R pa pantallona
- letr nji intelektuali t ri -
Astrit Cani

Nata e kulturs shqiptare
I dashtun mik,
kemi t prbashkta mjaft gjana. S pari, ka un vrej nga shkrimet tua, sht se je i ri sikundr jam vet. Thom jemi i njajti brz. E sh nga ne, ma shum se prej gjithkujt, pritet nji etik e re. Nji tjetr etik e mvarun ve prej parimeve ma pozitive, e q i ka rrjt n humanizm para se nEtnopsikoz. Gjaja e dyt q di sht se ke studjue, dhe patjetr vijon me studjue n Perndim. Sikundr vet. Nji arsye ma tepr pr me i dhan hov fryms perndimore n kultur. Veoria tjetr e prbashkt sht se pr ne Kadar sht shkrimtar i diskutueshm.
Por sduhet me iu sul atij si kamikaz. N nji artikull pr realizmin socialist pata prdor formulat realitet i ides imorale kukultur딅 kak e kuqe q vazhdojn me na e b n krye; kurse pr Kadaren: K. (m beso q dikush e mori pr shamje rruge), pse kuptojshem: personazh kafkjan Ardian Ndreca, nji i njohun i prbashkt, padiskutim pinjoll i asaj aristokracie kulturore q sublimohet me Konicn, Malokin e Pipn, me t cilin na bashkon t dyve dashunia pr Shkodrn, m tha n Rom pa paternalizm se me sulmue Kadaren sht si me qit mbi Kryqin e Kuq, e ma ban hallall nse tash un ta kthej ty kt kshill. Nemn tetiks son dialektike.
Vet, e kam zgjedh Kadaren si thez pr laurea dhe m beso merrem me t pr prdit. E prdit e harxhoj pjesn ma t vlert t durimit tim tue u marr me librat e tij. Por nuk sht pun PeHashit. Ky sht prore problematik mes shqiptarve. Shtrohet ashtja e identitetit. Un jam nji mysliman shqiptar i kulturs evropiane dhe pr sivlla njehi nji hebre ek me kultur gjermane! Por kjo sht mrekullia e t ndjemit Kadare, a e ka damtue me tvrtet identitetin shqiptar?! Mue sminterson nacionalizmi, pra as prgjegja e ksaj pyetje, ma fort se prgjegjet e pyetjeve estetike q shtron vepra e tij. Kur zgjohem n mngjes, nuk m kujtohet se jam shqiptar, por se jam gjall. Mendoj, pra jam m vjen si: Ndjej se mendoj, pra ndjej se jam. Njisoj si kur bie me fjet
Nuk kam asgja kundr fanatikve t ideve, por nuk i due fanatikt e nji ideje t vetme si qen komunistat. Duhet me i pas lexue t gjith librat pr me than se jan nji libr i vetm, e jo anasjelltas Ajo ka m ban prshtypje sht se t gjith ohen e mbrojn nji e sulmojn nji tjetr, do gja relativizohet me prdhun, njerzit ta prsrisin nji fjal pr me i dhan asaj ekzistenc, por askush su ue me sintetizue nji poche t prgjithshme. Nji pezullim gjykimi. Un i prqasem bots me poche-n time, na mson Husserl, dhe ksodore qendroj jashta saj. Pra gjykimi fillon me u b vler mbas aplikimit tpoche-s.
***
Asgja.
Rilexova me mall mbas shum kohe, Vargjet e lira t Migjenit, kt radh n variantin dygjuhsh (shqip-anglisht) t Robert Elsie-t. E bashk me t mu kujtue Shkodra me belle poque shqiptare n vitet tridhet. Mendova se n t vrtet, u pr do lidhje organike mes asaj kohe dhe kohs q e pasoi, sado q autort e diktaturs e quejshin punn e tyne kunorzim t natyrshm t andrrs migjeniane.
Realizmi social i Migjenit, thash, duhet mbajt vean realizmit socialist, jo pse Migjeni nuk ishte nji socialist, por sepse i ashtuquejtueni realizm socialist - formul kjo e shpikun sh nga Stalini, - n Shqipni ma shum se kudo, ka qen deri n grahmat e mbrame realizm stalinist, ngase prshkohej i tani prej nji idiosinkrazie, tue iu gjegj nji arsyeje terroriste t diktatorit.
Stalinizimi e prudnoi peisazhin fizik dhe sidomos at shpirtnor t vendit ton. Aq sa edhe sot, ai e helmon realitetin, sh pse procesi i ndrgjegjsimit pr shkaqet dhe pasojat e tij ndodhet n pik t vdekun. Dhe kjo reflektohet n nivelin e dobt t cilsis psiqike shoqnore. Dukuni e rrezikshme sht mandej ajo mbas s cils, po synohet kalimi nga stalinizimi te komerializimi i kulturs (nji bot mediatike ku gjithka premton seks). Dukuni e kallzueme nga faqet serioze t kulturs shqipe, si ishin ato t tpaharrueshmes Ars. Kemi nji treg q lulzon sh nga mungesa e identitetit. E pr turpin ton, do prpjekje me e ue dinamikn kulturore qoft n nivelet e viteve 30, prfundon n mjerim. Kemi nji 97 q desh na katandisi n skenare ruandeze, kur dikush deshti q tosk e geg t silleshin si utu e tutci. Po t mos ishte ky vit, nuk do e kisha gjet kurr skajin etnia prkrah ghego apo tosco, sikundr e gjeta te nji libr italian (sigurisht amoral) pr historin e von t Shqipnis. Nji komb, dy etni: hajt hajt moj llokum! Prandej thom mik, se festimi i datlindjes s gegnishtes sht gja e teprt, jo pse gegnishtja nuk meriton me u festue, por sepse n t vrtet rasa madhore sht datlindja e shkrimit shqip. Sa pr datlindjet e tjera, kemi datlindjen e standartit q e shenjojm me rreth t zi n kalendar. Gegnishtes do ia festojm, po, ringjalljen. Geg, e tosk, kan nevoj pr thojza, mik, fjala shqiptar, nuk ka.
Problemi etik sht i ngutshm, por gjaja e par q ai lyp, sht pikrisht ngja.
Nse krimet fizike t stalinizmit jan pranue e dnue deridiku, asnjeni nga intelektualt e realstalinizmit nuk ka pranue se ka krye krime kulturore. Sigurisht, nuk presim asgja nga polict e kulturs, apo automat kulturore t asaj kohe, por nga personalitete t nivelit t Kadares (me emnin e t cilit abuzohet nga t gjitha palt), do ishte ma se e pritshme, q ai, ai prfaqsues i fryms s kulturs europiane, s cils i prket, t bante nji gjest si dshmi e etiks perndimore q e karakterizon. Nji distancim, qoft mirfilli estetik nga veprat e tij realstaliniste do kishte padyshim nji valenc etike t padiskutueshme. Nji distancim i till nuk do merrej si implikim nga inteligjencia shqiptare (heshtja sht ma kompromentuese), e sa pr reagimin e lexuesit masovik, shkrimtari mund ta harronte pa dhimb, tue prit mandej pasojat katarktike t gjestit t tij. Prej Kadares, n mirbesimin ma t madh, pritej dika ma shum sesa me fol pr mosdashuri (?!?) t komunizmit ndaj klerit dhe inteligjencs dhe gjuhs gege Por ndoshta vet shkrimtari ka nevoj i pari pr katharsis.
Distanacimi estetik sht hipostaza ma e natyrshme pr shkrimtarin. Lanksch referon se Martin Camaj, (disident q ska nevoj pr kt titull, sikundr Borges skishte nevoj pr Nobel), u distancue nga dy veprat e tij t para, thjesht pr arsye estetike. Emblematik rasti i Franc Kafks, q me skrupuj pambarim, distancohet n fjalt testamentare, nga vepra e vet q nuk i prmbushkej aspiratat fetare dhe mtimin e tij kah teomorfikja Shkrimtari yn, q nuk vuen nga skrupujt e teprt, asht kufizue n premjen e do fragmenteve pikante n ribotimin e ndonji libri apo n ndonji lustrim a rimontim qendrimesh n intervistat e tij t buta. Thjesht mundet me u rikujtue ka thot pr poetin B.Xhaferri (trashgimtarin e zjarrit migjenian), te ftesa n studio e mandej te biseda me Alain Bosquet.
Shkrimtari yn mandej duhet t distancohet nga katrahura kritike simbas t cils atij i hiqet nj izm dhe i veshet nji tjetr. Prfaqsuesi i realsocializmit, asht njihersh edhe prfaqsues i modernizmit (surrealizmit) dhe i postmodernizmit!? Kuptohet, se kur kritika mundohet me t mvesh ndonji izm, ajo ma tepr po synon me i la duert me veprn tande sesa me iu prqas asaj me nji qendrim dialektik. N tvrtet veprat e mdha, q e kan karaturn me u quejt klasike, nuk e durojn dot gjat nji izm, por diskursi i tyne mton me e prtr n t gjitha kohnat sfidn ndaj kritiks.
Kemi droe se nguti i klasifikimit dhe nguti i nobelizimit nuk jan t s njajts frym me adagio-n e prjetsis. Nesr kur t thom kadarean, ka do nnkuptoj, nse vet shkrimtari, nuk ndjek rrugn e veprs s tij, tue u distancue nga njerzorja e realstalinizmit e tue shkue te njerzorja e humanizmit. ka do kuptoj si kadareane nesr, po qe se t vetmet vepra kritike pr Kadaren, do mbesin si obeliske t zeza ato t hordhis s karakritikve enverocentrik (kritikve t zij pse nxijn letrn e i ndihin ve shpyllzimit)?! A mjaftojn ato q shkrimtari thot pr veten me e pransue kadareanen?!... Vet Dostojevskij gjeniu kolosal, i njoftojte kritikt t mos ndigjojshin at ka thote pr veprn e vet.

***

750.000 bunker ndrtoi komunizmi shqiptar, m shum se nji pr familje.
N rrafshin e realitetit, kto jan shifrat esencjale tirrealitetit t tij. N fakt, - tue rimarr at ka Borhes vzhgonte mbi nazizmin, - komunizmi hynte nmkat pr irrealitet. Ishte i pajetueshm; njerzit mundeshin sall me vdek pr t, me rrejt pr t, me vra e me derdh gjak pr t. Por askush n vetmin qarkore t unit t vet smundej me jetue pr t.
Ktu vepron shkrimtari Kadar. N kt pajetueshmni. Ai sht pjes e sistemit. sht ajo pjes e cila duhet ta prligj at n planin estetik. Sot, ai mton se ka qen i vetdijshm pr pajetueshmnin e sistemit (kjo sht normale!), ja pse pjesa m e mir e veprs s tij e prfaqson kt vetdije. Pra, mbetet pr me u ftillue nse pjesa ma e mir e veprs s tij, sht edhe pjesa m autentike, pra pjesa m e vrtet e prodhimit kadarean. Un besoj se po. Por ajo ka m zhgnjen sht fakti se nji shkrimtar q ka marr pjes n stalinizimin e kulturs shqiptare, qoft edhe me do vepra q i paskeshin shrbye si alibi, don me vlejt si disident, pra me pas dy alibi pr t njajten akuz (che non son logico io? c. Inferno Dante), teksa nuk ban ndonji gjest emblematik iniciator t destalinizmit, prkundrazi fortifikohet ndr qendrime konservatore q ruejn at far monopoli q ia detyron kryekput komunizmit egzistencn e vet. Shkrimtari nuk ka nevoj pr kurrfar alibie pr veprn e tij mbasi kjo sht alibia e vetme e tij dhe e vetes. Sepse, - me prdor n mirbesimin ma t madh - nji terminologji policeske: na e dijm ku ka qen i pandehuni n momentin e krimit. Kemi dshmitaren e pakundrshtueshme veprn e tij.
Ndrsa Lidhja e shkrimtarve dhe artistve stoku me akademin provon kryekreje se lufta e klasave n Shqipni ka mbarue dhe ajo vetprfaqson klasn fituese. Ajo ka ti kallzon si neorealizm socialist e ka gjenezn aty mbrend. Realizmi socialist sht nji minier e vrtet m dhe e di se ka boll minatora q hal vazhdojn me nxjerr n drit thesare prej saj Por kjo nuk sht letrsi, prandej kur flasim pr letrsin e sotme shqipe, do flasim pr shkrimtart e jo pr minatort e miniers s m se mandej e ndyjm edhe fjaln letrsi edhe fjaln shqipe. Mos u shqetso hi, pse realizmi socialist sht sot jo burr, por r pa pantallona!


Labirinti dialektik
Asgja sm ka b ma shum prshtypje se vlersimi i Kadares si Kafka i Ballkanit. Kjo ska ndodh nga kritik shqiptar, mbasi ata q i bajn da mjeshtrit shqiptar, nuk e njohin jase nuk e pranojn randsin e Kafks, kurse ata q e duen mjeshtrin pragez, nuk e bajn nji krahasim t till mbasi njohin Kadaren. Dihet se nji krahasim t till e ka b ndoj mik extrashqiptar i shkrimtarit [shkrihem kur i lexoj francezt tue i b pyetje tonit pr fatet e Evrops (?!)].
Sigurisht, Npunsi i pallatit t ndrrave (por edhe Piramida e Prbindshi) asht nji roman q mton me u lexue si kafkjan. (Mos t harrojm se Kafka sht shkrimtari ma pak kafkjan i letrsis). Na shpie n qendrn e nji labirinti dialektik. Por pr mue sht edhe romani ku Kadar, na paraqet nji personazh q mund ti vlej si doppelganger. Mark-Alem, njeriu q tue u marr me andrrat i gjendun n nji labirint n zvoglim e sipr q mundet fare mir me u zvoglue deri sa me ia shtrngue fytin e me ia marr frymn si litari, i shrben nji pushteti q mundet me gjykue e dnue paapelueshm at dhe familjen e tij, n mnyrn e gjykatores kafkjane Por toni i veant i forma mentis kadareane rroket n formuln trishtim qyprilian q sprvijon tjetr pos vetmis s njeriut nn diktatur, vetmi q domosdo Kadare e provoi, n nji intonim t veant, qyprilian, kuptohet, ngase ai qe nji funksionar i nalt i asaj diktature, nji funksionar q merrej me andrrat.

Por me vuejt vetmin nn diktatur nuk mjafton me qen disident. Pr me kuptue disidencn e Kadares, mjafton me shikue qendrimet e shkrimtarit me ata t sojit t vet, nga Solxhenicin te B. Xhaferri e K. Trebeshina. E do shohim se Kadereja ka qen disident - me disidentat! Fakti se ai ka pas frik nga komunizmi, nuk provon se ai sht disident. Pse ather do na dalin disidenta t gjith. Nji Dante, mbase do e kishte vue shkrimtarin ton te rrethi i pusillanimi, ata q sqen as t mir as t kqij.

Nji disident i vrtet, e din se disidenca nuk t nxjerr e vetme, prej shpells platonike. Kjo ndoshta sht thjesht nji mnyr tjetr me p vargojt. Nji manier prometeane sigurisht. Por artistat i prkasin Apolon-Dionisit. Shkrimtart e mdhej jan disidenta, por n nji mnyr retroaktive, postume. Kafka, ishte disidenti ma i madh i nazizmit, anipse vdiq n 24 para se ky me u prurue, por fillimin e tij e pati p pse ishte vizionar.

Me diskrecion t plot mundemi me than se disidenca e Kadares sht alegoria e tij e fundit.

Tash, me u kthye te t ndjemit estetik.
N t vrtet ajo ka ban q Kadare t mbes p.sh. n zemrn time, sht sh zotsia e tij artizanale, mjeshtria e tij plastike, e than in nuce: talenti i tij. Me disa vepra ai nuk i ka shrbye rregjimit, por letrsis. Vet Pipa e pranon talentin e Kadares, gjith tue e ftillue ma s miri prmasn e diskutueshme moral-personale t Kadares. Por, le t kujtojm fjalt e Croce-s, pr artistin:

[] Potr peccare e macchiare la purezza del suo animo e farsi colpevole in quanto uomo pratico; ma dovr avere vivo, in una forma o in unaltra, il sentimento della purit e della impurit, della rettitudine e del peccato, del bene e del male. Potr non esser dotato di gran coraggio pratico o addirittura dar segni di smarrimento e di timidezza; ma dovr sentire la dignit del coraggio; molte, e forse le pi belle pagine di poesia eroica e guerresca, sono dovute a uomini che non avrebbero saputo o potuto brandir mai unarma. Daltra parte, non si vuol dire che basti possedere personalit morale per esser poeti e artisti: lessere vir bonus non basta neppure a diventare oratore, se non vi si aggiunga il dicendi peritus.

Dhe ato pak veprat e tij t nalta do admirohen pr madhshtin e tyne, teksa stoku piramidave, funksioni i tyne ka me u harrue. N t vertt faraoni shqiptar e prkrahte veprn e Kadares, pse shihte te ajo piramidn e tij (edhe vet kish prove me ndrtue nji piramid 75 veprat- por i kish dal bunker). Por, sikundr piramidat, veprat e Kadares do i prkasin artit e jo ndonji faraoni. Sdue me than se do jetojn sa piramidat, por se pr aq koh sa do jetojn, askush nuk do i shoh si depozitare t ndonji krme. Nuk ka si me e pas Kronika n gur, krmn mbrenda, dhe edhe n e past e ka t mumifikueme e t fortifikueme nsarkofag. Gjirokastra, qe qyteti q egzistoi, pr me dal, n mnyrn e Mallarm-s, te ky libr.


Shkolla e sotme Shkodrane
I dashtun mik, jam dakort se mundemi me fol pr Neo-realizm socialist prej viteve 90 e ktej, por at un e shoh ma tepr n fushn e gjuhs. Vigoriziteti i prtritun i bunkerit gjuhsor mbrojtja me ligj e standartit q sht vet dami ma i madh i gjuhs, sigurisht ktu kemi t bajm me at q formula jote identifikon. Kurse n fushn e letrave, q padyshim gzon dinamik tjetr kundrejt politiks gjuhsore, kemi post-realizm socialist. Disa e rinovojn realizmin socialist sikundr mton ti. Por ata si Kelmendi, jan pikrisht prova e gjall se realizmi stalinist e ka humb do t drejt qytetarie n republikn e letrave shqipe.

Shptim Kelmendi, lind mbrenda Shqipnis londineze i biri i nji patrioti pejan, sht shkrimtari ma interesant i shkolls shkodrane. Kurse me do libr q shkruen ai tregon se ku i ka kufinjt letrsia shqipe. Vdekja ka shije t holl vepra e tij e par me poezi, prej s cils na ndajn ma se nji dekad e gjysm. Vdekja nuk vjen, romani i tij aktual. Nga Vdekja n Vdekje, kalon shkrimtari. Por nuk sht vdekja e artit, pse edhe kur vdes arti, arti i vdekjes vazhdon me jetue. Arti e din se ka nji vdekje ma t rrezikshme, q sht vdekja pr s gjalli.
Romani Vdekja nuk vjen rimerr nji mit grek. Prbindshi mitik q sot nn dritn e Frojdit ka edhe pahjet e kimerave psiqike
Dijm se qytetnimi yn fillon kur grekt e vjetr, kuptojn se tashma, t shumtit ndodheshin andej. N kte mnyr sht e pranishme edhe sot vdekja n botkuptimin ton, si nji institucion demokratik trashendental.
Por vdekja pr Kelmendin sht egzistenciale, ajo nuk vjen. Pret aty q ti me e zgjue!
Roman marramends e i thukt, dramatik e madhshtor, sublim e i mnershm, ky libr pr mue shenjon edhe nji triumf filozofik pr autorin, nji hap drejt vetprsosjes. Mbas solipcizmit t Nirvans dhe t poezive t Maieutiks, mbas prroit t ndrgjegjes t Pes gardianve, shkrimtari del n det t hapun dhe prballet me stuhin. Tashma balena e bardh i ka ditt e numrueme. Uni e ka lan monologun dhe sht nis drejt Tjetrit por n tvrtet kundron Njsin . Qiriu i Naimit, nuk egziston ma ktu si drit e kullueme. Letrsia shqipe ka sot nji mosh tjetr. Ideali i s mirs asht i mbrujtun te figura e nji profesori, t shtruem n nji infermieri ku t gjith pacientt, mtojn bodlerjanisht se kjo jet sht nji spital ku do i smund sht i zaptuem prej dshirs me ndrrue shtrat. Dhe sidomos, personazhi i profesorit sht i gjall, real, jo barts i nji ideje, por i kompleksitetit t jets. Mbasi Kelmendi e din se detyra e tij sht me shfaq artin e me msheh artistin (citue O.Wilde).
Nuk mundem me fol ma ktu pr kt roman, por m besoni se shkolla shkodrane, si quej elitn letrare t viteve 90 n Shkodr, ka prfaqsues t denj me u quejt mjeshtra dhe poetik t lavrueme me u quejt shkoll. Kuptohet kjo shkoll ka pr mue pikspari nji kuptim privat, e ban pjes n mitologjin time personale ma shum se te ndonji historiografi letrare e stisun.
Nji burr i rand i ksaj shkolle sht Sknder Drini, i vetmi shkrimtar q njoh, i cili sh prej zotsis artizanale - talentit, i ka pshtue triumfalisht realizmit stalinist tue shkrue gjana shum t mira mbas fundit t terrorit. Romanin e tij Eklipsi i hans prfaqson dramaticitetin ma t mir t realizmit, para t cilit prumjet e vonueme eksperimentale n prozn shqipe tingllojn t stonueme.
Manierist n kuptimin ma t nalt sht shfaq Ridvan Dibra.
Strhollimet estetike munden me u shijue n punn e G.Krasniqit. Kurse Ledia Dushi sht poetesh laureate e gegnishtes.
Randsia e puns s Klemendit (q mjet gjuhsor gjuha sht mjet! - ka gegnishten letrare) dhe Dibrs (q prdor drejt, pra me qllim emancipuese, standartin) sht dimensioni filozofik i veprs s tyne.

Kelmendi publicist, me t cilin ti kapesh (me shkrimtarin smundemi me u kap), prap sht me u vlersue n rangun e ma t mprehtve. Mjafton me kujtue artikullin Shoqnia shqiptare i don shkrimtart e vet, por i don t vdekun. Sidhe intrevistn me Irhan Jubicn:

I. Jubica - Cili asht ngjarja ma e randsishme e shekullit t XX-t.
Sh. Kelmendi - Romani Dasma i Kadares. Un nuk e kam lexue por thon se sht libr me lan thojt n t.
I. Jubica - Po ma e parandsishmja?
Sh. Kelmendi - Andrra e Jets, e Ndre Mjeds.

A ka ku shkon ma larg ironia e hidhun? Mue m qe duk mjaft dramatike kjo prgjigje. Por ti Leshai e lexon gabim. Dhe sak kujton se Kelmendi e ka prnjimend, kur prmend romanin ma anonim t Kadares q as nuk e ka lexue si ma t mirin, roman, prej t cilin (rast unikal!) vet Kadareja ka shfaq rezerva. Ngutesh lum miku, e nguti shfaqet qart kur e ngatrron kryeveprn e Mjeds me nji vepr t Naimit. Thue: Lulet e vers vlejn ma shum se se 75 veprat e Enverit t marruna s bashku. Un jam dakort. Boll q mos ta quejm kryevepr t Mjeds.
Gabon edhe kur thue se pr shqiptarin, e drejta me fol pr letrsin shqipe egziston gjithmon paraprakisht. Ti nuk je thjesht tue fol, je tue gjykue.
Me qen shqiptar, nuk sht nji titull, sikundr nuk sht titull as me qen gjerman e anglez. Duhet me fol pr letrsin shqipe q kemi lexue. Ti e din se sa shum mungon diskrecioni ndr shqiptar, prandej nuk duhet me e prgjithsue t drejtn tande si intelektual, me t drejtn e do shqiptari. Ka edhe boll fundrrina ndr shqiptar, q memzi presin q dikush me ua konvalidue t drejtn e tyne me gjykue. Munden me t dhan gjykime t flakta pr letrsin shqipe, pa pas lexue asnji libr.
sht mandej patetike me e atashue Kelmendin me mendsin dhe bamat e realsocializmit shqiptar. Shptimi e ka vuejt diktaturn shum ma tepr se na t dy q na ka tokue ma s shumti me e ul kryet ve para librit. Por Kelmendit ske me ia ndie kurr kt gja, pse ai ka po at etik, sikundr poeti Frederik Rreshpja, q sia kushtoi as edhe nji varg burgut. E as pati nevoj me i than kush disident. Me rezultatin fatlum se ne nuk do ia bashkangjisim emnin e tij kurr diktaturs e burgut, por humanizmit t shpirtit shqiptar.

E u baft vullneti i letrsis dhe jo i joni!