Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 6
  1. #1
    i/e larguar Maska e GL_Branch
    Antarsuar
    02-11-2003
    Vendndodhja
    Arbany
    Postime
    1,592

    Dshmia e par pr shqipen e shkruar

    Nga nj dorshkrim q ruhet n arkivin e Dubrovnikut msohet se pr gjuhn e arbrve sht folur m par nga mendohej

    Dshmia e par pr shqipen e shkruar

    Guillelmus Adam (1284): "Dgjova nj z q thrriste n mal n gjuhn shqipe"

    Anisa Papleka

    Studimi dhe interesimi pr gjuhn shqipe sht shum i hershm. Megjithat, t gjitha burimet e njohura deri sot, i kemi nga t huajt q jetuan n trevat shqiptare ose kishin kontakte me kto treva e me kt popull. Sipas dshmive q kemi, pr her t par bhet fjal pr gjuhn shqipe n vitin 1284 (jo 1285, si sht menduar deri m tani), n nj dokument t Arkivit t Dubrovnikut /Raguzs/ nga 14 korriku i vitit 1284 ku thuhet: "Dgjova nj z q thrriste n mal n gjuhn shqipe" (Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca). Dshmin e dyt e kemi nga nj autor anonim, q, sipas t gjitha gjasave, ishte prift i urdhrit domenikan, i cili n vitin 1308, gjat udhtimit npr Ballkan, kur prshkruan Shqiprin dhe shqiptart, ndr t tjera shkruan: "Ktu shqiptart e lartprmendur kan nj gjuh t dalluar prej latinve, grekve e sllavve, kshtu q nuk merren vesh fare me popujt tjer" (Habent enim Albani prefati linguam distanctam a latinis, grecis et slavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus).

    Megjithat, dshmin e par q njohim deri sot, qoft nga dokumentet, qoft nga dorshkrimet, qoft nga burime t tjera t ndryshme, pr gjuhn e shkruar dhe librin shqip, e kemi nga kryeipeshkvi i Tivarit, Guillaume Adae.


    Kryeipeshkvi i Tivarit

    G. Adami lindi rreth vitit 1270 n Jug t Francs. N vitin 1307 e ndeshim n Kostandinopoj. Gjat ksaj kohe, deri n vitin 1314, Adami udhtoi npr Mbretrin Bizantine, Azin e Vogl, Indi dhe Etiopi. M 1314-n ndodhet n Persi, ndrsa n vitin 1317 kthehet n Franc. N vitin 1318, s bashku me pes shok t urdhrit, me urdhr t Papa Gjonit XXII, emrohet sufragan i Fran Peruzinskit n kryeipeshkvin e Sulltanis (Tigranocerts), n Persi. Ktu emrohet pastaj edhe ipeshkv i Smirns. N fillim t vitit 1324 kthehet n Franc, nga ku, pastaj emrohet kryeipeshkv i Tivarit m 26 tetor 1324. sht thn m se njher, se ktu ishte drguar me detyr t veant nga ana e Papa Gjoni XXII, q t jet vigjilent n kufijt e Perandoris Bizantine dhe shtetit heretik serb. N vitin 1329 kthehet n Franc, q atje, nga Papa i Avinjonit siguroi favore pr kryeipeshkvin e Tivarit. Me kt rast, Adami kishte marr me vete shum dokumente origjinale nga kryeipeshkvia. Ndrkoh, ndrron mendje dhe nuk dshiron t kthehet n Tivar. Kjo gj shkakton shqetsime dhe mosknaqsi t madhe te besimtart e Tivarit, kshtu, kanoniku Gjon Zauli, i shkruan Papa Benediktit XII, nj letr tepr t rnd dhe akuzuese, ku lutet q me do kusht Adami t kthehet s bashku me gjith dokumentet q kishte marr me vete. Pas ksaj, Papa i drgon urdhr Adamit: "sub poena privationis honoris". Q t kthehet n Tivar. M n fund kthehet n Tivar n vitin 1337. Ktu shrben deri sa vdes n dhjetor t vitit 1341.

    N fillim t vitit 1332, Guljelm Adami shkroi me porosi t Paps Gjon XXII, traktatin "Directorium ad passagium faciendum", duke i br kshtu edhe nj relacion Filipit VI Valua, Mbretit t Francs, me titull: "DIRECTORIUM AD PASSAGIUM FACIENDUM (UDHZIM PR T KRYER KALIMIN [E DETIT]), ku jep t dhna pr Shqiprin dhe shqiptart. Ktu gjejm edhe fjalin e famshme, q e bri t njohur n histori: "Dhe megjithse shqiptart kan nj gjuh krejt tjetr dhe t ndryshme nga latint, ata kan shkronjat latine n prdorim dhe n t gjith librat e tyre".

    Kjo fjali sht nj ndr dshmit e para q vrtetojn ekzistencn e gjuhs s shkruar shqipe. Emri dhe vepra e Guljelm Adamit sht pak e njohur n historiografin ton, n kontekstin n t cilin u shkrua ajo, n t vrtet: d.m.th. n at t kryqzatave t shek. XIV, kshtu q n kt shkrim do t prqendrohemi kryesisht n kt kontekst, pr t dhn nj kontribut pr rolin dhe vendin q zinin shqiptart n planet kryqtare t shek. XIV. Historiografia botrore e kryqzatave ka br hapa t mdha n detajimin e ngjarjeve dhe t prhapjes gjeografike t kryqzatave, n zbulimin e planeve t thurura nga forcat politike dhe religjioze t kohs, n pasojat direkte apo indirekte q patn kryqzatat n botn mesjetare etj., dhe megjithat koht e fundit, kjo historiografi sht br subjekt pr revizime dhe rregullime, duke marr srish n konsiderat konceptet e vjetra dhe duke krijuar nga to shkolla t reja mendimi.


    Kryqzatat dhe roli i tyre n historin ton kombtare

    Dihet tashm q kryqzatat filluan me fjalimin e Urbanit II n Clermont-Ferrand n vitin 1095. Epoka e kryqzatave mori kuptimin e saj t vrtet n shekullin XIV. Kjo periudh njihet edhe si epoka e kryqzatave t vona. Gjysma e par e shekullit XIV (1292-1344) karakterizohet nga nj bollk n literaturn propagandiste pr ringjalljen e kryqzatave. Gjysma e dyt e shekullit XIV (1344-1396) sht periudha e fushatave t vazhdueshme kryqtare n Lindje. Ky shekull prjeton nj numr t madh ndryshimesh monumentale n prvijimin e kufijve tradicional t territoreve kryqtare. Deri tani, Lufta e Shenjt ishte kufizuar n zonn e Lindjes s Afrt, kurse n Mesjetn e von arriti horizonte t largta n pothuajse do drejtim, prtej Toks s Shenjt. Megjithse qllimi final i lvizjeve kryqtare ishte lirimi i Toks s Shenjt, kryqtart e shekullit XIV prpiqen q ta arrijn qllimin e tyre, duke sulmuar qendrat m t rndsishme t Perandoris Otomane. Si rezultat, kryqzatat e reja n shekullin XIV e drejtuan luftn e tyre kundr Anatolis, Egjiptit, Afriks s Veriut dhe Ballkanit dhe jo direkt pr lirimin e Toks s Shenjt.


    Pr k u shkrua dhe ku ruhet origjinali

    "Directorium Ad Passagium Faciendum" i Guljem Adamit u prdor mjaft n histori. N periudhn e par, nj kopje e saj u studiua n Koncilin e Baselit, derisa kardinali Cesarini dhe papa Eugjeni IV prgatitn kryqzatn pr n Varna n vitin 1443-1444. Po ky traktat u prdor nga Filipi i Mir, duka i Burgundis, nga Jean Miélot n vitin 1455, derisa duka e la at n krye t nj ekspedite pr te varri i Krishtit. Sot, dorshkrime t "Directorium Ad Passagium Faciendum", q njihen, na kan mbetur vetm katr. Nj dorshkrim latin i shek. XIV gjendet n Bibliotekn Perandorake t Vjens, (Cod. 534), nj tjetr i gjysms s par t shek. XV gjendet n Bibliotekn Publike t Bazelit, (A. I. 28) dhe dy t tjer nga gjysma e par e shek. XV me zbukurime dhe iniciale t praruara n flori, ruhen n Bibliotekn Mbretrore t Brukselit (9176 dhe 9188) , i katrti dorshkrim ruhet n Eskorialin e Spanjs.

    Ideja kryesore e traktatit sht urrejtja ndaj grekve dhe zgjedhja e rrugve toksore pr tu kthyer n Tokn e Shenjt. "Directorium ad Passagium Faciendum" sht ndar n dymbdhjet pjes, kto t organizuara n dy libra. N prolog, autori prmend dy shpatat e Zotit pr t shpjeguar zgjedhjen e tij: Shpatn e Shn Pjetrit, e cila pret veshin e nj ushtari n Kodrn e Ullinjve dhe shpatn e gjyqtarit Gedeon, i cili shkatrroi altarin e zotit t Kananejve, Baalit. Kto dy shpata simbolizojn luftn shpirtrore dhe luftn shekullore, q n mesjet prbnin lajtmotivin e shoqris fetare. Traktati sht i mbushur me referenca dhe citate biblike. Autori ka prdorur aty ktu edhe literaturn latine, q sht shkruar pr veprat e kryqtarve t shek. XI dhe XII.


    Prmbajtja e shkurtr e dorshkrimit "Directorium ad passagium faciendum"

    Shkurtimisht po bjm t njohur prmbajtjen e dymbdhjet pjesve t dorshkrimit. Pjesa e par prmban katr motivet pr t kryer kaprcimin e detit. Pjesa e dyt prmban pes prgatitjet pr tu nisur pr n Lindje. Pjesa e tret prmban nj prshkrim t katr rrugve t mundshme pr tu kthyer n Tokn e Shenjt: avantazhet dhe disavantazhet e secils prej tyre. N pjesn e katrt, autori konfirmon zgjedhjen e rrugs toksore prmes Hungaris, duke ndjekur shembullin e Pjer Heremitit n kryqzatn e par dhe argumentoi fuqishm kundr rrugs detare. N pjesn e pest paraqiten arsyet q justifikojn mosbesimin ndaj grekve. N pjesn e gjasht, autori paraqet katr mnyrat m t lehta pr t kryer pushtimin e Perandoris Greke, pastaj llogarit marrjen e Selanikut dhe t Kostandinopojs, n fillim t pjess s shtat. N gjysmn e dyt t pjess s shtat, Guljelm Adam tregon domosdoshmrin e kryqzats pr t marr Kostandinopojn. N pjesn e tet, ai paraqet pes mnyra organizimi pr t mbajtur nn kontrollin francez dhe katolik perandorin. N pjesn e nnt, autori prshkruan njerzit q kan tradhtuar kryqin. N pjesn e dhjet, ai kthehet tek avantazhet e nj kalimi shum t shpejt t detit n krahun e Shn Gjergjit. N pjesn e njmbdhjet prshkruan edhe nj her pikat e kalueshme gjat kryqzats dhe n pjesn e fundit, paraqet gjasht arsyet pse triumfi kundr turqve do t jet i leht.

    Guljelm Adami, i cili m par kishte qen ipeshkv i Sulltanideve n Persi dhe n Kostandinopoj, si dhe misionar n mbretrin greke e n zonat e largta t Azis dhe Afriks, ishte nj njohs shum i mir i gjeografis s vendeve t Lindjes dhe sidomos i rrugve q t onin n Lindje.

    Ashtu si nuk kishte qen rastsi emrimi i Gjonit nga Plano Karpini si kryeipeshkv n Tivar, i rastsishm nuk ishte as emrimi i ktij njeriu t fuqishm n kt kryeipeshkvi. Kryeipeshkvia e Tivarit kishte nj pozicion strategjik shum t rndsishm pr t gjitha planet e papatit dhe t kryqtarve t Mesjets. Shuflai e quan at "nj armik fanatik t t gjith shizmatikve, nj Eclaireur t Perndimit" dhe, n fakt, t till e tregoi veten sidomos n traktatin e tij "Directorium ad passagium faciendum".

    Gjat prshkrimit t gjendjes n Serbi dhe n Shqiprin e asaj kohe, Guljelm Adami i vendos shqiptart n ann e latinve dhe madje i llogarit ata si forc e rndsishme n kryqzatn q ka ndrmend q t ndrmarr Filipi VI. Ekzistenca e shqiptarve, t cilt jan nj "popull i madh" dhe "kmbngulin t gjith te besimi, riti dhe bindja e kishs romane" sht nj faktor lehtsues pr t arritur me sukses pushtimin e mbretris s sllavve shizmatik. Ktu tregohet edhe gjendja e rnd e shqiptarve, t cilt "jan t shtypur nn zgjedhn e padurueshme dhe t rnd t skllavris s atij sundimi t urryer dhe njerzor sllav", kshtu q "t gjith ose secili prej tyre do t donte t zhyste duart n gjakun e sllavve t siprprmendur, po t shikonte t shfaqej tek ata nj princ francez, t cilin do ta bnin komandant n luftn kundr kriminelve t siprprmendur sllav..." Ata jan kaq t shumt dhe t fort, saq duke u mbshtetur n ndihmn e tyre "1000 kalors francez dhe 5000 ose 6000 kmbsor, padyshim q do ta pushtonin me lehtsi tr kt mbretri".

    Shikuar n kuadrin e prgjithshm t popujve ballkanik, t cilt krahas popujve t Lindjes ishin br shnjestr t kryqzatave katolike, shqiptart kishin nj vend t veant n politikat e papatit dhe t kryqtarve. Ata jo vetm q nuk shiheshin si popull shnjestr, por prkundrazi si vend baz dhe si popull n t cilin mund t mbshteteshin pr t arritur qllimet e tyre. Arsyeja, n kt rast, nuk sht predispozita e shqiptarve pr tu br shrbtor t m t fortve, si sugjeron studiuesi i mirnjohur Ducellier n artikullin e tij "Genesis and Failure of the Albanian State in the XIV and XV Centuries," por keqtrajtimi i tyre nga sllavt, t cilt, madje, kishin filluar nj politik t dhunshme konvertuese t shqiptarve n ortodoksin sllave.








    Shqipria dhe shqiptart n "DIRECTORIUM AD PASSAGIUM FACIENDUM"




    "Kshtu, n Evrop jan shum popuj t krishter t gjuhve t ndryshme, t cilt nuk ecin me ne as n besim dhe as n doktrin. (...) Pas asaj (vazhdon) Sclavonia, ku ka shum mbretri si p.sh., Rassia, Servia, Chelmenia, Crovatia, Zenta. Kjo, nga njra an, kufizohet me hungarezt, nga tjetra me grekt, nga tjetra n t vrtet me dalmatint, me shqiptart dhe me blacht (sllovent). Dhe, prmbi t gjitha, krahas ktyre njerzve, mbretria e madhe dhe jo kompakte e grekve.



    Nga Durrsi n Albani, ku njerzit jan t bindur dhe t devotshm ndaj kishs romane

    Tjetri do t mund t kishte prparuar prmes Brundusium (Brindisit) qytetit t Apulies dhe prej atje t kalonte prmes krahut t nj deti, gj q zgjat (rreth) 150 milje n Durrs, i cili sht qytet i Zotit, princit t Tarentit dhe prej atje pr Shqipri (Albani) (ku njerzit jan t bindur dhe t devotshm ndaj kishs romane), prej aty, prmes Blaquiam dhe, m s fundi, duke vazhduar n Selanik. Nga ana tjetr, mund t progresohet nprmjet Ydrontum, i cili sht po ashtu qytet i Apulias dhe q aty nprmjet ishullit t Korfuzit, i cili sht gjithashtu pron e Zotit, princit t Tarentit, pr t ardhur n Despotat.



    Shqiptart dhe latint

    Ajo q, ndr t tjera, e bn kt mbretri t leht pr tu pushtuar, sht q aty jan dy kombe: nj jan shqiptart dhe tjetri latint, (me latin Adami ktu kupton shqiptart e besimit t krishter), t cilt kmbngulin t gjith te besimi, riti dhe bindja e kishs romane. Dhe respektivisht ata kan edhe kryeipeshkv, ipeshkv e abat, fetar dhe klerik sekular t nj statusi dhe t nj rangu m t ult. Latint kan gjasht qytete me ipeshkvt e tyre: i pari sht Antivari (Tivari), kryeipeshkvi; pastaj Kataro (Kotorri), Dulcini (Ulqini), Suaci (Shasi), Scutari (Shkodra) dhe Drivasti (Drishti), n t cilt jetojn vetm latin; popullsia e tyre, n t vrtet, jan shqiptart n t gjitha dioqezat jasht mureve. Katr qytete jan shqiptare: Polati Major (Pulti i Madh), Polatum Minor (Pulti i Vogl), Sapa, dhe Albania (Kruja), t cilt bashk me qytetet latine t lartprmendura jan nn kryeipeshkvin e Tivarit dhe juridikisht nn metropolin e kishs s tij. Dhe megjithse shqiptart kan nj gjuh krejt tjetr dhe t ndryshme nga latint, kan shkronjat latine n prdorim dhe n t gjith librat e tyre. Pushteti i latinve kufizohet pra vetm me rrethin e qyteteve te tyre. Jasht qyteteve t tyre, ata kan prona vreshtash dhe fushash, megjithat kan kshtjella dhe shtpi fshati. Por, shqiptart, meq jan kombi m i madh, mund t zotrojn n fusha lufte m shum se 15000 kalors, pr do aktivitet lufte, jan lufttar trima e t shkatht sipas dokeve dhe zakoneve t atdheut t tyre. Dhe meqense t siprprmendurit, si latint ashtu edhe shqiptart, jan t shtypur nn zgjedhn e padurueshme dhe t rnd t skllavris s atij sundimi t urryer dhe njerzor sllav: populli i shtrydhur, kleri i larguar nga pozicioni i tij dhe i poshtruar, ipeshkvit dhe abatt shpesh t burgosur, fisnikt t zhveshur nga trashgimia dhe t kapur rob, kishat, si ato ipeshkvnore ashtu edhe t tjerat t plakitura dhe pa t drejta, manastiret t rinuara dhe t shkatrruara; t gjith ose secili prej tyre do t donte t zhyste duart n gjakun e sllavve t siprprmendur, po t shikonte t shfaqej tek ata nj princ francez, t cilin do ta bnin komandant n luft kundr kriminelve t siprprmendur sllav, armiqve t t vrtets dhe t besimit ton. Me t lartprmendurit shqiptar dhe latin, 1000 kalors francez dhe 5000 ose 6000 kmbsor, padyshim q do ta pushtonin me lehtsi tr kt mbretri".

    Gazeta Shqip:
    http://www.gazeta-shqip.com/artikull.php?id=4242

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    08-11-2002
    Postime
    1,509
    Paragrafi i fundit "Shqiptaret dhe Latinet" tregon qe Anisa Papleka eshte nje cope injorante. Dhe eshte fatkeqesi qe Shqiperia te kete historiane te tille. Ajo thjesht ka perkthyer punen e Robert Elsie-t, te bere ketu http://www.elsie.de/pdf/articles/A1991EarliestRef.pdf mbi vellain Brochard (apo Guillaume Adam), prift franceskan francez qe shkeli Shqiperine ne shekullin e XIII.

    Prifti thote troc te meposhtmen:


    Shqiptart dhe latint

    Ajo q, ndr t tjera, e bn kt mbretri t leht pr t‘u pushtuar, sht q aty jan dy kombe: nj jan shqiptart dhe tjetri latint, (me latin Adami ktu kupton shqiptart e besimit t krishter), t cilt kmbngulin t gjith te besimi, riti dhe bindja e kishs romane.
    Pra thote qe banojne shqiptare dhe latine. Dhe nuk nenkupton fare qe latinet qenkan te besimit te krishtere pasi ne shekullin e XIII te gjithe shqiptaret ishin te besimit te krishtere, po flet thjesht per vllehet. I ketij mendimi eshte edhe Elsie. Anisa jone e ngrate fut ne kllapa budallalleqe qe kthjellojne kllapine e saj.

    Vllehet kishin mbreterine e Vllahise ne shekujt e XII-XIII (me perjashtim te futjes se tij ne dhespotetin e Epirit ne 1204, po pastaj dolen perseri te pavarur) dhe prandaj ishin shume me te izoluar ndaj shqiptareve sesa kane qene me vone. Per vendet ku jetojne ata flet Ana Komnena ne gjysmen e dyte te shekullit XI (Thesali dhe Epir), kurse Benxhamin de Tudela, cifut spanjoll, ne shekullin XII, flet po ashtu per shtetin e pavarur te Vllahise.

    Gjuha e vlleheve ka qene permendur qe ne vitin 579 AD, nga dy kroniste bizantine, Theofani dhe Theofilaktu, te cilet flasin per gjuhen e vlleheve. Te njejten gje kemi nga nje autor grek, Kedrinos, ne vitin 976 AD.

    Vellai Brochard thekson qe edhe shqiptaret edhe latinet jane te shypur prej sllaveve dhe e ka fjalen per pushtimin bullgar e me vone per ate te serbit Stefan Dushani. Viti 1284 eshte nje periudhe midis dy pushtimeve.
    Ndryshuar pr her t fundit nga Pasiqe : 20-10-2006 m 20:22

  3. #3
    Peace and love
    Antarsuar
    16-06-2006
    Vendndodhja
    usa
    Postime
    1,897
    Keto jane gjera qe dihen prej kohesh.Kur lexova titullin u gezova se mendova se ka ndonje te re, por ne fakt gjeta kete postimin tend ..

  4. #4
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    08-11-2002
    Postime
    1,509
    Franceskanet ishin shpesh spiune te papes per te vrojtuar vendet e ndryshme e per te dhene informata. Adami thjesht informonte qe Shqiperia nuk eshte vend i veshtire per t'u pushtuar pasi ka edhe latine ne te. Dhe theksonte qe edhe latinet, edhe shqiptaret jane pro Romes dhe papes.

    Nje raport paksa optimist, po Adami duhet edhe te justifikonte dietat qe e kishin bere te udhetonte gratis neper bote me dukatet e papes. Lipsej pra pak optimizem ne ato qe shkruante, pasi kryqezata e ardhshme varej nga informatat e tij...
    Ndryshuar pr her t fundit nga Pasiqe : 20-10-2006 m 20:22

  5. #5
    i/e larguar Maska e GL_Branch
    Antarsuar
    02-11-2003
    Vendndodhja
    Arbany
    Postime
    1,592
    Edhe une kur e pash shkrimin fillim thash paskemi zbuluar ndonje dokument po ma vone qka me pa gjerat qe jane te ditun moti kohe!

  6. #6
    Evidenca Maska e RaPSouL
    Antarsuar
    09-03-2006
    Vendndodhja
    Gjermani
    Postime
    17,464
    LooooooooooooL duhet te hulumtosh panderprere

Tema t Ngjashme

  1. "Thoti fliste shqip"
    Nga ALBA n forumin Arkeologji/antropologji
    Prgjigje: 295
    Postimi i Fundit: 26-11-2015, 16:49
  2. Atlantis n Shqipri
    Nga SyntheticZero n forumin Arkeologji/antropologji
    Prgjigje: 636
    Postimi i Fundit: 01-09-2015, 14:36
  3. Illiristika - Nezir Myrta
    Nga Henri n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 35
    Postimi i Fundit: 06-04-2011, 17:47
  4. Gruaja n Islam
    Nga Xhenneta-Morina n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 36
    Postimi i Fundit: 23-08-2009, 19:32
  5. Konferenc ndrkombtare pr shqipen standarde
    Nga Beqari002 n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 1
    Postimi i Fundit: 15-11-2002, 14:08

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •