Marre nga Tema, 23 shkurt 2007

Botohet vllimi i dyt "Antologji e plagve nn terrorin komunist"

Me nj t kaluar q sht ende e pranishme

Dhurata Hamzai

Ndikimet e komunizmit ende po ln gjurm t thella n mentalitetin shqiptar. I par n kt rrafsh dalja e vllimit t dyt t librit "Antologjia e plagve" nn terrorin komunist ve funksionit dokumentues e atij sintetizues ka dhe nj funksion t tret t rndsishm: Sensibilizimin e shoqris s sotme shqiptare lidhur me nj t kaluar q sht ende e pranishme. Ndrsa n vllimin e par prej 628 faqesh, botuar n vitin 2005, jan angazhuar disa autor si Agim Musta, Visar Zhiti, Tanush Mulleti e Enver Lepenica, kt her peshn m t madhe t ktij libri e kane mbajtur autoret Agim Musta dhe Enver Memisha. Musta pohon se nuk e mohon ndihmesn e autorve, miqve dhe institucioneve t cilat i kan ofruar materialet, dokumente dhe arkivat e duhura. Ndrkoh ata do t jen edhe t pranishm n vllimin e dyt t "Antologjis s plagve nn terrorrin komunist". Nj prej kritereve t prfshirjes n kt antologji ka qen prania n t e autorve t persekutuar gjat diktaturs, q kan qen t burgosur t internuar, t arratisur. Mbi shtatdhjete e tre autor kan qen t prfshir n vllimin e par t librit "Antologjia e plagve". Kmbngulja e autorit Agim Musta pr vijuar me seri t tjera "Antologjin e plagve" motivohet jo vetm nga fakti se ka nj mumur t madh personalitesh q meritojne vendin e nderit n kt antologji, por edhe nga fakti q Shqipria po krkon t integrohet n Europ. Pr botimin e ktij libri ka kontribuar edhe Ministria e Turizmit Kulturs Rinis dhe Sporteve. "Integrimi i saj duket i pamundur, nse nuk do t mund t shkputet nga ndikimet e komunizmit, t cilat mbeten pjes integrale e mentalitetit shqiptar. N kt prizm edhe vllimi i dyt i "Antologjia e plagve nn terrorin komunist", ve funksionit dokumentues e atij sintetizues ka dhe nj funksion t tret t rndsishm: "Sensibilizimin e shoqris s sotme shqiptare lidhur me nj t kaluar q sht ende e pranishme", thot Agim Musta. N kt libr jan prfshir At Zef Pllumi, Vilheme Vranari, Dhimitr Pango, Agim Pepa, Ernest Koliqi, Bilal Xhaferi, Klito Fundo, Islam Spahiu, Luigj Martini, Merkur Babameto, Ramadan Sokoli, Pal Doi, etj, etj. Autori i librit, Agim Musta, sht edhe njri ndr personazhet e ksaj antologjie si nj bashkvuajts me shokwt e brezit t tij, i cili u dnua nga Gjykata Ushtarake me 13 vjet burg pr veprimtari antikomuniste.

"Kur m uan n burgun e Burrelit, n vjeshtn e 1962-isht, m caktuan n kaushin nr.9. Midis 40 t burgosurve q ishin n kaush, ndodhej dhe Muhamet Hoxha nga Gjirokastra", rrfen autori mes fragmenteve te tjera t ktij libri, duke prfshir edhe fakte t prjetuar nga ai vet nn terrorin komunist. Agim Musta u lind n qytetin e Gjirokastrs n vitin 1930 n nj familje intelektualsh. Shkolln fillore e ka kryer n vendlindje, ndrsa gjimnazin e mbaroi n Tiran. U diplomua n Fakultetin Gjuh-Histori. Pr nj dekad ka shrbyer si msues historie n Sarand, Kuov dhe Tiran. N vitin 1962, u dnua pr veprimtari antikomuniste me 13 vjet burg. Agim Musta sot sht nj prej studiuesve m serioz t periudhs s diktaturs komuniste. Ka botuar shum libra me motive nga terrori komunist n Shqipri, midis t cilave prmendim: "Mandelt e Shqipris", "Dosjet e gjalla", "Mjerim pa fund", "Kush ishte Enver Hoxha", "Burgjet e shtetit burg", "Gjmat e komunizmit n Shqipri", "Dshmoj pr t vrtetn", "Albumi i burgjeve t diktaturs n Shqipri", etj. Nw flett e ktij libri gjenden shum dshmi interesante dhe t padgjuara, t cilat me siguri do t prekin ndrgjegjen e gjithsecilit pr mos shkelur kurr n gjurmt e "moralit" komunist.

Fragmente nga "Antologji e plagve nn terrorin komunist" II

"Edip Trshana" misteri i qelis

E shoqja, Xhevria, shum shpejt msoi pr arrestimin e Edipit. Ajo i druhet kontrollit t policis. Pr kt me nxitim fsheh do shnim e letr q lidhet me bashkshortin. E ndihmuar nga Qamil Shehu, librat m t rndsishm i fshehn nn atin e shtpis s Zabit Haxhiut. M pas ajo mori flak e librat u dogjn.

Me arrestimin e Jani Konomit, erdhi n Peshkopi bashkshortja e tij. Ajo pr gjasht jav qndroi n shtpin e Edipit. N t njjtn koh erdhi edhe e ma e Rexhep Mborjes, e cila pr gati tet muaj bashkjetoi me Xhevrien. N shtpin e Edipit qndruan me dit e jav t tra edhe familjar t t burgosurve t tjer. Kjo pr Xhevrien nuk ishte e leht. N kushtet e mungess s triskave pr ushqim e veshmbathje (pushteti dhe Fronti nuk i pajisn me triska, pasi konsideroheshin armiq) ishte e vshtir t prballoje me ushqim e buk nj familje t madhe. Nga ushqimi i familjes ndan nj pjes edhe pr t burgosurit. Sa her prgatiste dika pr Edipin do t bnte t njjtn gj edhe pr Janin, Hysniun, Rexhepin, Selimin e Alqin. N prballimin e vshtirsive ekonomike kishte ndihmn e vllait, Sakipit dhe t Sheh Hysenit.

E bija, Liria, kujton: "Nna pas arrestimit t Edipit nuk u ligshtua, por qndroi si burrnesh. Me nnn e Rexhep Mborjes q un e thrrisja teze, bisedonte si t ishin dy motra. Kishte nj karakter e forc t uditshme. N fytyrn e saj, nuk ishte e mundur t shikoje brengn, pr t shoqin. Kurr nuk e jepte veten prpara nesh dhe t tjerve. Me nj kurajo t habitshme u mbante lart moralin edhe t afrmve t t burgosurve t tjer q qndronin n shtpin ton. Gjendja ekonomike e detyroi t shes pajn time t nusris, e cila aso kohe gjendej me vshtirsi e kushtonte shtrenjt".

*
* *

Burgu ndodhej n nj ndrtes prdhese, pas shtpis s Xhevdet Kumbares. Brenda atyre mureve t trash, polict dfrehen me viktimat e tyre. N mesin e oborrit nj qershi. Me trupin t lidhur pas trungut t saj dhe kraht e hapur n zgjatimet e dy degve, nj i burgosur ngjante si Jezu Krishti i kryqzuar. Ai her pas here krkonte uj, por xhelatn i prgjigjen: "Kshtu do t ngordhsh, qen!". N nj deg tjetr t saj, nj tjetr i burgosur qndron i varur kokposht. Ai lutet q m mir t vritet nga plumbi. Edipi duhet t'i shoh kto skena. Duhet t shoh edhe lulzimin e plot t qershis n ato dit maji. Lule dhe tortura! Kontraste q xhelatit i plqenin. Ata donin t'i thyenin shpirtrisht t burgosurit. Kt, n radh t par, duan ta bjn ndaj Edipit, prandaj "ekranizojn" para syve t tij skena makabre. Prpara togs s ekzekutimit nuk duan t ojn njerz me ideale, njerz t pamposhtur, por t penduar e t vrar moralisht.

*
* *

Ditn burgu dukej i qet. Ai gjallrohej natn. Pas mesit t saj, krcitje e izmeve t policve, rrapllima dyersh, tringllima bravash e hekurash. Nga qelia n hetuesi dhe nga hetuesia n qeli. Hetuesit ndrrohen t mposhtin lodhjen e gjumin, t burgosurit nuk lihen asnj ast t qet... Tortura fizike e shpirtrore nga njra an xhelatt, nga ana tjetr viktimat. Luft krejt e pabarabart.

N qeli e n hetuesi xhelatt provuan edhe mbi trupin e Edipit torturat m barbare. Kryetari i Komisionit amerikan pr Shqiprin, denoncoi torturat q bheshin n burgjet komuniste t ktij vendi: "... Mbi trupin e tij shqiptari provoi arje kmbsh dhe mbushje t plagve me krip, korrentin elektrik n dhmbt e thyer ose kockat rrz veshit, zhytje n uj t ftoht pr nj koh t gjat, deri n gryk, rrahje pr vdekje, vendosje thumbash druri nn thonjt e gishtave, kalimi npr t gjitha hallkat e prgatitjes pr ekzekutim, dhe s fundi, para togs s pushkatimit".

Ndonse u torturua barbarisht, Edipi nuk ia tha t gjitha hetuesit. Kt pohim e bn vet hetuesi n relacionin pr prokurorin. "Ai ka pohuar vetm nj pjes fare t vogl t veprimtaris s tij. Ai nuk ka thn asgj rreth grupit, komiteteve, nnkomiteteve t ngritura n Prefektur".

Shefi i sigurimit K. N. insiston t sigurohen letrat q Edipi u shkroi me 27 dhjetor 1943 Mehdi Frashrit dhe Ministris s Arsimit. Ai krkon t rihapen dosjet gjyqsore t Suat Asllanit, Qenan Dibrs, Sami Qeribashit, Musine Kokalarit, Shaban Balls, Ivzi Goles dhe Faik Shehut pr t gjetur dshmi t lidhjeve t tyre me Edip Trshann.

N qelit e errta t burgut, shndeti i tij sa vjen e dobsohet. Trupi i tij, dikur i lidhur e i mbushur mir, sht br kock e lkur.

Pasi prfunduan hetimet, e lejuan familjen t takohej me t. Xhevria drgon n takim Lirin dhe Nihatin. I drgojn edhe disa gazeta "Bashkimi", me t cilat kishin "ambalazhuar" rrobat dhe ushqimet. Prej gazetave Edipi informohet rreth situats, pr politikn e brendshme e t jashtme t shtetit shqiptar, pr marrdhniet vllazrore me Jugosllavin e me Bashkimin Sovjetik, mbillet vrer ndaj shteteve perndimore. Vazhdojn me intensitet t lart reformat, shtetzimet, grumbullimet e mallrave e bereqetit, gjyqet ku dnohen dhjetra e qindra njerz. Nprmjet atyre artikujve shikon edhe valn e urrejtjes q po ngrihej kundr diktaturs. Nuk ishte i burgosur vetm ai, por nj popull i tr, q jeton mes telave me gjemba.

Pr net t tra, n zyrn e hetuesit, Edipi prballet me lloj-lloj njerzish. Shum prej tyre, deri dje i kishte pasur shok. Por sot ata duken t shprfytyruar, t tjetrsuar. sht sistemi q prish njeriun, ngr vllain kundr vllait. Shqipria sht kthyer n nj shtet ku t gjith prgjohen.

Ndonse i drrmuar pr vdekje, ai shpreson se nj dit dhuna do t marr fund, diktatura do t mundet nga paqja e demokracia.

Pas takimit me Lirin e Nihatin, Edipi u rikthye n qeli. I prekur nga skena e krijuar dhe ndarja e dhimbshme, tret mendimin n vitet e shkuara. N pak m shum se tri dekada iu desh t vendosej n gjasht qytete. Me pak plaka ngarkuar her n kuaj, e her n karroca, iu desh t braktiste tri her vendlindjen.

Edipi e parandjen fundin, por nuk i trembet atij. Jeta e tij e shkurtr po kputej, po ai nuk sht penduar. E jetoi at me nder e krenari. Dika bri pr vendin e tij. Bri aq sa mundi n jet, tani nuk mund t ndahet prej saj pa shprehur dufin e zemrs, pa treguar se pse po vuan e po e jep jetn. N jet ndodhka t'i shkruash edhe atij q urren m shum.

Letrat u shkruan n qelin e errt t burgut, n kushte njerzore, pa mjete... Shfrytzoi ansoret e gazetave "Bashkimi", do cep t tyre q nuk ishte i mbushur me germa... N njrn prej tyre sht grumbulluar tr urrejtja, n tjetrn tr dashuria, se njra shkruhet pr diktatorin, tjetra i drejtohet t bijs, Liris.

Por q t dyja ato jan nj testament politik, nj gur i muar n historin e rezistencs antikomuniste t popullit ton, shprehje e guximit dhe e kurajos njerzore, por edhe e mprehtsis intelektuale pr t deprtuar n dukurit m t qensishme t kohs.

Pas shkrimit t tyre, Edipi mendon se vdekja tani pr t nuk kishte m rndsi. I bindur se e ka prmbushur misionin e vet, vendos t'i jap fund jets. Pret damart e krahut, me mendimin se pas vdekjes, familja, bashk me kufomn, do t'i gjente letrat e shkruara, fshehur n xhaket. Brenda pak asteve, n kmbt e tij formohet nj pellg gjaku. Edipi, nga hemoragjia, humbet ndjenjat. Rastsisht, dern e qelis e hap nj nntoger nga Pogradeci. Kur e kupton 'ka ndodhur, menjher jep alarmin. Edipin e drgojn me urgjenc n spital, n nj dhom t veant, nn mbikqyrjen e rrept t policis. Pjestart e familjes nuk u lejuan ta shikonin. I bn nj mjekim intensiv pr dy jav rresht. Shefat e policis me hetuesin K. N. n krye, me britma e sharje urdhrojn doktor Shyqyriun q ta shptonte me do kusht. Kjo nuk bhej nga humanizmi njerzor. Prkundrazi, nga etja pr gjak e viktima t tjera. Ata trembeshin, se me vdekjen e tij, mbyllej nj shtje t cils i ishin prkushtuar pr shum muaj, binte sipari i nj tragjedie, q donin ta onin deri n aktin e fundit. Xhelatt donin ta shptonin viktimn jo pr ta sjell n radht e njerzve, po pr ta uar n salln e gjyqit e pastaj para skuadrs s pushkatimit.

Dy letrat u gjetn dhe hetuesi K. N. i shumfishoi n disa kopje pr ta br m t plot dosjen e Edipit. Ato, krahas "fakteve" t tjera, shrbyen si nj prov materiale pr dnimin e tij me vdekje.


II.


far i shkroi Edip Trshana, gjaksorit ENVER

Ideali Kombtar m ka ba q jam kundra Lvizjes Nac. li. un q isha n Dibr krijuesi saj, Lvizja Nac. li. asht n tradhti t'Atdheut se jo vetm q hoqe dor nga Kosova e Dibra, por sot me Pushtetin Popullor Shqiprija sht robri t Beligradit politikisht dhe ekonomikisht. Sot organizatort Sllav, jan ato q drejtojn punt shtetnore e para-shtetnore. Kjo sht tradhti. Sot politika e jashtme e juaj sllave m ka shkaktuar q U.N.O. t jet kundra nesh, humbim shum miq; kjo sht Tradhti. Jam kundra pr vrasjet me Gjyq pa Gjyq q i bahet ktij Populli, pse kshtu donte sllavi. Pr 20.000-30.000 Shqiptar qi dergjen n burgje se s'jan "KOMUNISTA" Sllav kjo sht tradhti; jam kundra se e plakiti, ky sht Pushtet Tregu Shqiptar pr t vesh Klysht e Rusis dhe la Popullin buth-lakuriq q na q kishim pr 20 vjet vesh-mbathje, kjo sht pra Tradhti; jam kundra ktij Pushteti se sht spekullatore tua grabit Popullin me Ligj, mallin e sekuestruar nga Tregtart po ja shet ma shtrenjt se Tregtart q e kishin; la n rrug nji grumbull familjesh t tregtarve kin se jan spekullator, kurse Pushteti mori grunin 10 lek ja shiti 15, mori duhanin 15-20 Fr. ja shiti 100 Fr. 120.

Mallin e U.N.R.A.S. nuk e pa Populli nji pjes t madhe se shkoj n Rusi e ne Titua kjo sht Tradhti; jam kundra se pr dy vjet kemi shpenzuar dy miljard e disa milion Fr. Shqip. pr t ushqyer Pelat Anshoret e Frontit; sot thuhet gjithka pr Pushtetin, dije Nacionalistt thonin gjithka pr Atdheun; A jan tradhti kto? Jam kundra se e ulin aq posht Rinin sa thrret jemi binjt e Stalinit aq posht sa q prmend Stalinin gjith ngrihen n Kmb; jam kundra se injoranca sdon Kulturn; kshtu duan Sllavt. Kjo besoj tradhti; jam kundra se liri fjale Shtyp s'ka, ka vetm terror; do t rrojn t Frontit t tjert t vdesin, kjo sht shqiptarizm? Jam kundra se n Historin pr Shkollat Unike thohet; Ballkani n koht e lashta banohesh prej Grekrve e Maqedonasve Ilirt e lavdishm zhduken pse kshtu i plqejn Imperializmit Sllav; Pjetri tha; Rusia duhet t ket tre sy: Vlladivistok, Petrograd e Durrs dhe Dishepulli i tij Stalini n Pushtetin Tradhtar t som n Shqipri ju mbeti tok dhe tek ne. Jam kundra se grabitni teshat e reaksionarve si i quani dhe shkuan kto t ardhme pra grabit dhe ha, ksaj i thon me vjedh lirin. sht tradhti. Jam kundra se oficer t mbrojtjes ktu n Dibr arrijn me grabit grat e bots, me grabit kariodhat dhe teshat shtpiake e kush nuk i thot gj. Kjo sht poshtrsi. Jam kundra se tregtia, toka dhe nntoka, ekonomia kombtare sht n dor t sllavve, njzet shoqni jugosllave n ekonomin shqiptare. sht kjo tradhti e nalt.

Enver

Tu i shfaq kto, tu qen i vendosur me idealin kombtar un kam qen, jam kundra pushtetit, e kt popullit ja kam vu n drit, i cili e ka pa dhe pranoi se 95% sht kundra pushtetit ve se terrori i madh i mban, pret nn e mjer Rusi, i jati do t vras t birin, t bijn e vet dhe pr kt sht tradhti e pushtetit popullor. Ky pushtet futi prarje tosk e geg, katolik e ortodoks, mysliman e ortodoks pra tradhti e nalt. ... more t mjer, ju ka verbu fanatizmi i ideollogjis dhe nuk shihni faktin q po i bni popullit varrin q je tu e ja br atdheut me politikn e juaj t jashtme. sht tradhti. Rroft ideali kombtar, rroft Shqipria me Kosovn q ju ia falt Jugosllavis. Rroft populli shqiptar, rroft flamuri kombtar i panjollosur.


"Mos e vishni petkun e tradhtis"


M 21 nntor t vitit 1947 mori fund gjyqi kundr dymbdhjet t akuzuarve. Pr katr dit rresht Edipi qndroi prball trupit gjykues. Jo shum larg tij, ulen e ngrihen, duke i lshuar vendin njeri-tjetrit, dshmitart. Prokurori ndrhyn sa her "shkelet" ligji e "prdhoset" drejtsia. Ai, me ton t ashpr e t prer, u drejtohet gjyqtarve kur ata nuk e "zotrojn" situatn apo "tolerojn" t pandehurin. "Mbrojtsi" i ligjit e i drejtsis dukej sikur po gjykonte jo vetm Edipin, por edhe vet trupin gjykues.

N pasditen e 21 nntorit, sipas "fajeve" t kryer, u dha vendimi. Edipin e prplasn prsri n qeli. Shefat tani duken indiferent ndaj tij. Hetuesi nuk e thrret si m par n zyrn e vet. Gardiani parakalon vazhdimisht para ders s qelis, por nuk e hap at. Tashm Edipi pr ta nuk kishte kurrfar interesi. Hetuesi merrej me probleme t tjera. Pr Edipin tani filloi "prehja" e "qetsia", q shum shpejt do t'ia prishnin krismat e armve. Edipi pret prgjigjen e Gjykats s Lart Ushtarake, megjithse nuk shpreson tek ndonj mrekulli.

Lejohen takimet me pjestart e t afrm. Por shumica e miqve nuk i shkojn n takim, pr shkak t rrjedhojave q do t kishin.

N fund t muajit dhjetor 1947 Xhevrien e lajmrojn t takohet me Edipin. Edhe ksaj radhe ajo drgon fmijt. N nj dhom t vogl, n prani t gardianit, Liria dhe Nihati qndrojn prball babait t tyre. Gardiani ndjek me kujdes do fjal e lvizje t Edipit, i cili di dshiron t'u thot atyre, por prania e gardianit ia ky gojn. Por heshtja n raste t tilla flet shum, shum...

Liria dhe Nihati shikojn q babai i tyre e ka kokn pjesrisht t qethur e t fashuar. Jan plagt ende t pashruar nga torturat. Edipi, ndonse i drrmuar fizikisht, qndron kryelart.

Momenti i ndarjes po afronte. Duke u prshndetur me Lirin e Nihatin, Edipi u tha: "Mos m vishni petkun e tradhtis".

*
* *

Pr Xhevrien dhe fmijt e saj, Viti i ri 1948 nuk ishte si t tjert. Ata e ndiejn thell mungesn e Edipit, i cili me humorin e kndshm e t iltr krijonte nj atmosfer t ngroht n gjirin e familjes. Nihati ka vn prpara disa libra, dhurat e Edipit pr Vitin e Ri.

Xhevria prpiqet t'ua lehtsoj brengn fmijve. Prgatit dika q edhe ata t bashkohen n kt fest me t tjert. Shpresa pr kthimin e t shoqit ende nuk i sht fikur.

Por, m 13 janar 1948 vjen n Peshkopi prgjigjja e Gjykats s Lart Ushtarake. Dymbdhjet t dnuarit, t mbledhur n nj dhom, dgjojn vendimin e forms s prer. M shum i gzohen shikimit me njri-tjetrin se sa shpress q mund t sillte vendimi i Gjykats s Lart.

Pr Edipin mbetet n fuqi vendimi i Gjykats Ushtarake Peshkopi - dnim me vdekje. Kjo nuk e befason, nuk e ligshton. Ai e kishte nnshkruar vdekjen me dorn e tij me letrn drejtuar Enver Hoxhs. Jani Konomit dhe Hysni Alimerkos, u falet jeta. Nj indiferentizm i pashembullt deri n ironi. Me mosprfillje dgjojn vendimin e Gjykats s Lart edhe t tjert. Qndrimi i t dymbdhjetve sht nj sfid ndaj diktaturs. Kt e shohin edhe gjykatsi, prokurori e shefat, t cilt e kishin menduar krejt ndryshe reagimin e tyre.

Ditt kalonin njra pas tjetrs. 14, 15, ... 17 janar. N kt dat mbushen plot tet muaj nga dita e arrestimit. Gjat ksaj periudhe Edipi disa her e kishte prjetuar vdekjen. Sjell n mend ato ka kishin ndodhur me t n kta tet muaj dhe uditet se si gjendet ende gjall.

18 janar 1948. Ora po shkonte 0130. Komandanti i skuadrs urdhron polict t marrin armt. Edipi e ndjen se i kan mbetur pak aste. Ngrihet n kmb dhe qndron para ders s qelis. Ajo hapet gjith zhurm. "Qenke br gati, ? ... Dil ather", i thot kryepolici. E prplasin n makin. Kalojn vendin ku tet muaj m par e kishin arrestuar. Pastaj makina i afrohet kthess tek lagja Bulke. Ajo rrshqet mbi nj shtres t holl akulli, mbuluar me nj bor t ashpr, pa arritur t kaloj brrylin e fort t kthess. Duket sikur nuk don t ec n rrugn e krimit. M n fund arrijn n vendin e ekzekutimit, tek varreza e prbashkt ku kan gjetur vdekjen nga plumbat dhjetra t tjer. Polict e zn pr krahu, por Edipi i kundrshton. "Mos m mbani, eci vet." - u thot atyre. Prpara xhelatve qndron kryelart. "Cila sht fjala e fundit?" - e pyesin. ' Shqipria! - prgjigjet Edipi. Nj breshri plumbash e rrzon prdhe.

Lajmi i vrasjes s Edipit u prhap rrufeshm. E msoi nga shokt e klass edhe i biri, Nihati. Edhe Xhevria e ndjen se i shoqi nuk rron m, por prmbahet. Edipi, pas t vllait, ishte viktima e dyt e diktaturs. Edhe ky pa varr...

Fundi i Edipit l pas nj tragjedi t re. Pr dekada t tra pasardhsit do t'i ndiqte hija e tij, prbuzja, krcnimi, por mbijetojn me dinjitet.



E P I L O G


'paradoks! Edhe n dh t huaj, madje, n Turqi, njerzit q pr vite e dekada t tra punuan kundr saj, kan nj varr ku prehen eshtrat e tyre. N Shqipri mijra, dhjetra mijra bij t saj pa varr. Edhe Edipi, pa varr ose e shumta nj varr t prbashkt, anonim pr t afrmit, pr brezat.

Por paradokset nuk mbarojn ktu. Edhe sot ky varr mbetet anonim. Anonim ata q prpiu n gjirin e tij e po ashtu edhe ata q me nj urdhr kryen veprn makabre.

Edipi ecn drejt tij krenar, pa menduar pr lapidar a prmendore (i meriton ato). Ngritja e tyre ose vendosja e nj pllake prkujtimore me emrat e t rnve sht nj detyrim moral e qytetar, por mbi t gjitha i shtetit q e quan veten demokratik. sht respekt pr gjakun e derdhur n emr t idealit kombtar e demokratik, por edhe nj kujtes pr brezat.

Edipi ecn drejt tij i bindur se e ka kryer detyrn ndaj vendit dhe bashkqytetarve, se tr jetn kishte luftuar e punuar pr liri, demokraci dhe prparim. Ecn drejt tij i bindur, si i shkruan nga burgu t bijs, Liris, se "vdes si shqiptar".

Edipi gjith jetn ndrroi e punoi pr nj Shqipri t lir, demokratike, me kufij etnik, autoritar e miq tradicional. N emr t tyre nuk rreshti s luftuar, madje me diktaturn e diktator pa shpirt. Me kurajo t lart qytetare e civile ngre zrin edhe kundr Enver Hoxhs, t cilin e akuzon pr tradhti kombtare. U prlesh me diktaturn i bindur, si i shkruan nga burgu t bijs, Liris, se "ndrra ime q Shqipria do t bhet si dua un, do t realizohet".
Krahas heroikes, jeta dhe vepra e Edipit mbart n vetvete tragjizmin dhe shpresn. Tragjizmi i tij sht i tr shqiptarve. Tragjizmi qndron n terrorin, mungesn e liris, n varfrin e tejskajshme t popullit, n tradhtin ndaj idealit kombtar.

Edipi shpreson n nj t ardhme m t mir t vendit t tij, t lulzuar e pa diktator. N t, bijt e tij, do t ndjehen t lir e do t rrojn n harmoni e dashuri mes njri-tjetrit. Jeta e tyre do t shkoj si n vaj. Ata do t rriten plot dinjitet dhe veten do ta ndiejn bij shqiptar.

Vitet kalojn dhe ndrra e Edipit thrret. Ajo nxjerr n rrug qindramijra vet. Ajo lexohet n fytyrat e gjith shqiptarve. Shqipria rilindi prsri. Rilindi ideali i Edipit, ndrra e tij, Rilindi shpresa, jeta. N themelet e saj sht gjaku i Edipit dhe i mijra t tjerve.