Projekti "Shtraus" dhe " shansi i humbur"

far ndodhi n vitet 80, kur gjermant dhe shqiptart (ri)vendosnin marrdhniet diplomatike mes tyre



Gjat ketije shkrimi trajtuam marrdhniet, apo m mir kmbimet dypalshe mes shqiptarve e gjermanve, kontributin e tyre t konsiderueshm n shum fusha, duke br ksisoj t mundur shpesh edhe njohjen, dhe pse jo duke ndikuar edhe n prparimin, sado modest, t vendit ton, prkrah kombeve e shteteve t tjera evropiane.

Nga ana tjetr, u ndalm m konkretisht n kmbimet e nivelin e marrdhnieve mes Shqipris dhe shteteve t reja gjermane n realitetet q solli Lufta e Ftoht, ku gjithashtu trajtuam n mnyr kronologjike edhe problematikn q u b, le t themi, "nyja gordiane" pr vendosjen e lidhjeve diplomatike mes Tirans e Bonit prgjat gjith viteve 70 e 80, deri sa mbrritm n hapin final, pra vendosjen e tyre n vjeshtn e vitit 1987.

Por, pikrisht n vitet tetdhjet, t cekura disi tangent, meritojn pr shum arsye, vmendje t veant.

Na duhet t theksojm se do gj, n t dyja shkrimet e mparshme, u referohet thuajse plotsisht burimeve mediatike e dokumentare gjermane, pr t cilat ne, jo domosdoshmrish mund t binim dakord me t gjitha konstatimet q hasen atje, e mund t vihen re edhe lapsuse, sidomos n numrin e par, ku prmendet shekulli i 17-t dhe n kt kontekst, edhe "kurora e Bizantit", e cila sigurisht q nuk prkon me realitetet historike.

Nse do tu riktheheshim pastaj srish viteve tetdhjet, ia vlen t ndalemi n vlersimet e shtypit, analizat e komentet e bra asokohe, t cilat hedhin m shum drit mbi arsyet e shkaqet q uan n vendosjen e ktyre marrdhnieve n nj moment aq t von, sa me t drejt prej shumkujt (megjithse duhet pohuar se n kt aspekt ka pasur edhe ndonj teprim) cilsohen me keqardhje si "Shansi i humbur".

N fakt, kt prcaktim mban si titull edhe nj libr (ese) botuar nga Y. Minxhozi n vitin 1999, i cili rreket t ndrioj me fakte e dshmi konkrete, duke pasur n qendr t vmendjes, periudhn e dy vizitave "private" t personalitetit e mikut t madh t shqiptarve, ish-kryeministrit bavarez, Franc Jozef Shtraus, prkatsisht n vitet 1984 e 1986.

Po ashtu edhe n nj intervist t fundit t dhn n njrn prej mediave shqiptare ditt e fundit, nga i biri i tij, Maks Shtraus, srish ajo ka ndodhi asokohe mes Shqipris e RFGJ-s konsiderohet po kshtu pa mdyshje si "Shansi i humbur". Po kt prcaktim gjejm gjithashtu po t rrmojm edhe n enciklopedit apo referencat q i bjn homazh veprs s Shtrausit, ku nj vend t veant, sigurisht, zn dhe vizitat e tij t famshme n Shqipri.

Por sht pikrisht kjo periudh kur n Tiran u regjistrua edhe njra nga vizitat m spektakolare t nj personaliteti t huaj n Shqipri, ish-ministrit t Jashtm gjerman, Hans-Dietrich Genscher, gjithsesi, pas vendosjes s marrdhnieve diplomatike zyrtare mes dy vendeve, e cila n fakt nuk prbn objektin e shkrimit ton.

***


"Me tri milion banort e saj, Shqipria sht nj vend i vogl. Volumi i xhiros s kmbimeve tregtare me t sht po ashtu i vogl dhe n vitet e fundit ai ka treguar madje edhe nj tendenc n ulje. Kjo pra sht dhe situata e kmbimeve ekonomike mes dy vendeve nga gjysma dyt e viteve tetdhjet, t ciln na e paraqet nj nga pasazhet e saj media gjermane asokohe. M tej: A mos sht Shqipria, me t ciln Boni tashm po vendos marrdhnie diplomatike, nj partner i parndsishm? Kjo sht njra ndr pyetjet kye t ngritura prej gjermanve, e cila gjendet n studimet e analizat e tyre me kt rast.

Qysh n shkurt 1982, nj gazetar gjerman dhe njohs i mir i Ballkanit, Heiko Flottau, n nj shkrim pr "Sueddeutsche Zeitung" t dats 12.02.1982, ksaj pyetjeje i prgjigjej kshtu:

Boni, nprmjet eksporteve me Shqiprin, me siguri nuk korr dot ndonj prfitim t madh. Por n aspektin politik, n rastin e Shqipris, qysh prej trheqjes s kinezve sht ln pa shfrytzuar nj hapsir e madhe. Rendi shoqror e politik i Shqipris sigurisht q nuk u prgjigjet prfytyrimeve perndimore. Ky rend, megjithat, nuk ndryshon shum nga ai i vendeve t tjera socialiste me t cilat Boni me koh ka ndrtuar marrdhnie e kontakte t mira. N politikn e tij pr t ruajtur sa mundet "status-quo"-n n Ballkan dhe t kufizoj ksisoj sa m shum ndikimin e Mosks, Boni n radh t par mbshtetet te Jugosllavia. Por nuk mund t ngrem asnj dyshim se nj Shqipri trsisht e pavarur nga Moska kontribuon n stabilitetin e Ballkanit, po aq sa dhe nj Jugosllavi e paangazhuar. Do t kishte qen nj gabim i rnd politik ta neglizhonim edhe m tej pr nj koh t gjat kt fakt".

Ky sht dhe nj ndr prcaktimet q mbahet si lajtmotiv i gjermanve pr tu paraprir hapave t tyre konkret pr normalizimin e marrdhnieve me Shqiprin. Duhet pohuar nga ana tjetr, se edhe Shqipria e dinte shum mir q, megjithse kishte marrdhnie tashm srish t normalizuara e n nj shkall m t gjer me ish-RDGJ -n, rolin ky n t gjitha marrdhniet me gjermant do ta luante vetm Boni dhe jo Berlini Lindor.

Gjithashtu, n Tiran, prej kohsh tashm ishte artikuluar mendimi se populli gjerman kishte t drejtn e vet t patjetrsueshme t rronte n paqe e i bashkuar, gj e cila deri diku binte n kundrshtim me traktatet e deriathershme dhe gjithashtu konsiderohej si nj tabu.

Por ky qndrim i Tirans, q duhet thn se n kt rast gjente nj referenc shum t mir pr prmbushjen edhe t aspiratave kombtare shqiptare q po ravijzoheshin srish n realitetet e reja pas vdekjes s Titos, gjithsesi kishte mbrritur edhe n vesht e gjermano-perndimorve, t cilt e shihnin si nj detyrim t madh kushtetues arritjen e ribashkimit n nj Gjermani t vetme dhe ksisoj e vlersonin n maksimum qoft edhe nj mbshtetje t vogl q vinte nga nj vend si Shqipria.

Nga ana tjetr, mosangazhimi i Shqipris n ndonj bllok ushtarako-politik, shihej padyshim si nj ogur i mir pr Bonin pr sa u prket synimeve t tij pr t mbajtur sa m larg Moskn dhe ndikimin sovjetik n rajon.

N fakt, si del edhe nga konstatimi i siprprmendur n mediat gjermane, qysh n vitin 1982, RFGJ-ja, por edhe i gjith Perndimi asokohe, pr arritjen e ktij synimi mbshtetej n radh t par te Jugosllavia (gjithsesi, tashm jo m e Titos), por nuk mund t lihej jasht vmendjes, si ishte br deri m tani, edhe Shqipria.

Ndrkoh, pr Shqiprin asokohe gjenden edhe referenca t tilla n faqet e mediave t shkruara e dokumentet arkivore e studimore gjermane, q sigurisht t bjn t mendosh pr nj far frike apo mosbesimi ndaj shqiptarve, pr shkak t standardeve t ulta q ata kishin n demokraci dhe gjithashtu n mentalitetin e tyre t rrnjosur ndr shekuj. Kshtu, ata n vazhdn e ksaj q sapo tham, shkruanin:

A di t thot ndokush m shum pr kontributin q gjermant kan dhn ndr shekuj pr ngritjen e vetdijes kombtare ndr shqiptart dhe pr konstituimin shtetror t ktij vendi?

Kur bie ndonj her fjala pr Shqiprin n Gjermani, ather ajo vrtitet rreth nj konteksti q t orodit disi.

Shqipria ngjan si nj vend ku religjioni, vjedhsit e qent madje u zhdukn me mjete t ashpra e t dhunshme; si nj vend kryene, q sht grindur me t gjith t mdhenjt e ksaj bote, duke ia nisur nga Uashingtoni deri te Moska e Pekini dhe q ka preferuar t hidhet n nj vetizolim total.

Si vend ku lufta e klasave sht e konstituuar me ligj dhe ku praktikohet akoma gjakmarrja, si nxits i lvizjeve irredentiste q krcnojn pr shembull ekzistencn e fqinjit t saj, Jugosllavis, apo si "atdhe ideologjik" i grupeve t pastra marksiste-leniniste t Republiks Federale etj. Kuptohet se grupet ekstremiste majtiste si "Armata e Kuqe", apo grupime t tjera t ngjashme, t cilat ishin prfshir n akte terrori n RFGJ gjat fundviteve shtatdhjet, kishin br q t nxihej disi edhe imazhi i Shqipris si sponsor i menduar i tyre, a n mos t paktn si "atdhe shpirtror ideologjik" i tyre.

M tej, n vlersimet e tyre pr kt hap m t fundit, pra vendosjen e marrdhnieve mes dy vendeve, gjermant theksojn: Shqipria sht dhe vogl e popullsia e saj e pakt n numr, kurse industria e saj e prapambetur dhe ekonomia jo n nivele t dshirueshme. N politikn e jashtme Shqipria duket se ka nj rol t dors s dyt, e izoluar nga pjesa tjetr e bots, e cila nga ana e saj duket sikur e ka mnjanuar at me qllim. A sht nj vend kaq i izoluar n pamje t par, nj partner i parndsishm? A ia vlen t kemi marrdhnie diplomatike me t?

Kto jan pra disa nga pyetjet q lindin pr kt vend, me t cilin Republika Federale Gjermane tashm po lidh marrdhnie diplomatike. Nj gj sht e sigurt: se ka pasur dikur koh n t cilat Shqipria pr gjermant ka qen edhe m e panjohur, e madje m e huaj se sa sot. Kto koh madje nuk jan shum t largta.

Dhe nse marrdhniet e sapolidhura do t ndihmojn q gjermant ti njohin e kuptojn m mir shqiptart- pasardhsit e banorve m t hershm t Ballkanit -ather ato ia kan arritur n thelb qllimit t tyre.


***



N vizitn e tij t par n Shqipri, Franc Jozef Shtraus u largua me duar bosh dhe nga udhheqja shqiptare nuk u arrit t merrej as dhe nj premtim bosh pr vendosjen e marrdhnieve formale zyrtare. "...i bra vetm nj vizit kortezie zvendskryeministrit shqiptar, Manush Myftiu. Ajo skishte asnj rndsi politike. Qndrimi im n Shqipri u kufizua kryesisht vetm te disa vizita n qendra t ndryshme historike e arkeologjike t ktij vendi t uditshm". Kjo ishte ajo ka ai do t thoshte pr vizitn e tij t par pr "Bild Zeitung" m 21 gusht 1984, pr shembull, menjher pas vizits s tij t par.

Ndrkoh, vetm tet muaj pas vizits s tij t par n Tiran vdes Enver Hoxha dhe gjrat n kt aspekt srish dukeshin t ngrira, pasi shqiptart, uditrisht, akoma kmbngulnin tek e njjta pik, me gjith sinjalet e shumta se tashm vendosja e marrdhnieve mes Tirans e Bonit ishte vetm nj formalitet.

Nga fillimi i vitit 1986, n shtypin gjerman e at t huaj nisi t shkruhej edhe mbi takimin e Vjens mes prfaqsuesve gjerman e atyre shqiptar.

Mediat gjermane e kishin vlersuar at takim si nj sukses, pasi ishte marr paraprakisht premtimi i Tirans pr ti dhn OK vendosjes s ktyre marrdhnieve. Mirpo gjrat nuk do t ecnin fjoll dhe srish do t riniste pr t disatn her "telenovela e strzgjatur e pretendimeve pr reparacione", t ciln e artikulonte si n tym, n mnyr t uditshme, shefi fuqiplot i delegacionit shqiptar pr bisedimet me paln gjermane n Vjen, Sofokli Lazri.

Kshtu q edhe takimi, apo m mir takimet e Vjens, do t mbylleshin nj her e mir pa asnj rezultat e marrdhniet do t vendoseshin vetm pas 18 muajsh, kur shumka kishte ndryshuar n objektivat e konceptimet e Gjermanis, duke zhvendosur Shqiprin disa kate m posht n axhendn e saj t veprimit politik.

Kjo, madje do t bhej m evidente n vitet q pasuan, pasi ngjarje t mdha t prmasave historike do t ndodhin pr Gjermanin, por edhe pr Shqiprin e mbar njerzimin.

Do t rrzohej Muri i Berlinit, nga i cili nuk shptoi dot, n nj far mnyre, as Shqipria.


Vizitat e Shtrausit

Kronik e nj dshtimi t paparalajmruar


M 19 maj 1986, pak m shum se dy vjet pas vizits s tij t par n Shqipri, Franc Jozef Shtraus "zbarkon" n aeroportin e Rinasit me nj avion t vogl, t cilin e drejtonte personalisht. Ndryshe nga hera e par, kur ai kishte mbrritur n Shqipri nga kufiri me Malin e Zi, domethn Jugosllavin. N krah kishte me vete edhe at q m von do t cilsohej si "Luani i Bavaris", nxnsin e tij, Edmund Shtoiber, i cili pra do t ngjiste shkallt e karriers e do t bhej m pas Kryeministri i landit, e do t rivalizonte pr postin e kancelarit federal vite m von edhe me Gerhard Shrderin. Megjithse n nj intervist t tijn pr gazetn "Bild" t dats 20 maj 1986 ai shprehej se "...tashm kishte ardhur koha pr vendosjen e marrdhnieve diplomatike mes dy vendeve, pasi Shqipria ka hequr dor nga krkesa e saj pr dmshprblime", srish n bisedat me Kryeministrin arani, uditrisht shfaqen pretendimet e mparshme, duke i argumentuar ato me faktin se" Shqipria, bashk me vendosjen e marrdhnieve diplomatike me RFGJ-n, krkon edhe nj sadisfaksion moral, lidhur me t drejtn e saj t ligjshme pr shtjen e njohjes s dmeve q ajo ka psuar nga Lufta e Dyt Botrore".

Duke krkuar shpjegim pr at q shqiptart kuptonin me termin "sadisfaksion moral", biseda m pas duket se e mrziti Shtrausin, i cili solli me vete edhe nj projekt t vetin, q m pas duhej t bhej realitet n kuadr t bashkpunimit ekonomik gjermano-shqiptar.

Kshtu, qeveria shqiptare duket se e la n hije shtjen e marrdhnieve, e cila, si tham, nuk u mbyll dot me sukses n t dyja vizitat e Shtrausit, po u prqendrua vetm te "projekti Shtraus", duke renditur menjher nj list emergjente nevojash ekonomike, t cilat duhej ti financonte qeveria bavareze.

Aty flitej pr nj projekt afatgjat q kapte harkun e vitit 2020, vlera e t cilit varionte sipas ecuris s projektit, nga 800 milion deri n 2,5 miliard marka gjermane. Por e gjitha kjo dukej si nj komedi, pasi shqiptart morn nj shuplak nga qeveria federale, e cila nuk mund t pranonte t lvronte nj ndihm kaq t madhe, pa vendosur m par marrdhniet diplomatike.

Kto marrdhnie u vendosn vetm n shtator t vitit 1987 (praktikisht n tetor), thuajse nj vit e gjysm pas ardhjes s dyt t Shtrausit n Tiran. Ndrkoh, oferta e par gjermane pr t vendosur marrdhnie me Shqiprin ishte artikuluar plot tetmbdhjet vjet m par. Tashm Shqipria kishte humbur shum koh e bota ishte n prag t ndryshimit. Ajo e kishte kapur trenin e fundit, por ishte shum von, me gjith shpresat e mdha t shqiptarve.


Dr. Bashkurti: Diplomacia shqiptare, miope

Shtrausi parashikoi kolapsin e Bashkimit Sovjetik

Pas vdekjes s Enver Hoxhs, shum analist konstatojn me t drejt se interesimi pr Shqiprin u rrit s teprmi, sidomos i vendeve perndimore. Por, elita politike dhe diplomatike shqiptare ishte asokohe shum e ngurt dhe konservatore, pasi kishte vite q ishte shkputur nga kontaktet me botn e jashtme. Ngaq politika e shtetit t Enver Hoxhs ishte ajo vetizoluese- konstaton n njrn nga vllimet e tij mbi zhvillimet e diplomacis shqiptare ambasadori Lisen Bashkurti, asokohe edhe vzhgues nga afr i atyre zhvillimeve -kjo reflektohej m pas edhe te diplomacia. Ishte shum e vshtir t riaktivizoheshin linja, instrumente dhe njerz t tjer pr ta ar kt rrug. Por nuk ka dyshim se momenti m i rndsishm q dshmon qart iniciativn perndimore ndaj vendit ton asokohe sht dhe mbetet interesimi i Gjermanis Federale.

N fakt, konstaton Bashkurti n veprn e tij, interesi i Shtrausit dhe i Gjermanis nuk kufizohej vetm pr Shqiprin. Para s gjithash, interesi i tyre ishte pr Jugosllavin. Qllimi strategjik i Gjermanis Federale ishte t bashkonte dy Gjermanit, t ndara pas Lufts s Dyt Botrore. Pengesa baz pr arritjen e ktij qllimi ishte pra Bashkimi Sovjetik, ndaj dhe ky vend duhej dobsuar jo me mjete ofensive e t dukshme, por n nj mnyr m fine. Kjo do t arrihej nprmjet dy rrugve: dobsimit t tij t brendshm nga pikpamja ekonomike, por edhe nprmjet shkputjes s aleatve t tij rajonal.

Shtrausi mund t konstatohet lehtsisht se kishte informacion t bollshm mbi zhvillimet politike n Bashkimin Sovjetik. Ai kishte arsye t mendonte se kishte nisur degradimi i brendshm politik dhe ekonomik. Por nuk hasej ky mendim ndrkoh te pala shqiptare, q besonte akoma se BRSS ishte nj fuqi e madhe globale q vazhdonte t fuqizohej, duke u br m agresive n marrdhniet ndrkombtare, konstaton Dr. Lisen Bashkurti.


far prfaqsonte Shtrausi?

Vet Shtrausi ishte prfaqsues i nj rryme politike konservatore q binte n kundrshtim me idet e mbrojtura nga nj rrym m liberale e m tolerante ndaj Bashkimit Sovjetik e satelitve t tij, t prfaqsuar m s shumti nga Vili Brandt apo dhe Hans Dietrich Genscher, i cili ishte ministr i Jashtm n qeverin federale t udhhequr nga Helmut Kohl. Ai ishte pr "prekjen e zonave t influencs sovjetike", le t themi kshtu, duke u prpjekur t joshte sa m shum pas vetes vendet e Evrops Qendrore e Lindore, q ai i ndjente se e shihnin Gjermanin si shembullin e partnerit real ekonomiko-politik t s ardhmes.


Gjermant dhe shqiptart n 1987:

Pr Jugosllavin posttitiste jemi n nj mendje


Nj shtje tjetr q prekte interesin e dy palve gjat vizitave t Shtrausit ishte Jugosllavia posttitiste, ku kt radh pati dhe prputhje t plot mendimesh mes Kryeministrit bavarez dhe linjs s politiks shqiptare asokohe. N kt rast, t dyja palt mendonin se Jugosllavia e pastitos do shkonte shum shpejt drejt krijimit t tensioneve t mdha t mbarsura me konflikte etnike, por edhe problemin e madh q shfaqej n horizont, t interesave q lidheshin me pagimin e borxhit dhe t kredive t mdha q Jugosllavia u kishte marr vendeve perndimore dhe q po ballafaqohej me krkesat insistuese t Fondit Monetar Ndrkombtar.




"N politikn e tij pr t ruajtur sa mundet status-quo-n n Ballkan dhe t kufizoj ksisoj sa m shum ndikimin e Mosks, Boni n radh t par mbshtetet te Jugosllavia. Por nuk mund t ngrem asnj dyshim, se nj Shqipri trsisht e pavarur nga Moska kontribuon n stabilitetin e Ballkanit, po aq sa dhe nj Jugosllavi e paangazhuar. Do t kishte qen nj gabim i rnd politik ta neglizhonim edhe m tej pr nj koh t gjat kt fakt"

gazeta-shqip