nga Gazeta Tema

Pro et kontra





Vdekja e leximit dhe Kaint e librit



Agron TUFA



Lexues dezertor, lexues besnik




Gjithkush e ka dgjuar me dhjetra her e vazhdimisht refrenin: Nuk ka lexues! Kan ikur lexuesit! Sot nuk lexohet. Vrtet, pse nuk ka lexues sot? Dikur lexohej aq shum!. Dhe qytetart mbledhin supet. Ky opinion vazhdon t prsritet n studiot televizive, n gazeta, n promovime dhe auditore. Interesante sht se kt konstatim, pyetje dhe gjoja pezm e riprodhojn dy kategori: nostalgjikt e leximeve t djeshme, d.m.th., t viteve para nntdhjet, dhe e dyta, pikrisht ata q kan marrdhnie siprfaqsore me leximin. N fakt, do mundohemi ti marrim parsysh t dyja palt n shqetsimin permanent: pse kan dezertuar lexuesit - prsa kjo na duket nj dukuri thelbsisht sociologjike. Por m par do sqaruar se botimet q ofronte tregu socialist vinin kryesisht nga dy shtpi botuese Naim Frashri pr botimet e letrsis artistike dhe 8 Nntori pr botimet shkencore, ideologjike. Sado t ket qen kapaciteti botues i ktyre dy enteve, as q mund t mendohet me produktin e madh e t pakrahasueshm q hedhin n tregun e librit rreth 60 shtepi botuese t mdha e t vogla, pa llogaritur botimet n Kosov, Maqedoni e Mal t Zi.

Duhet t kemi gjithmon parasysh se botimet n dekadat e diktaturs, mbushnin nj hapsir t shkret kulturore e argtuese dhe se leximi kishte shum forma t prbindshme si akt i kulluar estetik privat. Nuk sht nj koh e largt t kujtojm se si imponoheshin kto lexime, sipas formave t detyrueshme n shkoll, gjimnaze, universitete, ndrmarrje e kooperativa.

Duke qen se hapsira publike ishte e varfr n konkurencen e mjeteve t argtimit, libri, si t thuash e zuri vendin m t privilegjuar dhe tok me kt dukuri, propaganda pr librin ka qen tersej ideologjike, ka sillte nj lloj recepienti t manipuluar ideologjikisht, nj kategori monotipe lexuesish. Pra, destinacioni i dialogut t ngusht, intim dhe ideal me librin, bartte dika t smur e perverse, prsa do libr i botuar, duhej t kalonte nj test ideologjik t cenzurs. Ksisoj u arrit q libri t shndrrohej mediumi kryesor n kulturn masive dhe njkohsisht ky masivitet synonte indoktrinimin masiv. M t rafinuarit n shije, sidomos intelektual me nj far intuite leximore, e kan psuar jo rrall her n ethen pasionante pr lexime t zgjedhura, jasht kuadrit socrealist, ka na ka dhn mjaft shembuj t prndjekjes e burgosjes s tyre pr shkak t leximeve.

Ata q vn kujn pr lexuesit e munguar, duhet t kn parasysh se pas viteve nntdhjet, filloi t botohej nj letrsi, s paku, me autor shum m serioz, t ndaluar dhe se lexonjsi masiv, n kto kushte u gjet n bankrot kulturor pr t zhvilluar nj dialog me letrsin e botuar. Nse i shtojm ksaj edhe kushtet e bumit teknologjik t mjeteve t informacionit (televizori me kanalet e shumta e antenat satelitore, konmpjuterin, internetin, mjetet audio-vizive etj), ky recepient masovik pasiv i socializmit, kaloi but e pluskueshm n prjetimin e ktyre zhanreve kulturore, duke mos ia patur takatin estetik e filozofik letrsis, q prpos t tjerash, kushton dhe shtrenjt n treg. Ajo pra, q kmbngul t them, sht se lexuesi masiv dezertoi, ashtu si ishte i siprfaqshm, i msuar me limonada dhe klishe dhe mbetn vetm ata pak lexues t vrtet e besnik, q patn rrugn e padyshimt t evolucionit, bashk me letrsin cilsore, apo me inkursionet e tyre leximore n gjuh t huaja.

Problemi i lexuesit sot, sht shum m i koklavitur: ai parakupton nj recepient t prgatitur estetikisht, q t mund t mbaj peshn e dialogut me autorin dhe t mund t realizoj urn e vshtir t komunikimit me t, duke qen n nj far mase, bashkautor i asaj q lexon. Ndr faktort q ndikojn n numrin e pakt t lexuesve, sht dhe shija e tyre e formuar nga njra an, dhe nga ana tjetr, kushtet e tregut t librit q nuk i prgjigjen ktij lexuesi q ka mundur t mbijetoj nga maskarada epidemike e kohs s diktaturs. Kto kushte t tregut konsistojn n botimin llahtarisht t madh t shtpive botuese, kryesisht t prkthimeve skandaloze, pa patur as hallkat e filtrat minimale q garantojn cilsin e gjuhs s prkthimeve, prkthyes anonim q sdin mir shqipen (prkthime dystaban), prkthimet nga gjuha e dyt a e tret, duke e br fare jo serioz efektin q pritet t shkaktojn emrat e njohur.

Duke qen se jemi n situat atletike prkthimesh dhe mizri anonime prkthyesish, lexuesi i rafinuar (se vetm t tillt kan mbetur) vazhdon ta hum besimin, duke iu afruar me mdyshje ciltdo libr t prkthyer. Ndrkaq letrsia shqipe vazhdon t shkruhet e botohet po me at peisazh rrmmuje e kakofonie, pa patur filtrat e domosdoshm t kritiks letrare, pa patur periodikt e saj q t ken formuar nj nivel t besueshm artistik, dhe shpesh her, edhe nse ia arrijn ksaj ato jan prpjekje t vetmuara idealiste t ndoca oshnarve, t etur pr elitarizimin e letrsis. Vazhdojn t blihen e lexohen emra t dikurshm, t cilt kan krijuar dikur mitin dhe tash miti punon pr ta.

Nj situat shum tragjike n lidhje me librin shqip, sht edhe drama e moskomunikimit midis autorve shqiptar kendej dhe matan kufijve. Shkrimtart tan n Mqedoni e Kosov, ata q vazhdojn t shkruajn e botojn rregullisht veprat e rndsishme n kt proces, nuk lexohen n shqipri, thjesht pr rregullat dhe dominimin e pandershm t tregut t botuesve. Ndrsa librat e shkrimtarve kosovar dhe shkrimtarve shqiptar nga Maqedonia nuk gjenden n Shqipri, ndodh e kundrta pr librat q botohen n Shqipri. Shteti shqiptar nuk ka mundur pr 15 vjet ta zbus kt situat t pandershme, jo vetm me uljen e TVSH-s pr librin, e cila sht paradoksalisht m e larta n bot, por shteti shqiptar nuk sht prpjekur t ver rregulla t ndershme loje dhe t regulloj nj komunikim t bots s librit jasht republiks me hapsirn letrare shqiptare n Ballkan. T gjitha kto defekte n qarkullimin dhe dinamikn e librit n botn shqiptare, prbjn premisat pr nj njohje t cungt t letrsis amtare, po aq sa edhe t huaj, ka shton n absurditet aktivitetin botues nga njra an, dhe mosbesimin dhe skepticizmin e thell t lexuesit, i cili, me t drejt, ka filluar t orientohet, t thuajsohet dhe t zhgnjehet, pikrisht kur mundsit jan m ideale se kurr, pr t ndrtuar nj dialog cilsor me letrsin. N munges t ksaj, kan zn vend fenomene t neveritshme, t pandershme, dhe ksisoj, kan zn t shfaqen keqkuptime t thella me librin dhe letrsin n trsi. Jan shpikur teknologji private t reklamimit t librit, t cilat orientojn tregun nj treg marrzie si jan kompanit e mdias televizive me librin e ndofar zonje a zotriu q punon n media. Ky orientim dhe propogand epidemik, puqet n thelb me masivizimin e qllimshm q bnte dikur diktatura komuniste pr librin, duke mashtruar, si ather, si tani lexuesin. Dhe duke lexuar paavuret e nj lloj letrsie masovike/masive q hyn tek lexuesi yn me dorzanin e medias, apo t ndonj (k)akademiku, formzohet nj lexues fiktiv me prfytyrime vulgare pr artin e shkruar, sikundrse kundrpolin tjetr, t lexuesve krejtsisht asket, me shije t strholluara q i ndan nje fije nga shkrimtart e mirfillt.



Shqiptart sjan lexues shqiptart jan shkrimtar!



M kutohet nj rrfim gjysm-anektod, t cilin ma ka rrfyer n Mosk poetja Olga Sjedakova. Ja thelbi i tij: N nj nga turrnet e shumta t leximit q organizonte propaganda sovjete midis shkrimtarve dhe lexuesve t ndonj ndrmarrjeje, uzine, a regjioni, - nj grupi shkrimtarsh moskovit u ra t udhtonin n Jakuti dhe t ndrtonin nj dialog t ngroht me masat e lexonjsve jakut. Kshtu, salla e Lidhjes s shkrimtarve t Jakutis, n at rast, qe plot. Prezantuan me buj para lexonjsve Jevtushenkon, por lexuesi jakut nuk e njihte. Provuan me Voznjesenskijn, prap jakutt se njihnin. Provuan me Samoillovin, jakutt as at. Ather shkrimtart e shkret filluan t pyesnin publikun: Po Pasternakun, e njihni?. Nuk rritet kjo erz ktej nga ne u gjegj nj nga salla. Nuk sht bim, i than, sht poet. Na ndejni, nuk e njohim, than jakutt. Po Bllokun, Mandelshtamin, Ahmatovn... po Cvjetajevn... Tarkovskijn...? I keni lexuar? Ather u ngrit njri: Kush jan kto zonja e zotrinj t nderuar? Ne nuk kemi dgjuar asgj pr ta!. Po kta jan shkrimtart m t dgjuar t Rusis, briti i pataksur Jevtushenko. A-ha! e kapi fillin njeriu nga salla: harruam tju bjm nj gj me dije, qysh n fillim, zotri: jakutt nuk jan lexues, jakutt jan shkrimtar!. Kjo parantez, na ndihmon pr t kundruar situatn analogjike dhe statusin e shkrimtarit shqiptar. Sot, pothuajse t gjith, n kushtet e nj bumi pervers entesh botuese, gjithcili e ka mundsin t botoj nj libr, mjaft q t ket treqind deri n pesqind lek t reja n xhep. Tregtia q bhet me botuesin i ngjan nj situate t rnd e primitive t xhabazit apo t tregtarit t rndomt n pazar: jep lekt dhe, pas nj jave, je br me libr! Botojn libra gjimnazistt, upkat ende pa mbrritur periudhn e pubertetit. Dhe ve ti shohsh si kapardisen kapedant dhe amazonkat familjare. Babai sl der redaksie televizive apo gazete pa shkelur, pihet kafja dhe kryefamiljari fut pa teklif dorn n xhep t nxjerr qesen me pyetjen standarte: Sa do? Ape gojn! Jam i vendosur t mos e l mb udh taletin e sime bije. Ve dua t ma qndissh mir artikllin, tma kullandrissh kronikn hake. Ja dhe fotografit... . Dhe bashk me parat, l dhe nj turr fotosh t upks melankolike me mjekrr n pllmb. Ai e di mir si funksionon teknologjia e gazetave dhe e kamerave. Deri n promovimin e bujshm ku poett pleq, me sy t gapruar nga rakia apo goj t aplyer nga ndukja e ndonj kofshe t pjekur, kpusin brokulla e lvdata pr talenten e re. Tej n qoshk, e vetmuar, si nj Serafim pikllimplot, ndrron lavdin e ardhshme poetesha e njom, derisa nj dit, n past fat, do ta kuptoj ter kt maskarad prindrore dhe do ti zvjerdhet dhe zelli vetshprehs n vargje - derisa nj dit, n vend t parashikimeve hovordare t ktyre xhaxhove, do ti mbetet nj boshllk i trishtueshm n parzm dhe Safoja e re, do t preferoj si gjith vrsniket e saj t merret me ndonj zbavitje m t fisme, ose n rastin m t mir - t gjej nj t dashur, i cili tia zvendsoj me sukses melankolin e vargjeve.

N Shqipri boton kush nuk priton, kush ka parat e mjaftueshme: sponsor koktul apo prindr delirant; botojn nxnsit dhe studentt, prindrit dhe emigrantt; botojn profesort dhe veterant, ish-t burgosurit dhe politikant, grat e divorcuara dhe prostitutat e rehabilituara. N Shqipri botojn librat e tyre ish-prokurort dhe ish-ministrat, ish-diplomatt dhe ish-bodiguardt, kuzhiniert, kpucart, dadot, rrobaqepsit e diktatorit dhe familjes s tij; botojn libra t afrmit e diktatorve, kunatat dhe rejat, ish-oficert dhe oficert n lirim, spiunt e sigurimit t shtetit dhe agjentt e kompanive t sigurimit, tregtart e birrs dhe libra biznesmensh q rrfejn se si ia kan filluar zanatit, n fillim si qoftexhinj e q tash, kan msuar formuln e suksesit. Por m shum se t gjith, n Shqipri botojn barinjt, katundart dhe gazetart. Bashkit ose fondacionet pr zhvillim n zonat rurale zvendsojn rolin e prindit pr fmijt e stadit parapubertant. Nuk ka mbetur familje, Der e Madhe, trev apo fshat q t mos ket monografin. Mandej vijn promovimet e bujshme n qytete, porositen ligjrata profesorsh, historiansh, akademiksh. Vijon ceremonia e trisht e perverse me kndellje, rrahje gjoksi e kacagjelime. Auditor t ktyre skenave bhen muzet e kryeqytetit, bibliotekat kombtare apo universitare, institutet apo fakultetet. Auditori i paralajmruar mbushet me taborret e t ftuarve. Jan shemb krahinat pr dere, pleq me qeleshe apo qylaf, pensionist q u dridhet zri i mallngjyer, fashatar q ngrihen nga fundi i salls pr t dal n foltore, pr ti thn dhe ata nja dy fjal. Ata prshkojn salln me nj ecje t pasigurt, sikur alojn e priren shtrembr dhe mua m merr malli pr ecjen e tyre natyrale, me drapr n dor, kur drejtohen n ar pr t korr nj krah hasll pr lopn. Rndom del libri i nj krahine, tempulli besimtarsh apo Dere t Madhe. Por merr val, merr zjarr, merr sherr krahina fqinje: Pse, vetm ata na qenkshin krye? Po ne? Pa dale, dale... se kemi dhe ne me ta uditim botn.... Gjenden lekt, porositet shkrimtari, q t kushtoj pak, zakonisht zgjidhet nj format i bjerrur, gati ose krejtsisht i harruar i gazetarucit t shtypit t dikurshm lokal. Bashk me lekun, bashk me fryerjen at e pushton deliri dhe merr hak pr harresn e pdrejt: lshohet si miz blete, der pr der, ku ka pleq n grahmat e fundit, prthyen fletorkn n gjunj dhe krren n letr gjith brokullat e nj kujtes t al. Libra shkruajn ngado, libra shkruan dokush, libra botohen tejprtej atdheut ton, madje n nj shqipe q do tua kishin zili edhe kurset e para kundr analfabetizmit. Por rekordin e zn, padyshim, gazetart. do gazetar, potencialisht sht nj shkrimtar. Edhe ata kan librat e tyre. Varg e vistr. Madje vetm ata duket sikur shkruajn. Kush e ndal fushatn e trbuar t librit t nj gazetari? O, bravo solidaritetit! Librat e tyre reklamohen n faqet e gazetave, n vitrinat e librarive, n tele-ekrane, n promovime, n turrne leximore nga Prishtina deri Vlor. Kshtu q, i dashur shkrimtar, rishtar qofsh ti apo i vjetr struku, struku, mos u ndje, mos e hap gojn se t bn gazin e bots! Thua je shkrimtar? E kujt ia thua kt? Kush t paska lexuar? Ku bie, mor zotni, ky far libri yt? N librari? Nuk sht! Je dallash, or lum miku! T njohin pr fytyr? Ke dal ndonjher n Klan, Top Chanel, Vizion +? Jo? Ather ti sqenke shkrimtar, qenke mashtrues, paranojak, delirant... Paske botuar zotrote nja dy libra! Shihe gazetarin X, deputetin Y, kshillatrin Z, t cilt, jo dy e tre, por t prgjigjen me nj karikator t tr me libra!

Po kush i lexon vall? Ka dhe momente t tilla kthjellimi kur bhet dhe kjo pyetje. Tash pr tash, librat n botn shqiptare, kan zvendsuar dhe jan nj variant i suksesshm i kartvizitave. N vend q t shkmbejn kartvizita, shqipart shkmbejn librat e tyre. T cilt askush si lexon. E pse ti lexojn? Shqiptart preferojn t shkruajn. Shqiptart sjan lexues, shqiptart jan shkrimtar!



Botuesit shqiptar ose kaint e librit



Realiteti i librit n Shqipri ka mbrritur n formn m t egr e m vulgare t vetvrasjes. Pavarsisht klounads s prshkruar n blejt e msiprm, ne do t mundohemi t qartsojm edhe nj her se si botohet libri tek ne, far botohet dhe kujt i drejtohet ky produkt shtpish t pafundme botuese.

Duhet pas gjithmon parasysh se libri, q nga shkrimi e gjer n botimin dhe shprndarjen e tij, paraqet n vetvete nj Institut, brenda t cilit realizohen disa rrafshe, n thelb sociologjike. Por nuk sht vendi t shkrehemi n analiza e meditime t holla, prvr faktit konkret t marrdhnieve autor-botues-lexues. Aktiviteti i deritashm i botimeve private, e ka konfirmuar prfundimisht se n raportet midis ktyre tre instancave ka ndodhur nj katastrof e pafalshme. Libri, q nga momenti i krijimit, deri n treg, bn nj trajektore t mjerueshme, ku gjithmon i humbur dhe i diskriminuar del autori. Vet botuesit shqiptar, me prjashtime tepr t rralla, sikundr kan mundur ta tradhtojn veten botuesit n aste nervozizmi, kan thjesh neverin ose i z libri. Shpesh shtpit botuese i shohim si aktivitete ansore firmash ndrtimi apo biznesmensh, t cilt, nprmjet aktivitetit botues kryejn ritualin e vjetr t pastrimit t parave. Shumica tjetr e botuesve tan, jan msuar me nuhatjen e gjahut npr fondacione apo sponsor shtteror e privat, t brendshm e t huaj, andaj edhe librat e botuar, si pr nga tematika, ashtu dhe pr nga cilsia, bartin cenet e ksaj ndrmarrjeje filantropike. Nj pjes tjetr e bisnesit t botuesve tan, ka shpikur miksitete dhe eklektizma aq t ndrlikuara, sa libri si vler, libri n vetvete as q u intereson, prvese kur autort u qasen me lek n dor. Para se t na krkojn t drejtat e tyre, ligjet, TVSH-t e librit, turrms s ktyre kainve do t ishte me vend tu thuhej: Sa autor shqiptar keni br t njohur ju? Sa ia keni ofruar lexuesit, me mnyr?. Ndrsa dihet: botuesit qarraviten prdit, ankohen se shteti nuk bn asgj pr ta, thon se jan drejt falimentimit, se biznesi i tyre sht krejt pa fitim, ndrsa nga ana tjetr, nuk kemi par t mbyllet nj shtpi botuese, po prkundrazi, ato vese shtohen, vese prodhojn nj ltyr pr t tu dhimbsur letra.

Si ka mundsi q pr nj periudh 15 vjeare, kta dhjetra botues t mos mund t nxjerrin asnj shkrimtar t lexuar shqiptar? far ndodh me autorin shqiptar? Nse lm mnjan letrsin e huaj, e cila botohet m s shumti, ather pr t duhet thn shkurtimisht se kemi t bjm me prkthime shpesh t vjedhura ose t ribotuara. sht paradoksale t them se n cilsin e pedagogut t letrsis n Universitet, m shum i porosis studentt e mi t mos i blejn shkrimtart e huaj q botohen sot, sa sa t krijojn nj keqkuptim fatal, pr shkak t prkthyesve krejtsisht injorant dhe me shqipe t llahtarshme.

E kam thn edhe n shkrime t tjera t ksaj natyre se shtpit tona botuese funksionojn si shtpi t rndomta civile, n struktur, mendsi, angazhim, ka, ashiqare, nuk mund t pajtohen n nj streh t ktill, profesionalizmi dhe shprndarja e vlerave t librit. E kam thn se personaliteti i botuesve tan, dihet se bart reminishencat e zanateve nga vijn. Si rrjedhim, asgj e fisme, asgj e pastr, asgj e ndershme nuk, dhe smund t pritet prej tyre. Megjithat, ne na shqetson deskriminimi i autorit shqiptar, mnyra e pacip si veprohet me t. sht irrituese t dgjosh kaint e librit tek flasin me hipokrizi pr gjoja prkrahjen q po i bjn ata letrsis shqipe, e m prvemas, autorit shqiptar. N ndonj rast demonstrativ, kur kan interes, sht e vrtet, butuesit i afrohen shkrimtarit shqiptar, si fjala vjen, Fatos Kongolit a ndonj tjetri. Por duhet theksuar se famn e tij, njohjen e vet, Kongoli a ndonj tjetr e ka projektuar fort n Europ dhe prap, mendoj se shum pak sht br pr ta. N t vrtet, mizria e botuesve tan ka vepruar me autorin shqiptar sipas nj shablloni q e dim prmendsh. Rndom autori yn, edhe kur pranohet t botohet, prballet me nj fenomen absurd: i jepen pes kopje, sa pr ta hequr qafe dhe ky i gjor, duhet t jet tepr i lumtur, n ndodht ti shoh librat e tij, s paku n njrn prej librarive t Tirans. Ky sht maksimumi q bjn botuesit pr shkrimtarin shqiptar. Sepse tirazhi q prfolej tek 500 kopje, as q bhet ndonjher realitet dhe botuesit, bjn edhe nj veprim tjetr absurd: nuk e shprndajn librin npr librari, me pretkstin e strnjohur: Librashitsit nuk pranojn autor shqiptar, ndrsa ne, nuk i lm librat n librari, nse nuk na i paguan n dor librashitsi. Kshtu q autori yn sht viktim e atij qarku vicioz, t cilin e kan shpikur bashk botuesit dhe tregtart e librit. Ndrkaq, libri rri stok n magazinat e botuesve, pa e njohur librarin dhe jasht do shansi pr ta bler ndokush. sht e habitshme se si e mendojn fatin e shitjes s librit botuesit tan, kur vet e mbajn n shtat dryna. sht pak a shum si me at macen q donin ta dbonin nga dhoma, duke mbyllur paraprakisht edhe dern dhe dritaret. Nga do t dal macja?

Keqardhja sht e madhe ngase n kto 15 vjet mund t ishte br shum pr autort shqiptar, t cilt jan, aq sa jan, por t cilve u sht prer komunikimi i tyre me lexuesin. Kt situat tragjike, akoma m hidhur ka filluar ta ndjej letrsia shqipe. Sepse asaj i fshihen autort e suksesshm nga tregu dhe vendin e tyre e z mishmashi laragan i lloj-lloj produkti botues kaotik e t rastsishm. A mund t flitet vall pr shkall vlerash? Pr nj hierarki autorsh shqiptar? Pr formacionet e reja t letrsis dhe autorve t rinj shqiptar? Si mund t arrihet kjo? Me modelin kainve t librit? Kjo situat ka penguar jo vetm konstituimin e letrsis shqipe, por edhe t filtrave t saj, si recensionet, kritika apo studimet letrare pr librat, t cilat de jure jan, por de fakto nuk do ti gjesh kurrkund.





Modeli i botimeve Max, ose drit n fund t tunelit



Forma m e merituar e ndshkimit n tregun psikotropik t botuesve shqiptar, do t ishte konkurrenca e ndershme dhe e zgjuar, e cila do ti kushtonte vmendje t veant pals m t diskriminuar n trinomin autor-botues-lexues, - autorit - duke sjell ksodore edhe modernizmin e gjith sistemit n at ka m sipr e quajtm Instituti i Librit. Duke vn n qendr t vmendjes autorin shqiptar (natyrisht, at q e meriton kt respekt), ne do t shohim se sa sht e vrtet situata q na servirin botonjsit tan. Sepse, prderisa autori shqiptar sht i vetmi q nuk sht provuar n loj (ose sht hedhur n nj loj t pandershm, n t ciln ai, jo vetm nuk ka fituar asnj qindark, por, akoma m keq, nuk ka komunikuar me asnj lexues), ather sht me vend ta provojm dhe t ndjekim rregullat e qarta t lojs.

Pr fat t mir, gjendja e autorit shqiptar, veanrisht e atyre shkrimtarve t rinj q po konfirmohen fuqishm n nj letrsi t ndershme, nuk sht panorama q na servirin botuesit tan, t tipit librashitsit nuk i pranojn librat e autorve shqiptar...!. Pr fat t mir, kt pretendim e ka hedhur posht vrtetueshm modeli i botimeve Max, nj kolan botimesh simpatike q shprndahen bashk me gazetn Shekulli. E kam ndjekur me mjaft interes dhe ndjenj t thell admirimi suksesin e librave t ksaj kolane n treg dhe sidomos, suksesin e dy shkrimtarve t talentuar shqiptar t brezit 90-t Virion Grain me romanin Zonja pa emr dhe Romeo ollakun me romanin Ar dhe fosfor. Jan dy romane t mrekullueshme n t gjitha parametrat artistik q i ofrohen lexuesit me nj mim t lir (gjysma e mimit q shesin botuesit tan npr librari) dhe numri i madh i shitjes s tyre (afro tre mij kopje deri tani), flet qart se autor shqiptar ka, porse ka patur qasje t pasinqerta e t pandershme ndaj tyre.

Nse modeli i botimeve Max, do mund t arrij q t zhbllokoj perspektivn e letrsis shqipe, t vendos n vend dinjitetin e shkrimtarit shqiptar dhe vetvetiu t lexuesit shqiptar, ather vrtet q do t kemi nj lirim nga rrethi i ngallmuar dhe domethnia e ktij projekti sht vet zemra e nj misioni kulturor. Prmbushja e nj mision t till sht gjja m e vshtir n katastrofn e sotme t librit, por jo e pamundur, sikundrse dhe shprblimi i lexuesit dhe i komunikimit ka pr t qen i madh: situata dhe klima letrare n kulturn shqiptare, rivendosja e lidhjeve me leximin, aq shum t mungura, aq shum t prdhunuar nga pseudobotuesit ose kaint e librit.