Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 2
  1. #1
    Zoti sht Dashuri! Maska e NoName
    Antarsuar
    01-03-2006
    Vendndodhja
    Doblibar
    Postime
    2,193

    Identiteti i Europs - themelet e saja shpirtrore, dje, sot dhe nesr

    Identiteti i Europs - themelet e saja shpirtrore, dje, sot dhe nesr


    Joseph Ratzinger BENEDIKTI XVI



    Prmbledhje

    Pr t treguar identitetin e Evrops, autori n studimin e tij shpalos t kaluarn e saj, themelet shpirtrore mbi t ciln sht krijuar kontinenti i sotm. Historia e Evrops ka filluar n pjesn e Mesdheut t sotm, pr tu zgjeruar kah perndimi, n shtetet skandinave dhe n veri-lindje. Identitetin e Evrops, pa dyshim konstaton artikullshkruesi e gjejm n qytetrimin e krishter, sepse vet Evropa nuk mund t paramendohet pa traditn e krishter. Sot Evropa sht n nj proces t bashkimit t saj, dshir e kahershme e shum evropianve, porse iu desht nj tragjedi shkatrrimtare (Lufta e II Botrore) pr t kuptuar se vetm e bashkuar ajo mund t jet vend/kontinent i paqes s prhershme. Edhe procesi i Bashkimit t Evrops, n themelet e saja, i ka etrit e vet t krishter, Adenauer, Schuman, De Gaspari, t cilt e krijuan mundsin e fillimin e bashkimit t t gjith popujve t Evrops, nprmes principeve t nxjerra nga doktrina sociale e Kishs Katolike; principi i t mirs s prbashkt, solidariteti dhe subsidiariteti. Autori e prmbyll artikullin me konstatimin se sot Evropa ka pak shenja t nj qytetrimi t krishter, prkatsisht sht zbehur apo edhe sht larguar nga principet e krishtera q ishin baza e krijimit t shpirtit t saj. Evropa nuk do t ket t ardhme nse ajo nuk iu kthehet rrnjve t saja, nse n legjistraturn e saj e dbon Zotin dhe krishterimin shpirtin e saj. Prandaj, bhet thirrje urgjente q t shptohet shpirti i Evrops, sepse e kundrta i kanoset perndimi i pashmangshm dhe fundosja n humnern e nj paganizmi t ri.


    ǒsht Evropa? Kt pyetje e kishte br disa her edhe Kardinali Jzef Glemp n mesin e nj grupi gjuhtarsh t Sinodit ipeshkvor pr Evropn: ku fillon dhe ku mbaron Evropa? Pse, pr shembull, Sibiri nuk sht pjes e Evrops, ndonse edhe atje jetojn evropiant, t cilt kan krejtsisht metod t njjt t t gjykuarit dhe t t jetuarit? Ku mbarojn kufijt e Evrops n jugun e popujve t Rusis? Ku kalon kufiri i saj prgjat Atlantikut? Cilat ujdhesa jan e cilat nuk jan Evrop dhe pse nuk jan? N kto takime diskutimesh na bhet krejtsisht e qart, se Evropa sht koncept gjeografik vetm n kuptimin ansor; Evropa sht kontinent q smund t kufizohet saktsisht me koncepte gjeografike. Prkundrazi, Evropa sht koncept kulturor dhe historik.

    1. Krijimi i Evrops
    Krijimi i Evrops shpaloset shum mir, nse kthehemi n burimet e saja. Kur bisedohet pr themelet e Evrops, zakonisht Herodoti (rreth 484 425 para Krishtit), merret si i pari q e pranoi Evropn si koncept gjeografik, duke i dhn kt definicion: Persiant e konsiderojn Azin dhe popujt barbar q jetojn atje si popuj t veant, derisa Evropn dhe Botn greke e konsiderojn territor t posam.1 Ktu nuk jepen kufijt e Evrops, por sht e qart se vendet q e prbjn celuln e Evrops s sotme, shtriheshin krejtsisht jasht fushpamjes s historianit antik. Vrtet, me krijimin e shteteve t vogla greke dhe Perandoris Romake u formua kontinenti, q m von u b themel i Evrops s ardhshme, porse me kufij krejtsisht tjer: ather ishin vendet rreth Mesdheut, q, fal ndrlidhjeve t tyre kulturore, rrugore dhe tregtare, si dhe sistemit t prbashkt politik, bashk njra me tjetrn, e krijuan nj kontinent t vrtet. Dhe vetm deprtimi i islamit n shek. 7 dhe n shek. 8 e ngrehi vijn kufitare n Mesdhe, duke e ndar, thn figurativisht, at q deri ather ishte nj kontinent me tri kontinente: Azin, Afrikn dhe Evropn.

    Bota antike n Lindje u transformua m ngadalshm se sa n Perndim. Perandoria Romake kishte qendrn n Konstantinopol edhe pse shkonte gjithnj e m tepr kah fundosja deri n shek. 15.2 Derisa pjesa jugore e vendeve t Mesdheut, gjat viteve t 700-ta, krejtsisht humbi at q konsiderohej qendr kulturore e kontinetit, e n t njjtn koh, Evropa shtrihej gjith e m tepr n perndim. Limes (kufijt) q kosideroheshin kontinental, shuhen dhe hapen hapsira t reja historike, q tani prfshinin Galin, Germanin dhe Britanin, si vende qeliza t vrteta t kontinentit, dhe tutje shtrihej n drejtim t Skandinavis. Gjat ktij procesi ndryshimesh e tansformimesh t kujfijve, teologjia e historis garantonte nj kontinent ideal me kontinentin e mparshm mesdhetar, konstruktimi i t cilit do t vendosej me koncepte t ndryshme gjeografike. Duke nxjerr asociacione nga libri i Danielit profet e t pajisura me besimin e krishter, Perandoria Romake e reformuar e mbante veten si mbretri t fundit dhe t prjetshme n historin e prgjithshme botrore. S kndejmi, bashksia e posakrijuar prej shteteve dhe popujve, quhej Sacrum Imperium Romanum i prhershm.

    Procesi i krijimit t identitetit t ri historik dhe kulturor prfundoi, me plot vetdije, gjat kohs s sundimit t Karlit t Madh (rreth 747-814). Emri i lasht i Evrops ktu do t rishfaqet me kuptim t ri. Ky emr tani nnkuptonte mbretrin e Karlit t Madh dhe, n baz t ksaj, bashksia e re e shteteve, manifestonte kontinuitetin dhe risin, e, njkohsisht, paraqitej si forc e vrtet e ardhmris, sepse shikohej si kontinuitet historik i bots s deriathershme, e cila prfundimisht ishte bregzuar n at q prgjithmon do t qndroj.3 Kjo vetkuptimsi q krijohej, shfaqte edhe vetdijen e kalueshmris (kontingjencs), edhe vetdijen e nj misioni t vetm. Vrtet, koncepti i Evrops shum shpejt do t shuhej n mbarimin e mbretris karolinge, pr t mbetur gjall vetm n diskutimet e njerzve t shkolluar; n bisedat e popullit t thjesht ajo do t lajmrohej vetm n fillimin e kohs moderne gjithsesi e ndrlidhur me krcnimin Turk, si nj form vetidentifikimi e q prgjithsisht do t rishfaqej, imponohej n shek. 18. Varsisht nga historiku i konceptit, krijimi i Mbretris s Frankve, si mbretri e pashuar ndonjher, dhe tani Perandoria Romake e reformuar nnkupton hapin vendimtar kah fenomeni q ne sot e mendojm kur flasim pr Evropn.4

    Kursesi sduhet ta harrojm rrnjn tjetr t Evrops, rrnjn jo perndimore. Perandoria Romake ka ekzistuar, si u prmend m lart, n Bizant, prkundr dbimeve t popujve dhe invazionit t Islamit. Bizanti konsiderohej Rom e vrtet; Perandoria n Bizant kurr nuk u zhduk, s kndejmi kishte arsye pr ta fituar t drejtn pr t marr pjes n pjesn perndimore t Perandoris. Kjo Perandori Romake Lindore m von do t shtrihej edhe n Veri deri n botn sllave. Kshtu krijohet nj bot m vete, bota greko-romake, q dallohet nga Evropa Perndimore Latine pr nga liturgjia, pr nga strukturimi tjetr kishtar, pr nga gjuha/alfabeti shkrimi, si dhe pr nga braktisja e gjuhs latine si gjuh e prbashkt, q ather msohej nga t gjith.

    Patjetr q gjenden edhe element t mjaftueshm t prbashkt nga kto dy botra q do t mund t prbnin nj kontinent t vetm. N radh t par, trashgimia e prbashkt biblike dhe Kishs s lasht, e cila, jasht ktyre dy botrave, e ka themelin n Palestin, jasht Evrops. Pos ksaj, kemi iden e prbashkt t Perandoris, t kuptuarit e njjt pr themelet e Kishs dhe krijimin e prbashkt t koncepteve baz t drejtsis dhe t mjeteve/instrumeneve t drejtsis. S fundi, do t prmendja edhe Rregulltarin, e cila ka qndruar gjat ndeshtrashave historike si bartse qensore jo vetm e kontinentit kulturor, por mbi t gjitha si baz e vlerave religjioze dhe morale, baz pr ta orientuar njeriun pr t fundmet e tij (kah eskatoni); si forc parapolitike dhe mbipolitike u shndrrua n bartse t prhershme e reformave t vazhdueshme.5

    Mes ktyre dy Evropave, prkundr tradits s prbashkt kishtare, ende ekziston dallimi i thell mes tyre, q e ka evidentuar veanrisht Endre von Ivnka: n Bizant Perandoria dhe Kisha gati se jan t identifikuara njra me tjetrn; mbreti sht udhheqs edhe i Kishs. Ai e mban vetn pr zvends t Krishtit, dhe, duke u ndrlidhur me personin Milekesedekun, q ishte mbret dhe prift (Zan 14, 18), prej shek. 6, kishte marr titullin mbret dhe prift.6 Pr faktin se, q nga koha e Konstantinit mbreti se kishte selin n Rom, n kryeqytetin e hershm t Perandoris, ka mundur t zhvillohet autonomia e ipeshkvit t Roms si pasardhs i Pjetrit dhe si kryebari i Kishs. Q nga koha konstantiniane sht msuar pr dualizmin e pushtetit: mbreti dhe papa e kan pushtetin t ndar, asnjri nuk ka pushtet t plot. Papa Gelasia I (492-496) n letrn e tij drejtuar mbretit Anastasit e ka shfaqur konceptin e Perndimit, e m qartsisht n traktatin e katrt, ku ai para Tipologjis s Milkesedekut t Bizantit, thekson se pushteti i vetm i prket eksluzivisht Krishtit: Ai (Krishti) pr shkak t dobsive (superbia! krenaris) njerzore i ka ndar dy shrbimet q askush t mos krenohet (kreu 11). Pr gjrat e jets s pasosur mbretrit e krishter kan nevoj pr meshtar (pontifices), e meshtart n ann tjetr iu nnshtrohen udhzimeve t mbretit pr sa i prket gjrave kohore. Pr sa i prket gjrave t ksaj bote, meshtart duhet ti respektojn ligjet e mbretit t zgjedhur sipas vullnetit t Hyjit, i cili megjithat n shtje t fes (hyjnore) duhet ti nnshtrohet meshtarit.7

    Me kt konceptim sht br ndarja dhe dallimi i dy pushteteve (autoriteteve), q ka rndsi t madhe pr zhvillimin e mtutjeshm t Evrops dhe, t themi ashtu, krijohet baza e asaj q konsiderohet veansi e Perndimit. Ndonse nga te dyja ant kundrshtare t ksaj ndarjeje gjithmon ka mbetur e gjall tendenca pr pushtim totalitar (pushtet i trsishm), tendenc kjo, q dshira e njrit t imponohet mbi tjetrin, ka krijuar q ky parim i dallimeve dhe ndarjeve t bhet shkak i vuajtjeve t pafundme. Mnyra pr ta jetsuar kt parim dhe pr ta zabtuar n politik e n religjion, mbetet problemi themeltar pr Evropn e tashme dhe t ardhme.

    2. Transformimet kah koha moderne
    Nse mbshtetemi n at q u tha deri m tani, pr krijimin e Mbretris Karoline, n njrn an, si dhe pr vazhdimin e Perandoris Romake n Bizant dhe pr misionet e saja ndr popujt sllav, n ann tjetr, mund ta konsiderojm lindje t vrtet t kontinentit t Evrops. Ky fillim i kohs moderne nnkuptonte pr t dy Evropat transformim rrnjsor q do t prekte vet shpirtin e saj dhe kufijt gjeografik. N vitin 1453 Konstantinopoli ishte pushtuar nga turqit. Kt ndodhi me pak fjal e komenton O. Hiltbrunner: T fundit... t shkolluarit u dbuan... n Itali dhe e bartn diturin e teksteve origjinale greke tek humanistt e renesancs; porse Lindja prmbysej n zhdukje t kulturs.8 Ky pohim tingllon paksa i vrazhdt, sepse edhe osmanlinjt kan pasur kuturn e vet. Por sht e vrtet se kultura greko krishtere, kultura evropiane, kultura e Bizantit prjetonte fundin e saj.

    N kt mnyr njri krah i Evrops ishte n rrezik pr tu shuar, por tradita e Bizantit nuk u zhduk. Moska q e konsideronte veten si Roma e tret, e krijoi patriarkatin e vet n baz t ides s dyt t translatio imperii (transferit t perandoris) dhe paraqitej n arenn botrore si Sacrum Imperium i reformuar si form specifike e Evrops, q do t mbetet e lidhur me Perndimin dhe gjithnj e drejtuar ka ajo deri n at mas sa q Pjetri i Madh u mundua ta bj vend perndimor. Kjo zhvendosje e Evrops bizantine n Veri, hapte shtegun q kufijt e kontinentit t ndesheshin po ashtu edhe me Lindjen. Prcaktimi i kufirit n Ural sht krejtsisht i pavullnetshm. Sidoqoft, prball saj n lindje, u krijua nj lloj nnstrukture e Evrops, as Asi as Evrop, q, n thelb, i formson subjekti evropian, pa qen vet barts i karakterit t ktij subjekti, porse sht objekt q vet nuk sht bartse e ksaj historie. Ndoshta me kt sht definuar n prgjithsi esenca e statusit kolonial.

    Pr sa i prket Evrops bizantine, jo perndimore, n fillimin e kohs moderne mund t flasim pr ngjarje t dyfisht: n njrn an kemi rrnimin e Bizantit t vjetr n kontinuitetin historik t saj me Perandorin Romake; n ann tjetr Evropa me Moskn e fiton qendrn e re dhe i zgjeron kufijt e saj deri n Veri q prfundimisht t ngris n Sibir njfarlloj nnstrukture koloniale. Njkohsisht mund t vrtetojm edhe n Perndim nj proces t dyfisht me nj histori t jashzakonshme. Nj numr i madh nga radht e popullit gjerman ndahet nga Roma; shfaqet nj form e re m e avancuar e krishterimit, kshtu q tani prmes Perndimit kalon vija e ndarjes dhe n mnyr evidente krijon limes (kufij) kultural, kufij specifik mes dy mnyrave t t menduarit dhe t t jetuarit. Pa mdyshje, edhe prbrenda bots protestante ekzistojn thyerjet, n rradh t par mes luteranve dhe t krishterve t reformuar, q iu bashkangjiten metodistt dhe presbyteriant, derisa kisha anglikane mundohet t mbaj nj qndrim t ndrmjetm mes katolikve dhe evangjelistve; ksaj ndarjeje do ti shtohet edhe dallimi mes krishterimit t formuar si Kisha shtetrore, q bhet veori e Evrops, dhe kishave t lira, q folen e kan n SHBA, pr t cilat do t bhet fjal m von.

    T prqndrohemi s pari n nj rast tjetr q thelbsisht e karakterizon gjendjen e kohs moderne, t asaj q dohersh ishte Evropa latine: zbulimi i Ameriks. Zgjerimi i Evrops n Veri, duke iu falenderuar zgjerimit t Rusis kah Azia, prkon me kalimin radikal t Evrops jasht kufijve t saj gjeografik kah bota matan Oqeanit, e q tani ka emrin Amerik. Ndarja e Evrops n pjes latino-katolike dhe gjermano-protestante reflektohet dhe realizohet edhe n at pjes t bots q e kishte pushtuar Evropa. N fillim edhe Amerika sht Evrop e zgjruar, koloni, porse ajo, njkohsisht, me tronditjet n Evrop, gjat kohs s Revolucionit Francez, bhet subjek i pavarur prej shek. 19 e m von, edhe pse n thellsi, e formsuar me lindje/pjell evropiane, ajo prball Evrops, megjithat, do bhet subjekt i pavarur.

    Prpjekja jon q ta shpalosim historikisht thellsin e identitetit t Evrops, ka rezultuar q at ta venerojm prmes dy transformimeve themelore historike: rrnimi i kontinentit t vjetr mesdhetar q e shkaktoi Sacrum Imperium, i shtrir n veri t Mesdheut, n t ciln q nga koha karolinge Evropa formsohet si bot perndimore-latine; krahas ksaj, kemi vazhimsin e Roms s vjetr n Bizant dhe shtrirjen e saj kah bota sllave. Si hapin e dyt kemi vrjetur fundosjen e Bizantit dhe, si pasoj e ksaj, transferimin e Evrops dhe konceptimin e krishter t mbretris n Veri dhe n Jug. Mandej, n brendsin e Evrops ndarjen n botn gjermano-protestante dhe latno-katolike, si dhe bartjen e ksaj ndareje n Amerik dhe prfundimisht formomimin e subjektit t pavarur historik prball Evrops.

    Tani duhet t kemi parasysh transformimin e tret, i cili fundin e vet e ka n Revolucionin Francez. sht e vrtet se Sacrum Imperium si realitet politik q nga fillimi i Mesjets s von prjetonte shenja t rrnimit dhe ishte gjith e m i brisht n shpjegimin valid e t qndrueshm t historis, por vetm tani e kemi thyerjen formale t ktij rrethi shpirtror, pa t cilin Evropa nuk do t mund t formsohej. Ky proces sht ngjarje me rndsi t madhe si n aspektin politik, ashtu edhe n aspektin ideor. Nga aspekti ideor nnkuptonte braktisjen e ides s themelimit sakral t historis dhe t krijimit t shtetit. Historisa nuk paraprihej dhe nuk formsohej m simbas ides mbi Hyjin; shteti konceptohej krejtsisht simbas koncepteve shekullare, kurse pr baz kishte racionalitetin dhe vullnetin e qytetarve. Pr her t par n histori krijohet shteti i pastr shekullar q e braktiste dhe nuk prfillte dorzanin dhe normanizimin hyjnor t elementit politik, duke i konsideruar si botshikime mitologjike, kurse Hyjin e shpallte si shtje private q ssht pjes e opinionit publik dhe formimit t prgjithshm t vullnetit. Jeta pubike konsiderohej vetm si shtje e arsyes q smund ta njoh Hyjin qart. Religjioni dhe feja n Hyjin i prkasin sfers s ndjesis e jo sfers s arsyes. Hyji dhe vullneti i tij m nuk vlersoheshin n jetn publike.

    Kshtu, ka fundi i shek. 18 dhe n fillim t shek. 19 u shfaq nj form e re e ndarjes, peshn e t cils tani e hetojm shum m qart. N gjuhn gjermane nuk ka emr, sepse aty m pak ka pasur reflektim. N gjuht latine/romane kjo ndarje shquhej si dallim mes t krishterve dhe laikve. Kjo thyerje gjat dy shekujve t fundit ka deprtuar n popujt latin si plasaritje e thell, derisa n krishterimin protestant fillimisht ishte m leht, q prbrenda t krijohej hapsir pr futjen e ideve liberale dhe iluministe, pa patur nevoj q t shkatrrohet baza e gjr e koncensusit.

    Aspekti realpolitik i rrnimit t ides s vjetr t mbretris prbhet prej asaj q kombet, prkatsisht shtetet q njiheshin si t tilla, fal krijimit t rajonve t veanta gjuhsore, prfundimisht shfaqen si bartse t vrteta t historis dhe me kt fitojn vlern q m par nuk e kishin. Ky shprthim dramatik pluralist i subjektit historik tregohet n faktin se t gjitha kombet e mdha evropiane e ndjenin vetn si trashgimtare t drgimit/misionit universal, q pashmangshmrisht do t ken rrjedhoj konfliktin reciprok, goditjen vdekjeprurse, t ciln e prjetuam me dhimbje n shekullin e posakaluar.

  2. #2
    Zoti sht Dashuri! Maska e NoName
    Antarsuar
    01-03-2006
    Vendndodhja
    Doblibar
    Postime
    2,193
    3. Universaliteti i kulturs evropiane dhe kriza e saj
    S fundi, duhet t prsiasim pr nj proces t pashkputshm, me t cilin historia e shekujve t fundit qartazi u transferua n nj bot t re. Nse Evropa e vjetr, e cila i ka paraprir kohs moderne me dy pjest e saja, n parim, e ka njohur vetm nj armik q ishte bota islame, me t ciln iu desht t ballafaqohet pr jet apo vdekje; nse transferimi n kohn moderne e ka zgjeruar Evropn n Amerik dhe n pjes t Azis pa subjekte vetanake t mdha kulturale, tani ajo fillon procesin e hapjes n dy kontinentet, q ishin t prekuara vetm n mnyr margjinale; Azia dhe Afrika q tani prpiqen t shndrrohen n deg t Evrops, n koloni. N njfar mase, kjo edhe u realizua, sepse Azia dhe Afrika sot e ndjekin idealin e bots s tekniks dhe mirqenien e saj, kshtu q traditat e religjioneve t lashta kan rn n kriz, e, n ann tjetr, mendimet shekullare gjithnj e m tepr sundojn n jetn publike.

    Por, ekzistojn edhe efekte t kundrta. Rilindja e islamit nuk kushtzohet vetm nga pasuria e vendeve islamike, por ushqehet vetdija se islami sht n gjendje pr t ofruar themele t knaqshme shiprtrore pr jetn e popujve, themele, t cilat i kan ikur nga duart Evrops s vjetr. Prandaj, prkundr forcs politike dhe ekonomike q e posedon edhe sot, gjithnj po shfaq shenja t zhbrjes dhe rrnimit. Edhe traditat e religjioneve t mdha t Azis, para s gjithash komponenta e tyre mistike e budizmit, paraqiten si forca shpirtrore kundr Evrops, e cila i mohon rrnjt e veta fetare dhe morale. Nj optimimizm i shprehur n fillimin e viteve t gjashtdhjeta nga Arnold Joseph Toynbee lidhur me ngadhnjimin e elementit evropian, sot po tregohet uditrisht i tejkaluar: „Nga gjithsej 28 kultura t identifikuara... 18 prej tyre kan vdekur, kurse nnt prej dhjet t mbeturave – prkatsisht t gjithat prve kulturs son – vrejm se jan t lnduara pr vdekje.“9 Kush do t’i prsriste sot t njjtat fjal? Dhe n prgjithsi, far sht ajo, q kulturn ton ende e mban t gjall? A mos sht kultura evropiane ky qytetrim i tekniks dhe tregut i prhapur me sukses n mbar botn? A nuk sht kjo kultur e lindur n mnyr postevropiane si fryt i kulturave t lashta evropiane? Un shoh ktu sinkroni paradoksale; me fitoren e bots tekniko-shekullare postevropiane, me universalizimin e modelit t saj t jets dhe mnyrs s t menduarit t shtrir n mbar botn, madje fuqishm n vendet joevropiane t Azis dhe Afriks, fitohet prshtypja se bota e vlerave evropiane, kultura dhe feja e saj, baza n t ciln u krijua identiteti evropian sht duke pernduar dhe sht larguar nga skena botrore. Tani ka ardhur koha pr sisteme t vlerave t kulturave (botve) tjera, t Ameriks parakolumbiane, islamit dhe mistiks aziatike. Pkundr suksesit kulminant, Evropa n brendsi duket e zbrazt. N njfar mnyre kriza ia ka rregulluar qarkullimin e gjakut, ndrsa kjo gjendje ia rezikon jetn; ajo pret shptim, t themi ashtu, nga organet e transplatuara, t cilat do t’ia shkatrrojn identitetin. Prpos shuarjes s brendshme t forcave bartse shpirtrore, Evropa edhe pr nga aspekti etnik po shkon drejt shkatrrimit (mplakjes).

    Ekziston nj munges e uditshme e vullnetit pr ardhmri. Fmijt q jan ardhmria, konsiderohen krcnim i s tashmes, sepse, mendohet, ata na marrin kohn e jets son. Fmijt nuk i shohim si shpres e ardhmris, por si kufizim i s tashmes. Na imponohet krahasimi me shprbrjen e Perandoris romake: ajo funkciononte ende si korniz historike, edhe ather kur praktikisht jetonte prej atyre q m von do t jen shkaktar t shprbrjes s saj, sepse i kishte humbur vitaliteti i jets.

    Kshtu erdhm te problemet e kohs son. Ekzistojn dy prognoza t kundrta pr sa i prket t ardhmes s mundshme t Evrops. N njrn an sht teza q e prfaqson Oswald Spengler, i cili mendon se ka identifikuar nj ligj natyror q i nnshtrohen t gjitha kulturat e mdha: ekzistojn astet e lindjes, zhvillimi i shkallshkallshm i tyre, lulzimi i saj, rnia e ngadalshme, mplakja dhe vdekja. Spengler e paraqet tezn e vet n mnyr shum mbreslnse, duke e pajisur me dokumente nga historia e kulturave, t cilat e argumentojn kt ligj t rrjedhs natyrore. Sipas tezs s tij, Perndimi ka arritur n stadin prfundimtar dhe me gjith tentimet pr ta shptuar, ajo po ecn pandalur drejt vdekjes s kontinentit kulturor. Evropa mund ta shptoj thesarin e vet duke e prcjell n nj kultur t re q po krijohet, si ka ndodhur me kulturat e vjetra para shkatrrimit, porse si subjekt i pavarur ditt e saja jan t numruara.

    Kjo tez e ashtuquajur biologjike, sht kundrshtuar ashpr nga qarqet katolike gjat kohs n mes dy luftave botrore. Edhe Arnold J. Toynbee e ka kundrshtuar rnd, edhe pse argumentet e tija m askush nuk do t’i prkrahte.10 Toynbee bn dallimin n mes prparimit materialo-teknik, n njrn an, dhe prparimit t mirfillt, n ann tjetr, t cilin e definon si t prshpirtsuar. Ai e pranon se Perndimi – bota perndimore – gjendet n nj kriz, shkakun e s cils e sheh n zvendsimin nga religjioni n kultin ndaj tekniks, kombit dhe militarizmit. Kt kriz ai e quan me nj fjal: shekullarizm. Nse dihet shkaku i krizs, ather mund t gjendet edhe ilai: faktori religjioz duhet t luaj prsri rol m t madh, q, sipas tij, prbhet nga trashgimia religjioze e t gjitha kulturave, por sidomos e „asaj q ka mbetur nga krishterimi perndimor.“11Ktu pikpamjes biologjike i kundrvihet pikpamja voluntariste q prqendrohet n fuqin q vjen nga pakicat kreative dhe n personalitetet e jashtzakonshme.

    Shtrohet pyetja: a sht e sakt kjo diagnoz? Nse po, a mund t rivlersohet religjioziteti me an t nj sinteze nga pjest e mbetura/relike t krishterimit dhe t trashgimis religjioze t njerzimit? S fundi, pyetja q e kishin shtruar Spengler dhe Toynbee mbetet e hapur, meq nuk mund t parashikojm ardhmrin. Pavarsisht nga kjo, jemi t detyruar ta pyesim veten se mbi far themelesh mund t sigurohet e ardhmja dhe identiteti i brendshm i Evrops gjat gjith metamorfozave historike. Ose, m thjesht: far sht ajo q sot dhe nesr do t dhuroj dinjitet njerzor dhe nj jet n pajtim me kt dinjitet?

    Pr t gjetur nj prgjigje t duhur, do duhej br nj vshtrim kohs son, e, njkohsisht, duke i patur parasysh rrnjet historike.

    N periudhat e kaluara ne u ndalm tek Revolucioni francez dhe te shek. 19. Gjat asaj kohe u krijuan dy modele t reja evropiane. N kombet romane-latine u krijua modeli laicistik: ku shteti sht i ndar decidivisht nga njmendsia religjioze, q i prket sfers private. Vet shteti nuk e pranon fundamentin religjioz, por bazohet mbi arsyen dhe njohjen. Por, t mbshtetur n brishtsin e arsyes, t gjitha sistemet u treguan t paqndrueshme dhe u bn pr e leht e diktaturave. Ato mbijetojn pr asrye se jan pjes e vetdijes s vjetr morale, t cilat vazhdojn t jetojn – pa themele t mparshme – dhe kjo ia mundson koncensusin baz n shtjet e moralit.

    N ann tjetr, n botn gjermane kemi modele n nnyrn tjetr t kishave shtetrore t protestantizmit liberal, n t cilt krishterimi „m i avancuar“ (iluminist) krejtsisht sht pranuar si instanc morale – edhe nga praktikimi i kutlit hyjnor q e siguron shteti – garanton pajtueshmri morale dhe baz t gjer religjioze, t cils duhet t’iu prshtaten religjionet e vogla joshtetrore. Ky model pr nj koh t gjat n Britani t Madhe, n shtetet skandinave dhe sidomos n Gjermanin prusiane, ka siguruar lidhmrin mes shtetit dhe shoqris. Por me rnien e kishs shtetrore prusiane, n Gjermani u krijua vakuumi, i cili krijoi hapsir pr lindjen e diktaturs. Sot kishat shtetrore npr bot jan br fli e shkatrrimit: organet religjioze q rrejdhin nga shteti nuk kan m fuqi morale, kurse shteti nuk mundet vet t gjeneroj fuqi morale, prkundrazi duhet ta supozoj at dhe t krijohet mbi t.

    N mesin e ktyre dy modeleve qndrojn Shtetet e Bashkuara t Ameriks, t cilat, n njrn an, jan t krijuara n baz t kishave t lira dhe ndjekin dogmn e rrept t ndarjes, kurse, n ann tjetr, duke qen jasht bashksive t veanta kishtare, megjithat formohen me nj kosensus jokonfesional krishtero – protestant, q lidhej me nj vetdije t veant t misionit ndaj bots tjetr. N kt mnyr, faktori religjioz fitoi rol t rndsishm n jetn publike, dhe ky rol, si fuqi parapolitike dhe mbipolitike, mund t ket domethnie vendimtare n jetn politike. Sigurisht se nuk duhet t mbulohet e vrteta, se edhe n SHBA pandalur prudnohet trashigimia e krishter, ndrkoh q prqindja e popullats hispanike po rritet shpejt dhe prania e traditave religjioze nga e gjith bota po e ndryshon gjendjen. Ndoshta ktu do prmendur se disa qarqe t caktuara t SHBA-ve po e nxisin masivisht protestantizimin e Ameriks Latine dhe, me shtrirjen e kishave t lira, po e shkatrrojn Kishn Katolike, duke pohuar se ajo nuk sht e aft t garantoj sistem t qndrueshm politik dhe ekonomik, sepse nuk mund t ndikoj n edukimin e kombeve, prderisa modeli i kishave t lira toleron nj pajtueshmri morale dhe formim demokratik t publikut, si sht karekteristike pr Shtetet e Bashkuara t Ameriks. Ajo q e bn m t komplikuar gjendjen, sht fakti se Kisha Katolike sht bashksia m e madhe religjioze n Shtetet e Bashkuara dhe kjo bashksi e aplikon n jet identitetin e vet katolik, porse katolikt, pr sa i prket raporteve mes Kishs dhe politiks, e kan prqafuar traditn e kishave t lira, q, duke menduar se pikrisht ajo Kish, e cila nuk sht e przier n shtetin, sht n gjendje t ofroj pr gjithka themele morale. Kjo tregon se promovimi i idealit demokratik si detyr morale, prputhet thellsisht me fen. N kt qndrim, me t drejt mund t shohim vazhdimin e modelit e lartprmendur t Paps Galasias, natyrisht t modifikuar sipas kohs ton.

    Por t’i kthemi Evrops. Pran dy modeleve t prmendura, n shek. 19 lindi edhe modeli i tret - socializmi, i cili u nda shum shpjet n dy rryma, n socializm totalitar dhe demokratik. Socializmi demokratik ishte n gjendje t integrohej n t dy modelet ekzistuese si kundrpesh ndaj pikpamjeve liberalo-radikale, madje edhe t’i pasuronte dhe t’i korrigjonte. Pos ksaj, socializmi demokratik u tregua si model jokonfesional. N Angli ishin katolikt, t cilt nuk ndiheshin mir as n rrethin e protestantve konzervativ as n at liberal. Edhe n Gjermanin e Wilhelmit qendra katolike ndihej m e afrt me socializmin demokratik se sa me fuqit e rrepta konzervative prusiano-protestante. N shum aspekte, socializmi demokratik ishte dhe sht i afrt me doktrinn sociale t Kishs; gjithsesi, ai ka kontribuar n formimin e vetdijes sociale.

    Modeli totalitar prkundrazi lidhej me filozofin krejtsisht ateiste dhe materialiste t historis. Sipas ksaj filozofie, historia kuptohej n mnyr deterministe si proces i prparimit, i cili, prmes fazs fetare dhe asaj liberale, arrin te shoqria absolute dhe prfundimtare, ku religjioni sht i tejkaluar si relikt i s kaluars dhe ku funksionimi i kushteve materiale garanton lumturin pr t gjith. Kjo pseudoshkenc fsheh n vete nj dogmatizm intorlerant: shpirti sht prodhim i materies; morali sht prodhim i rrethanave, i cili duhet t definohet dhe t zbatohet n prputhje me qllimet e shoqris; gjithka q ndihmon pr t arritur gjendje t lumtur sht morale. Ktu kemi prmbysjen e trsishme t vlerave mbi t cilat sht krijuar Evropa. Pr m tepr, ktu thyhet krejt tradita morale e njerzimit; nuk ekzistojn m vlera t pavaruara jasht qllimeve t prparimit, por pr nj ast gjithka mund t jet e lejueshme, madje edhe e domosdoshme, prkatsisht – sipas kuptimit t ri t fjals – morale. Njeriu mund t shndrrohet n send/mjet; individi nuk sht m i rndsishm, por vet ardhmria, e cila shndrrohet n nj hyjni t tmerrshme q sundon mbi dogj e dokend.

    Sistemet komuniste ndrkoh prjetuan dshtim, para s gjithash, pr shkak t dogmatizmit t tyre t rrejshm ekonomik. Porse, harrohet leht fakti se ato sisteme dshtuan pr shkak t mosrespektimit t t drejtave t njeriut dhe pr shkak se moralin ia nnshtruan qllimeve t sistemit dhe ardhmris s premtuar. Rrnimi i vrtet q ata lan pas, nuk sht i natyrs ekonomike; ai ka t bj me ngurtsimin e shpirtit, me shkatrrimin e vetdijes morale. Un mendoj se sot problemi thelbsor i Evrops dhe tr bots, sht se nuk e v n dyshim dshtimin ekonomik dhe pr kt arsye komunistt e vjetr pa e trembur syrin, u transformuan n liberalist t ekonomis, kurse problematika morale dhe religjioze, pr t ciln vrtet bhej fjal, u la anash gati krejtsisht. Prandaj, problematika q mbeti pas marksizmit, vazhdon t ekzistoj ende; shprbrja e njohjes s sigurt q kishte (njeriu) pr Zotin, pr vetveten dhe gjithsin; humbja e vetdijes pr vlerat e patjetrsueshme, ende vazhdon edhe sot t jet problem e q mund t shpjer te vetshkatrrimi i vetdijes evropiane, duke e konsideruar – varsisht prej botkuptimit t Spenglerit mbi shkatrrimin – si rrezikun ton real.12

    4. Ku gjendemi ne sot?
    Kshtu gjendemi para pyetjes: far m tutje? A ekziston, n mesin e ktyre transformimeve t dhunshme t kohs son, ende identiteti evropian q do t ket nj ardhmri dhe pr t cilin do duhej angazhimi yn?

    Pas shkatrrimeve t Lufts s Dyt Boterore, pr etrit e Bashkimit Evropian – Adenauer-in, Schumann-in, de Gaspari-in – ishte e qart, se ekziston nj bazament dhe se ai sht i rrnjosur thell n trashgimin e krishter dhe t kontinentit ton t krijuar nprmjet krishterimit. Pr ta ishte e qart, se shkatrrimet q lindn nga konfrontimi i regjimit nacist dhe atij t Stalinit, mbshteten m n kt prpljase t ktij bazamenti - n nj hybris, q m nuk i nnshtrohej Krijuesit, por krkonte t krijoj njeriun m t mir dhe njeriun e ri, kuse duke e braktisur botn e keqe t krijuesit, dshironte pr ta rindrtuar n nj bot m t mir, q do t krijohej nga dogmatizmi i ideologjis s tyre. Pr etrit evropian ishte e qart se – kto diktatura kishin sjell nj kualitet krejt t ri t s keqes, sikur ishin t gjitha tmerret e lufts q onin n shkatrrimin e Evrops. Do duhej rikthyer ajo ka i ishte rrmbyer kontinentit dhe dinjitetit t tij n t gjitha vuajtjet dhe dshtimet.

    Entuziazmi fillestar i prkushtimit ndaj vlerave t trashgimis s krishter u shua shpejt dhe Bashkimi i Evrops, m pastaj, u ndrtua gati kryesisht duke u bazuar n aspekte ekonomike dhe duke i mnjanuar shtjet e bazamenteve shpirtrore t nj bashksie t till.

    N vitet e fundit vetdija pr kt sht rizgjuar, se bashkimi ekonomik i shteteve t Evrops ka nevoj poashtu edhe pr bazament t vlerave t prbashkta. Rritja e dhuns dhe konsumimi i lart i drogs, rritja e korrupcionit, na bjn t ndiejm se rnia e vlerave ka pasoja materiale, se sht i nevojshm nj kundrorientim. Nuk e kam ndrmend t ndalem detajisht mbi elementet e kushtetuts s ardhshme evropiane, por do t doja t theksoj elementet kryesore morale, t cilat, sipas mendimit tim, nuk do t duhej t mungojn.

    Elementi i par sht „pakushtmria/domosdoshmria“ me t ciln dinjiteti dhe t drejtat e njeriut do t proklamohen si vlera n do legjislacion shtetror. Kto vlera themelore, si thot me t drejt Gnter Hirsch, nuk i krijon ligjvnsi, as nuk u dhurohen qytetarve, „por para s gjithash ato ekzistojn si t drejta n vete, q duhet t respektohen nga ligjvnsi si vlera t dhuruara nga nj rend m i lart.“13 Vlera e dinjitetit njerzor q i paraprin do veprimi dhe vendimi politik, tek e fundit na drejton kah Krijuesi. Vetm Hyji mund t’i prcatoj vlerat q jan t bazuara n njeriun dhe q jan t patjetrsueshme. Fakti se ekzistojn kto vlera t patjetrsueshme, me t cilat askush nuk mund t manipuloj, jan garantimi i par dhe i vrtet i liris dhe i madhshtis njerzore. Krishterimi pikrisht n kto vlera e sheh misterin e Krijuesit dhe prgjasimin e fytyrs s Tij, simbas s cils sht i krijuar vet njeriu. Me kt vler mbrohet elementi thelbor i identitetit t krishter t Evrops, ku qartazi sot po shfaqen formime pagane.

    Sot askush nuk e mohon drejtprdjet se dinjiteti njerzor dhe t drejtat themelore t njeriut s’duhet t jen parakusht n do vendim politik; jan tepr t freskta tmerret e nacistve dhe t teoris s tyre raciste. Por n fushn konkrete, t ashtuquajtur prparimi mjeksor, ekzistojn krcnimet reale kundr ktyre vlerave, sepse, pa marr parasysh a bhet fjal pr klonimin, pr konzervimin e embrioneve njerzore pr hulumtime shkencore dhe pr donacione organesh, apo pr tr fushn e manipulimit gjenetik; ktu ashkush nuk mund t mos e vrej se kemi t bjm me ngulfatjen e ngadalshme t dinjitetit t njeriut. Pos ktyre, kemi edhe trafikimin e qenieve njerzore q sht n rritje, mnyrat e reja t skllavris, trafikimin me organet njerzore pr qllime transplantimi. Prher prmendet qllimi i mir pr t justifikuar at q nuk mund t justifikohet.

    T bjm nj prbmledhje: pohimi n letr i vlerave dhe dinjitetit t njeriut, liris, barazis dhe solidaritetit simbas parimeve demokratike dhe shtetit t s drejts shfaq njfar figure pr njeriun, njfar zgjedhje morale dhe njfar ideje/koncepti t s drejts, njmendsi kto q aspak nuk jan t vetkuptueshme, por n parim jan faktor themeltar pr identitetin e Evrops, q do t duhej t zr vend n kushtetutn e ardhshme t Bashkimit Evropian dhe t garantohen pasojat e tyre konkrete, q me siguri mund t mbrohen vetm nse riformulohen simbas ndrgjegjes prgjegjse morale.

    Pika e dyt q shfaq thelbin e identitetit evropian, sht martesa dhe familja. Martesa monogame si struktur themelore e marrdhnieve mes mashkullit dhe femrs dhe njkohsisht si qeliz pr formimin e bashksis shtetrore, ndrtohet duke u bazuar n fen biblike. Martesa i ka dhuruar Evrops Perndimore dhe asaj Lindore nj imazh t veant dhe nj humanitet t dalluar dhe pikrisht nga kjo veansi e bazuar n besnikri dhe sakrific si prbrse t saj, u desht q pandrprer t riprvetsohen me shum mund dhe filijime. Evropa nuk do t ishte m Evrop, po qe se do t zhdukej apo radikalisht do t ndryshohej kjo qeliz e ndrtimit t shoqris s saj. T gjith e dim se sa jan t rrezikuara martesa dhe familja: n njrn an, pr shkak t mospranimit t pandashmris s saj prmes ndarjeve t lehta, n ann tjetr, forma e re gjithandej e prhapur e bashkjetess mes maskullit dhe femrs pa form juridike t martess.

    N kundrshtim me t gjitha kto, qndron krkesa e homoseksualve pr bashkjetes, q, uditrisht, krkojn form juridike, q n njfar mnyre do t ishte e barabart me statusin e martess. Kjo tendenc rrezikon zhbrjen e trsishme t historis morale t njerzimit, e cila prkundr gjitha formave juridike t martess, prher ka qen e vetdijshme se martesa n thelb sht bashksi e veant e prbr prej mashkullit dhe femrs e hapur pr lindjen e fmijve dhe krijimin e familjes. Ktu nuk bhet fjal pr diskriminim, por pr pyetjen ka sht personi njerzor si mashkull dhe si femr dhe si jeta e prbashkt mes mashkullit dhe femrs mund t fitoj form juridike. Nse, n njrn an, kjo bashkjetes gjithnj e m tepr largohet nga forma juridike, kurse, n ann tjetr, partnert homoseksual e mbajn veten pr martes t ligjshme, ather ne gjendemi para shkatrrimit t personit si njeri, pasojat e t cilit mund t jen shum t rnda pr ne. Fatkeqsisht mungon nj fjal e qart pr kt n Kart. (Sa duket ktu e ka fjalen pr kushtetutn e ardhshme t BE, vr. e prkthyesit.)

    Pika e fundit ka t bj me shtjen religjioze. Nuk e kam ndrmend t futem n diskutimet e ndrlikuara t viteve t fundit, por t theksoj nj pikvshtrim bazor pr t gjitha kulturat: nderimi ndaj asaj q pr tjetrin sht e shenjt, posarisht nderim ndaj s shenjts n kuptimin m t lart t fjals, ndaj Hyjit, q guxojm t supozojm se do ta gjejm edhe tek ai, i cili nuk dshiron t besoj n Hyjin. Nj shoqri q nuk e ka kt nderim, do t humbte dika thelbsore. N shoqrin ton dnohen, fal Zotit, ata q e prdhosin fen e Izraelit (hebreizmin), Hyjin e tyre dhe figurat e mdha t popullit t tyre. Po ashtu dnohen ata q e ofendojn Kuranin dhe bindjet themelore t islamit. E kundrta ndodh kur sht fjala pr Krishtin dhe ajo q sht e shenjt pr t krishtert, ather prnjher shfaqet si e mira m e madhe/m e lart liria e shprehjes q nuk guxon t kufizohet, sepse do ta prishte tolerancn dhe lirin n prgjithsi. Liria e shprehjes e ka kufirin e vet atje ku ajo nuk guxon ta shkatrroj nderin dhe dinjitetin e tjetrit. Nuk sht liri rrena dhe shkelja e t drejtave njerzore.

    Perndimi ktu po e tregon nj lloj t uditshm dhe patologjik t veturrejtjes. Perndimi, pr do lvdat, mundohet, me shum respekt, t jet i hapur ndaj vlerave t huaja, por ai e urren vetveten. Nga historia e vet s’sht i aft ta shoh t madhrishmen dhe at far sht e pastr, por vetm pjesn e keqe dhe t shkatrrueshmen. Nse Evropa dshiron t mbijetoj, do t duhej, kritikisht dhe prvujtrisht, ta pranoj prsri veten. Multikulturaliteti q vazhdimisht dhe me kmbngultsi, n mnyr krejt t hapur, po promovohet, n t shumtn e rasteve s’sht tjetr vese mohim dhe largim nga vlerat vetjake, ikje nga vetvetja. Multikulturaliteti nuk mund t jetoj pa qndrueshmri (vlerash) t prbashkt(a), pa pik-orientim, q burojn nga vlerat autoktone, vetjake. Evropa sigurisht nuk mund t ekzistoj pa nderimin ndaj t shenjts. Pjes e kulturs s saj sht t qent e hapur ndaj asaj q sht e shenjt tek t tjert, por kt mund ta bjm vetm nse e shenjta, Hyji, nuk sht larg nesh.

    Natyrisht, ne duhet t msojm nga t tjert ka sht e shenjt, porse e kemi obligim dhe detyr q para t tjerve dhe t tjerve t’u tregojm nderimin ndaj t shenjts dhe fytyrn e Hyjit q na sht dftuar, Hyjin q ka dhimbje pr t varfr dhe t smur, pr t veja, jetim dhe t huaj. T’iu tregojm Hyjin q sht aq njerzor, sa q edhe vet u b njeri, njeri me plot vuajtje, q, duke vuajtur bashk me ne, i dhuron vuajtjes dinjitet dhe shpres. Nse kt nuk e bjm, jo vetm q e mohojm identitetin e Evrops, por dshtojm n detyrn ton q e kemi si obligim ndaj tjetrit. Pr kulturat botrore sht dika krejtsisht i huaj profaniteti absolut q sht formsuar n Perndim. Kto kultura jan t bindura se nj bot pa Hyjin nuk ka ardhmri. Prandaj, pikrisht multikuturaliteti na fton t’i rikthehemi brendis son.

    Nuk dim se si do t zhvillohen gjrat n Evrop n t ardhmen. Karta e t drejtave themelore mund t jet hap i par, shenj q Evropa n mnyr t vetdijshme po e krkon shpirtin e saj. Toynbee kishte t drejt kur thoshte se fati i nj shoqrie varet prej kreativitetit t pakicave. Besimtart e krishter do t duhej ta kuptonin se jan nj pakic e till kreative dhe t kontribuojn q Evropa prsri t rifitoj pjesn m t mir nga trashgimia e saj dhe, n kt mnyr, t jet n shrbim t t gjith njerzimit.


    (Ligjerat e mbajtur n Senatin italian, Rom, m 13 maj 2004. S pari ligjrata u botua italisht n: Joseph RATZINGER, Europa. I suoi fondamenti oggi e domani. Edizioni San Paolo, Cinisello Balsamo, Milano 2004, si dhe n: Joseph RATZINGER – Marcello PERA, Senza radici. Europa, relativizmo, Cristian e simo, Islam Mondadori, Roma 2004. I njjti tekst me disa plotsime t vogla u botua n gjermanisht n: Joseph Kardinal RATZINGER, Werte in Zeiten des Umbruch. Die Herausforderungen der Zukunft bestehen, Herder, Freiburg – Basel – Wien 2005, fq. 67-88. Prkthimi shqip sht i bazuar n tekstin gjermanisht.)

Tema t Ngjashme

  1. Identiteti evropian i shqiptarve
    Nga Iliriani n forumin Portali i forumit
    Prgjigje: 572
    Postimi i Fundit: 02-05-2012, 15:45
  2. Identiteti Shqiptar
    Nga ILovePejaa n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 7
    Postimi i Fundit: 21-04-2011, 15:47
  3. Rexhep Qosja: T vrtetat e vonuara
    Nga ARIANI_TB n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 20
    Postimi i Fundit: 19-09-2006, 20:51
  4. Identiteti shpirtroro-fetar
    Nga iliria e para n forumin Toleranca fetare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-09-2006, 05:56
  5. Identiteti Kosovar dhe Bashkimi i Kosovs me Shqiprin
    Nga dodoni n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 16
    Postimi i Fundit: 29-07-2004, 11:43

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •