralle e i nj prmbledhjeje me kng popullore arbreshe.

    Nj variant kalabrez i Ungjillit t Shn Mateut, edhe ky i rishikuar nga Dhimitr Kamarda e i botuar n Londr m 1869 nga princi Louis-Lucien Bonaparte, u prkthye nga nj studiues tjetr i shquar arbresh, Vinenc Dorsa (ital. Vincenzo Dorsa, 1823-1885). Lindur n Frasnit n provincn e Kozencs m 26 shkurt 1823, Dorsa ndoqi studimet n kolegjin e Shn Adrianit n Shn Mitr e m pas n kolegjin e Propaganda Fides n Rom. Pr shum vjet qe msues i greqishtes dhe latinishtes n shkolln e mesme t Telesios n Kozenc. Vepra me t ciln u shqua sht Su gli Albanesi, ricerche e pensieri, Napoli 1847 (Mbi shqiptart, hulumtime e mendime), kushtuar alla mia nazione divisa e dispersa ma una (kombit tim, t ndar e t shprishur, por nj i vetm), q synonte, si e thot vet Dorsa n parathnie, "t trheq vmendjen e opinionit publik ndaj t drejtave t nj kombi t shquar por t panjohur".

    E ndar n njzet krer, vepra prmban t dhna t bollshme, t para n dritn e mesit t shekullit t nntmbdhjet, pr prejardhjen dhe historin e shqiptarve deri n kohn e Sknderbeut, pr ngulimet shqiptare n Italin e jugut dhe pr poezin popullore, zakonet dhe letrsin. M pas Dorsa botoi Studi etimologici della lingua albanese, Kozenc 1862 (Studime etimologjike pr gjuhn shqipe) dhe La tradizione greco-latina nei dialetti della Calabria citeriore, Kozenc 1876, 1884 (Tradita greko-latine n dialektet e Kalabris s Eprme). T pabotuara kan mbetur vepra e tij Discorso in lingua albanese, nj traktat fetar i shkruar shqip gjat studimeve n Rom m 1842 (120), dhe dorshkrimi pr afro gjashtdhjetepes kng popullore arbreshe nga Kozenca, me titullin Canti popolari albanesi (121) (Kng popullore shqiptare), t cilat i shrbyen Jeronim De Rads n prmbledhjen q ky hartoi me material folklorik arbresh.

    Anton Argondica (ital. Antonio Argondizza, 1839-1918) ishte folklorist, poet dhe botues nga Mbuzati (ital. San Giorgio Albanese) n krahinn e Kozencs. Studimet i prfundoi n kolegjin e Shn Adrianit, ku edhe qe msues m von. Argondica bashkpunoi me nj varg periodiksh me artikuj mbi folklorin dhe gjuhn shqipe. M 1890 vizitoi Spanjn, Francn dhe Shtetet e Bashkuara, ku themeloi gazetn L'Emigrato italiano. M pas vizitoi Shqiprin.

    __________________________________________________ _________________

    119 Koleksioni Shqiptar n Kopenhag ruan nj numr tekstesh e dokumentesh t Dhimitr dhe Zef Kamards, ndr to nj dorshkrim t prkthimit origjinal nga Zef Kamarda t Shn Mateut, t br me alfabetin grek. kr. Gangale 1973, f. 62 (IV 6).

    120 kr. Shuteriqi 1976, f. 228.

    121 kr. Shuteriqi 1976, f. 270, dhe Gangale 1973, f. 32 (II 28).
    __________________________________________________ _________________

    Argondica ka mbetur kryesisht si botues i Ili i Arbrevet (122) (Ylli i Arbreshve), revist e themeluar m 1896 me porosi t kongresit t par albanologjik n Koriliano Kalabro t kryesuar nga Jeronim De Rada m 1895. Kjo ishte nj revist me pesh n botn letrare arbreshe, por, ashtu si shum organe shqiptare shtypi t shekullit t nntmbdhjet, nuk e pati jetn t gjat dhe u zvendsua nj vit m pas nga La Nazione albanese e Anselm Lorekios. Prve shkrimeve n italishte pr folklorin dhe gjuhn, dhe prve nj vepre mbi Collegio italo-greco di S. Adriano, Koriliano Kalabro 1884 (Kolegji italo-grek i Shn Adrianit), Argondica ishte edhe autori i disa vjershave shqip. Ato nuk kan ndonj nivel t dukshm, vetm mund t prmenden pr interesa gjuhsore (123).

    Gazetar, jurist dhe njeri i letrave, Pjetr Kjara (ital. Pietro Chiara, 1840-1915), lindi n Pallac n Sicili. Kushri i Gavril Dars s Riut (1826-1885), Kjara bri udhtime n Shqipri e n Ballkan m 1879 dhe, si shqipfols q ishte, arriti t deprtoj thell n gjendjen politike gjat atyre viteve t ndera e vendimtare t Lidhjes s Prizrenit. sht autor i dy librave italisht pr Shqiprin: L'Albania, Palermo 1869 (Shqipria), monografi n dymbdhjet krer pr gjuhn, letrsin, historin dhe politikn shqiptare, dhe L'Epiro, gli Albanesi e la Lega, Palermo 1880 (Epiri, shqiptart dhe Lidhja), prmbledhje shkrimesh informative t botuara s pari n gazetn e Roms La Riforma, redaktuar n vitet 1871 deri 1874 nga Gavril Dara i Riu. Kjara, q ishte edhe deputet n parlament, botoi artikuj n t prmuajshmen e De Rads Fimuri Arbrit, e themeluar m 1883, si dhe shkroi disa poezi lirike modeste (124).

    Sikundr e pam, letrsia arbreshe lindi dhe lulzoi n truallin pjellor t qytetrimit italian, pr t formuar nj deg t letrsis q nga fillesat e veta dhe nga zhvillimi q mori ishte krejt e pavarur nga ajo e Shqipris. Gjat shekullit t tetmbdhjet dhe fillimit t shekullit nntmbdhjet, vetm n Italin e jugut kushtet politike, sociale e ekonomike, sado t zymta t ken qen, po t shihen me syrin e kohve m t reja, ishin mjaft t qndrueshme pr t'u dhn mundsi shqiptarve q t zhvillonin kulturn e tyre modeste t shkrimeve, ka do t hidhte themelet e letrsis s sotme shqiptare.

    Por n shekullin e nntmbdhjet, edhe Shqipria m n fund po zgjohej nga pikpamja politike e kulturore. N kujtesn kolektive t arbreshve, t flakur tej n brigjet e dheut t huaj, t cilin ata do ta shihnin gjithmon me nj far dyshimi, Shqipria po dilte nga mjegulla e kujtimeve t hershme e po shfaqej para syve t tyre si nj realitet konkret, si nj mmdhe q lngonte e luftonte, e q i frymzonte ata pr t ruajtur kulturn e vet t brisht. I palodhshmi Jeronim De Rada kishte imentuar lidhjet midis ngulimeve arbreshe, t shprndara andej kndej n mbar vargmalet e veuara e t thella t Italis s jugut, dhe mmdheut t tyre n Ballkan, q luftonte t ruante njjtsin e vet. Q ather e m pas gjat mbar shekullit t nntmbdhjet, lidhjet politike, kulturore dhe letrare u zhvilluan e u forcuan, ka u dshmua e frytshme dhe e dobishme pr t dy palt. Letrsia arbreshe kishte lulzuar vet, dhe pa dyshim ishte aq e pjekur n kt koh sa pr t ecur me kmbt e veta, por lidhjet me gjakun e shprishur, i dhan mundsi t mbetej pjes prbrse e pandashme e kulturs shqiptare. Nga ana tjetr, as letrsia shqiptare vet nuk mund t prfytyrohet e t merret me mend pa rrnjt arbreshe.


    __________________________________________________ _________________

    122 kr. Sammarra 1984.

    123 kr. Mbuzati 1959, Gangale 1973, f. 7-8 (II 1), 38 (II 35), dhe Laudone 1983.

    124 kr. Gangale 1973 (II 12).
    __________________________________________________ _________________

  17. #37
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    8. LETRSIA MYSLIMANE DHE BEKTASHIANE
    1850-1950






    8.1 Arti bektashian





    Ndonse forcat m krijuese dhe novatore t letrsis dhe kulturs shqiptare n gjysmn e dyt t shekullit t nntmbdhjet ishin inkuadruar brenda lvizjes s Rilindjes kombtare, letrsia shqiptare e shkruar me alfabet arab nuk u dobsua krejt. Madje, letrsia myslimane dhe bektashiane e fundit t shekullit t nntmbdhjet dhe fillimit t shekullit t njzet, me tiparin e vet kryesisht fetar, vazhdoi t zhvillohej n pajtim me traditat letrare, kulturore e sidomos me traditat shpirtrore t shekullit t tetmbdhjet dhe, n rrug e sipr, erdhi e shfaqi jo vetm nivel m t lart mjeshtrie, disipline dhe horizonti dijesh, por edhe nj rritje t mtejshme t shkalls s prsosmris artistike e gjuhsore. Megjithat, duhet theksuar se prqndrimi m i drejtprdrejt n tema fetare, n kt periudh t letrsis shqiptare me alfabet arab, shpuri dalngadal n nj prdorim m t kufizuar t saj si mjet shprehjeje letrare e, si rrjedhim, n largimin nga shtrati kryesor i rrjedhs s letrsis dhe kulturs shqiptare.

    Lidhjen midis lvizjes kombtare shqiptare dhe traditave kulturore t Orientit n shekullin e nntmbdhjet e ruajtn m fort se t tjert pikrisht bektashinjt (1). Karakteri relativisht m liberal e i hapur i praktikave t tyre fetare e i besimit t tyre panteist, me elemente edhe islame edhe kristiane, u dha mundsi atyre t kaprcenin pengesat q ndanin bashksit myslimane, katolike e ortodokse. Autori m i mirnjohur bektashi ka qen Naim bej Frashri (1846-1900), veprat fetare, kombtare dhe didaktike t t cilit, pr shkak t rndsis dhe ndikimit t jashtzakonshm n zgjimin kombtar n fundin e shekullit t nntmbdhjet, qndrojn si pjes e letrsis s Rilindjes dhe mund t analizohen m mir n kuadrin e saj.

    Ndr poett e shumt bektashinj t ksaj periudhe (2) ishte Baba Muharrem Mahzuni ose Mehzuni (vd. 1867) nga Gjirokastra, i cili q nga viti 1845 e deri sa vdiq jetoi n teqen e famshme bektashiane t Durballis n Thesali, nj nga m t vjetrat n Ballkan. Shkroi vargje turqisht e shqip. Ndr nxnsit e tij n teqen e madhe t Durballis ka qen Baba Abidin Leskoviku nga Leskoviku n Shqiprin e jugut, themelues i teqes s Leskovikut. Baba Abidin shkroi vargje fetare turqisht e shqip, ndr to edhe nj himn kushtuar Durballis. Nj autor tjetr i talentuar me shum vjersha mistike ishte Baba Adem Vexhi (1841-1927) nga Gjakova. Bri shum udhtime, veanrisht pr haxhillk n Mek, Medin dhe Qerbela. M 1877 e drguan si baba n Prizren, ku hapi nj teqe. Nga viti 1922 e deri sa vdiq ishte i pari i teqes s vendlindjes s tij n Gjakov. Baba Meleq Shmbrdhenji (1842-1947), i njohur edhe me emrin Meleq Staravecka, ishte nga krahina e Skraparit n Shqiprin e jugut, dhe arsimin e mori n teqen bektashiane tani t braktisur t Kajros, ku edhe u b dervish. U kthye n

    __________________________________________________ _________________


    1 Pr fen dhe bashksin e bektashinjve n Shqipri e n Ballkan, kr. M. Hasluck 1925, Choublier 1927, Babinger 1929, F. W. Hasluck 1929, Birge 1937, K. Halimi 1957, Kissling 1962, Kallajxhi 1964, Bartl 1968, f. 98-111, Rexhebi 1970, 1984, Stadtmller 1971, Popovic 1986, 1992, Popovic & Veinstein 1986, Clayer 1990, dhe Trix 1993.

    2 Pr letrsin bektashiane dhe myslimane t ksaj periudhe, kr. Tomori 1934/35, Rexhebi 1970, Mufaku 1981, 1983, Salihu 1987 dhe Kaleshi 1991.
    __________________________________________________ _________________

    Shqipri dhe mori pjes n lvizjen kombtare, sidomos duke shprndar libra fshehurazi e duke prhapur idet e reja. Shmbrdhenji mbajti titullin baba n teqen me emrin e tij derisa kjo u shkatrrua m von, m 1914. Ai sht autor vjershash shqip me frym kombtare e fetare, t prmbledhura n nj vllim e t botuara n vitet njzet, por q tani gjendet me vshtirsi. Shmbrdhenjin e mbajn si njerin nga poett m t mir bektashinj t periudhs. Ai ishte edhe mik e adhurues i Naim Frashrit, t cilin e quajti "Zemra e Shqipris, gurra e urtsis, pishtar i vegjlis, shejntor i njerzis".

    Tradita bektashiane e poezis fetare e atdhetare, e frymzuar si nga besimi mistik e panteist i ktij sekti, ashtu edhe nga aspiratat kombtare, eci mir dhe vazhdoi me fillimin e shekullit t njzet. Baba Ibrahimi nga teqeja e Qesaraks afr Kolonjs n Shqiprin e jugut ishte mjaft aktiv, ashtu si dhe shum udhheqs t tjer bektashinj, n shprndarjen fshehurazi t librave e t letrsis shqiptare dhe pr kt u burgos nga forcat ushtarake turke. M 1913 u arrestua edhe nga autoritetet greke, por u lirua m pas nga figura kombtare, poeti e lufttari kryengrits Sali Butka (1852-1938). Kur hyn prsri grekt n Kolonj, Baba Ibrahimi u shtrngua t arratiset, kurse teqen ia dogjn me themel. N njrn nga vjershat e tij, Dimri, ai e krahason kombin shqiptar, t rrnuar nga lufta e shtypja, me barrn e nj dimri t gjat e t vshtir. Baba Salihu nga fshati Matohasanaj afr Tepelens n Shqiprin e jugut e ktheu teqen e tij n nj shkoll fillore t fsheht pr msimin e gjuhs shqipe.

    Ai ishte gjithashtu aktiv n prhapjen e librave shqip, e pr kt u burgos nga turqit m 1902. Aty n burg ai shkroi nj pjes t mir t poezive dhe prktheu poemn epike Hadqat as-su'ad (Kopshti i t bekuarve) t poetit t madh azerbajxhanas Fuzl (1494-1556), vepr nga e ka marr frymzimin edhe poeti i shekullit t nntmbdhjet Dalip Frashri pr poemn e tij shqip Hadika. Po nga krahina e Tepelens ishte edhe Baba Ahmed Turani (vd. 1928), i cili n vitet e rinis bri udhtime n Lindjen e Afrme. Titullin baba e mori m 1908 n fshatin e lindjes Turan. M 1914 teqen e tij (3), ashtu si shum t tjera, i dogjn andartt grek, kshtu q u shtrngua t shprngulet n Vlor. Thuhet se ka qen poet me talent. Nj tjetr autor bektashian vjershash fetare n kt periudh ka qen Salih Nijazi Dedei (1876-1941) nga Starja e Kolonjs, i cili u rrit n Anadoll, u b baba m 1908 dhe kryegjysh i bashksis bektashiane m 1916. Mbeti n Turqi edhe pas mbylljes s teqeve atje. U kthye n Shqipri n fund t vitit 1930 dhe u vra m 28 nntor 1941 n Tiran, me sa duket pse kundrshtoi sundimin italian. Edhe Baba Hamza Gjakova (1882-1952) nga Gjakova bri udhtime n Lindjen e Afrme n mosh t re dhe, kur u kthye, mori titullin baba n teqen e Shtipit n Maqedoni m 1912.

    Ishte autor i shum vjershave me frymzim bektashian e shiit. Nj nga shkrimtart bektashinj m me kultur t kohs ka qen Baba Selim Ruhi (1869-1944) nga Elbasani, q u b baba m 1907 dhe ishte autor i tri divaneve poetike n arabishte, turqishte e persishte. Aty nga fundi i jets shkroi edhe shqip. Studiuesi orientalist gjerman Franz Babinger (1891-1967), q e ka vizituar Baba Selimin n teqe, e cilson poezin e tij si jashtzakonisht t bukur. Poeti, shkrimtari dhe prkthyesi Baba Ali Tomori (vd. 1947) pati lindur n Shals afr Tepelens dhe ndoqi studimet n Janin ashtu si edhe Naim e Sami Frashri. Pas djegies s teqeve m 1913-1915, u shprngul n Kajro, pr t'u kthyer n Shqipri vetm pas Lufts I Botrore. Ndihmoi pr organizimin e t tre Kongreseve te Bektashinjve, q u mbajtn n Shqipri n vitet njzet (1921 n Prisht, 1926 n Gjirokastr, dhe 1929 n Kor), t cilt shpun n themelimin e nj bashksie fetare t njohur n vend. Tomori sht autor i t paktn gjasht librave me letrsi apo histori t bektashinjve, ndr to edhe poezi t prkthyera apo origjinale, nj pjes e t cilave sht botuar

    __________________________________________________ _________________

    3 Pr nj studim mbi teqet ekzistuese n kt periudh, kr. F. W. Hasluck 1929, vll. 2.
    __________________________________________________ _________________

    me pseudonimin Ali Tyrabiu (4). Me shkrimet e tij ai u vu kundr do shfaqjeje t fanatizmit fetar dhe u prpoq t bashkrendonte elemente kristiane dhe bektashiane. Tomori qe ndr t rrallt autor bektashinj q braktisn alfabetin arab e q prdorn n botime alfabetin latin, ndryshim ky q ia vlen t theksohet. Disa nga veprat e tij doln n gazeta e revista t kohs. M 1947 u akuzua pr spiunazh, u dnua me vdekje e u ekzekutua. I fundit i poetve bektashinj t ksaj tradite sht Ibrahim Hasnaj (1912-1995) nga Tirana, i cili prdor pseudonimet Hima, Bardhyl Nizami, Cen Qytyku etj. Hasnaj, i cili prmendet edhe pr rizbulimin q i bri poetit bektashian t fillimit te shekullit t nntmbdhjet Zenel Bastari, u b vet bektashi m 1937, viti kur nisi t shkruaj vjersha. Ka qen sekretar i prgjithshm i bashksis bektashiane t paralufts dhe kryeredaktor i periodikut bektashi Djersa, q doli n tet numra deri m 1947. Ibrahim Hasnaj u burgos dhe kaloi dhjet vjet, nga viti 1947 deri m 1957, n burg n Tiran, n fillim n nj qeli me shkrimtart Petro Marko, Andrea Varfi dhe Mitrush Kuteli, pastaj vuajti edhe pes vjet t tjera internim. sht autori i tre vllimeve ende t pabotuar me poezi mistike t frymzimit bektashi: Un dhe ndiesit e mia, 1939, Lot skamnorsh, 1940, dhe Rreze t zjarrta, 1980. sht e qart se kto vllime, t shkruara me alfabetin latin, u mbajtn fshehur n periudhn e gjat kur feja prndiqej n Shqipri dhe do shprehje letrare e saj ishte me rrezik t madh. Me heqjen m n fund t ndalimit t fes, shtatdhjetvjeari Ibrahim Hasnaj u zgjodh Kryetar i Komitetit t prkohshm t bashksis bektashiane, e cila u rithemelua me solemnitet n Tiran m 27 janar 1991.

    Edhe pse n vitet '30 bektashinjt ia kishin dal mban pak e nga pak q t njiheshin plotsisht si bashksi fetare, ata nga ana kulturore kishin rn mjaft. Plakitja dhe djegia e teqeve t Shqipris jugore nga ekstremistt grek gjat Lufts Ballkanike dhe Lufts I Botrore qen nj humbje kulturore e pamat nga e cila letrsia e bektashinjve nuk e mori veten kurr. Prve ksaj, kalimi n prdorimin e alfabetit latin, i cili jepte mundsi m t mdha pr botimin dhe prhapjen masive t veprave letrare e fetare, u b n shkall t pamjaftueshme. Madje, ishte padyshim paaftsia e asaj q kishte mbetur nga letrsia bektashiane pr t'iu prshtatur alfabetit latin dhe mnyrave bashkkohore t botimit, q dha shenjn e vdekjes s saj prfundimtare.

    Edhe pse grupi m i fort, bektashinjt nuk ishin i vetmi sekt dervishsh (5) i prkushtuar poezis fetare me alfabet arab. Dervish Salihu (vitet 1820 - vitet 1890), lindur n fshatin Libizhd t Hasit afr Prizrenit, i prkiste sektit Kadiri. U rrit n Rahovec, ku shehu i teqes s atjeshme vuri re prirjen dhe interesimin pr filozofi e misticizm, prandaj e drgoi n Koan, n Maqedonin lindore, pr t vazhduar shkolln si kadiri te Myhliz Dedja. Atje u b dervish dhe u kthye n vendlindje n Libizhd t Hasit pr t hapur nj teqe kadiri. N mosh t thyer mbshteti fuqishm Lidhjen e Prizrenit dhe pati shum prkrahs, ndr ta edhe nj figur politike si Bajram Curri (1862-1925). Ndonse dorshkrimet me poezit e tij humbn t gjitha, sidomos gjat luftrave ballkanike, disa vjersha jan ruajtur n liturgjin e sektit Alevi. I biri i Dervish Salihut, Sheh Kadria, (vd. rreth v. 1903), ishte nj tjetr poet Kadiri dhe figur e shquar, q u vra n Gjakov rreth vitit 1903. Nga Sheh Emini i Sadive (vd. 1918), figur udhheqse fetare e politike nga Gjakova, pr t cilin thuhet se ka qen i pari i nj teqeje t

    __________________________________________________ _________________

    4 kr. Tomori 1924, 1927, 1928, 1929, 1934, 1935.

    5 Ndr sektet e tjera t dervishve q kan qen aktiv ndr shqiptart, qoft n Shqipri e qoft n Kosov, jan: Bedevi, Desuki, Halveti, Kadiri, Melami, Mevlevi, Nakshibendi, Rufai, Sa'di, Shahzeli, Sinani, Tixhani dhe Xhelveti. Nga t dhnat del se m 1976 ende ishin n Kosov shtatdhjet e gjasht teqe (kr. Glasnik vrhovnog islamskog starješinstva 39/3, 1976, f. 299).

    __________________________________________________ _________________


    atjeshme pr shtatdhjetepes vjet me rradh, kemi nj fragment vjershe fetare me titull Thirr me zemr. Sheh Jonuzi (1848-1909), i njohur edhe me emrin Hajdar e me pseudonimin Sabri, ka qen nj dervish Melami nga Jashanica e Toplics n Kosov. Studioi pr teologji n Stamboll dhe u kthye n Kosov pr t hapur nj shkoll n Suhadollin e Ult afr Mitrovics, ku msimi jepej n gjuhn shqipe, pun q asokohe bhej krejt fshehurazi. Shpesh ra n konflikt me autoritetet shtetrore e fetare t kohs dhe u prndoq mjaft. Sheh Jonuzi sht autor i nnt ilahi-ve, nj elifi-e, d.m.th. nj prmbledhje me njzet e nnt vjersha pr t msuar alfabetin arab, si dhe i rreth dhjet vjershave t tjera. (6)

    Letrsia myslimane n Shqipri e madje letrsia shqiptare n prgjithsi ishte privilegj vetm i meshkujve dhe, me pak prjashtime, kshtu do t mbetej deri n vitet 1960. Megjithat, n zgrip t shekullit, biem n gjurmt e asaj q mund t quhet e para poete femr n Shqipri, Nesibeja nga Gjirokastra, autorja e nj kasideje (arab. qasde 'od historike') me tridhjetenj strofa katrshe, q mban datn 1897 [1313 A.H.], e q flet pr betejn n kufirin jugor t Shqipris. N njrn nga kto prpjekje t zakonshme kufitare grekt kishin bombarduar Sarandn dhe me sa duket po krcnonin Gjirokastrn vet. Kasideja apo gjyfteja e Nesibes u zbulua n vitet 1950 nga Osman Myderrizi n nj dorshkrim (7) prej 48 faqesh q prmban njzet e pes vjersha autorsh t ndryshm, ndr ta Nezim Frakulla, e q kaloi npr Shkodr e Durrs pr t prfunduar n Tiran. Megjithat, mundet q emri Nesibe sht vetm nj gabim ortografik pr ndonj Nesib mashkull; bile kemi poetin e quajtur Nesib Mezini, ndonse ky, n njrn nga vjershat e tij, e kshillon Nesiben "t'i ler kasidet rehat". Sidoqoft, pr jetn e saj nuk dihet gj tjetr. N dorshkrimin n fjal gjenden edhe disa vjersha me tema historike, ndonse jo t po atij niveli, t nj far Abdulhamidi nga Gjirokastra, si dhe poezi fetare me frymzim bektashian nga Hoxh Dobi, t dy padyshim n zgrip t shekullit.

    Tradita orientale e mevlud-it (8), poezi fetare festive pr lindjen e profetit Muhamed, pr t ciln sht br fjal n krijimtarin letrare t autorve shqiptar m t hershm, sidomos Hasan Zyko Kamberi, Abdullah Sulejman Konispoli dhe Ismail Floqi, vazhdoi t'u plqej nj numri autorsh mysliman gjat gjith gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet e madje n shekullin e njzet (9). Burim m i drejtprdrejt frymzimi pr shkrimtart shqiptar mbeti mevludi i famshm i poetit turk Sulejman elebi (10) (vd. 1422). Hafz Ali Ulqinaku (1853- 1913), shkrimtar mysliman nga Ulqini (sikundr e thot edhe mbiemri), port me popullsi shqipfolse n bregdetin malazez, bri nj prkthim t mevludit t elebiut, t titulluar thjesht Ter—ume-i mevlud 'al lisn-i arnavd (Prkthim i mevludi n gjuhn shqipe), t cilin e botoi n Stamboll n fillim t vitit 1878 [1295 A.H.]. Ulqinaku qe edhe autori i disa prkthimeve t tjera nga turqishtja si dhe i nj fjalori t madh turqisht-shqip, shqip-turqisht (11), t hartuar n alfabet arab aty nga viti 1897. Pjesa turqisht-shqip e fjalorit prbn 915 faqe, ndrsa pjesa e dyt shqip-turqisht, origjinali i s cils ruhet, prfshin vetm 168 faqe me rreth 4000 leksema t

    __________________________________________________ _________________


    6 kr. Pirraku 1979, f. 207-217.

    7 kr. Myderrizi 1959.

    8 Pr mevludin, kr. Lamaj 1982.

    9 kr. Kaleshi 1958.

    10 kr. MacCallum 1943. Mevlude vendse ka edhe n serbisht, greqisht dhe erkezisht.

    11 kr. Myderrizi 1961.

    __________________________________________________ _________________

    ndryshme t shqipes. Edhe Tahir efendi Halil Popova (1856?-1949), i njohur edhe si Mehmet Tahir efendiu, nga fshati Popov afr Vushtrriss n Kosov, ka shkruar nj mevlud duke u mbshtetur te ai i elebiut dhe arriti ta botoj n Stamboll aty rreth vitit 1876 (12). Mevludi i Popovs, pr t cilin thuhet se sht knduar gjersisht n qarqet myslimane t Kosovs deri von, si dhe ai i Ulqinakut jan ksisoj m t hershmet vepra n gjuhn shqipe t botuara me alfabet arab, plot nj dhjetvjear para variantit t ripunuar me alfabet latin nga Jani Vretoja t Ervehes s Muhamet Kyykut, t shkruar n fillim n alfabet arab m 1820. Mevlude t tjera, qoft origjinale apo prkthime t elebiut, dihet se jan shkruar shqip nga njerz t lindur n shekullin e nntmbdhjet, si Haxhi ikoja nga Kora, Tahir efendi Lluka (vd. 1908), Hafz Ali Kora (13) (1874-1957), antar i Kshillit t Lart t Sheriatit (mevludi q mban datn 1909), dhe Hafz Abdullah Smlaku, mevludi i t cilit pati katr botime, i fundit n Kor m 1944. Hafiz Ibrahim Dalliu (1878-1952), shkrimtar i njohur pr satirn e tij therse dhe botues i gazets s prjavshme Dajti nga 1923 deri m 1926, ishte autori i nj mevludi prej 250 faqesh, m i gjati n dialektin gegrisht.

  18. #38
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    8.2 Rnia e tradits myslimane



    Pothuajse t gjith autort e mbetur t letrsis myslimane t shekullit t njzet q njohim sot jan nga Kosova. Njri nga m pjellort ndr ta ka qen Hilmi Abdyl Maliqi (14) (1856?-1928), i njohur edhe si Sheh Mala i Rahovecit apo Sheh Maliqi. Ka lindur n Kopila Gllav afr Rahovecit dhe mori nj shkollim t mir n Rahovec dhe n medresen e Mehmet Pashs n Prizren, duke msuar jo vetm shqipen e serbo-kroatishten, por edhe turqishten, persishten dhe arabishten. Poezia e tij mistike, prshkruese dhe sentimentale n nj divan prej shtatdhjet e shtat vjershash, ende pjesa m e madhe e pabotuar, shnon nj kalim nga poezia orientale tradicionale n poezin e periudhs s von t Rilindjes. Maliqi sht autor edhe i gjashtmbdhjet risaleteve apo letrave fetare dhe i disa prkthimeve nga turqishtja, persishtja dhe arabishtja, ndr to edhe nj prkthim katrqind-faqesh i Wridt t poetit, juristit dhe kryengritsit arab Bedr ed-Dn nga Samauna (1358-1416).

    Thuhet se dorshkrimet e Maliqit ruhen n teqen e Rahovecit. Bashkkohsi i Maliqit Haxhi Ymer Lutfi Paarizi (15) (1871-1929) ishte poet dhe klerik mistik nga Prizreni q ndoqi studimet n medresen Fatih n Stamboll. Ndonse i mbrujtur me traditn islame, ai e prshndeti Revolucionin e Tetorit dhe mbshteti Partin Komuniste t sapoformuar n Shkup q m 1920, veprimtari q e vuri n konflikt me policin serbe. Nxns i shquar i Hilmi Maliqit ka qen Shaip Zurnaxhiu (1884-1951), nj dervish melami nga fshati Mamush. Ai sht autor i shtatmbdhjet vjershave shqip, njzet n turqisht dhe pes n serbokroatisht, t gjitha t shkruara me alfabet arab. Poezia e tij me ngarkes t mir emocionale e me nj shqipe pak t przier me fjalor oriental prfshin tema fetare dhe lirika dashurie.

    __________________________________________________ _________________

    12 kr. Kaleshi 1956, 1958, dhe Shuteriqi 1976, f. 206.

    13 kr. I. D. Hoxha 1996.

    14 kr. M. Krasniqi 1953, Pirraku 1979, f. 226-235, dhe pr nj studim gjuhsor Ajeti 1966 dhe 1985, vll. 2, f. 217-248.

    15 kr. M. Krasniqi 1955 dhe Kaleshi 1962.
    __________________________________________________ _________________

    Edhe pse alfabeti arab ishte prdorur pr shqipen pr gati dy shekuj, ai kurr nuk i shkoi plotsisht pr shtat sistemit fonologjik t shqipes dhe kishte raste q shkaktonte keqkuptime pr lexuesin pa prvoj. Rexhep Voka (16) (1847-1917), studiues nga Tetova, iu prkushtua ktij problemi dhe propozoi nj alfabet me shkronja arabe t prbr prej dyzetekatr shkronjash, bashktingllore e zanore, t cilin e botoi n librin e tij Elifbaja shqip, Stamboll 1911 [1327 A.H.] (Abc-ja shqip). Rexhep Voka, lindur n fshatin Shipkovic t rajonit gjersisht shqipfols n Tetov, i nisi studimet n Stamboll m 1868 ku dhe m von punoi si msues dhe gazetar. U kthye n Tetov m 1895 dhe u aktivizua si myfti n Manastir gjat revolucionit t xhonturqve si dhe antar i shoqris Bashkimi. Voka sht autor i tri veprave t tjera t shquara: Vendimet e Kongresit t Dibrs, Manastir 1909 [A.H. 1325];Mendime, Stamboll 1911 [A.H. 1328], n t ciln parashtron gjendjen e prapambetur t Shqipris dhe nevojn pr arsim; dhe Arnavude mfessal ilmihal, Stamboll 1911 (Abetare shqip pr fen). Alfabeti i Rexhep Voks nuk kaloi pa u ndjer dhe u prdor nj vit pas botimit nga nj i quajtur Fadil Bodinaku (17) (1870?-1932) ose Fazili nga Tirana, i cili shtypi nj gramatik 32-faqesh t shqipes me titullin turqisht Sarfi iptidai arnavudi, Stamboll 1911 (Gramatik elementare e shqipes). Por n kt koh, shkrimi i shqipes me alfabet arab pr veprat jofetare i pati ditt t numruara.

    Po nga kjo periudh kemi nj numr poetsh mysliman pak t njohur, nga t cilt vetm pak vjersha kan ardhur deri n ditt tona. Ndr ta jan: Dervish Veseli (1887-1950) nga Rahoveci, i cili ka br shum udhtime n Lindjen e Afrme dhe vdiq nga nj aksident n teqen e madhe Sadiu n Gjakov m 1950; Hafiz Imer Shemsiu (1893-1945), imam n Talinovc, q hapi nj shkoll fillore n gjuhn shqipe n Sazli-Talinovc dhe nga tridhjet vjershat fetare t muara t t cilit kemi vetm tri; Dervish Idrizi, kova nga Gjakova dhe autor i nj vjershe me dat 1908; msuesi Faik Maloku (1900-1935), i njohur edhe si Faik efendiu nga Prishtina, Sheh Osmoni i Junikut nga t cilt kemi nga nj vjersh; dhe Hafiz Islami (rreth v. 1910 - rreth v. 1934), pseudonim i Islam Mehmet Bytyqit, nga fshati Mllanaviq i Llapushs, i cili pas studimeve fetare n Gjakov nn Fahri Efendiun vdiq i ri gjat shrbimit ushtarak n Slloveni. Edhe nj i quajtur Sheh Ahmedi nga Shkodra, dervish i sektit Rufai, ka qen pak i njohur deri von, kur njzet e tre nga vjershat e tij me tema fetare apo me frym t holl kombtare u zbuluan n nj dorshkrim n Strellc t Eprm afr Deanit (18). Sheh Hyseni i Halvetive (1873-1926) ka qen studiues feje i sektit Halveti n Prizren dhe nga ai kemi nj ilahi (himn fetar) me njzetekatr vargje pa kurrfar vlere letrare apo teologjike t veant. Me sa duket, asgj nuk ka mbetur nga veprat e Azem Efendi Ollurit (1825-1913) nga Kroimiroc n Kosov ose nga bashkkohsi i tij Hasan Efendi Hoti prej Drenice t Kosovs, divanin shqip t t cilit e ka pasur i biri deri m 1945 (19).

    Dy poet aktiv n vitet 1930 e 1940 i japin fund dhe e mbyllin historin e letrsis shqipe me alfabet arab. Vejsel Xhelaludin Guta (1900-1979) ka lindur n fshatin Zaskok afr Ferizajt n Kosov; studioi n medresen e Mehmet Pashs n Prizren, ku msoi arabishten dhe persishten. M von shrbeu si imam dhe msues shkolle n Vojnoc afr Shtimes. Nga poezia e tij kemi pes ilahi dhe nj vjersh tjetr t vitit 1942. Mulla Hysein Hysni Statovci (l. 1900), lindur n Batllav, jetoi n Prishtin dhe Podujev, ku edhe shrbeu si nndrejtor i shkolls fillore myslimane t hapur nga Faik Maloku, q prmendm m sipr. Ai mori pjes n jetn

    __________________________________________________ _________________

    16 kr. Kaleshi 1956, f. 372-383, Pirraku 1979, f. 221-225, dhe Voka 1991.

    17 kr. Kaleshi 1956, f. 383.

    18 kr. Salihu 1987, f. 436.

    19 kr. Pirraku 1979, f. 204-206.
    __________________________________________________ _________________

    politike e shoqrore t Kosovs s paralufts dhe ishte lufttar i flakt pr msimdhnien n gjuhn shqipe. Shkroi vjersha midis viteve 1935 dhe 1947.

    Me kta dy poet t fundit fetar, ende aktiv gjat Lufts s Dyt Botrore, tradita e shkrimit shqip Alhamiado (span. aljamiado) merr fund nj her e mir. Edhe pse letrsia shqiptare me alfabet arab kishte qen gjithmon e ndikuar fuqishm nga Islami dhe traditat kulturore t Orientit, n shekullin e njzet ajo ishte kthyer n nj veprimtari fetare e liturgjike t kohs s lir, e ushtruar thuajse vetm nga dervish, imam dhe klerik vendor, kryesisht n Kosov. Edhe pse anakronike n vetvete, ajo e ruajti njfar flake t kulturs shqiptare n Jugosllavin jugore n nj koh kur librat dhe shkollimi n gjuhn shqipe as mund t mendoheshin e kur njerzit q e mbronin haptas kt shtje u nnshtroheshin menjher prndjekjeve t egra t autoriteteve serbe. N nj atmosfer t till t rnd shtypse, kjo letrsi Alhamiado u shrbeu shkrimtarve shqiptar si liman shptimi, meq alfabeti i saj arab dhe karakteri i dukshm fetar e bnin tepr t largt e tepr t mbyllur pr sulmet dhe shtypjen e mundshme nga ana e autoriteteve t Beogradit; e bnin nj bot t pakuptueshme misticizmi oriental t ushqyer n teqet e veuara, xhamit dhe medreset nga nj pakic myslimane n dukje pa shkoll, pa pasuri e jo fort e kuptueshme brenda mbretris kristiane t sllavve t jugut.

    Vepra t tjera myslimane me alfabet arab jan shkruar pa dyshim midis dy luftrave edhe n Shqipri, krahas letrsis 's vrtet' me alfabet latin, q u zhvillua me vrull, por pak gjurm t s pars kan dal n drit. sht e sigurt q krijime t tilla me alfabet arab, qoft me pretendime letrare apo jo, jan zhdukur ose kan humbur gjat fushats revolucionare pr heqjen e fes n Shqipri m 1967, e cila shpuri n fakt n shkatrrimin fizik t t gjitha xhamive, teqeve, kishave dhe manastireve n mbar vendin. Mendimi i prgjithshm sot n Shqipri sht se shum vepra arti kan prfunduar thjesht n koshin e plehrave ose jan djegur. Me sa duket t tri vllimet me vjersha t poetit bektashi Ibrahim Hasnaj bjn nj prjashtim. Vitet q vijn do t tregojn se far tjetr ka mbetur nga kjo tradit letrare e shuar.

  19. #39
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9. PERIUDHA E RILINDJES.
    LETRSIA E ZGJIMIT KOMBTAR SHQIPTAR






    9.1 Fillimet e ndrgjegjes kombtare (1830-1850)




    Tatpjeta graduale politike dhe ekonomike e Perandoris Osmane n shekullin e tetmbdhjet, e shoqruar me nj shprbrje t ngadalshme por t vazhdueshme territoriale, krijoi nj zbraztsi pushteti n Shqipri. Kjo shpuri n formimin e dy pashallqeve gjysmautonome: ai i Shkodrs n veri, i sunduar nga dera e Bushatllinjve dhe ai i Janins n jug, i cili m 1787 ra nn sundimin e fort e t ashpr t Ali pash Tepelens (1741-1822), i njohur edhe si Asllani i Janins (1). Ndrsa autonomia e pashallkut t Shkodrs mori fund me vdekjen e Kara Mahmud pashs m 1796, Ali pasha, duke prdorur me shkathtsi e zgjuarsi edhe terrorin edhe diplomacin, ia doli mban t shtrij sundimin e tij deri m 1822.

    Rimarrja e pushtetit nga Sulltani e la Shqiprin nj vend djerr, ku sundonte varfria dhe korrupsioni provincial. Reformat centralizuese t Tanzimatit q u shpalln m 3 nntor 1839 e q synonin modernizimin e krejt Perandoris Osmane, ndeshn n kundrshtimin e vendosur t bejlerve vends n Shqipri, t cilt donin q privilegjet t mos u iknin nga dora. As fiset e prapambetura t veriut, gjithmon skeptike e t pabindura ndaj fardo urdhri q jepnin turqit, nuk do t josheshin nga premtimet pr barazi t prgjithshme apo pr reforma administrative e tatimore. Reformat e Tanzimatit ndikuan sidomos n kto zona malore t thyera, dhe solln nj sr kryengritjesh kundr Ports s Lart, gjat t cilave u hodh e u mboll fara e ides kombtare shqiptare. Lvizja romantike, e cila ndr shum kombe t vogla t Evrops veriore kishte ngjallur vetdijen e identitetit kombtar, nuk do t kishte ndonj jehon t veant ndr shqiptart. Ndrkaq, lufta shqiptare kundr sundimit turk kishte marr tani nj prmas kombtare t qart, sidomos duke par prparimin e br nga fqinjt kristian t Shqipris. Serbia kishte mundur t fitoj nj autonomi t kufizuar si shtet harapagues i Perandoris Osmane m 1817; Vllahia dhe Moldavia, sot Rumania, formuan principata vetqeverisse m 1829, kurse Greqia m 1830 fitoi pavarsin pas lufts s gjat e t prgjakshme t filluar m 1821. Por lufta pr autonomi e sovranitet kulturor n Shqipri do t ecte me nj ritm shum m t ult, dhe kjo kryesisht pr shkak t pranis s islamizmit e sidomos pr mungesn e unitetit brenda vendit.

    Ndrkaq fara e zgjimit kombtar, e fjetur pr nj koh t gjat n Shqipri, kishte nisur t lshoj filiza jo vetm brenda Shqipris, por edhe n ngulimet aktive shqiptare jasht, n Stamboll, Greqi, Rumani, Bullgari dhe Egjipt, si dhe ndr arbresht e Italis s jugut. Zgjimi kulturor, i cili shkonte krahas prise de conscience kombtare e politike, nxiste dhe nnkuptonte nevojn e prdorimit t shqipes n t gjitha fushat e jets, sidomos n shkrim e n shkollim n gjuhn shqipe, t ndaluara nga Porta. Q n fillim lindi problemi i vshtir i gjetjes s nj alfabeti t prshtatshm e t pranueshm nga t gjith, nj barr e rnd q do t vinte n prov t gjith intelektualt lufttar t zgjimit kombtar gjat gjith shekullit t

    __________________________________________________ _________________

    1 Pr Ali pashn, nj nga figurat m interesante n historin shqiptare, i cili veanrisht mahniti djaloshin Lord Bajron, kr. Ibrahim 1827, Boppe 1914, Remrand 1928, Plomer 1936, 1970, Baggally 1938, dhe Christowe 1941.
    __________________________________________________ _________________

    nntmbdhjet e madje edhe n t njzetin (2). Traditat e letrsis s hershme shqiptare t shekujve t gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet, t lidhura ngusht me kishn katolike, qen tretur prej kohsh, dhe bashk me to edhe alfabeti latin. Alfabeti grek i prdorur nga shqiptart ortodoks n jugu dhe alfabeti arab i prdorur nga myslimant nuk i prshtateshin fort mir sistemit tingullor t shqipes e, pr m tepr, secili prej tyre qe i papranueshm pr shqiptart e fes tjetr. Nj nga figurat m t hershme q iu prkushtuan krijimit t nj alfabeti t ri t shqipes e njherazi nj nga t part q formuloi idealet dhe objektivat e lvizjes kombtare shqiptare q n hapat e para t saj ishte Naum Veqilharxhi (3) (1797-1846), i njohur gjithashtu me emrin e tij m t plot Naum Panajot Haxhi Llazar Bredhi. Lindi n nj familje t fshatit Bredh afr Vithkuqit n krahinn e Kors. Pas shkatrrimit t Vithkuqit m 1819 Veqilharxhi, emr q vjen nga turqishtja, emigroi n Rumani n krkim t nj jete m t mir. M 1821 mori pjes n kryengritjen e Vllahis kundr turqve, kurse pjesn tjetr t jets e kaloi si avokat, me sa dim, n portin e Brails n Danub. Thon se vdiq i helmuar n Stamboll nga duart e fanatikve ortodoks grek t lidhur ndoshta me Patrikann e Stambollit. Megjithse kjo mbetet pr t'u vrtetuar, dihet fare mir se Patrikana kundrshtonte vazhdimisht t gjitha manifestimet e ideve kombtare jogreke n Ballkan.

    N nj letr greqisht, q thuhet se ka qarkulluar, Naum Veqilharxhi nnvizonte prapambetjen dhe mjerimin e shqiptarve pr shkak t sundimit shumshekullor turk, dhe vinte n dukje nevojn pr nj alfabet t ri t shqipes si mjet pr t kaprcyer amullin e pr t bashkuar vendin. Rnia morale dhe politike vinte sidomos nga "lnia pas dore e lrimit t gjuhs son kombtare dhe zvendsimi i saj me nj gjuh t huaj". Por si mund t lvrohej gjuha shqipe pa nj alfabet t pranueshm pr shqiptart mysliman, ortodoks e katolik bashk? M 1824 dhe 1825 Veqilharxhi e kishte nisur tashm punn pr nj alfabet t tijin me tridhjet e tre shkronja dhe m 1844 shtypi nj abetare shqip prej tet faqesh. Ky libr i vogl drejtshkrimi, Fort i shkurtr e i prdorim vetar shqip, u shprnda n mbar Shqiprin e jugut, nga Kora n Berat, dhe me sa duket u prit me shum entusiazm. Kjo broshur u zgjerua deri n dyzet e tet faqe n nj botim t dyt po aq t rrall n vitin 1845 me titull Far i ri abtor shqip per djlm nismetore. Nj kopje e ktij libri, prej kohsh kujtuar i humbur, u zbulua nga Shklzen Raa dhe Rexhep Qosja n Bibliotekn Gennadius n Athin dhe u rishtyp m 1983 (4).

    Rndsia e alfabetit t Veqilharxhit, i cili n shikim t par t kujton stilin e shkronjave armene, qndron n faktin se nuk qe lidhur me traditn e ndonj bashksie fetare t caktuar dhe, si krijim politikisht asnjans, mund t kishte gjetur plqimin e t gjith shqiptarve, po t'i kishte br ball provs s kohs. Folkloristi Spiro Dine (1846?-1922) ka pohuar se e kishte msuar alfabetin e Veqilharxhit q fmij n ant e Vithkuqit. Megjithat, jehona e ktij alfabeti origjinal ishte n fakt e kufizuar, pjesrisht pr shkak t vdekjes s parakohshme t autorit nj vit m pas dhe pjesrisht pa dyshim pr arsye voglsirash financiare e teknike. N mesin e shekullit t nntmbdhjet, kur edhe n Ballkan botimet po bnin hapa t mdhenj prpara, nj alfabet i ri krkonte edhe nj komplet t ri tipografik, me shkronja e stile prkatse, ka do t shpinte n shpenzime t paprballueshme nga do botues i mundshm. N kto kushte, ndonse

    __________________________________________________ _________________

    2 Pr historin e alfabetit t shqipes, kr. Rrota 1936, Skendi 1960, Janura 1969, Ibrahim Hoxha 1986 dhe Osmani 1987a.

    3 kr. Islami 1967, 1975, 1977, Shuteriqi 1974, f. 218-268, 1977, f. 310-334, Faensen 1980, f. 22-31, Qosja 1983, 1984, vll. 2, f. 7-34, Osmani 1987b dhe Shushka 1994.

    4 kr. Qosja 1983.
    __________________________________________________ _________________

    fonetikisht i arsyeshm dhe fetarisht asnjans, alfabeti i Veqilharxhit nuk zuri rrnj. Veqilharxhi shquhet si i pari njeri i letrave n shekullin e nntmbdhjet q ka shprehur idealet e lvizjes kombtare n rritje nprmjet qarkores s tij, hyrjes pr abetaren dhe letrave t tij t tjera. Midis letrsis shqiptare dhe synimeve t zgjimit kombtar ishte krijuar nj lidhje e brendshme. Ndihmesa e Veqilharxhit sht tipike pr drejtimin q do t merrte shtrati kryesor i letrsis shqiptare n vitet e tjera t shekullit t nntmbdhjet. Larg nga belles lettres e strholluar e estetve n vendet m fatlume, shkrimi shqip n kt periudh zgjimi kombtar do t bhej mjet i nj populli q luftonte pr identitet dhe afirmim kombtar, madje pr shptimin e kulturs s tij.

  20. #40
    Deny Ignorance Maska e Darius
    Antarsuar
    25-04-2002
    Vendndodhja
    Agartha
    Postime
    13,942
    Faleminderit
    0
    673 falenderime n 479 postime
    9.2 Letrsia katolike shkodrane e mesit t shekullit t nntmbdhjet



    Edhe pse shprehja e idealeve t lvizjes kombtare do t prbnte lan vital t letrave shqipe n shekullin e nntmbdhjet, sidomos n shprthimin e gonxheve t para t gazetaris n gjuhn shqipe, krijimtaria e par letrare e mirfillt n kt periudh lindi nn patronazhin e kishs katolike, po ashtu si kishte ndodhur n shekujt e gjashtmbdhjet e t shtatmbdhjet (5).

    Kisha katolike shqiptare me fuqin q kishte n veri t vendit, kryesisht n Shkodr e n malsi, ishte tradicionalisht e orientuar nga Italia. N mesin e shekullit t nntmbdhjet, edhe katolikt n kt rajon ran nn ndikimin e Austris n Kultusprotektorat-in (6) e saj (protektorati fetar), nj e drejt kjo q Vjena ia kishte rrmbyer Ports gjat nj vargu traktatesh paqeje me sulltant duke filluar q m 1616. Kultusprotektorat-i i rikonfirmuar pas lufts austro-turke t viteve 1683-1699, e autorizonte Austrin t shrbente si mbrojtse e popullsis katolike n Ballkan, ku bnin pjes edhe katolikt e Shqipris s veriut. Gjithmon me qllime politike pragmatiste n mendje m fort se me qllime ungjillizuese altruiste, Austria tani filloi t'i shtoj veprimtarit e veta n kuadrin e protektoratit si mjet pr t ushtruar ndikim politik n Shqiprin e veriut n mnyr q t dobsonte fuqin e Perandoris Osmane nga brenda e t kundrshtonte do ambicje politike q mund t kishin sllavt ortodoks t jugut. Me ndihmn e Austris, n Shqiprin e veriut u ndrtuan e u meremetuan shkolla e kisha, kurse kisha katolike filloi t luaj nj rol m aktiv n fushat e arsimit e t kulturs. Shkodra pa kaluar shum koh do t bhej qendra letrare e kulturore jo vetm pr katolikt shqiptar, q prbnin rreth nj t dhjetn e popullsis t Shqipris, por pr t gjith vendin.

    Edhe pse urdhra t ndryshm t kishs, sidomos Benediktint dhe Dominikant, kishin qen aktiv n Shqipri q n mesjetn e von, ndikimin vendimtar n kulturn shqiptare n shekullin e nntmbdhjet dhe n fillim t shekullit t njzet do ta kishin Franeskant e m pas Jezuitt. Historia e urdhrit Franeskan (7), t themeluar nga Shn Franesku i Asizit (1181-1226) m 1209, e ka zanafilln n Shqipri n vitin 1248, kur nj grup murgjish u soll n kt vend

    __________________________________________________ _________________

    5 Pr letrsin katolike shkodrane, kr. edhe Elsie 1991f.

    6 kr. Ippen 1902, Benna 1954, Schwanda 1965, dhe Schanderl 1971.

    7 Pr franeskant n Shqipri, kr. Schizzo s.a., Fabianich 1930 dhe V. Malaj 1990, 1996.
    __________________________________________________ _________________

    nga misionari Xhovani da Piano Karpine (ital. Giovanni da Piano Carpine, 1182-1252). Nj dokument i dats 1283 prmban nj list manastiresh n Shqipri, kurse n shekullin e katrmbdhjet franeskant, t njohur edhe si Urdhri i Fretrve Minor (lat. Ordo Fratrum Minorum - O.F.M.), kishin themeluar protektoratin e tyre n Durrs, Custodia Durracensis. N mesin e shekullit t nntmbdhjet ky urdhr u b prher e m aktiv n fushn e arsimit e t kulturs. M 1855 ai themeloi nj Shkoll Franeskane, t njohur m von me emrin Illyricum, shkolla e par ku u dha gjuha shqipe. M 1861 u themelua nj Seminar Franeskan ku gjithashtu jepeshin msime shqip. M pas franeskant ngritn nj shtypshkronj, ku shtypn nj numr librash fetar dhe laik shqip, si dhe organe periodike me interes t madh letrar e kulturor si Hylli i Drits, 1913-1944, dhe Zni i Shna Ndout, 1913-1944.

    Urdhri Jezuit, i themeluar nga Shn Injac Lojola (lat. Ignatius Loyola, 1491-1556) m 1534, erdhi n Shqipri shum m von (8). Vetm m 1841 arritn n Shqipri nga Sicilia pr t ngritur nj mision tre misionart e par jezuit italian, ndr ta shkrimtart Zef Gualiata dhe Vinens Bazile. Ndonse erdhi von, Shoqata e Jezusit (lat. Societas Jesu - S.J.) si quhet ky urdhr, luajti nj rol t mueshm n arsimin dhe kulturn e Shqipris veriore pr rreth njqind vjet. Edhe pse objektivat kryesor t Jezuitve ishin strvitja e seminaristve pr t'u br klerik dhe propagandimi i fes, pr ka ata ngritn shkolla, kisha dhe lokale publike, veprimtarit e tyre dhe talentet e tyre intelektuale t fuqishme dhan gjithashtu nj ndihmes t ndjeshme pr ngritjen e nivelit arsimor e kulturor t atdheut t tyre t ri. M 1859 jezuitt hapn Kolegjia Papnore Shqyptare n Shkodr, kurse m 1870 ngritn aty nj shtypshkronj, Shtypshkroja e Zojs s'Paperlyeme, e cila gjasht vjet m pas do t nxirrte librin e saj t par shqip, Dotrina e kerscten, Shkodr 1876, e ngjll Radojs. Deri n vitin 1928, shtypi jezuit kishte botuar gjithsej 471 vepra n shqipe, italishte dhe latinishte. Sikundr franeskant, edhe jezuitt nxorn organe periodike t shquara si Elija i Zemers t'Jezu Krisctit, 1891-1944, q nga viti 1914 e kndej pati emrin Lajmtari i Zemers t'Jezu Krishtit, revist e kulturs fetare; Prparimi, 1914-1916, revist historike dhe shkencore q nuk doli gjat, dhe Leka, 1929-1944, revist e prmuajshme kulturore. M 1877, ata themeluan Kolegjin e Shn Franesk Saverit, i njohur edhe si Kolegja Saveriane (9) n Shkodr, e cila u kthye n nj qendr t madhe t arsimit t lart pr t gjith n Shqipri, duke e vn theksin te arsimi n gjuhn shqipe prve atij n italishte. Kjo shkoll nxori shum figura kombtare dhe shkrimtar t mdhenj shqiptar t fillimit t shekullit t njzet. Ndr figurat q kan studiuar n Kolegjin Saverian jan poeti Ndre Mjeda (1866-1937), shkrimtari dhe publicisti Faik Konica (1875-1942), udhheqsi politik dhe shkrimtari Luigj Gurakuqi (1879-1925), poeti dhe folkloristi Vinenc Prenushi (1885-1949), poeti, prozatori dhe studiuesi Ernest Koliqi (1903-1975), dramaturgu Kol Jakova (l. 1916), revolucionari komunist dhe shkrimtari Qemal Stafa (1921-1942) dhe poeti e kritiku Mark Gurakuqi (1922-1970).

    Ishin kta shqiptar me shkollim katolik e deri diku edhe klerikt italian t vendosur tani me banim n Shqiprin veriore, q filluan n mesin e shekullit t nntmbdhjet t krijojn bazat e nj letrsie t re shqiptare. Kjo letrsi me frymzim fetar prfshinte poezi, q n fillim ishin imitime, dhe prkthime nga poezia italiane e latine, kurse m von, ndonse n mas m t vogl, proz dhe dram. Ajo madje u b nxitje pr nj pjes t mir t letrsis shqiptare t shekullit t njzet e deri n Luftn e Dyt Botrore. Poeti m i hershm katolik i shekullit t nntmbdhjet ishte Pjetr Zarishi (10) (1806-

    __________________________________________________ _________________

    8 Pr urdhrin Jezuit n Shqipri, kr. Jesuits... 1988.

    9 kr. Kolegja... 1928.

    10 kr. F. Fishta 1940c, Ressuli 1941, f. 142-152, dhe obani 1988, f. 5-52.
    __________________________________________________ _________________

    1866) nga fshati Blinisht i krahins s Zadrims. Studioi pr prift n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom dhe u kthye n Shqipri pr t punuar si prift fshati. M pas Zarishi u b abat n krahinn me popullsi krejt katolike t Mirdits dhe vdiq n Kallmet t Zadrims s tij. Ai sht kryesisht, por jo trsisht, autor vjershash fetare q i shkruante duke thurur bukur elemente t huaja (italisht, latinisht dhe turqisht) me elemente vends t Shqipris s Veriut. Ai gjithashtu ishte i pari q prdori e pastaj prhapi nj numr metrash poetik, p.sh. njmbdhjetrrokshin dhe vargun e Safos, ende t panjohura nga poezia shqiptare. Disa nga krijimet e tij poetike u botuan m von n revistn e Shkodrs Hylli i Drits, por shum t tjera mbetn t pabotuara.

    ngjll Radoja (11) (1820-1880) nga Shkodra, i njohur italisht si Dom Angelo Radoja, ishte nj tjetr prift katolik q studioi n Kolegjin e Propaganda Fides n Rom. Si edhe shum shkrimtar t tjer katolik shkodran ai u nxit pr t shkruar jo vetm nga edukimi fetar, por edhe nga ndjenja kombtare. Flitet se Radojn e kan helmuar pikrisht pr angazhim e tij n shtjen kombtare. Radoja sht autor veprash fetare shqip dhe prkthimesh, nga t cilat sot kemi tre: Jesu Criscti n'semer t'mesctaarit, Rom 1862 (Jezu Krisht n zemr t meshtarit); Concilli i Dhut Scciypniis baamun n'viet 1703 n'coh t'paps scciyptarit Clementit t'Gnimdhettit, Rom 1872 (Kuvendi shqiptar i mbajtur n vitin 1703 n kohn e Paps shqiptar Klementi XI), nj prkthim i ri shqip i dokumenteve t t famshmit Kuvendi i Arbnit m 1703; dhe Dotrina e kerscten me msime e me spieghime, Shkodr 1876. Kjo e fundit thuhet se prbnte t vetmin katekizm t hershm origjinal n shqipe, pr vet faktin se Doktrinat Kristiane t mparshme, si ato t Pjetr Budit (1618), Bernard de Kuintianos (1675) dhe Zef Gualiats (1845), kishin qen t gjitha prkthime t 'katekizms s vogl' t Shn Robert Belarminit.

    Nj autor tjetr prozash t hershme fetare n gjuhn shqipe ishte Dario Buareli (ital. Dario Bucciarelli, 1827-1878). Prift dhe misionar franeskan i lindur n Kastelpiano m 4 prill 1827, Buareli u emrua nga Piu IX m 1860 ipeshkv i Pultit, kurse katr vjet m pas u b kryeipeshkv n Shkup. Ai sht autori i Udha e sceites cryc' e tiera pun' t'divocme, Rom 1862 (Udha e kryqit t shenjt dhe t tjera pun t devotshme), nj prmbledhje prej 276 faqesh rrfimesh fetare t mbshtetura n jetn e shenjtorve. Ai shkroi edhe nj gramatik t shqipes n italishte, dorshkrimi i s cils ka qen ruajtur deri von n Shkodr.

    Ndr poett e tradits shkodrane t shekullit t nntmbdhjet, por me nivel m t lart artistik se t tjert, sht Leonardo De Martino (12) (1830-1923) nga fshati Grei i Kampanjs n krahinn e Avelinos. Ai u drgua si prift franeskan n Shkodr me pun misionare m 1865. Atje, duke pas siguruar mbshtetjen e ministrit italian t arsimit, Franesk Krispi, i cili ishte arbresh, De Martino mori pjes aktive n hapjen e s pars shkoll italiane n Shqipri. N pjesn m t madhe t kohs s shrbimit n Shqiprin veriore ai punoi n dioqezn e Zadrims dhe Lezhs. Pr nj far kohe shrbeu si sekretar i Prenk pashs, princ i Mirdits, dhe ishte kujdestar i t birit Prenk Bib Doda (1858-1920). Ai ishte gjithashtu msues i Gjergj Fishts (1871-1940) n rini, i cili do ta ngrinte traditn e poezis s Shqipris veriore n maja m t larta. De Martino u largua nga Shqipria n fund t shekullit, ose pr t dal n pension ose nn ndikimin e vazhdueshm t qeveris austro-hungareze, e cila po vendoste juridiksionin e saj t Kultusprotektorat-it, dhe vdiq n moshn nntdhjetetre vje n kuvendin e Sarnos n Itali m 12 korrik 1923.

    Leonardo De Martino ishte poet i lindur, talenti poetik i t cilit habiti shum nga bashkkohsit, sidomos ngaq nuk shkruante n gjuhn amtare, por n dialektin geg t Shqipris s veriut, q e pati msuar gjat dyzet vjetve si misionar atje. Ai sht autor prkthimesh n shqipe nga literatura fetare italiane dhe autor poezish me frymzim kryesisht
    __________________________________________________ _________________

    11 kr. Ressuli 1941, f. 152-157.

    12 kr. F. Fishta 1940a.

    __________________________________________________ _________________

Faqja 2 prej 6 FillimFillim 1234 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 10:20
  2. Video e ushtarve grek n Internet indinjon shqiptart
    Nga Ingenuous n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 207
    Postimi i Fundit: 22-09-2011, 15:58
  3. Letersia Shqiptare
    Nga new-man n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-01-2009, 12:28
  4. Mesjeta e hershme shqiptare
    Nga DYDRINAS n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-11-2006, 15:10
  5. Rruga e modernitetit dhe koha e art e letrsis shqiptare
    Nga Eni n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 16-10-2002, 15:04

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •