Nj vshtrim i shkurtr historik rreth debatit mbi Filoque.

I

Sot jetojm n nj koh ku shum nga diskutimet, debatet dhe kundrshtit teologjike, dogmatike, doktrinale apo eklesiologjike e kan humbur interesin nga masa e madhe e komuniteteve t ndryshme t krishtera dhe fatkeqsisht, kto diskutime teologjike kan mbetur shtje vetm e nj rrethi shum t ngusht teologsh. Kjo ka ndodhur, jo pr arsyen se kto debate kan gjetur nj zgjidhje apo mirkuptim, por sepse tani pr kto probleme ka nj indiferentizm dhe mosinteresim. Kjo n fakt nuk sht as zgjidhje dhe as mirkuptim. Duke mos u jetuar, doktrina bhet jo e rndsishme dhe debati teologjik nuk paraqet m interes. Edhe nse do t diskutohet, kjo bhet vetm thjesht nga interesa intelektuale.
Madje edhe n rrethe q e konsiderojn veten si fetare, shihet nj divorc ndrmjet doktrins dhe prjetimit t saj. Nse doktrina nuk shrben pr t formuar qllimin dhe mnyrn e jets s prditshme, ajo do t humbas dobin dhe interesimi pr t do t ishte vetm nga shkollart. Ajo nuk do t ket kuptim nse nuk prjetohet dhe duke humbur kuptimin ajo fillon edhe harrohet. Doktrina ka shrbyer gjat gjith kohs pr t ruajtur besimin. Etrit e Kishs e mbrojtn me forc doktrinn, pikrisht se e dinin se do shtrembrim i saj do t kishte pasoja n jetn shpirtrore. Sepse neglizhimi, harrimi ose deformimi i doktrins ka sjell gjithmon edhe ndryshimin dhe deformimin e jets shpirtrore dhe si pasoj edhe at t jets shoqrore dhe kulturore. Ashtu si ajo nuk mund t mbahet gjall dhe do t kthehej n disa koncepte dhe shpjegime t thata doktrinale nse nuk do t ushqehet nga prvoja e prditshme e miliona njerzve, ashtu edhe prvoja e ktyre mund t shtrembrohej pa sigurin e doktrins s prbashkt.
Gjithashtu brenda komuniteteve t ndryshme kan mbetur paragjykime dhe shpjegime, t cilat nuk kan patur fare lidhje me t vrtetat teologjike. Disa prej ktyre polemikave kan lindur nga veorit e ndryshme historiko-kulturore t popujve dhe zonave t ndryshme. Por edhe shtje t rndsishme doktrinale, shpesh her jan mbingarkuar me arsyetime dhe shpjegime jodoktrinale. N kt periudh dialogu ndrmjet shum besimeve t ndryshme, ndoshta do t ishte me interes, si edhe po ndodh, rishqyrtimi me seriozitet i shum debateve t s kaluars dhe ndarja e t vrtetave teologjike nga polemika teologjike.
Nj debat i gjat ndrmjet Kishs s Lindjes dhe asaj t Perndimit sht zhvilluar gjat shekujve n lidhje me burimin e Shpirtit t Shenjt, ose me t famshmen Filoque. Meqense ky debat ishte nj nga m t rndsishmit n fushn doktrinale n Skizmn e madhe ndrmjet Kishs s Lindjes dhe asaj t Perndimit, ashtu si doktrina e papatit n at eklesiologjike, do t ishte me interes pr lexuesin ton ti paraqitej nj vshtrim i shkurtr historik rreth debatit mbi Filoque dhe situats s sotme. Ky shkrim nuk paraqet vetm kndvshtrimin e Kishs Orthodhokse mbi kt debat, ngaq qllimi kryesor i tij nuk sht debati, por m tepr nj paraqitje historike t ktij diskutimi shekullor, si edhe pozicionin e t dy Kishave, asaj t Lindjes dhe asaj t Perndimit. Ndonse ky shkrim krkon nj lexues q t ket nj lloj njohurie t mjaftueshme teologjike, prsri ai mund t paraqes interes edhe pr nj mas m t madhe lexuesish, pr ti ndihmuar ata q t hyjn sadopak n brendi t ktij debati t gjat.

II

Lindja dhe zhvillimi i debatit. Pr her t par e shohim prdorimin zyrtar t Filioque n kanonin 3 t Sinodin III t Toledos, i mbledhur n 589. Pjesmarrsit e ktij Sinodi shtuan, n mnyr t njanshme, n Simbolin e Besimit t Nikea-Konstandinopojs, mbas fjalve: Dhe n Shpirtin e Shenjt, Zot e Jetbrs, q buron prej Atit [Et in Spiritus sanctum, dominum et vivicantem, ex Patre . . .], fjalt dhe prej Birit [et ex filio procedentem]. Aktet e Sinodit IV t Toledos tregojn se kjo ishte aprovuar. Gjithashtu u konfirmua edhe nga Sinodet V, VI, XI, XV, t Toledos.
Kjo dogm lokale e Kishs s Spanjs, ngadal filloi t prhapej, ndonse hasi edhe rezistenc nga shum peshkop. Ndoshta n prhapjen e ktij novacioni, ndikoi edhe lufta kundr adoptionizmit, nj herezi msuar nga peshkopt spanjoll Feliksi i Urgelit dhe Elipandi i Toledos. Ata thonin se Krishti ishte Bir i adoptuar i Perndis dhe jo Fjala e Tij, e bashkqenshme me Atin. Gabimi i tyre u kundrshtua me forc n Perndim. Kshtu, shum kundrshtar t adoptionizmit, menduan se filioque, ishte nj arm e fort kundr ksaj herezie. Por ky novacion, ndoshta me dshir t mir, ishte nj shtes n Simbolin e Besimit. Peshkopt e Perndimit q morn pjes n sinodin e Lateranos, n kohn e paps Martin, e pohuan besimin e tyre n Shn Trinin, sipas Simbolit t Besimit Nikea-Konstandinopolitan dhe konfirmuan vendimin e Sinodit IV Ekumenik, i cili ndalonte t shtohej apo modifikohej ndonj fjal e ktij Simboli. Filioque u dnua edhe nga nj sinod lokal, i mbledhur n 791 nga Paulini, kryepeshkop i Akuiles.
Me pushtimin e nj pjes t Spanjs nga frankt e Karlit t Madh, filioque filloi gradualisht t prdorej nga frankt. Por edhe n Franc pati kundrshtime. Teologu i famshm i Kishs s Francs Alkuen (Alcuin) i shkruante t krishterve t Lionit n vitin 798: Vllezr t dashur, ruhuni me kujdes shum t madh nga gabimi i sekteve t reja spanjolle. Ndiqni me bes gjurmt e Etrve t vjetr dhe radhituni njzri n Kishn universale, sepse sht shkruar: Mos i luaj kufijt e vendosur nga etrit (Fjalt e Urta 22:28). Mos tentoni t fusni gjra t reja n simbolin e besimit katolik [...]. Ecni n rrugn e madhe t msimit apostolik dhe mos dilni jasht rrugs mbretrore n qorrsokak, as majtas dhe as djathtas. Kjo letr u shkrua n vitin 804. Por, ky novacion u favorizua nga Karli i Madh, dhe u diskutua n nj sinod t mbledhur prej tij n Aix-la Chapelle (809), ku pjesa m e madhe ishin n favor t tij. Pastaj, vendimi i sinodit u drgua n Rom pr aprovim. N at koh pap ishte Leoni III. Papa bri nj kompromis; ndonse ai u shpreh n favor t filioque, prsri nuk e lejoi t futej n Simbolin e Besimit t Nikea-Konstandinopojs. Madje, prkundrazi, urdhroi q Simboli i Besimit, pa filioque, t gdhndej n dy tabela argjendi, n greqisht dhe latinisht, t cilat u varn n Kishn e Shn Pietrit, me nnshkrimin: Un, Leoni i vendosa kto tabela pr dashurin dhe ruajtjen e besimit orthodhoks. Por, megjithat, n nj koh relativisht t shkurtr, shtesa u adoptua n t gjitha vendet q ishin nn sundimin e Karlit t Madh: n Franc, Spanj, Gjermani dhe Itali. N Rom ajo u mbrojt nga papa Nikolla I, u kundrshtua nga papa Joani VII dhe prsri u mbrojt nga papa Marin. Por, Roma e adoptoi zyrtarisht kt shtes vetm n fillim t shek. XI (rreth 1015), me krkes t perandorit Henrik.
N Lindje ky novacion u kundrshtua shum, sepse u pa rreziku se mund t krijoheshin dy parime dhe kshtu t prishej monarkia. Pr ata, besimi i Kishs, i bazuar mbi Zbulesn e Shenjt, mbronte nj burim t vetm, Atin. Nse do t pranoheshin dy burime do t shkatrrohej uniteti i Perndis. N fakt, prdorimi i filioque-s dhe sidomos i pashoqruar me shpjegime mund t ishte nj rrezik pr kt. Por n Lindje pati gjithashtu edhe zra t cilt nuk e shikonin filioque-n n kuptimin e dy parimeve. Qysh n shek. VII Shn Maksim Konfesori, duke dashur t mbroj perndimort, t akuzuar se po krijojn dy burime, shkruan se ata nuk e kuptojn Birin si burim t Shpirtit t Shenjt, sepse ata e din se ka vetm nj burim t Birit dhe t Shpirtit t Shenjt, njri me an t lindjes, dhe tjetri me an t burimit, por me filioque ata duan t tregojn q Shpirti drgohet me an t Birit. Megjith dshirn pr ti mbrojtur, Shn Maksimi e tregon qart se burimi sht i vetm, dhe se Shpirti e nxjerr ekzistencn e tij, ashtu si edhe Biri, vetm nga Ati. Nse filioque do t kuptohej nga t gjith kshtu, ajo nuk paraqiste ndonj rrezik, t paktn doktrinal. Por, prsri, me futjen e saj lihej nj shteg i hapur pr spekulime q mund t onin n ndryshime t mdha doktrinale. Nj kundrshtim t madh kundr filoque-s u b nga Shn Joan Damaskini dhe Shn Foti.
Megjithat, deri n shk. IX, filioque nuk kishte marr akoma form zyrtare, dhe kshtu debati ishte shum i lokalizuar. Me aprovimin q i bri Papa Nikolla I, diskutimi u ndez n t gjith krishtrimin, si n Lindje ashtu edhe n Perndim. Patriku i Konstandinopojs, Foti, e kundrshtoi me forc, si n aspektin dogmatik ashtu edhe n at eklesiologjik. Debati pati shum tone t ashpra dhe u shoqrua me akuza dhe kundrakuza, t cilat kan ln deri n ditt e sotme nj shije t hidhur.
Por edhe n Perndim shum teolog u munduan ta shpjegojn Filioque-n, jo si cnim t doktrins s monarkis n Hyjnin, por sipas demostrimit t Shn Agustinit, duke pranuar se duhet besuar q Ati e Biri ishin parimi i Shpirtit, ndonse ata nuk jan dy parime. Si pasoj Shpirti i Shenjt buron prej Atit substancialisht dhe parimisht, por Ati i transmeton Birit me esencn e tij fuqin pr t buruar Shpirtin Sinodi i mbajtur n Lion (1274) dekretoi se Shpirti i Shenjt buron prjetsisht prej Atit dhe Birit, jo si dy parime, por si nj parim i vetm, jo si dy burime, por si nj burim i vetm. Ndonse, ky nocion e zbuti pak pozicionin e Kishs s Perndimit, prsri debati vazhdoi. Filoque u dnua me forc gjithashtu edhe nga Shn Marku i Efesit, i cili mori pjes n Sinodin e Firences n 1439.
Kisha e Lindjes e mbronte gjithmon me kmbngulje msimin mbi burimin e Shpirtit t Shenjt vetm prej Atit. Ati kishte raport me Shpirtin ashtu si edhe me Birin. Biri nuk mund t jet nj ndrmjets ndrmjet Atit dhe Shpirtit t Shenjt, sepse Shpirti nuk sht nj veori e Birit. Mendimi trinitar i Lindjes i shprehur nga Shn Grigori i Niss, Shn Grigor Palamai dhe shum t tjer e shikon ndrmjetimin e Birit n ekonomin hyjnore, por jo shkaktimin e burimit t Shpirtit t Shenjt nga Biri. Ati sht shkaku dhe burimi i vetm. Ndonse filioque u prdor n Perndim pr t theksuar unitetin bashkqensor t Trinis dhe hyjnishmrin e Birit, Kisha Orthodhokse e ka kundrshtuar at, sepse trembej se me an t saj mund t futet ideja e dy parimeve, dy shkaqeve n Hyjnin dhe kshtu do t shkatrrohej uniteti i Hyjnis. Gjithashtu, duke e theksuar aq shum dashurin ndrmjet Atit dhe Birit, sipas interpretimit agustinian, deri sa duke i br nj burim t prbashkt t Shpirtit t Shenjt, dobsohej dallimi i personave. Dashuria brenda Trinis, sipas teologve t Lindjes sht ndrmjet t Tre personave hyjnor. Ndrsa teologt e Perndimit mbroheshin duke thn se filioque thekson unitetin e bashkqenshmris s Trinis s Shenjt, hyjnishmrin e Birit, si edhe intimitetin ndrmjet Birit dhe Shpirtit.
Gjithashtu shtimi i filioque n Simbolin e Besimit n mnyr t njanshme u pa nga Kisha e Lindjes si nj shkelje kanonike. Vendimet e Sinodeve III dhe IV Ekumenik, e shpalln t paprekshm Simbolin e Besimit t Nikea-Konstandinopojs, duke krcnuar me anatem kdo q do t shtonte dika n t, ose do ta ndryshonte. Kryesuesi i Sinodit III, Shn Qirili i Aleksandris i shkruan Joanit t Antiokis: T mos lejojm as vetvetet tona, as ndonj tjetr t ndryshoj fjaln e shenjt t Simbolit t besimit, as edhe t heq, qoft edhe njrn nga rrokjet e shenjta t tij, le t kujtojm at q ka thn: Mos i luaj kufijt e vendosur nga etrit (Fjalt e Urta 22:28). Sepse nuk jan ata q kan folur, por Shpirti i Perndis dhe i Vet Atit, Ai q buron prej Atij dhe q nuk sht i huaj pr Birin n kuptimin e esencs. Po ashtu, n Sinodin e VII, Etrit deklaruan pr Simbolin e Besimit: Ne ndjekim vendimet e vjetra t Kishs, ne ruajm vendimet e Etrve, ne shpallim anatema ndaj atyre q shtojn ose heqin ndonj gj n Kish.

III

Mbrojtja dhe kundrshtimi i Filoque-s. N debatin e gjat mbi filioque-n, teologt e Kishs s Perndimit u prpoqn t sillnin n ndihm t saj pjes nga Shkrimi i Shenjt dhe nga shkrimet e Etrve t Kishs. Ata i interpretonin kto pjes n favor t doktrins s tyre, pr t justifikur prdorimin e filioque-s. Ja disa prej tyre. Ungjilli i Shn Joanit ku Zoti flet pr Shpirtin e Shenjt: Sepse ai nuk do t flas nga vetja, por do t thot t gjitha ato gjra q ka dgjuar dhe do tju tregoj gjrat q do t vijn, Ai do t m lavdroj, sepse do t marr prej meje dhe do tjua tregoj. Gjith sa ka Ati jan t miat; prandaj thash se do t marr prej simes dhe do tjua tregoj (Jn. 16:13-15). Por sipas teologve t Lindjes kjo pjes nuk flet n favor t filioque, por pr drgimin dhe veprimin e Shpirtit t Shenjt n koh, si tregohet edhe nga prdorimi i foljeve n kohn e ardhshme: do t flas, do t marr, do t tregoj dhe do t lavdroj. Po ashtu edhe nuk do t flas nga vetja, pr teologt e Lindjes nuk tregon nj varsi t Shpirtit, sepse as Biri nuk flet nga vetja (Jn 12:49), ashtu si asnj nga Personat e Shn Trinis, n kuptimin m t ngusht t fjals, por nga esenca e prbashkt e Hyjnis. Kto fjal duan t thon q nuk do t flas asgj t kundrt me msimin tim. Ndrsa Do t marr prej meje dhe do tjua tregoj, ishte pr teologt e Perndimit nj shenj e qart pr t justifikuar prdorimin e filoque-s, pr teologt e Lindjes kjo nuk tregon burimin e prjetshm t Shpirit dhe mnyrn e tij t ekzistencs, por mnyrn e veprimit t tij n botn e krijuar. Zoti nuk thot se Shpirti do t marr prej meje at q m par nuk e kishte dhe nuk e njihte, por do t flas n harmoni me msimin tim, domethn do gj q ju kam treguar un, Ai do tju tregoj gjithashtu. Do t marr prej meje dhe do tjua tregoj - do t thot se - ai do t prdor t njjtat fjal, pr shkak t identitetit t esencs, gjithmon t barabart n prejardhje, n veprim dhe n fjal . . . Po ashtu si Biri q sht i bashkqenshm me Perndin At, duke qen fjala e tij, dhe thot t njjtat fjal. At q Perndia ka drguar thot fjalt e Perndis; po ashtu, un mendoj Shpirti i Shenjt thot fjalt e Krishtit, duke qen Shpirti i tij, duke zotruar lavdin dhe gjuhn e tij dhe gjithka q rezulton nga identiteti natyror.
Po ashtu, pr Kishn e Lindjes, Gjith sa ka Ati jan t miat, nuk tregojn se Shpirti buron gjithashtu prej Birit. Por ato tregojn se nga natyra dhe nga hyjnishmria, gjithka q ka Ati, ka gjithashtu edhe Biri, prve se veorive personale. E njjta gj mund t thuhet edhe pr Shpirtin e Shenjt, sepse edhe ka sipas natyrs dhe hyjnishmris, gjithka q ka Ati dhe Biri, prve se veorive personale, me an t cilave dallohen prjetsisht dhe pandyshueshmrisht nga njri-tjetri. Madje teologt e Lindjes argumentonin se nse do t ndiqej ky arsyetimi i teologve latin, se kto fjal mbshtesin filioque, domethn Biri ka t prbashkt me Atin edhe burimin e Shpirtit t Shenjt, athere mund t thuhej se ka t prbashkt edhe palindshmrin. Nse gjithka ka Ati ka edhe Biri do t kuptohej n kt mnyr, athere prse jo edhe lindja dhe mishrimi i Birit do t ishin t huaja pr Personin e Atit? Ata theksonin se duhej t mbahej parasysh ndryshimi ndrmjet bashkqenshmris s natyrs dhe hyjnishmris dhe veorive personale. Nse veorit personale do t ishin t prziera dhe t ndryshueshme dhe t komunikueshme tek njri-tjetri, athere nuk do t kishim Tre Persona t dallueshm nga njri-tjetri dhe Trinia nuk do t ishte m Trini. Sipas msimit unanim t Etrve t Shenjt, veorit personale t Personave hyjnor jan t pandryshueshme dhe t pakomunikueshme.
Nj pjes tjetr nga m t cituarat sht Joani 15:26, ku Zoti thot: Por kur t vij Ngushllimtari, q do tjua drgoj prej Atit, Shpirti i s vrtets, q buron prej Atit, ai do t dshmoj pr mua. N kto fjal teologt latin shohin vetm nj veprim. Pr ata burimi i Shpirtit nga Ati prmban gjithmon n vetvete konceptin e burimit edhe prej Birit. Ndrsa pr teologt e Lindjes, n kto fjal kemi t bjm me dy veprime t dalluara qart: burimin e prjetshm t Shpirtit prej Atit dhe drgimin e tij n koh nga Ati dhe Biri. Shn Athanasi i Madh, kto pjes t Ungjillit t Joanit q flasin pr Birin dhe Shpirtin, t cilt teologt latin i citojn n favor t tyre, i shpjegon si prova t bashkqenshmris t tyre. Drgimi nuk ka t bj me jetn e brendshme n Trinin dhe as me lidhjen ndrmjet njri-tjetrit t personave t Trinis, por me aktivitetet e jashtme t Perndis Triadik. Pr m tepr, shtojn teologt e Lindjes, n Shkrimin e Shenjt, ka disa pjes, si Isaia 48:16; 61:1 dhe Lluka 14;18, ku paraqitet Shpirti i Shenjt duke drguar Krishtin. Le t mos mendojm q Biri ka qen drguar n kt mnyr prej Atit, dhe q nuk sht drguar gjithashtu prej Shpirtit t Shenjt; Ati me Shpirtin drgojn Birin; po ashtu Ati me Birin drgojn Shpirtin. Kisha e Lindjes kmbngulte se kto pjes nuk mund t interpretohen t izoluara nga Zbulesa e plot dhe nga i gjith Msimi i shenjt i Kishs dhe se n tekstet e sipr prmendura, kemi t bjm me aktivitetet hyjnore t jashtme dhe jo me jetn e brendshme t prjetshme t Shn Trinis..
Gjithashtu, sht prmendet shum nga teologt e Perndimit n favor t filioque, fakti q n Shkrimin e Shenjt, Shpirti quhet edhe Shpirt i Birit ose Shpirt i Krishtit. Por, pr teologjin e Lindjes, Apostujt e quajn ashtu, sepse dhuratat e Shpirtit u jan dhn njerzve me an t Birit, si edhe pr shkak t identitetit t esencs s tyre. Shn Athanasi i Madh shkruan: Meqense Biri ka t njjtn esenc me Atin, sht e nevojshme q Shpirti, i cili sht nga Perndia, t jet identik me Birin sipas natyrs. Po t njjtn gj thot edhe Shn Vasili i Madh: Por, at e quajn edhe Shpirti i Krishtit, meqense ai sht i lidhur n mnyr intime me t, nprmjet natyrs.; Ne nuk themi q Shpirti sht prej Birit, por megjithat ne e quajm Shpirt i Birit dhe pohojm se ai sht shfaqur me an t Birit, i cili na e ka transmetuar. Pa dallim, i njjti Shpirt, pr shkak t bashksis s natyrs, sht quajtur her i Atit dhe her i Birit. Prandaj, theksojn teologt e Lindjes, se nuk duhet nxjerr nga identiteti i esencs apo nga uniteti i bashkveprimit, prbashksia e veorive hipostatike. Sepse, Shpirti sht quajtur i Birit, pr shkak t bashkimit t pandar dhe t esencs s njjt, dhe jo sepse ai e ka ekzistencn prej Birit. Ne e adhurojm Shpirtin e Shenjt, si Shpirt i Perndis At, domethn q buron prej Atij, dhe si Shpirt i Birit, sepse sht shfaqur dhe i sht komunikuar krijess me an t Atij, dhe jo sepse ai e nxjerr Hipostazn e tij dhe ekzistencn e tij prej Atij. Kjo e vrtet sht ruajtur edhe n adhurimin e Kishs. Shprehja, Shpirti q buron prej Atit dhe q shfaqet me an t Birit, gjendet n disa Tropare t Kishs.
Formula buron prej Atit, me an t Birit, e prdorur nga disa Etr t Kishs, shihej nga teologt e Kishs s Perndimit si nj mbshtetje pr filoque, ndrsa pr ata t Lindjes me an nuk sht njjt me filioque. Pr ata me an sht prdorur pr t treguar shfaqjen n koh dhe drgimin e Shpirtit t Shenjt mbi krijimin, ose n lidhje me numrimin e personave t Trinis. Ndonse, Shpirti i Shenjt ka buruar prjetsisht prej Atit dhe nuk ka asnj interval kohe ndrmjet tij dhe Birit, Biri numrohet i dyti dhe ai numrohet i treti, pr shkak t kufizimit dhe pamundsis t mendjes njerzore. I njjti debat sht br edhe pr shum nga shkrimet e Etrve t Kishs. Pjes nga shkrimet e Shn Athanasit, Shn Vasilit, Shn Grigor Teologut, Shn Qirilit t Aleksandris, Shn Agustinit, Shn Leonit I, Shn Gregorit t Madh etj, citoheshin si mbshtetje t interpretimeve t ndryshme. sht e vrtet q shum nga kto shkrime kan pjes ku flasin pr Shpirtin e Shenjt sikur buron prej Atit dhe Birit, sidomos n shkrimet e Shn Agustinit, Shn Leonit I, Shn Gregorit t Madh, por ato motivoheshin nga dshira pr t theksuar barazin e Atit dhe Birit q mohohej nga kundrshtart e tyre, si p.sh ariant.
Si prmbledhje t ktij debatit t gjat, pro dhe kundr, mund t themi se teologjia e Lindjes friksohej se filoque do t cnonte monarkin e Atit, si i vetmi shkak dhe burim i Shpirtit dhe kshtu e theksonte burimin e Shpirtit vetm nga Ati e kufizonte ndrmjetimin e Birit vetm n Ekonomin hyjnore. Ndrsa teologjia e Perndimit e theksonte filoque-n, duke u trembur se mos theksimi i kufizimim t ndrmjetimit t Shpirtit vetm n Ekonomin hyjnore do t cnonte bashkqenshmris e Atit me Birin. Pr m tepr, Kisha e Lindjes e kundshtonte si nj shkelje kanonike futjen e nj klauzole tjetr, n mnyr t njanshme, n Simbolin e Besimit t Kishs Universale, pa aprovimin e saj nga nj Sinod Ekumenik.
Gjat gjith ktij debati t gjat ka pasur teolog nga t dy kraht q kan shprehur mendime t ndryshme rreth filoque-s. Disa prej tyre kan par nj ndryshim t madh dhe nj papajtueshmri doktrinale n futjen e filoque-s n Simbilin e Besimit, ndrsa disa t tjer kan menduar se t dy variantet, nse do t interpretoheshin drejt, mund t shprehin t njjtin besim. Debati i sotm sht prqndruar m shum n kt t dytn.


IV

Debati Sot. Me shtimin e dialogut ndrmjet kishave t Lindjes dhe Perndimit, nj vend t rndsishm ka marr edhe ridiskutimi i filioque-s. Shum gjra q ishin vetm nj lloj polemike teologjike dhe jo t vrteta teologjike po rishikohen me kujdes. Duhet pasur parasysh se: Filoque nuk tregon nj ndryshim vendimtar n dogm, por nj ndryshim t rndsishm n interpretimin e dogms, pr shkak t prqasjeve t ndryshme kapadokiane dhe agustiniane t misterit t Trinis.
Nj kontribut i rndsishm kan qen Memorandumi Shpirti i Perndis, Shpirti i Krishtit , ku teolog nga Lindja dhe Perndimi nprmjet artikujve t tyre studimor rifreskuan ekzaminimin e filioque-s. Tre nga pikat m t rndsishme t diskutuara ishin: 1- A sht filoque nj dogm e detyrueshme pr t gjith t krishtert q krkojn bashkimin n baz t nj besimi t prgjithshm dhe apostolik? 2- A sht filoque nj theologumenon, d.m.th. nj interpretim valid por jo i detyrueshm i dogms s krishter? 3- Apo sht nj gabim doktrinal q duhet korrigjuar?
Sot, ndr teologt e Perndimit po flitet m shum se filioque u prdor kryesisht pr t theksuar unitetin e bashkqenshmris s Trinis s Shenjt, hyjnishmrin e Birit, si edhe intimitetin ndrmjet Birit dhe Shpirtit. T gjitha kto nuk jan n kundrshtim me teologjin e Lindjes dhe sht nj hap i madh drejt nj kuptimi t prbashkt t jets s brendshme t Trinis s Shenjt. Gjithashtu, sot po theksohet prsri edhe n Perndim msimi mbi monarkin e Atit, domethn Ati vetm sht parimi, burimi dhe shkaku i hyjnis. Po ashtu shum teolog t Perndimit theksojn se kurr nuk ka qen synimi pr ta mohuar at. Ky msim sht ky pr teologjin trinitare t Lindjes. N Memorandumin e siprprmendur theksohet n mnyr t veant kjo gj: Mund t thuhet se as Etrit e hershm latin, si Ambrozi dhe Agustini, as edhe edhe tradita e mvonshme mesjetare, nuk kan besuar kurr se duke afrmuar filoque-n po dmtonin parimin e monarkis s Atit. Perndimi e ka deklaruar veten po aq t lidhur me kt parim sa edhe Etrit e Lindjes.
Gjithashtu n debatin e sotm teologjik po bhen prpjekje pr t gjetur nj zgjidhje t debatit shekullor n formuln pajtuese t Shn Maksim Konfesorit: buron prej Atit me an t Birit, duke pranuar vetm Atin si shkaktar t burimit dhe ndrmjetimi i Birit n drgimin e Shpirtin n krijimin. Teologu perndimor Zhan-Miguel Garrig (Jean-Miguel Garrigue) propozon formuln Besoj n Shpirtin e Shenjt q buron prej Atit t vetm pr aq sa ai lind t vetmin Bir. N t njjtn frym teologu i dgjuar ortodoks Dimitru Staniloae citon Shn Grigor Palamain: Shpirti e ka ekzistencn e tij nga Ati i Birit, sepse Ai q shkakton burimin e Shpirtit sht gjithashtu Ati.
Theksimi i moscnimit t parimit t monarkis s Atit do t ishte nj afrim me teologjin e Lindjes dhe formula pajtuese e Shn Maksim Konfesorit e realizon kt. Gjithashtu, moskufizimi i rolit ndrmjetues t Birit vetm n Ekonomin hyjnore do t ishte nj lehtsim pr teologjin e Perndimit. Rregulli i art duhet t jet shpjegimi i Shn Maksim Konfesorit n lidhje me pneumatologjin e Perndimit: duke pohuar filoque-n, vllezrit tan perndimor nuk duan t shtojn nj tjetr shkak ( n qenien e Perndis prve Atit, dhe nj rol ndrmjetsues i Birit n burimin e Shpirtit nuk duhet t kufizohet n Ekonomin hyjnore, por gjithashtu edhe n esencn ( hyjnore. Nse Lindja dhe Perndimi mund ti prsrisin n kohn ton kto dy pika sbashku, kjo do t siguroj nj baz t mjaftueshme pr afrimin ndrmjet dy traditave.