Identiteti Kombtar dhe Gjuha Standarde
Prof.Rexhep Qosja

Pikrisht tani kur shtohen gjasat historike pr funksionimin e popullit shqiptar si komb modern, n jetn ton kulturore dhe politike shfaqen disa dukuri dhe bhen disa prpjekje me ndikim integrues n jetn shoqrore e n njsin shpirtrore t popullit. Ato jan:
1. prpjekjet pr ndryshimin e parimeve themelore t gjuhs s sotme standarde dhe pr krijimin e nj gjuhe tjetr standarde pr shqipfolsit e dialektit geg;
2. tejshquarjet, tejtheksimet e vetdijeve fetare dhe sjelljet e anshme t disa institucioneve politike e shtetrore ndaj ndonjrs prej ktyre vetdijeve;
3. prpjekjet pr krijimin e nj identiteti t ri kombtar - t identitetit kombtar, n t vrtet mbikombtar, kosovar


Faktort themelor t identitetit
Identiteti kombtar shqiptar sht identitet i prbr, q ka burime t pasura. Pr kt jemi t vetdijshm t gjith. Por, m pak jemi t vetdijshm pr faktort dhe dukurit me ndikim shprbrs ndaj tij gjat historis e, sidomos, pr faktort dhe dukurit me ndikim t mundshm shprbrs ndaj tij sot.
Megjithse kshtu i prbr, identiteti kombtar shqiptar do t bhet von i njohur dhe i pranuar nga Evropa. Deri n gjysmn e dyt t shekullit XIX, Evropa, e cila njsonte kombsin me fen, nuk pranonte se ka nj komb shqiptar. Disa nga shtetet evropiane, si fjala vjen Gjermania e kohs s Bizmarkut, thoshin se Shqipria sht vetm nj nocion gjeografik, por jo edhe nj nocion me prmbajtje dhe kuptim kombtar. Identiteti kombtar shqiptar n Evrop prnjsohej me identitetin turk! Kto paragjykime evropiane pr identitetin shqiptar do t'i ndryshoj Rilindja Kombtare Shqiptare. E krijuar dhe e drejtuar prej intelektualve t shquar t kohs, ajo do t zhvilloj betej kulturore dhe politike pr ta br me dije Evropn pr burimet dhe faktort prbrs t identitetit kombtar t shqiptarve. Prejardhja e prbashkt, gjuha e prbashkt, kultura e prbashkt, sistemi i vlerave i prbashkt dhe historia e prbashkt do t jen ata faktort themelor t identitetit kombtar t shqiptarve, me t cilt Rilindja do ta bind Evropn se ka nj komb shqiptar q i shtron krkesa asaj, si subjekt historik. N asgj m shum nuk e mbshtetnin identitetin e tyre kombtar, aq t shquar e aq t muar, as kombet e mdha evropiane, t cilat vendosnin pr fatin politik dhe historik t kombeve t vogla, n mesin e t cilve do t vendosin edhe pr fatin e shqiptarve. Por, duke br betejn politike dhe kulturore pr njohjen dhe pranimin e Kombit shqiptar n Evrop, intelektualt e Rilindjes Kombtare do t bjn betejn edhe pr vetdijesimin e vet shqiptarve pr t prbashktat e tyre: pr gjuhn, pr kulturn, pr historin, pr shmblltyrat historike, pr adetet dhe zakonet e tyre, pr sistemin e vlerave t tyre t prbashkta. Duke jetuar dhe duke vepruar n kohn dhe n kushtet e ndikimit edhe t disa faktorve shprbrs ndaj identitetit kombtar, rilindsit, qoft edhe n veprat letrare dhe shkencore, do t bjn mobilizimin politik t faktorve prbrs t identitetit kombtar t shqiptarve. sht e kuptueshme, prandaj, pse si faktor t rndsishm t identitetit kombtar ata do ta shquajn edhe Qllimin e prbashkt, q ishte: ruajtja e trsis s tokave n t cilat ata jetonin si popullat e vetme apo shumic etnike dhe krijimi i shtetit kombtar. Me t gjitha kto Rilindja Kombtare Shqiptare ngriti n shkall shum m t lart se q ishte n njrn an vetdijen e shqiptarve pr identitetin e vet, kurse n ann tjetr prgjegjsin e tyre historike. Megjithse, m n fund, e bn t njohur dhe t pranuar n Evrop identitetin kombtar t shqiptarve, Rilindja Kombtare nuk do t arrij ta sendrtoj plotsisht, si ishte e drejt, parimin kombtar n historin e ardhshme t Kombit shqiptar. Ndryshe prej grekve, prej rumunve, prej serbve dhe prej malazezve, t cilt e sendrtojn pothuaj plotsisht at parim n historin e tyre, shqiptart e sendrtojn shum m von dhe vetm pjesrisht. Jasht kufijve t Shqipris mbesin rreth gjysma e trojeve etnike dhe m shum se gjysma e popullsis shqiptare. Popujt e siprprmendur ballkanik, parimin kombtar n historin e tyre e sendrtojn para shqiptarve duke krijuar njkohsisht edhe gjuht kombtare letrare. Sado Rilindja Kombtare e kishte shquar prirjen e afrimit t dy dialekteve, kurse disa prej rilindsve e kishin theksuar nevojn e krijimit t gjuhs letrare, kodifikimi i gjuhs letrare shqipe do t bhet gjashtdhjet vjet pas krijimit t Shqipris. Kufijt shtetror me t cilt fqinjt ballkanik dhe fuqit e mdha e kishin ndar Kombin shqiptar, do t jen shum koh penges pothuaj e pakaluar pr krijimin e hapsirs s prbashkt shpirtrore dhe kulturore shqiptare dhe pr funksionimin e tij si komb modern edhe pas kodifikimit t gjuhs letrare, si prbrsi m i fuqishm i identitetit t nj kombi, si shprehja m e lart e njsis s tij shpirtrore dhe si dshmia m domethnse e prgjegjsis s tij historike para s gjithash ndaj vetvetes. Vetm tani, pas prmbysjes s komunizmit dhe krijimit t rendit t ri botror, t bazuar n t drejtat dhe lirit themelore t njeriut, shqiptarve iu krijohen gjasat historike pr vendosjen e plot t njsis shpirtrore dhe pr funksionimin e tyre si nj komb, vrtet, modern. Por, pikrisht tani kur shtohen gjasat historike pr funksionimin e popullit shqiptar si komb modern, n jetn ton kulturore dhe politike shfaqen disa dukuri dhe bhen disa prpjekje me ndikim integrues n jetn shoqrore e n njsin shpirtrore t popullit, prandaj edhe me ndikim t mundshm shprbrs ndaj identitetit t tij kombtar.
Cilat jan ato dukuri? Dhe, cilat jan ato prpjekje? Ato jan: 1. prpjekjet pr ndryshimin e parimeve themelore t gjuhs s sotme standarde dhe pr krijimin e nj gjuhe tjetr standarde pr shqipfolsit e dialektit geg; 2. tejshquarjet, tejtheksimet e vetdijeve fetare dhe sjelljet e anshme t disa institucioneve politike e shtetrore ndaj ndonjrs prej ktyre vetdijeve; dhe 3. prpjekjet pr krijimin e nj identiteti t ri kombtar - t identitetit kombtar, n t vrtet mbikombtar, kosovar.



Identiteti dhe gjuha standarde
Pavarsisht nga qllimet me t cilat vihet n pikpyetje arsyeshmria e kodifikimit t gjuhs letrare shqipe n Kongresin e Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe, n Tiran, n vitin 1972, sht e padyshimt se shtja e gjuhs standarde tashm sht kthyer n shtje me t ciln ushtrohet ndikim integrues n shoqrin shqiptare, prandaj edhe me ndikim t mundshm shprbrs ndaj identitetit kombtar shqiptar dhe ndaj njsis shpirtrore e kulturore t popullit shqiptar. sht e vshtir t thuhet se deri kur do t bhet dhe deri ku do t shkoj beteja e sotme kundr gjuhs standarde, t kodifikuar n vitin 1972, por sht e leht t dihet se ndikimi i saj integrues n procesin historik t integrimeve shqiptare nuk do t
duhej t nnmohej. Ktu nuk sht fjala pr krkesat e disa gjuhtarve, t disa krijuesve n fush t arteve e t shkencs dhe t disa vetjeve t tjera, q e arsyetojn nevojn e pasurimit dhe t prsosjes s gjuhs standarde duke futur n prdorim thesarin leksikor dhe frazeologjik t t gjitha trevave shqiptare, n mnyr t veant t trevave veriore, q mohet pak a shum i ln pasdore. Ktu sht fjala pr prpjekjet q synojn prmbysjen e parimeve themelore mbi t cilat sht ndrtuar gjuha standarde dhe, sidomos, pr krkesat pr krijimin e nj gjuhe tjetr standarde apo, madje, t gjuhs s dyt standarde shqipe - pr gegt! 'mund t thuhet pr kto prpjekje? 'mund t thuhet pr t dhnat me t cilat mbrohen kto prpjekje?
Nuk duhet ndonj kultur e madhe historike gjuhsore, as ndonj mendje e posame shkencore pr t ditur at q dihet: se gjuht letrare n t vrtet standarde t popujve evropian, dhe jo vetm evropian, jan krijuar n kohn dhe n kushtet kur kta popuj kishin arritur lidhje shoqrore, ekonomike, tregtare, kulturore, shpirtrore n gjith shtrirjen e tyre gjeografike, domethn kur kta popuj kishin filluar t jetojn dhe t funksionojn si nj trsi shpirtrore dhe kulturore. Gjuha letrare, n t vrtet, gjuha standarde bhet shprehja prkatse, shum e nevojshme, shum funksionale, shum krijuese
pr t gjith, e ktyre lidhjeve, domethn shprehja e nevojave t popullit pr marrveshje m t leht e m t shpejt shoqrore, politike, ekonomike dhe kulturore. Dhe, nuk duhet ndonj kultur e madhe historike gjuhsore, as ndonj mendje e veant natyrore pr ta par t vrtetn, t drejtn dhe, rrjedhimisht, n pajtim me kt t vrtet e t drejt, pr t pranuar se edhe gjuha standarde shqipe ishte krijuar kur po vendoseshin lidhje, sidomos arsimore e kulturore mes shqiptarve n t dy ant e kufijve me t cilt ishin ndar ata dhe, madje, mes shqiptarve kudo ishin ata. Jo rastsisht, dhe jo pr
shkaqe ideologjike, Kongresi i Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe do t mbahet n vitin 1972, pikrisht n kohn kur po shnonin prshtrirje dhe prthellim lidhjet arsimore dhe kulturore mes shqiptarve n Shqipri e n Jugosllavi - q ishin lidhjet e para q po viheshin mes tyre pas 1912-it tragjik. Sado rreptsisht t mbikqyrura nga policia e Jugosllavis, kto lidhje ishin shenja simbolike e nj trsie shpirtrore e kulturore, q ishte penguar n t kaluarn, por q nuk do t mund t pengohej gjithmon. Si procesi i krijimit t numrit m t madh t gjuhve letrare, n t vrtet t gjuhve standarde t popujve evropian, ashtu edhe procesi i krijimit t gjuhs letrare, n t vrtet standarde shqipe, dshmon se gjuht standarde n thelb nuk jan fryt i prirjeve dhe i puns s gjuhtarve; jo, gjuht standarde t popujve jan fryt i nevojave historike, shoqrore, politike, ekonomike, arsimore, kulturore t popujve. Ato krijohen, prandaj, n shkall m t lart t zhvillimit dhe t konsolidimit shoqror, kulturor dhe kombtar t tyre. Pr kt arsye gjuht standarde shikohen dhe adhurohen si e arritur e madhe, m e madhja n procesin e zhvillimit e t pjekuris s nj populli. As m shum, por as m pak nuk do t duhej t thuhej as pr gjuhn standarde shqipe dhe krijimin e saj. Dhe, as m pak e as m shum, as m mir dhe as m keq nuk do t duhej t flitet as pr rrethanat shqiptare q kan ushtruar ndikim vendimtar n procesin e krijimit t gjuhs standarde shqipe. T ngrihesh tani e t krkosh prmbysje t parimeve themelore mbi t cilat sht ndrtuar gjuha standarde shqipe; t ngrihesh tani e t krkosh t krijohet gjuh e re standarde shqipe; t ngrihesh tani e t krkosh t krijohet edhe nj gjuh e dyt standarde shqipe vetm pse kjo q kemi sht krijuar n rrethanat n t cilat sht krijuar, kjo do t thot jo vetm prmbysje e gjith krijimtaris shkencore e artistike t krijuar me kt gjuh, por kjo do t thot edhe mohim i lidhjeve kulturore dhe shpirtrore t popullit shqiptar, t vendosura e t forcuara pas krijimit t ksaj gjuhe, t lidhjeve t tij t sotme e t nesrme. N qoft se gjuha standarde shnon nj shkall m t lart t njsis shpirtrore
dhe t pjekuris historike t nj populli, prpjekjet pr ndryshimin e saj, pr mohimin e saj do t thon ftes pr kthim mbrapa, n t vrtet ngadhnjim i vetdijes prapakthyese. Dhe, m tej: n qoft se gjuha standarde mohet sot njri nga prbrsit themelor t identitetit t nj kombi, shprbrja e saj, n t vrtet mohimi i saj n emrin e nj tjetre, do t thot prpjekje pr krijimin e nj faktori me ndikim vendimtar shprbrs ndaj ktij identiteti! Dhe, me ndikim integrues n jetn shoqrore shqiptare! N qoft se mendimet pr arsyeshmrin e krijimit t nj gjuhe t re apo, madje, t nj gjuhe t dyt standarde, n Kosov frymzohen nga synimet pr krijimin e identitetit t ri kombtar kosovar, n viset tjera, kryesisht veriore shqiptare ato frymzohen prej motivesh t tjera. Nuk sht e vshtir t dihet se n bazn e ktyre motiveve, shum m tepr politike se sa kulturore, qndron mendsia feudale, n t vrtet ai patriotizmi q Faik Konica e quante patriotizmi i mhalls. Mund t besohet se kto prpjekje, q bien ndesh me proceset integruese shqiptare, prandaj edhe jan kundrhistorike, do t dshtojn, por kjo nuk do t thot se duhet t nnmohen pengesat q ato u sjellin ktyre proceseve, sidomos n qoft se prshtrihen nxitjet q iu vijn tani apo edhe mund t'iu vijn n t ardhmen prej disa institucionesh politike dhe shkencore n Kosov, n Shqipri apo, madje, n Evrop!
Azhuruar s fundi ( e mart , 14 shkurt 2006 )