Close
Faqja 0 prej 4 FillimFillim 12 ... FunditFundit
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 70
  1. #1
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198

    Islami Ndrmjet Lindjes E Perndimit

    Alija Izetbegoviq

    ISLAMI NDRMJET LINDJES E PERNDIMIT
    Shkup 2000/1421

    322
    Prmbajtja

    Hyrje............................................. ..........................................7
    Pjesa e par DISKUTIM PR PREMISAT..............23
    1. Evolucioni dhe krijimi........................................... 25
    Darwini dhe Michelangelo...................................... .....................27
    Idealizmi fillestar......................................... .................................32
    Dualizmi i bots s gjall............................................ .................46
    Kuptimi i humanizmit........................................ ..........................59
    2. Kultura dhe civilizimi........................................ ....69
    Vegla dhe kulti - dy histori........................................... ................71
    Refleksi i dualitetit........................................ ...............................72
    Arsimimi dhe meditimi.......................................... ......................75
    Arsimimi ekzakt dhe klasik............................................ ..............78
    E ashtuquajtura kultur masive............................................ ........81
    Fshati dhe qyteti............................................ ...............................84
    Klasa puntore.......................................... ....................................86
    Religjioni dhe revolucioni....................................... .....................88
    Progresi kundr njeriut........................................... ......................89
    Pesimizmi i teatrit........................................... ..............................98
    Nihilizmi......................................... ...........................................101
    3. Fenomeni i artit............................................. .....105
    Arti dhe shkenca........................................... ..............................107
    Arti dhe religjioni........................................ ...............................112

    323

    Arti dhe ateizmi (Arti n BRSS)............................................. ...119
    Bota konkrete e artit (Qasje artistike dhe sociologjike).............122
    Personazhi dhe personaliteti (Drama e personazhit njerzor)......................................... ........................................127
    Artisti dhe vepra e tij............................................... ...................129
    Stili dhe funksioni......................................... .............................133
    Arti dhe kritika (Mossuksesi i kritiks)......................................134
    4. Morali............................................ .....................137
    Detyra dhe interesi.......................................... ...........................139
    Qllimi dhe vepra............................................. ..........................141
    Dresura dhe edukata........................................... ........................144
    Morali dhe mendja njerzore......................................... .............146
    Shkenca dhe shkenctari ose dy kritikat e Kantit.......................151
    Morali dhe religjioni........................................ ...........................153
    Moralja dhe e dobishmja, i a.q. moral i interesit t prgjithshm..................................... ....................................157
    Morali pa Zot............................................... ...............................165
    5. Kultura dhe historia.......................................... ..173
    Humanizmi fillestar......................................... ...........................175
    Arti dhe historia.......................................... ................................179
    Etika dhe historia.......................................... ..............................184
    Artisti dhe prvoja........................................... ...........................186
    6. Drama dhe utopia............................................ ..189
    Shoqria ideale............................................ ...............................191
    Utopia dhe morali............................................ ...........................195
    Vartsit dhe heretikt......................................... ........................198
    Shoqria dhe bashksia......................................... .....................199
    Personaliteti dhe individi shoqror......................................... 202
    Utopia dhe familja........................................... ...........................205
    Pjesa e dyt ISLAMI - UNITET BIPOLAR............213
    7. Moisiu - Jezui - Muhammedi..............................215
    Ktu dhe tani.............................................. ................................217
    Religjioni i pastr............................................ ...........................219
    Pranimi dhe mohimi i Krishtit.......................................... ..........222

    324

    8. Islami dhe religjioni........................................ ....231
    Dualizmi i pes rregullave themelore......................................... 233
    Religjioni i kthyer kah natyra............................................ .........243
    Islami dhe jeta.............................................. ..............................254
    9. Natyra islame e do t drejte.............................261
    Dualizmi i s drejts........................................... ........................263
    Dnimi dhe mbrojtja shoqrore......................................... .........272
    10. Religjioni i pastr dhe materializmi i pastr si t pamundshm........................................ ......279
    Idet dhe realiteti......................................... ...............................281
    Isai e krishterimi....................................... ..................................282
    Marksi dhe marksizmi......................................... .......................285
    Martesa........................................... ............................................292
    Dy lloje bestytnish....................................... .............................295
    11. Rruga e tret jasht islamit..............................299
    Dualizmi i bots anglosaksone...................................... .............301
    Kompromisi historik dhe socialdemokracia...........................310
    12. Shtojc........................................... ....................317
    Devocioni......................................... ...................................317
    Indeksi........................................... .....................................321

  2. #2
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Edhe pse n lindje dielli lind
    dhe dfton trimrisht shklqimin e vet, pa tis,
    ai bhet flak e drit nga zjarri i brendshm vetm kur
    u ikn verigave t Lindjes e t Perndimit;
    i dehur nga shklqimi ai shfaqet n lindjen e vet
    q ti pushtoj t gjitha horizontet;
    qenia e tij si prket as Lindjes, as Perndimit,
    edhe pse nga lindja sht.

  3. #3
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Hyrje


    1.

    Bota e sotme karakterizohet nga prleshja e ashpr ideologjike q zgjat me vite, pa qen e mundshme ti parashihet fundi. N nj mnyr a n nj tjetr, prleshja na ka prfshir t gjithve, qoft si pjesmarrs t saj, qoft si viktima. Cili sht vendi i Islamit n kt ballafaqim gjigant? A ka ky ndonj rol n formimin e bots s sotme?

    - Ky libr prpiqet q, s paku pjesrisht, t prgjigjet n kt pyetje.
    Vetm tri jan botkuptimet integrale mbi botn dhe asnj m shum: religjioz, materialist dhe islamik1.
    Ato u prgjigjen, ose jan projeksione t atyre tri mundsive elementare, q jemi msuar ti emrtojm si vetdije, qenie dhe njeri. I tr spektri i ideologjive, filozofive e i sistemeve m t ndryshme t mendimit nga lashtsia deri m sot mund t reduktohet n njrin nga kto tri botkuptime baz mbi botn, po qe se analizn e shpiejm deri n fund. I pari niset nga ekzistenca ekskluzive ose primare e shpirtit, i dyti nga ekzistenca ekskluzive ose primare e materies, i treti nga ekzistenca e njkohshme e shpirtit dhe e materies. Sikur t ekzistonte vetm materia, materializmi do t ishte filozofia e vetme konsekuente, ndrkaq religjioni do t ishte trsisht i padobishm. Anasjelltas, n ekzistoft shpirti, ather ekziston edhe njeriu, kurse jeta e njeriut do t ishte e pakuptim pa nj form religjioni o morali. Islami sht emri pr nj parim t unitetit t shpirtit dhe materies, forma m e lart e t cilit sht jeta njerzore. Jeta e njeriut sht konsekuente ndaj vetvetes nse sendrton njkohsisht konceptin human, pa hequr dor,madje pikrisht duke afirmuar t gjitha supozimet e ekzistencs zoologjike. T gjitha dshtimet e njeriut reduktohen n esenc ose n mohimin religjioz t jets biologjike, ose n mohimin materialist t njeriut.
    Disa nisen nga natyra dhe, t mrekulluar nga rendi dhe siguria e saj, e shpallin realitet t vetm. T tjert nisen nga njeriu dhe, duke kundruar qiellin e yjzuar t shpirtit t tij, gjejn nj kuptim t ri q vlen t jetohet. Ne, t trett, nisemi nga situata e paprsritshme e njeriut n bot. Shpirti sht i amshueshm, por njeriu sht kohor dhe n at dimension kohe sht misioni q smund t injorohet (Kurani, 28/77).

    T vjetrit thoshin se dy jan supstancat, shpirti dhe materia, duke nnkuptuar me to dy parafille, dy bot, dy rende t gjrave q kan origjin dhe natyr t ndryshme, q nuk rrjedhin njri nga tjetri dhe as q reduktohen njri n tjetrin. Edhe prijsit m t mdhenj shpirtror e mendor t bots skan pasur mundsi ti shmangen ktij dallimi, edhe pse qasja ka mundur t jet e ndryshme. Do t mund ti paramendonim ato dy bot si t ndryshme n koh, dy botra ,t njpasnjshme (e tanishmja dhe e ardhmja), ose ti kundrojm si t ndryshme pr nga natyra e kuptimi, por edhe si dy bot t njkoh-shme, dhe kjo sht m afr esencs.
    Dualizmi sht ndjenja m intime njerzore, por ssht edhe filozofia m e lart njerzore. Prkundrazi, t gjitha drejtimet e mdha filozofike kan qen moniste.


    Njerzit jetojn, ndijn dhe e pranojn botn n mnyr dualiste, mirpo monizmi gjendet n natyrn e do filozofie e mendimi. Filozofia nuk e duron dualizmin. Megjithat, ky fakt ska aq rndsi. Sepse, mendimi smund ta gjykoj jetn, q sht m e lart se ai. N t vrtet, duke qen njerz, ne gjendemi vetvetiu n dy realitete. Ato dy bot mund ti mohojm e mos ti pranojm, mirpo smund t dalim syresh. Jeta nuk varet nga fakti se sa e kuptojm.
    Prandaj shtja se a do ti jetojm njkohsisht dy jeta (sepse as q mund t jetohet ndryshe) nuk parashtrohet, porse a do t jetojm n at mnyr me vullnet dhe duke qen thell t vetdijshm pr kt gj. Ktu qndron rndsia m e madhe e Islamit. do jet sht dytrajtsore. Ta jetoj vetm nj jet pr njeriun sht nj lloj i pamundsis teknike q nga asti kur pushoi t jet dru ose shtaz, q nga kalu bela (Kurani), q kur u vendos enigma morale n qiell, q kur njeriu u flak n bot ose n realitetin shoqror. Njeriu mund t mendoj ose t besoj nj jet, por kur jeton, ai jeton dy jeta.
    Ne nuk kemi prova racionale se ekziston edhe nj bot, prve t jashtmes, shqisores, mirpo e kemi fare t qart se t prodhosh e t shpenzosh ssht jeta e vetme njerzore. Shkenctart a mendimtart q prpiqen pr t zbuluar t vrtetn, me meditim nuk do ta zbulojn at jetn tjetr, m t lart, mirpo pikrisht vet jeta e tyre e kaluar duke krkuar t vrtetn me nj mosprfillje t jets animale, sht ajo forma tjetr, m e lart, e ekzistencs s njeriut. Lufta pr njerzit e tjer e pr t vrtetn, t drejtn e t mirn, sht gjithnj mohim i kufirit dhe fundit t jets. Therorizimet e atyre q humbin jetn, lirin e qetsin pr tu mbetur besnik ligjeve morale, fardo qofshin ato, paraqesin shpalljen m t mir t pafundsis s jets dhe t kuptimit tjetr t saj, m t lart. Ato jan shkndija drite q, si vettima n terrin e nats, pr nj ast na ndriojn horizontet e largta. Madje edhe po qe se do t vazhdojm t qndrojm n errsir, horizontet e shfaqura t atyre asteve nuk jan gnjeshtr, as mashtrim; ato jan dhe mbeten e vrteta m e thell dhe m e madhe.
    Madje edhe prgjigjja q i japim vetvetes kur pyesim se ku e kemi vendin, edhe kur sht m e iltr, dendur nuk shpreh qndrimin ton t vrtet. donjri prej nesh ka br dosido prfytyrimin e vet t bots q zakonisht sht tejet jokonsekuent dhe mbahet n saje t mungess son kritike t natyrshme. E quajtm religjion ose ateizm, mirpo n t shumtn e rasteve ai ska t bj me ato emrtime. Ktu bjn pjes besimtart q prpiqen me shkenc t dshmojn besimin e vet dhe ateistt q predikojn flijimin n emr t qllimeve t larta ose mrekullohen me pikturat e Michelangelos ose me skulpturat e Rodinit. Sa prej tyre do t ngelnin n mdyshje t plot para shfaqjes s bots s tyre konsekuente! Edhe materializmi edhe religjioni i pastr pr masivitetin e tyre siprfaqsor mund ti falnderohen para s gjithash faktit se shumica e njerzve nuk e kuptojn domethnien e tyre t vrtet.

    2.

    Kto dy linja t prhershme mendimi gjat historis s njeriut mund t skicohen leht. Ato jan paralele, t njkohshme, dhe n esenc nuk dftojn zhvillim fare. Q n Greqin e Vjetr me Epikurin (ose Aristotelin) dhe Platonin ato shfaqin t gjitha tiparet e sistemit tashm t formuar. Sentenca e njohur e Aristotelit se knaqsia e dhembja jan shtysat e mdha t jets njerzore (q do ta gjejm thuaja t pandryshueshme t Holbachu njzet shekuj m von) merr prgjigjen gati n t njjtn koh me mendimin trsisht t kundrt t Platonit se njeriu i padrejt sht gjithsesi fatkeq, pr m tepr nse mbetet i pandshkuar - mendim q gjendet n themelin e do etike t vrtet.

    Prkundr kundrshtimit e lufts s ndrsjell, kto dy linja mendimi vazhdojn deri n ditt tona. Do t hetojm qart idet epikureiste te Lukreci, Baconi, Hobbesi, Gassendi, Helvetiusi e Holbachu pastaj prmes Spencerit e Marxit deri te Russeli n shekullin ton. N t njjtn mnyr Platoni do t pasohet denjsisht nga t gjith mendimtart e krishter, pastaj nga Gazali, Malebranchei, Leibnitzi, Fichte, Cudworthi, Schellingu, Hegeli, Kanti dhe, n kohn m t re, Bergsoni e Whiteheadi. Po ti rikonstruktojm n mnyr konsekuente kto dy sisteme, mund t befasohemi me rezultatin dhe pr shumicn pamja do t jet e papritur.
    N fushn e caqeve praktike njerzore, kto dy pole t mendimit njerzor mund t prfaqsojn progresin dhe humanizmin. Religjioni nuk njeh progres, shkenca nuk njeh humanizm. N rastin m t mir, ato mund t jen produkte t dors s dyt t tyre, sepse n jetn reale nuk ka as religjion e as shkenc t pastr, q do t thot se ska reli-gjion pa nj doz shkence, as shkenc q nuk ngrthen n vete ca shpresa religjioni. Mirpo pikrisht kjo gj mundson paraqitjen e nj przierje n t ciln nuk dihet origjina e vrtet e dukuris a e tendencs. Shumica jan q t gjitha kto i futin n t njjtin thes dhe, pa i njohur kriteret e drejta t dallimit, aplikojn shijet dhe prcaktimet e veta.
    Duke shqyrtuar kto dy pikpamje t kundrta, qllimi yn sht q ti ekspozojm n trajtat e pastra t tyre, duke u nisur nga konkludimet e tyre t sprasme, logjikisht konsekuente, por praktikisht dendur absurde. Do t shihej ather se si kto dy sisteme me nj trsi t brendshme logjike n nj moment fillojn t ndrtojn njri-tjetrin. Ndonjher kjo gj merr trajtn e fjalprfjalshme, kshtu q vendi i zbrazt i mozaikut mund t plotsohet me argumentin kundrshtar. Kur, p.sh. materializmi pohon se shtysat e vrteta t ngjarjeve historike jan forcat objektive t pavarura nga njeriu, do t duhej t gjendej patjetr pr antitez pohimi trsisht i kundrt. N t vrtet, nuk u desh t gjurmohej shum e t zbulohej doktrina e quajtur interpretimi heroik i historis (Carlyle, p.sh.) e cila rrjedhat historike i shpjegon me ndikimin dhe energjin e personaliteteve t jashtzakonshme - t heronjve. Sipas disave historia nuk ecn me kok (Marx), sipas t tjerve ngjan pikrisht e kundrta: historin e bjn gjenit.

    Si sht dashur q - nga shembulli i siprshnuar - kundruall materializmit historik t qndroj personalizmi kristian, sipas logjiks s njjt t pashmangshme, kundruall evolucionit duhet t gjendet krijimtaria, ndaj interesit - ideali, ndaj uniformitetit-liria, ndaj shoqris - personaliteti, etj. Krkesa e religjionit: Zhdukni dshirat sht dashur t ket ekuivalentin e vet t kundrt n imperativin e civilizimit: Krijoni vazhdimisht dshira t reja etj. N tabeln e ekspozuar n fund t ksaj hyrjeje lexuesi do t gjej nj prpjekje prmbledhse t klasifikimit t ideve sipas ksaj skeme. Ky rezultat, edhe pse jo i plot dhe krejt i shkurtr, mund t dftoj se pikrisht religjioni e materializmi jan ato dy botkuptime elementare mbi botn, q nuk mund t zbrthehen m tej, por as t reduktohen njri n tjetrin - dy dete... q smund t ngadhnjejn njri-tjetrin (Kurani, 55/19,20).

    Mund t supozohet se kjo anatomi e vogl idesh nuk do tu prshtatet atyre t cilve u prgjigjet konfuzioni i tanishm, mirpo pa i dalluar gjrat sakt nuk mund t ket shqyrtime t ktij lloji.
    Ska gj m t kot sesa t krkosh argumente racionale pr t dshmuar njrin a tjetrin botkuptim mbi botn. Q t dyt brendaprbrenda vetes jan sisteme logjike dhe sgjendet asnj logjik q do t rrinte mbi to e ti gjykoj. Edhe parimisht edhe praktikisht, vetm jeta qndron mbi to. Sepse t jetosh e pr m tepr t bsh jet t drejt e t plot - kjo tejkalon do religjion e do socializm. Krishterimi krkon dhe ofron shptim, por vetm shptim t brendshm. Socializmi krkon dhe ofron vetm shptim t jashtm. I ballafaquar me kto dy bot paralele n nj prleshje t pazgjidhshme logjike, njeriu ndien se detyrohet q ti pranoj q t dyja, duke ua zbuluar pikn e re qendrore t natyrshme. Tr t vrtetn pr jetn dhe fatin njerzor ato e prgjysmojn ndrmjet veti.

    3.

    Ka megjithat nj numr faktesh me t cilat gjat jets t gjith llogarisin, pa marr parasysh filozofin e vet zyrtare. Qoft arsyeja e shndosh ajo q ua mson, qofshin psimet e veta. Faktet e tilla jan p.sh. familja, siguria materiale, synimi pr lumturi, simpatia pr t drejtn e t vrtetn, shndeti, edukata, puna, synimi pr liri, interesi, forca prgjegjsia etj. Po ti krahasojm kto fakte, do t vrejm se ato grupohen, n nj distanc m t madhe a m t vogl, rreth nj boshti t prbashkt dhe prbjn nj sistem, mundet jokonsekuent e heterogjen, por tejet realist,q t prkujton parimet themelore t Islamit.
    Dallimet ndrmjet doktrinave t krahasuara jan esenciale dhe t pamposhtura. Por kjo sht vetm n teori. N jet, prkundr armiqsis s prbetuar, zhvillohet procesi i huazimit t ndrsjell t ideve. Shum gjra t anatemuara deri dje gjejn vend dhe arsyeshmri, ndrkaq shum pohime t dashura mbeten vetm stoli e teoris.

    P.sh. marksizmi sulmonte familjen e shtetin, por n praktik qndroi tek kto institucione. do religjion konsekuent e ka sulmuar brengn pr kt bot, por si ideologji praktike e njerzve real ai edhe vet i ka prvetsuar devizat pr drejtsi sociale dhe sht br faktor i lufts pr jet m t mir. Marksizmi u detyrua t pajtohet me nj shkall t caktuar t liris, ndrkaq religjioni, prkundr filozofis s vet, u detyrua ta pranoj dobin e forcs, etj. etj. N t vrtet u dshmua se n shumicn e rasteve ssht e mundshme t qndrosh brenda kufijve t arsyes s shndosh dhe ti qndrosh besnik nj filozofie konsekuente.

    Shkurt, nuk sht fjala se a mundet krishterimi, n njrn an, dhe materializmi, n ann tjetr, t gjejn shtegdalje nga vshtirsit ku bien nga shkaku se nuk i prshtaten mass s jets ose se nuk i prgjigjen natyrs njerzore. Fjala sht pr shtjen se a munden ata t gjejn daljen, duke mbetur far jan, pa dal jasht suazave t veta. Sepse dendur ngjan kur shtegdalja krkohet duke huazuar n mnyr t palejueshme nga ana tjetr. Kshtu krishterimi, i br tash institucion, katolicizm, kish, do t flas pr punn, pr pasurin, pr hierarkin, pr arsim, pr shkenc, pr bashkshortsi, pr ligje, pr drejtsi sociale etj. Ndrkaq materializmi, i br tashm praktik, socializm, rend politik, fillon t flas pr edukatn, pr humanizmin, pr moralin, pr artin, krijimtarin, drejtsin, prgjegjsin, pr lirin dhe pr kategori t tjera t rendit shpirtror q skan fare t bjn me materializmin. N vend t doktrinave t pastra, q sjan t pranuesh-me, na ofrohen interpretimet e tyre pr prdorim t prgjithshm, n t vrtet nj lloj i religjionit e i materializmit pr masa, q mund t jet gjithka, por jo skem konsekuente e ktyre doktrinave. Deformimi edhe i religjionit edhe i materializmit, shmangia e tyre nga msimet burimore bhet sipas nj lloji t ligjshmris, meq n t dy rastet sht fjala pr t njjtn gj: pr nevojn q nj gj, shprehje vetm e nj aspekti t jets, t aplikohet n jetn si trsi.

    Mund t jesh, pra, n teori fardo, materialist ose i krishter, i forms radikale ose t matur, mirpo para dyerve t praktiks shkarkohesh nga shumka. N jetn reale nuk sht askush materialist konsekuent dhe as i krishter konsekuent.

    Utopit bashkkohore n Kin, Kore e n Vijetnam, q e konsiderojn veten skema m konsekuente t msimit marksist, n t vrtet jan shembull i mrekullueshm i kompromiseve e i moskonsekuencs. N vend q t lejojn formimin e shkallshkallshm t moralit t ri si refleks i marrdhnieve t reja n baz, ato vetm huazojn dhe n shrbim i vjn vlerat morale tradicionale t atyre shoqrive, sidomos dy syresh: modestin dhe nderimin e t vjetrve(2).
    N kt mnyr, n vet themelet e sistemit, bashk me parimet e marksizmit gjenden edhe dy normat m t njohura t religjioneve t ndeshura. Autort e sistemit nuk e pranojn me dshir kt fakt, mirpo konkludimi sl fije dyshimi, ndrkaq faktet nuk varen shum se a i pranojm a jo.
    N praktikn e ca shteteve socialiste, q betohen n materializm, do t hasim n t ashtuquajtur nxits moral (n vend t atyre material) gjat shprblimit t puns. Ky fakt do vrtetuar dhe shpjeguar, mirpo piknisja qndron tek vrtetimi se a thua dukuria pr t ciln sht fjala i prket fare arsenalit t materializmit, apo sht e huaj, e huazuar. Nj gj sht q n fillim e sigurt: asnj nxits moral smund t shpjegohet me filozofin konsekuente materialiste. E njjta gj ndodh me mbshtetjen te humanizmi e te devizat humaniste, drejtsia, barazia e njerzve, liria, q mund t ken burimin autentik vetm n religjion. Ska dyshim se e drejta e secilit sht t jetoj si e konsi-deron se sht m s miri, duke prfshir edhe t drejtn t mos ndjek me konsekuenc skemn e vet, por pr t kuptuar drejt botn do studiues e do analiz duhet t dij origjinn e vrtet dhe thelbin e ideve q vjn n lvizje dhe udhheqin botn bashkkohore.

    Gjat ktij hulumtimi rrezikun m t madh e paraqesin gjrat e ndryshme evidente dhe t ashtuquajturat botkuptime t pranuara nga t gjith. Dielli nuk rrotullohet rreth Toks, edhe pse e kundrta sht evidente. Balena ssht peshk, edhe pse shumica mendojn se po. Materializmi e liria nuk shkojn bashk, pa marr parasysh frazat e ngjashme dhe prsritjet me ngulm. Prkundr konfuzionit t prgjithshm, t forcuar nga fakti se tjetr mendojm e tjetr flasim e punojm, gjrat ngelin ato q jan, ndrkaq idet veprojn n bot sipas kuptimit e domethnies burimore, jo sipas siprfaqsores e t prkohshmes.

    4.

    I jemi afruar kshtu prkufizimit t Islamit, n mnyrn si e kupton dhe e prfaqson ky libr. Duke mbajtur parasysh raportin elementar, mund t thuhet se Islami sht prpjekje q s pari t kuptohet e t prvetsohet dhe pastaj t mposhtet ky dualizm primar i bots.

    Atributi islamik prdoret ktu pr t shnuar trsin e rregullave e t institucioneve q mbajn emrtimin islam, por edhe m shum pr t emrtuar parimin ose idet q gjenden n bazat e tyre. sht fjala pr nj analogji m t thell (kijas) t pikprerjeve t brendshme n thelbin vet, n ide, n princip. Islamik sht ktu m tepr emr pr metodn, sesa pr zgjidhjet e gatshme dhe shnon principin e sintezs s parimeve kontradiktore e t kundrta. Parimi baz i Islamit na prkujton skemn me t ciln sht udhhequr Natyra duke krijuar jetn dhe format e saj. Duket se n baz t asaj q vuri lidhje n mes t pastrimit e lutjes, t unitetit n trajtn e namazit islamik, ka qndruar i njjti frymzim q n jet lidhi lirin e shpirtit dhe determinizmin e natyrs. Nj intuit e fuqishme do t rikonstruktonte nga vet namazi tr Islamin, ndrkaq nga Islami dualizmin e prgjithshm t bots(3)

    Asnjher Evropa nuk qe n gjendje ta gjej rrugn e mesme dhe t qndroj n t. Anglia, si do t shohim m von, bn njfar prjashtimi.
    S kndejmi thuaja se sht e pamundshme q Islami t shprehet me terminologjin evropiane. Shprehjet islame: namazi, zekati, halifi, xhemati, abdesti nuk jan: lutja, tatimi, sundimtari, bashksia, larja e t ngj. Definicioni se Islami sht sintez e religjionit dhe materializmit, se gjendet n mes t krishterimit dhe socializmit, sht tejet i ashpr dhe mund t pranohet vetm pjesrisht. Ai qllon vetm prafrsisht nj aspekt t gjrave. Islami nuk sht nj mes i thjesht matematikor ndrmjet ktyre dy doktrinave, as ndonj prerje e tyre. Namazi, zekati, abdesti - jan nocione q nuk zbrthehen m tej, sepse shprehin ndjenjn m intime, prandaj edhe t pandar, nj njmendsi e cila pr tu shprehur krkon nj fjal t vetme, nj figur, por q megjithat shpreh nj gjendje logjike dualiste. Paralelja me njeriun sht evidente. Njeriu sht masa dhe shpjegimi i tyre(4)sht e njohur se si te lexuesi i thjesht ose te analizuesi Kurani l prshtypje josistematike dhe t nj bashkimi elementesh kontradiktor. Mirpo Kurani sht jet, jo literatur, andaj vshtirsia zhdavaritet posa e vshtrojm jo si mnyr mendimi, por si mnyr jetese. Komenti i vetm autentik i Kuranit mund t jet jeta dhe, si e dim, kjo ishte jeta e Muhammedit. Shkenca e Islamit, e cila n formn e shkruar t Kuranit do t dukej e pakapshme dhe kontradiktore, me jetn e Muhammedit u dshmua si harmoni e plot, e natyrshme dhe si unitet tejet efikas i dashuris dhe forcs,i t madhrishmes dhe reales, i hyjnores dhe njerzores. E mishruar me jetn e popujve, kto vende eksplozive t religjionit e t politiks liruan energji t mdha t llojit m t lart. Formula e Islamit n nj ast njsohet me vet formuln e jets.

    Pozita e mesit q mban Islami vrehet edhe nga fakti se ai gjithnj detyrohet t mbrohet prej sulmeve nga dy drejtime t kundrta: nga ana e religjionit t pastr se sht tepr i natyrshm, material, i toks dhe nga ana e shkencs se prmban elemente religjioze, joshkencore, mistike. Megjithat Islami sht nj, mirpo, si dhe njeriu, ka shpirtin dhe trupin, kurse trajtat q vshtruesit i duken trsisht t ndryshme, varen nga zgjedhja e ndryshme e pikvshtrimit: materialisti Islamin do ta shoh gjithnj vetm si religjion e mistik, si tendenc t djatht, sikur q i krishteri do t shoh n t gjithnj lvizjen shoqrore e politike (si tendenc t majt). Nga kto kundrime mund t prcaktohet rruga specifike e Islamit, n t vrtet pozita e tij e mesit.

    5.

    E njjta prshtypje dualiste prsritet edhe tek vrojtimi nga brenda. Srisht kemi dy kundrime. Asnj ent burimor islamik si takon as religjionit t pastr, as shkencs (politiks, ekonomis, bots s jashtme). Mistikt vazhdimisht theksonin ann religjioze t Islamit, racionalistt at tjetrn. Por si njra pal si tjetra, kan pasur gjithnj vshtirsi me Islamin, pr arsyen e thjesht se Islami nuk mund t radhitet me sukses n asnjrin nga klasifikimet e tyre. Po t shikohet hollsisht, as mistiku, as racionalisti nuk jan musliman. Ta marrim abdestin. Mistiku do ta definoj si pastrim fetar me domethnie simbolike, racionalisti do ta reduktoj ekskluzivisht n higjien. Q t dyt kan t drejt, por pjesrisht secili. Mangsia e shpjegimit mistik vrehet kur larjen e abdestit e redukton n form t thjesht, n lvizje simbolike, me nj fjal, duke pasur kt logjik edhe n shtjet e tjera, Islami shkall-shkall reduktohet n religjion t pastr, duke eliminuar pak nga pak t gjitha komponentet fizike, intelektuale e sociale t tij. Racionalistt do t ndjekin rrug trsisht t kundrt dhe, duke prjashtuar religjionin, do ta degradojn Islamin n deviz politike t tubimeve t njerzve, n krijimin e nj nacionalizmi t ri, atij islamik, pa prmbajtje religjioze-etike, t zbrazt dhe t njzuar nga ky aspekt me t gjith nacionalizmat e tjer. N kt mnyr t jesh musliman nuk paraqet m kurrfar vokacioni e obligimi, kurrfar synimi moral a religjioz, kurrfar raporti ndaj t vrtets universale; emrtimi i till do t shnoj vetm prkatsin nj bashksie, t ndryshme nga t tjerat. Ndrkaq Islami ska dashur asnjher t jet vetm komb. Ai ka dashur t jet popull q fton nga e mira dhe q pengon t keqen (Kurani, 3/190,22/41 etj.), q bn, prandaj nj mision moral. Duke ln pas dore komponentn politike - duke iu dhn misticizmit religjioz - humbasim truallin historik nn kmb dhe pajtohemi heshtazi me zgjedhn e robrin. Anasjelltas, duke ln pas dore komponentn religjioze n Islam, pushojm t jemi fardo fuqie n sfern morale e t kulturs gjithnjerzore. Mos ndryshuaka pun nse nj imperializm quhet anglez, gjerman ose islamik, po qe se prcaktohet vetm me pushtetin mbi njerzit dhe sendet?

    Pr ardhmrin dhe pr synimet praktike t njerzimit, Islami sht grishje pr t krijuar njeriun si barts t harmonis ndrmjet trupit e shpirtit dhe shoqris, ligjet dhe institucionet shoqrore-politike t s cils do t ndrtohen pr ta mbajtur dhe jo pr ta rrnuar at harmoni. Islami sht, ose duhet t jet, gjurmim i vazhdueshm npr koh i gjendjes s baraspeshs s brendshme e t jashtme. Sidoqoft ska krkes m t natyrshme se kjo dhe mundsit e s cils jan hulumtuar e jan provuar aq pak. Sot ky cak qndron para Islamit dhe ktu sht detyra e tij specifike historike n vitet q vijn.
    Me shtjet q shtron, q shqyrton dhe pr t cilat dshiron t jep prgjigje, ky libr ndrlidhet me tiparin m prcaktues t situats aktuale historike: ndarja e bots n dy tabore t kundrvna me prleshjen ideologjike n bazat e tyre. Prleshja e ideve n botn reale sht projektuar m qart se asnjher tjetr dhe ka marr trajta fare praktike e t caktuara. Nga dita n dit pamja plotsohet me hollsi e dukuri t reja, polarizimi ashprsohet gjer n qartsi tragjike, gati konkrete. Para vetes kemi sot dy bot t ndara gjer n esenc, n aspektin ideor, emocional e politik. Para syve tan po zhvillohet eksperimenti gjigant historik pr dualitetin e bots s njeriut.

    Megjithat, nj pjes e bots nuk sht prfshir nga ky polarizim dhe shumicn e saj e prbjn pikrisht vendet muslimane. sht fjala pr dukurin q ssht aspak e rastit. Popujt musliman e ndiejn se skan t krkojn n kt prleshje ekzistuese ideologjike, madje edhe kur nuk mund t formulojn qndrim aktiv, ata mbajn qndri-min e paprkatsis.
    Ky proces i pavarsimit ideor e politik i vendeve muslimane do t vazhdoj(5).Por ky mosangazhim ssht vetm politik. Gjithandej ai prcillet me krkesa njsoj kmbngulse pr t flakur modelet dhe ndikimet e huaja - ato t Lindjes si dhe ato t Perndimit. N t vrtet, Islami nga aspekti ideor sht i pavarur, i paangazhuar. Ai sht i ktill sipas vet definicionit. sht shtja pr nj gjendje t natyrshme e t ligjshme.

    Islami, jo vetm q pranon njmendsin e socializmit e t krishterimit, por edhe insiston pr kt gj. Sepse, nse socializmi sht gnjeshtr, ather as Islami ssht e vrtet e plot. T dshmosh vrtetsin e Islamit do t thot t dshmosh njkohsisht vrtetsin e socializmit e t krishterimit dhe paprsosmrin e t vrtets s tyre. Ktu qndron pozita e veant e Islamit n momentin e tanishm historik. Islami nuk do ta konsideroj pr rast t vet nse mohon ose rrnon njrn nga kto bot. Eprsia e tij gjendet te aftsia q tua pranoj pjesn e tyre t s vrtets e t drejtsis. Kundrshtit botrore, q kan pr shprehje blloqet ekzistuese, mund t ngadhnjehen vetm duke ndrtuar nj bot t tret, q do t prfshij edhe pjest e drejtsis q prmbajn bott e sotme. N astin kur bhet e qart se ideologjit kundrshtuese me trajtn e tyre ekstreme nuk mund ti imponohen njerzimit dhe se detyrohen t marrin rrugn e nj sinteze, nga nj pozit e mesit, ne dshirojm t tregojm se Islami n mnyr harmo-nike inkuadrohet n kt rrjedh t natyrshme t mendimeve njerzore, duke i prvetsuar, duke i trimruar dhe duke u br shkall-shkall shprehja m e plot dhe m konsekuente e tyre.

    Pikrisht n botn e sotme t polarizuar Islami, q ka shrbyer m shum se nj her si ur ndrmjet Lindjes e Perndimit, duhet t bhet i vetdijshm pr misionin e vet. Po qe se n t kaluarn ndrmjetsoi n mes t civilizimeve t vjetra dhe Evrops, sot, n astin e mdyshjeve dhe alternativave dramatike, Islami srish duhet t marr rolin e kombit ndrmjetsues n botn e ndar. Ktu qndron kuptimi i rrugs s tret, rrugs s Islamit.
    N fund dy-tri fjal pr vet punn. Libri ndahet n dy pjes. Pjesa e par trajton shtjen e religjionit n kuptimin m t gjer t fjals. Pjesa e dyt i kushtohet Islamit, m prafrsisht - nj aspektit t tij, bipolaritetit.
    Prndryshe, as libri ssht teologji, as shkrimtari teolog. Nga kjo pikpamje libri sht m shum prpjekje pr tu prkthyer Islami n gjuhn q brezi i sotm e flet dhe e kupton. Kjo rrethan mund ti shpjegoj disa gabime e pasaktsi t tij. Paj, prkthime t prkryera nuk ka.


    Shenime

    1) Termi religjion n kt vepr prdoret sipas kuptimit q ky ka n Evrop. Prandaj ndrmjet religjionit dhe Islamit, nga aspekti i ktij libri, nuk mund t ket shenj barazimi. Islami sht m shum se religjion.

    2) Modestia sht e mirseardhur pr standardin tejet t ult shoqror, ndrkaq respekti ndaj t vjetrve u shndrrua leht n respekt t pushtetit.

    3) ansimi i Islamit si parim ka nj rndsi esenciale pr zhvillimin e tij t mtejm. Sa her sht konstatuar - me plot t drejt - se Islami dhe bota islame sht ngurzuar, mbyll. Kjo situat ishte, pa dyshim, pasoj e kundrimit t Islamit si nj doktrin e mbaruar dhe e ansuar prgjithnj.

    4) Nj fragment i Kuranit duket se flet n mnyr t drejtprdrejt pr kt gj: Me devocion ktheje fytyrn kah feja jote, vepr e Zotit, sipas s cils ai krijoi njerzit... (Kurani, 30/30)

    5) Kur po prgatitej ky libr pr shtyp, dy vende t mdha muslimane, Irani e Pakistani, trhoqn antarsin e vet nga pakti properndimor Cento. M hert Indonezia, Sudani e Somalija parandien prpjekjen q t prfshihen n dominimin ideologjik t Bllokut t Lindjes.
    Ndryshuar pr her t fundit nga forum126 : 06-03-2006 m 14:56

  4. #4
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    TABELA E KUNDRSHTIVE

    Vrejtje hyrse


    Tri shtyllat e ksaj tabele paraqesin botkuptimin religjioz, islam dhe materialist mbi botn, me rast i pari si parim nismtar ka frymn, i dyti njeriun, i treti materien.
    T gjitha nocionet, idet ose dukurit brenda nj shtylle kan nj lloj pajtueshmrie t ndrsjell ose pikprerje t brendshme (linja vertikale). Prve ksaj, secili syresh ka ekuivalentin e kundrt n shtylln kundruall (linja horizontale).
    Botkuptimet mbi botn shfaqen si trsi. Bindja, p.sh. se materia (dhe jo vetdija) sht baza fillestare e bots (i a.q. botkuptim materialist mbi botn) prcillet vazhdimisht me nj numr prkats idesh, bindjesh e mendimesh q i prgjigjen. Kshtu, rregullisht materialisti do t pranoj eprsin e shoqris ndaj individit dhe do t mrekullohet me Darwinin, me edukim shoqror (n vend t edukimit familjar) dhe me progres (n vend t humanizmit). Ai proceset historike, si dhe sjelljen individuale njerzore, do ta sheh t varur nga ligjet e paepura q jan jasht vullnetit t njeriut dhe qllimeve t tij. Gjithashtu ai do t angazhohet pr t drejta sociale dhe siguri sociale n llogari t t drejtave dhe lirive njerzore, etj. Po ta shpienim m tej kt analiz, do ta gjenim lidhjen e brendshme ndrmjet teorive evolucioniste dhe mohimit t t drejtave njerzore, ose n mes t ateizmit dhe spastrimeve t Stalinit, etj. Lidhmri t ngjashme ndrmjet dukurive, n dukje t largta dhe reciprokisht divergjente, mund t gjejm edhe n shtylln q shfaq botkuptimin religjioz mbi botn.

    Tabela patjetr sht prmbledhse dhe tejet e ngurt, por kjo sht e pashmangshme.
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura    

  5. #5
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    1. Evolucioni dhe krijimi

    �� Darwini dhe Michelangelo
    �� Idealizmi fillestar
    �� Dualizmi i bots s gjall
    �� Kuptimi i humanizmit


    Darwini dhe Michelangelo
    1.
    Origjina e njeriut sht gur qosheje pr do botkuptim mbi botn. do shqyrtim pr shtjen se si duhet t jetoj njeriu na kthen vazhdimisht te prejardhja e tij. Prgjigjet e shkencs e t religjionit, si dhe pr shtjet e tjera, jan kontraverse. Shkenca formimin e njeriut e sheh si rezultat i nj procesi t gjat evolutiv nga trajtat e ulta t jets, ku kufiri ndrmjet zoologjikes dhe njerzores nuk sht i theksuar dhe ku ekziston nj periudh e gjat kalimtare e majmunit-njeri a e njeriut majmun. fardo t marr pr moment vendimtar - ecjen e drejtuar, prpunimin ose shrbimin me almise, fillimin e t folurit t artikulluar - pr shkencn ai mbetet prher nj fakt i jashtm, material, qoft kur sht fjala pr zhvillimin e konstitucionit fizik t njeriut, qoft pr shrbimin me natyrn prreth vetes. Njeriu ktu sht fmij i natyrs, q rritet n gjirin e saj dhe nuk ndahet nga ajo.
    Prkundrazi, religjioni dhe arti flasin pr krijimin e njeriut, pr dika q ssht proces, por akt hyjnor, pr dika q nuk vijon, nuk rrjedh, por q sht akt i astit, tragjik, katastrofal. Vizioni i krijimit t njeriut, i pranishm n pikturat e ndryshme thuaja te t gjitha religjionet, flet pr flakjen e njeriut n materie, pr rnien e tij n tok, pr kundrthniet e njeriut e t natyrs, pr takimin e njeriut me nj bot t huaj, armiqsore.

    Pyetja se a sht njeriu rezultat i zhvillimit apo sht i krijuar shndrrohet kshtu n pyetjen kush sht ai, a sht pjes e bots, apo ndryshon nga ajo.
    Pr materialistin njeriu sht shtaz e prkryer, homme machine, aparatur biologjike. Ndrmjet njeriut dhe shtazs sht vetm ndryshimi i shkalls, jo i cilsis. Ska esenc t veant njerzore(6). Ekziston vetm nocioni konkret, historik e shoqror i njeriut, kurse historia ekonomike e shoqrore sht e vetmja konkrete dhe q ekziston vrtetsisht (Gyrgy Lucacs, Ekzistencializmi ose marksizmi). Njeriu sht nj sistem, si dhe do sistem tjetr n natyr, q i nnshtrohet ligjeve t pashmangshme e t prgjithshme t natyrs s tr (Ivan Pavlov, Psichologie experimentale). N evo-lucionin e njeriut ndrmjetson nj faktor i jashtm, objektiv - puna. Njeriu sht produkt i mjedisit t jashtm dhe i puns s vet (F. Engels). Krijimi i njeriut del si nj proces i jashtm, biologjik, i prcaktuar nga faktor t jashtm, material. Dora nxit dhe njkohsisht nxiton zhvillimin e jets psikike... Zbulimi i saj si dhe zbulimi i ligjrimit, shnon fundin e historis zoologjike dhe fillimin e historis njerzore (H. Berr n parathnie t veprs s Morganit, Lhumanite prehistorique).

    Kto qndrime t qarta e bindse duken fare evidente. Mirpo nuk duken aq evidente po t thuhet se n nj far dore paraqesin mohimin e qart t njeriut.
    N shkencn dhe n filozofin materialiste njeriu shprbhet n pjes prbrse dhe duket sikur n fund t procesit humbet plotsisht. S pari Engelsi analizon njeriun shoqror dhe dfton se si ai sht produkt i marrdhnieve shoqrore, ose m sakt, i marrdhnieve ekzistuese prodhuese. Vet njeriu ktu ssht asgj dhe skrijon asgj; prkundrazi, ai sht rezultat i ktyre fakteve, q jan t dhna.

    Nj njeri t ktill t pavetsuar dhe t reduktuar n fakt biologjik e merr tash n duar Darwini, q do t na shpaloj tejet me konsekuenc se si produkt i seleksionimit natyror dhe i lufts pr ekzistenc kjo krijes q flet, q ecn vertikalisht dhe bn almise zhvillohet shkall-shkall nga paraardhsit e vet t afrt shtazor. Skemn e ktij procesi do ta prfundoj biologjia, duke dftuar se si kto trajta t bots s gjall reduktohen n trajta fillestare t jets, ndrkaq kto n instancn e fundit n fiziko-kimi, prkatsisht n loj t forcave molekulare. Jeta, vetdija dhe fryma njerzore n t vrtet nuk ekzistojn. Ato jan vetm aspekte t veanta t ndrlikuara t aksionit t ndrsjell t ktyre forcave pavetsore. Ska kurrfar esence origjinale e t pandar njerzore.
    Po qe se tani nga kjo skem e vrrt paksa, por e qart dhe e kuptueshme sakaq hidhemi me mendje n brendin e Kishzs Sikstina para afreskeve t famshme t Michelangelos n kupn e saj dhe prshkojm me sy nga Dbimi prej Parajse prmes Krijimit t Adamit deri te Gjyqi i tmerrshm mbi altar, do t detyrohemi t pyesim: domethnie kan kto piktura, q konsiderohen si vepra mbase m tronditse artistike t t gjitha kohve? A ngrthejn n vete far t vrtete pr temat e mdha pr t cilat flasin? Po qe se ngrthejn, ku qndron ajo e vrtet?

    Ose m saktsisht: n mnyr kto piktura jan sidoqoft t vrteta?
    Tragjedit greke, vizionet e Dantes pr qiellin e ferrin, kngt shpirtrore zezake, dramat e Shakespeareit, prologu i Faustit n qiell, maskat malajziase, afresket e vjetra japoneze ose pikturat e disa piktorve bashkkohor - marr kta shembuj t nj rendi t veant, sepse nga kjo pikpamje tr arti sht dshmi unike dhe e njjt - sheshazi nuk kan t bjn fare me njeriun e Darwinit, as nuk mund t paramendohen si prshtypje e tij pr veten dhe pr botn q e rrethon. ǒndjenj e bots qndron prapa nocionit religjioni i shptimit? ǒdo t thot ky emrtim dramatik? ǒdomethnie mund t ket drama e nj ekzistence q reduktohet n kmbim materie ndrmjet qenies dhe natyrs? ǒsupozime e parandjenja flejn n bazn e vizatimeve t Ernst Neizvestnit me temn e Ferrit t Dantes? Pse frika si ndjenj universale e do gjje q jeton, n qoft se jeta dhe njeriu u krijuan n gjirin e nns natyr?
    Kto pyetje sakaq pamjen e bots q na ka skicuar shkenca e bjn jo t plot dhe t pamjaftueshme. N t vrtet, shkenca madje nuk jep pamje t vrtet t bots; n vend t saj ofron fotografin besnike, por pa nj dimension t tr t njmendsis.

    Pr munges t ktij dimensioni t tret, t brendshm, karakteristik pr do krijim shkencor, shprehet pafuqia a paaftsia e shkencs t thot fardo t vrtet definitive e t plot pr jetn dhe veanrisht pr njeriun. N analizat e saj prej logjike t hekurt jeta mbetet pa jet, ndrkaq njeriu pa njerzoren.
    Shkenca mbi njeriun sht e mundshme n qoft se ajo sht pjes e bots s jashtme dhe produkt i tij (n at mas sa sht ai send). Anasjelltas, arti sht i mundshm vetm n qoft se njeriu ndryshon nga natyra, nse sht i huaj n t (nse sht personalitet). Pjesa m autentike e artit sht histori e ktij mrgimi.
    Kshtu, rreth shtjes s origjins e t natyrs s njeriut shkenca dhe arti gjenden n nj prleshje t plot e t pashmangshme. Shkenca v n pah fakte e t dhna t panumrta dhe veanrisht fosilet e mbledhura e t studiuara me kujdes, q imponojn konkludimin pr zhvillimin e shkallshkallshm t njeriut nga bota shtazore. Arti shpalon dshmit e veta tronditse pr ardhjen e njeriut nga e panjohura, nga t cilat asnj zemr njerzore smund t heq dor trsisht. Shkenca mbshtetet te sinteza vigane e Darwinit; arti te Michelangelo dhe te karta e tij grandioze n kupn e Kishzs Sikstina(7).
    Darwini e Michelangelo n kt mnyr mishrojn dy botkuptime trsisht t ndryshme pr njeriun dhe dy t vrteta kontradiktore pr origjinn e tij, t cilat asnjher sdo ta mposhtin njra-tjetrn. I pari mbshtetet n nj numr t madh faktesh t pakundrshtueshme, i dyti shkruhet n zemrat e t gjith njerzve.

    2.

    Njeriu sht tema e vetme pr t ciln mund t ekzistojn njkohsisht dy t vrteta kontradiktore. Jo vetm kaq. Pohimi kontradiktor pr njeriun zakonisht i afrohet m s teprmi t vrtets.
    Pohimi se trupi i njeriut (njeriu si fakt biologjik) ka natyr shtazore madje dhe origjin, para se nga Darwini e Lamarcku, rrjedh nga religjioni. Shum m hert se do shkenc religjioni msonte se brenda njeriut endet shtaza. Ndryshimi qndron vetm tek radiusi i ktij pohimi. Sipas shkencs, njeriu sht vetm shtaz inteligjente. Sipas religjionit, njeriu sht shtaz q sht personalitet.
    Ashtu si e njohin specialistt, njeriu sht ende larg t bhet njeri konkret, i vrtet. Ata tregojn skemn, t prbr nga pamjet e tjera skematike, far prodhon teknika e donjrs nga shkencat. N t njjtn koh njeriu sht kufoma nn briskun e anatomit, vetdija q studiohet nga psikologu; pastaj ai personalitet q n brendin e vet e ndien do njeri dhe e njeh sa her q shikon prbrenda. Ai sht send kimik prej t cilit krijohen indet dhe lngjet e trupit; ajo bashksi e habitshme e qelive dhe e lngjeve ushqyese, ligjet organike t s cils i studion fiziologu; ajo gj e sajuar nga indet dhe vetdija, t ciln higjienisti dhe edukatori synojn ta shpiejn deri n shkalln m t lart t zhvillimit brenda kuadrit t determinuar t tij. Ai sht homo oeconomicus q detyrohet t shpenzoj pandrprer t mirat, n mnyr q gjrat, rob i t cilave sht, t mund t punojn edhe m tej. Nga ana tjetr, ai sht njkohsisht poet, hero, shenjt. Jo vetm q sht qenie shumfish e ndrlikuar q habit, e nnshtruar analizave t teknikave shkencore, por sht edhe mishrim i vullnetit, meditimit e i synimit t tr njerzimit (Alexis Carrel, Man-the-Unknown).
    Vrejm se nocioni njerzor n mendjen e njeriut ka domethnie t dyfisht, gati kundrshtore. Njerz jemi - do t thot: jemi mkatar, t dobt, trupor, T jemi njerz - apeli q duhet t na prkujtoj se jemi dika m tepr, se kemi ca detyrime m t larta, t sillemi pa egoizm, njerzishm. Ti ke ndrmend njerzoren - e qorton Isai Pjetrin duke ia kundrvn hyjnoren njerzores. Njerzorja, e njerzishmja, humaniteti - rrjedh nga fjala Njeri dhe do t thot m tepr, do t thot synim moral. Ky kuptim i dyfisht i nocioneve, lidhur njsoj me emrin e njeriut, sht pasoj e natyrs dyfishe t njeriut, nga t cilat njra ka prejardhjen nga dheu, kurse tjetra nga qielli.
    Materialistt gjithnj do t vn n pah aspektin e jashtm t gjrave dhe qndrimet e shkencs do ti shndrrojn n mohim t shpirtit njerzor.
    Prandaj, dora ssht vetm organ pune - shkruan Engelsi - por edhe produkt i saj. Vetm me pun, duke iu prshtatur veprimeve gjithnj e m t reja, duke trashguar n kt mnyr formimin e fituar t muskujve, tetivs dhe gjat nj periudhe m t gjat edhe t eshtrave dhe me prtrirjen e vazhdueshme t atyre strhollimeve n veprime t reja, gjithnj e m t ndrlikuara, dora e njeriut arriti at shkall t lart prsosmrie n t ciln mundi t bj pikturat e Rafaelit, statujat e Thorvaldsenit dhe muzikn e Paganinit... (Engels, Roli i puns n zhvillimin e njeriut).
    shtja pr t ciln flet Engelsi i prket vazhdimit t zhvillimit biologjik, jo atij human (shpirtror), ndrkaq pikturimi ssht proces teknik, por akt shpirtror, Pikturat e Rafaelit si ka krijuar dora e Rafaelit, por shpirti i Rafaelit. (Beethoveni veprat m t mira i krijoi kur ishte fare shurdh.) Zhvillimi biologjik, as i zgjatur gjer n paskajshmri, pa ndrmjetsimin e ndonj t treteje, vetvetiu nuk mund t arrij, jo te pikturat e Rafaelit, po as te vizatimet m t thjeshta t piktorit parahistorik n shpellat e Sahars. Fjala sht pr dy drejtime t ndara e t ndryshme ose pr dy aspekte t ndara t ekzistencs s njeriut.
    Njeriu nuk mund t reduktohet n biologji, si nuk mund t reduktohet piktura artistike n sasi t caktuar ngjyrash nga t cilat sht sajuar, ose poezia n sintaksn e tekstit t saj. Ska fjal se nj xhami sht ndrtuar nga kaq e kaq blloqe t gurta t forms s caktuar n nj rend t caktuar, nga sasia e caktuar e llait, lnds etj. por kjo ssht e vrteta pr xhamin. T dhnat pr xhamin nuk shterojn nocionin e xhamis. Sepse, far do t ishte dallimi ndrmjet saj dhe kazerms ushtarake? Mund t shkruajm analiz jashtzakonisht shkencore e t sakt gramatikore, gjuhsore e drejtshkrimore t nj poemeje t Goethes, ndrkaq esencn e saj nuk e prekim fare. Njsoj si dallimi ndrmjet fjalorit t nj gjuhe dhe poezis po n at gjuh. Fjalori sht i sakt, por pa kuptim. Poezia ka kuptimin dhe esencn e vet t paarritshme. N mnyr t njjt fosilet, antropologjia, morfologjia, fiziologjia, nuk flasin pr njeriun, prve n e marrshim parasysh ann e tij t jashtme, t rastsishme, mekanike, t pakuptim. N kt shembull njeriu sht piktur, tempull, poem dhe jo lnd nga e cila jan br t gjitha kto. Njeriu sht m shum se nga mund t flasin pr t t gjitha shkencat bashk.

    SHenime


    6) No dividing line between man and brute (John Watson n Psychological Review, nr. 20, 1913, f. 158).

    7) Ideja e evolucionit ishte gjithmon e ndrlidhur me ateizmin. Idet e para pr krijimin e shkatrrimin e llojeve gjenden te shkrimtari e poeti romak Lukreci (De rerum naturae), njsoj t njohur pr ateizm e pr pikpamje hedoniste.

  6. #6
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Idealizmi fillestar
    1.
    Njeriut m t pazhvilluar, njeriut primitiv, sipas logjiks s evolucionit, sht dashur t’i paraprij tipi m i zhvilluar i shtazs. Mirpo, po t’i krahasojm kta dy antar fqinj t zhvillimit, s’mund t’i shmangemi dyshimit se sht fjala pr nj dallim esencial, t pakalueshm. N nj an shohim kope shtazsh q lvizin pr t krkuar ushqim, q luftojn pr ekzistenc ose pr t shfarosur njra-tjetrn. N ann tjetr, mbase n pyllin e njjt, shohim njeriun primitiv, t hutuar e t ngatrruar me ndalesat e besimet e uditshme t tij, ose t preokupuar me lojrat e pazakonshme e t pakuptueshme t tij, me misteret e simbolet. N kt pamje kto jan dy krijesa trsisht t ndryshme dhe s’mund t merret me mend se i dallon vetm nj distanc, e vogl a e madhe qoft, n evolucionin e bots s gjall. Parimi i ekzistencs shtazore sht efikasiteti, dobia, utilitariteti. Parimi i ekzistencs s njeriut - n qoft se sht njeri - s’sht i ktill. Shtaza sht e natyrshme. Njeriu sht i mbinatyrshm, iracional, i pakuptueshm, i pabesueshm, madje racionalisht i pamundshm. N mos qoft i till, ai s’ekziston, s paku jo si njeri. Njeriu ekziston pr aq, pr sa i kundrvihet rrjedhs s prgjithshme t bots, mekanizmit gjithprfshirs t hiit e t paqenies.

    Themi: njeriu ka evoluar, por kjo sht vetm historia e tij e jashtme, e vdekshme. Mirpo njeriu sht edhe i krijuar. N nj ast, n mnyr t pashpjegueshme sht br i vetdijshm se jo vetm q nuk sht shtaz, por kuptimin e jets e ka gjetur duke mohuar shtazoren n vete. Nse sht njeriu fmij i natyrs, si u b q n nj moment u gjend faqe saj dhe kundr saj? T zhvillojm inteligjencn e tij, t trashguar q nga strgjyshrit e vet shtazor, deri n shkalln m t lart - nevojat vetm do t’i shtohen edhe pr nga numri, edhe pr nga vllimi. Asnjra nuk do t’i zvoglohet a t’i shuhet. Plotsimi i atyre nevojave do t bhet vetm n mnyr m inteligjente, m t sigurt, m t organizuar. Plotsimi i tyre, q n fazn primitive varej nga rasti, do t zhvillohet n nj ekonomi planifikimi t nj niveli t lart n shoqrin e civilizuar. Por nga mendja s’do t rrjedh asnjher mendimi pr heqjen dor nga jetesa, pr flakjen e dshirave, pr flijimin pr “t mirn e t tjerve”, ose pr zvoglimin e intensitetit t jetess fizike n prgjithsi.

    Shtaza ka instinktet q jan shembull i mrekullueshm i parimit t efikasitetit e t prshtatjes. Njeriu ka tiparet morale dhe etike joutilitare. Shtazt kan t zhvilluar n mnyr t theksuar ndjenjn pr koh dhe n shum raste jan m t sakta se njerzit. Kshtu gargujt pushojn s ushqyeri nj or para perndimit t diellit, krabat futen brenda vrimave t veta prher disa minuta para batics, duke mbyllur hyrjen me lym. Valt e ujit asnjher s’do t’i gjejn jasht vrimave. Blett me saktsi t uditshme organizojn ditn e vet. Shumica e luleve nuk ofrojn vazhdimisht sasit e nevojshme t nektarit, prve se n ort e caktuara t dits. Blett mbledhin mjalt n kohn m t volitshme dhe drejtohen n vendet m t mira. Me kt rast shfrytzojn shenja t ndryshme n tok dhe orientohen me pozitn e Diellit. Kur Dielli fshihet prapa resh, ato udhhiqen nga drita qiellore e polarizuar etj. T gjitha kto aftsi jan “nga kjo bot”. Ato mundsojn, ndihmojn a mbshtetin aftsin e llojit pr t ekzistuar.
    Prkundrazi, parimet morale - si n shoqrin primitive, ashtu edhe n t civilizuarn - zvoglojn efikasitetin e njeriut gjat gars s prgjithshme t ciln krijesat ia kan imponuar njra-tjetrs. I ngarkuar nga prfillja e moralit, njeriu ka mundur t mbetet gjall vetm n saje t shkalls tejet m t lart t intelektit kundruall llojeve q i kishte konkurrent t drejtprdrejt. Po t supozohet shkalla e njjt e intelektit, lloji shtazor me “paragjykime morale” do t zhdukej shum shpejt. Kt “defekt fuqie”, pr t cilin i detyrohet etiks s vet, njeriu e kompensoi me shkall t pakrahasueshme m t lart intelekti dhe me aftsit e tjera paralele me t.

    Mirpo, intelekti s’ka origjin humane, por zoologjike. “T hapim prmbledhjen e anekdotave pr intelektin shtazor. Do t shohim se pran shum akteve q mund t shpjegohen me imitim a me ndrlidhjen automatike t imazheve ka dhe t atilla t cilat nuk do t ngurrojm asnj ast pr t’i shnuar si inteligjente. N radh t par ktu bjn pjes rastet ku vrehet njfar ideje e prpunimit, qoft kur shtazt i bjn vetes ndonj mjet t ashpr,qoft kur prdorin objektet q jan vepr e njeriut. Shtazt q nga aspekti i intelektit vijn n radh menjher pas njeriut, majmunt, elefantt etj., jan pikrisht ato q, sipas rastit, din t shrbehen me ndonj mjet artificial. Nn kto, dhelpra p.sh. e di fort mir kurthin se sht kurth...”(H. Bergson, Evolucioni krijues).
    Shimpanzeja shrbehet me shkop pr t kapur banann, ariu prdor gurin. Pr marrjen e dhnien e informatave me prmbajtje tek blett, patat dhe majmunt n form “bisedeje” a pantomime sht mbledhur material i madh (punimet e zoologut gjerman Frisch, prof. Lorencit dhe t profesorit moskovit I.N. Zinkin).

    Pr intelektin dhe shkathtsin e shtazve dhe prdorimin e objekteve q kan prreth vzhgime me interes ka mbledhur dr. Bler, drejtori shumvjear i kopshtit zoologjik njujorkas. Konkludimi i tij i prgjithshm sht: t gjitha shtazt mendojn.
    Madje edhe gjuha i prket ans natyrore, zoologjike t njeriut, jo njerzores. N rudiment at e hasim te bota shtazore. U pa se linguistika prkundr muziks ose artit n prgjithsi - u nnshtrohet hulumtimeve t rrepta shkencore, sistematizimit, madje edhe aplikimit t metodave matematikore. Kjo e fundit i jep karakteristikn e qart t shkencs, ndrkaq objekt i shkencs mund t jet vetm dika e jashtme(8).
    Ka analogji t qart ndrmjet natyrs dhe intelektit, n nj an dhe ndrmjet intelektit e gjuhs, n ann tjetr. Sa jan “krijuar reciprokisht” materia e intelekti, po aq jan krijuar dhe vijojn t krijohen intelekti e gjuha n nj ndrlidhje e bashkveprim t ndrsjell. “Gjuha sht dora e trurit”, kurse “funksioni i trurit sht q ta kufizoj jetn ton shpirtrore me at q sht e dobishme n praktik” (Bergson).
    Marr n prgjithsi, asgj te njeriu nuk ekziston q n nj form e shkall a n nj tjetr nuk do t hasej tek llojet e larta shtazore: kurrizort e insektet. Bjn ktu pjes lvizshmria, vetdija, shoqrimi, intelekti, komunikimi, plotsimi i nevojave, nj lloj ekonomie e t ngjashme. Me kt an njeriu sht sheshazi i lidhur pr botn shtazore dhe rrnjt i ka atje(9). Mirpo, n tr botn shtazore nuk gjendet qoft edhe nj gjurm q na prkujton a aludon religjionin e njeriut ose ndalesat morale, me t cilat jeta e njeriut parahistorik si dhe e atij civilizues sht e mbushur prplot. Jeta e shtazve, deri n momentin kur u shfaq njeriu, na duket fare e natyrshme, e kuptueshme dhe e ligjshme n krahasim me jetn e njeriut t egr, t ngatrruar me kujdesje t uditshme dhe t pushtuar nga besimet dhe veprimet e pakuptueshme. Kur shtaza vete n gjueti, ajo sht plotsisht logjike dhe racionale. Literatura e vllimshme e br nga vshtrimet e jets s majmunit, kastorit ose t maces, na ofron mori shembujsh q tregojn se si shtaza zbaton ecuri fare t prshtatshme pr ta arritur qllimin. Asnj rast i vetm nuk dshmon se shtaza heq dor nga mundsia q i jipet, ose pr ekzistimin e ca “paragjykimeve” q i ka vetm njeriu. Heminoptert e pazhvilluar - blett, me kolektiv t organizuar pr mrekulli, sillen n mnyrn m johumane ndaj puntores s rraska-pitur ose ndaj matks s moshuar: ato, thjesht, dbohen nga kosherja. S’mund t gjendet shembull tjetr si ky i blets ku rendi dhe sensi pr jet t bashkuar t qndroj krahas mungess s gjith asaj q e quajm humane: mbrojtja e t pafuqishmit dhe e t dobtit, e drejta pr jet, mirnjohja, falnderimi, kujdesi. Duke medituar pr jetn e ktyre krijesave, disa nga mrekullimi, disa nga tmerrimi (varet nga pikvshtrimi i zgjedhur), do t theksojn “disiplinn e tyre t paepur, harmonizimin e individit me funksionet shoqrore, sistemimin e pandryshueshm t tyre dhe saktsin e verbt e t pamshirshme q i karakterizon...”

    E udhhequr nga instinkti dhe e drejtuar nga nj cak i qart - ruajtja e jets, shtaza sht, prandaj, logjike dhe e kuptueshme. Por ’bn njeriu primitiv? “Para marrjes s ndonj ekspedite, gjahtart, dendur edhe familjet e tyre, duhet t’u nnshtrohen tabuve t shumt, agjrimeve, lutjeve, t bjn valle t caktuara, t shohin ndrra t caktuara, t vzhgojn parashenja t caktuara. Kur bisha mund t gjuhet, sakaq duhet br disa veprime t tjera rituale. Edhe grat n shtpi u nnshtrohen shum ndalesave. Nse s’u prmbahen, suksesi i gjuetis s’sht i sigurt, madje as jeta e burrave t tyre” (Lucien Henri, Origjina e religjionit). Pr shtazn gjrat jan ashtu si jan. Kurse njeriu sakaq krijoi (a fitoi) botn e vet imagjinare dhe i besoi m shum se ksaj t ashtuquajturs reale. Zakonisht shtaza sht gjahtar i shklqyeshm. Njeriu i egr gjithashtu, dhe ktu s’ka ndonj ndryshim esencial. Por njeriu primitiv ishte edhe krijues i palodhshm edhe “prodhues” i kulteve, miteve, bestytnive, lojrave e idhujve. Njeriu vazhdimisht ka krkuar edhe nj bot, autentike ose imagjinare. sht tashm e besueshme se para nisjes pr gjueti njerzit primitiv kan pikturuar shtazt q dshironin t’i gjuanin, duke qen t bindur se kjo gj do t’u ndihmoj gjat gjuetis (magjia e gjahut). Prderisa njeriu lutej a pikturonte(!) pr sukses t gjahut, shtaza vepronte “logjikisht”, i vinte rreth e rrotull terrenit, prgjonte ose qet-qet i shkonte pas viktims. Pranimi i djaloshit, gjahtarit t ardhshm - sipas Hubertit e Maussit - kalonte npr nj varg ceremonish t ndrlikuara. Ata prshkruajn ritet q prbhen nga tri faza: riti i pastrimit, riti i shugu-rimit dhe riti i prfshirjes. Q n shikim t par sht e qart se edhe pa kto rite njeriu - prndryshe si edhe shtaza - do t bhej gjahtar i prkryer dhe se ritet nuk kan ndonj lidhje me gjahun. shtja sht m e thell dhe m e rndsishme. Sidoqoft, do theksuar ann jofunksionale t ktyre riteve, q prjashtojn do shpjegim ekonomik t ktyre fenomeneve dhe t tjerave si kto.
    N veprn monumentale Dega e art J. Frazer dfton faktin se n vetdijn primitive njerzore bashk me iden e t mbjellave u mpleks n mnyr t pandar e t pashpjegueshme mendimi i flijimit t njeriut. Pr kt gj H.G. Wels shkruan: “Ishte ky nj grshetim i trurit fmijror, ndrrimtar, primitiv, i prir nga prrallat dhe asnj meditim logjik s’do ta shpjegonte dot. N botn e para 10.000 viteve, sa her q bheshin t mbjellat, njerzit flijoheshin. Nuk flijoheshin personat e kqij a t dshtuar, prkundrazi, flia zakonisht ishte djali a vajza e zgjedhur, ndaj t cilve silleshin me konsiderat e nderim t thell... Ky flijim njerzor ose qoft ndonj gjurm e tij shfaqet gjithandej nga deprtoi njeriu dhe nga kaloi npr fazat fillestare t bujqsis”... Dhe pak m tej: “Gjahtari i rrenave (autori e ka fjaln pr njeriun e paleolitit - v. imja), pa dyshim ishte gjahtar i pamshirshm, nj krijes luftarake dhe e pasionuar; por ai vriste pr shkaqe q mund t’i marrim me mend ende. Njeriu i neolitit, (ndrkaq, nn ndikimin e ligjrimit dhe t rrjedhs s trazuar t mendimeve, vriste sipas teoris, vriste pr ide monstruoze dhe tash t pashpjegueshme, vriste ata q i donte dhe madje nga frika e sipas udhzimeve(10)“.]

    G. Flaubert n Salambo prshkruan skenat e flijimit n t cilat kartagjenasit, tek luten pr shi, n gurmazin e skuqur nga zjarri t perndis Moloh gjuajn madje edhe fmijt e vet. Nn mbresn e ktyre pamjeve njeriu do t prfundonte se atbot njerzit ishin shtaz dhe kjo sht trsisht e gabueshme. Shtazt asnjher nuk bjn di t ngjashme dhe as q mund t gjendet n jetn shtazore ndonj dukuri q do t mund t krahasohej me shembullin e nj flie t till t prtej arsyes. Mund t tinglloj si paradoksale, mirpo rasti pr t cilin po bhet fjal sht tipik njerzor. Fjala sht pr odiseadat dhe vuajtjet e njerzve, q n nj mnyr a n nj tjetr paraqiten gjer n ditt e sotme, pr nj dram t njerzimit n t ciln popujt dhe individt bjn marrzira t udhhequr, jo nga instinktet shtazore, por nga lajthitjet e pafundshme njerzore.
    Flia ka ekzistuar n t gjitha religjionet, pa prjashtim. Kurse natyra e flis ka mbetur e pashpjegueshme, madje absurde. Flia sht fakt i rendit “t dyt”, i asaj bote. Te religjionet primitive ajo ndonjher merrte forma t tmerrshme. Flia e ktill shnon kufirin gjer n qartsi tragjike t prforcuar, konkret e t fuqishm ndrmjet epoks zoologjike e njerzore, shfaqjen e nj parimi trsisht t kundrt me parimin e interesit, nevojave, dshirave. Ajo sht rrugtim tregues i udhs s zhvillimit, ku fillon bota e njeriut. Sepse interesi sht zoologjik, flia sht njerzore. Interesi do t bhet njri ndr nocionet elementare t politiks ose t ekonomis politike, kurse flia nj nga konceptet elementare t religjionit dhe etiks.

    menduria e njeriut primitiv ndonjher merrte trajta t pabesueshme: “Njra nga dukurit e uditshme q u zhvillua n paleolitin e von dhe n neolit ishte gjymtimi i trupit. Njerzit filluan t prejn trupin e vet, duke hequr hundn, vesht, gishtat, dhmbt e t ngj. dhe ktyre akteve u veshnin mendime t llojllojshme t bestyta...” “Asnj shtaz nuk bn dika t till” - konkludon H.G. Eels(11). Sa pr krahasim do prkujtuar veprimin e dhelprs q, pr t shptuar nga hekuri, kput me dhmb kmbn e vet, q sht akt plotsisht racional. Gjymtimi i pakuptim i trupit t njeriut t par pr shtazn sht fare i huaj dhe i panjohur(12).
    Mund t prfundonim se jemi ballafaquar me nj dukuri q paraqet anomalin e evolucionit ose nj diskontinuitet t papritur t zhvillimit. Prnjhersh duket se evolucioni merr s prapthi dhe se paraqitja e “shtazs me paragjykime idealiste” rrezikon drejtprdrejt progresin e mtejm

    Kt fenomen, q sht shprehje e nj hamendjeje n vet kulmin e evolucionit dhe q l prshtypjen se n nj ast zoologjikja dominon mbi njerzoren, e quaj “kompleksi i njeriut t egr”. Sado t tinglloj n mnyr t jashtzakonshme, ky “kompleks” sht shprehje e asaj esencs s re q sht veanrisht njerzore dhe q sht burim i t gjith religjionit, poezis, filozofis dhe artit. Ky fenomen sht i rndsishm, sepse thekson origjinalitetin e dukuris s njeriut dhe paradokset e uditshme q ndrlidhen me t.
    Faktet e ekspozuara do t na impononin prfundimin se shtaza kishte m tepr kushte t bhet bartse e zhvillimit t mtejm dhe se njeriu primitiv, me sy n qiell dhe me detyrimet morale ngatrruar, i kishte t gjitha kushtet t zhdukej. Kjo prshtypje thuaja e pashmangshme e dominimit t zoologjikes mbi njerzoren tek agu i epoks s njeriut do t shfaqet n historin e mvonshme n trajtn e apelit pr t shkel idealizmin n emr t progresit.

    2.

    N kohn e largt, kur njeriu emancipohej nga bota shtazore, dallimet e jashtme (ecja e drejtuar, zhvillimi i duarve, ligjrimi dhe intelekti) pr nj koh t gjat do t ishin tejet t vogla e t pahetueshme. Kur ndonj krijes do ta vazhdonte dorn e vet pr t kapur far fruti nga druri, ose duke lshuar ca zra do t’ua bnte t njohur ndonj risi atyre q i ngjanin, kjo krijes, q njkohsisht i ngjante edhe majmunit edhe njeriut, nuk do t dallohej me siguri ’ishte: njeri apo shtaz. Mirpo, prania e ndonj kulti a ndalese do t hiqte gjithnj do dyshim n kt rast. Shtaza “ka pritur” t bhet njeri q t filloj t lutet. Dallimi vendimtar ndrmjet njeriut dhe shtazs prandaj s’sht fizik e intelektual. Ai s pari sht dallim shpirtror dhe manifestohet me ekzistimin e vetdijes pak a shum t qart religjioze, etike e estetike. Nga ky pikvshtrim datat vendimtare t shfaqjes s njeriut nuk jan ecja e drejtuar, zhvillimi i dors, fillimi i ligjrimit t artikulluar, ashtu si i sheh shkenca, porse paraqitja e kultit t par, pikturs, ndalimit. Njeriu i egr, q para 15.000 vjetsh knaqej duke kundruar lulet a profilet e shtazve, dhe pastaj i pikturonte n muret e shpells s vet ishte, nga kjo pikpamje, m afr njeriut t vrtet (m larg shtazs) sesa epikuriani i sotm q jeton pr t plotsuar nevojat e veta fizike dhe q prdit shpik t tjera, sesa qytetari mesatar i metropolit bashkkohor, q jeton i vetmuar brenda monstrumeve nga betoni, i zhveshur nga prjetimet dhe ndjenjat elementare estetike.

    N veprn Ligji fillestar Atkinsoni dshmon se ndalime t ndryshme primitive hasen ndr njerzit e egr gjithkah npr bot. Nevoja e prhershme “pr t’u pastruar nga e liga” dhe ideja pr di t ndaluar, pr gjrat q s’guxohet t preken a madje as t shikohen, ndeshet gjithandej tek kemi pasur rastin t marrim fardo lajmi pr jetn e njeriut primitiv. Ideja tjetr universale q sundonte mendjen e njerzve primitiv ishte ideja e papastrtis, e mallkimit. N kt mnyr qen krijuar seri t tra ndalimesh q u prgjigjeshin ve e ve lmenjve t jets primitive. Meq u paraqit ligjrimi, kto ndalime morn emrtim t prbashkt “tabu” q do t thoshte “s’vlen”, “s’sht e lvdueshme” - ndalohet. “Tabuja” sht nocion i ndalimit me karakter etik tek njerzimi i hershm.

    Prandaj njeriu nuk sillet si fmij i natyrs, ve si i huaj n t. Ndjenja elementare e tij sht frika. Por kjo s’sht frik biologjike far ndiejn t gjitha shtazt. Kjo sht frik shpirtrore, kozmike, e zanafills, q ka lidhje me fshehtsit dhe enigmat e ekzistencs. Ekzistencialisti gjerman M. Heidegger e trajton pr “prcaktueshmri t amshuar, prtej kohs, t ekzistencs njerzore”. Kjo sht frik ku przihen krshria, uditja, mrekullimi, paknaqsia - ndjenjat q mbase gjenden n themel t tr artit e t kulturs son.

    Vetm me nj raport t ktill t njeriut primitiv ndaj bots sht e mundshme t shpjegohet dukuria e ndalimeve dhe nocionet fillestare “t papastrtis” dhe t madhrishmes, “t mallkimit” e t shenjts. Sepse, nse qenkemi fmij t ksaj bote, n t pr ne s’mund t ket asgj t shenjt, as “t papastr”. Nocionet e ktilla kundrshtohen me natyrn e ksaj bote, far e njohim ne. Ato, prkundrazi, dshmojn pr nj origjin tjetr tonn pr t ciln s’mund t ekzistoj asnj “kujtes”, mirpo reaksioni yn “joadekuat” ndaj bots s jashtme, t cilin e shprehim prmes artit e religjionit, sht mohim i vizionit darvinist e shkencor n trsi pr njeriun. Prse njeriu primitiv dokund dhe doher q ndeshej me botn reagonte prmes religjionit? Prse prmes tij gjithkah shprehte frikn, ankthin, zhgnjimin? Prse krkonte “shptim” dhe nga ka krkonte shptim? Kjo an e njeriut pr t ciln u fol, ky kryqzim ndrmjet mirsis e ligsis, ndjenjs se sht i mbaruar, dilems s amshuar pr interesin dhe ndrgjegjen, pr t mirn e t keqen, kuptimin dhe pakuptimsin e ekzistencs, imperativi moral nga i cili njeriu sht “infektuar” q t mos shrohet, mbeten pa shpjegime racionale. Sheshazi, njeriu i Darwinit nuk ka reaguar darvinisht n botn, pjes e s cils sht.

    As te tipi m i zhvilluar i shtazs nuk gjendet as edhe nj gjurm sado e vogl pr t na prkujtuar nocion t ngjashm ose fardo dileme tjetr t ngjashme a kufizim. Ky idealizm fillestar me nocionet pr t ndaluarn, t mallkuarn, tabun, me nocionin e “fshehtsis”, paraqitet gjithkah, pa prjashtim, si pjes prbrse e vetdijs para-njerzore. Kudo u shfaq njeriu, bashk me t u shfaqen edhe religjioni e arti. Shkenca, prkundrazi, sht fenomen relativisht i ri. Njeriu, religjioni, arti - kto tri gjra kan shkuar gjithnj bashk. Ktij fenomeni, q mbase prmban prgjigje t disa pyetjeve vendimtare pr ekzistencn e njeriut, nuk i sht kushtuar vmendje e mjaftueshme(13).
    Nga aspekti i materializmit, historia e njerzimit doemos do t ket pamjen e procesit t laikizimit progresiv (p.sh. kshtu shkruan Reinach n veprn Kultet, mitet dhe religjionet). Mirpo askush asnjher nuk ka shpjeguar n mnyr t knaqshme se prse jeta e njeriut primitiv gjithkund dhe gjithnj ishte prplot me kulte, mistere, ndalime e besime. Prse dogjje, yllit, gurit, lumit, krkonte t’i jipte jet e ta personalizoj?(14) Prse e shihte botn pikrisht n at mnyr dhe jo ndryshe? Dhe anasjelltas, prse njeriu i civilizuar objektivizon do gj, depersonalizon dhe e redukton n mekaniken e n inorganiken? Ka mijra vite q synojm t lirohemi nga kto ankthe t njeriut primitiv, por pa e njohur natyrn dhe origjinn e tyre.

    Ky fenomen i jetess s brendshme ose i shikimit n qiell, me admirim a frik - njsoj, q e karakterizon njeriun po aq sa sht i huaj pr do shtaz, mbetet pa shpjegim logjik dhe duket sikur tamam thn “ka rn nga qielli”. Meq s’sht fryt i zhvillimit, esencialisht ai ngel jasht ndikimit t evolucionit. Duke studiuar vizatimet e shpellave t neandertalit n Franc, shkenctari frng Henri Simle prfundonte se jeta psikike e njerzve t shpellave ka ndryshuar fare pak nga jeta psikike e njeriut t sotm. “Edhe njerzit e shpells t 70.000 viteve p.e.r. vuanin nga “marramendja metafizike”; nga smundja e njeriut t sotm” - deklaroi Siml n Kongresin e Arkeologve, Nic, 1976. Duket sheshazi se kjo gj s’sht vazhdim i evolucionit biologjik, porse akt m i largt i drams q filloi me “prologun n qiell”.

    Gjat historis zoologjike, q i paraprin paraqitjes s njeriut, asgj nuk ka q do t paralajmronte a parandiente, n fardo mnyre qoft, shfaqjen e kultit dhe kt etik primitive. Edhe duke e vazhduar n imagjinat at zhvillim pr shum shekuj prpara gjer te fardo asti i dshiruar, nocioni i tabus ose i kultit mund t pritet m s paku. Shtaza dhe zhvillimi i saj q tashm sht br ose q mund t merret me mend, nuk ka drejtimin e iracionales e t mbinatyrshmes. Ai ka drejtimin e prsosjes fizike dhe t intelektit dhe m tej kah mbiintelekti e mbishtaza, kah “mbinjeriu” i Nietzsches, i cili, n t vrtet, sht vetm shtaz e prsosur.(15) Vizioni i Nietzsches sht frymzuar nga Darwini. Evolucioni, n themel zoologjik dhe i jashtm, sht vazhduar m tej, prtej njeriut. Por ky zhvillim sht i thjesht, logjik, reduktiv, sepse mbetet brenda kufijve t natyrs. Mbishtaza sht rezultat i “procesit”, s kndejmi ajo sht krijes pa jetes t brendshme, pa dram, pa form, pa burrri; ajo s’sht homo por Homunkulus, krijes nga epruveta, q doktor Fausti e prodhoi n laboratorin e vet, kurse natyra, sipas procesit t ngjashm vese m t zgjatur, n laboratorin e saj.(16)

    Mendoj se poeti sovjetik A. Voznesenski ka pasur parasysh t njjtat fakte, ose t njjtn rrjedh mendimi, kur prfundonte: “Kompjutert e s ardhmes teorikisht do t jen n gjendje t bjn gjithka q bn njeriu. Gjithka prve dy gjrave: s’do t mund t jen religjioz dhe t shkruajn poezi.”

    3.

    Ashtu si s’e njohin nocionin e shenjtes a t palejueshmes, shtazt s’e njohin as t bukurn, as prjetimin estetik n kuptimin njerzor t fjals. Mendimi i disave se majmunt mund t pikturojn, i bazuar n ca “vizatime” t ktyre shtazve, doli plotsisht i pabaz. sht dshmuar se majmunt mund t imitojn goxha me sukses njeriun q vizaton. I ashtuquajturi “art majmunsh”; me t cilin nj koh disa bn buj, sht e qart se nuk ekziston.(17) Prkundr ksaj, sot dihet me siguri se njerzit e Kromanjonit, njerzit e par t njmendt, vizatonin dhe bnin gravur. Vizatime t tilla jan gjetur n muret e shpellave, n eshtra e brir. Si rezultat i frymzimit estetik t njeriut primitiv u krijuan pikturat npr shpellat e Sahars, Spanjs (Altamira), n Franc (shpella Lascaut) dhe zbuluar s voni n Poloni (Mashicka). Konsiderohet se disa nga kto piktura jan t vjetra gjer 30.000 vjet. Nj grup arkeologsh sovjetik s voni zbuloi pran qytetit ernigev (Ukrain) nj komplet instrumentesh prej eshtrash t mamutit, afro 20.000 vjet t vjetr. Zbukurimi sht m i vjetr se veshja, synimi pr t bukurn sht m i fort se nevoja, funksioni vet, dhe ky fakt vrehet n veshje q nga parahistoria gjer m sot. Kostumi s’sht identik me veshjen. Ai sht njkohsisht nj koh dhe nj qndrim. Veshjet e disa popujve, me nj larmi t jashtzakonshme, s’jan prgjigje vetm e nevojave t dits, ose e kushteve t rrethit. Veshja n nj ast bhet piktur, thuaja poezi. Lkura apo pendt e shpezs mund t jen shum t bukura, por jan t tilla pa pjesmarrjen e vet, pra ato s’kumtojn asgj. N baz t s bukurs s till, t shklqimit e ngjyrave, do t gjendet gjithnj ndonj funksion. Pastaj, nga kngt dhe lojrat shpirtrore q paraqitnin spektakl t vrtet, sht thuaja e pamundshme t ndahet kulti nga arti. Fytyra e par e thadruar n gur sht idhulli. Frymzimi religjioz, i orientuar gabimisht, krijoi ato figura t bukura perndish nga guri dhe maskat e gjetura n ishujt e Oqeanis, n Bregun e Fildisht dhe n Meksik, t cilat sot merren si shembuj t artit me impresion t pastr e t drejtprdrejt. Tr arti figurativ origjinn e ka te idhulli dhe s kndejmi do shpejguar mosdurimi i Islamit dhe i disa religjioneve m pak personaliste ndaj arteve figurative. Si duket, do kthyer n parahistori, pr t’u par qart se si arti krijohet nga religjioni, ose mbase se si t dyt, bashk me etikn primitive, rrjedhin nga nj burim i tyre i prbashkt: nga synimi i njeriut drejt nj bote t humbur.

    Ky dallim nga shtaza mund t vrehet edhe n revolt, si tek A. Camus. Shtaza nuk revoltohet ndaj fatit t saj shtazor, ajo o sht e knaqur, o sht mosprfillse, ndrkaq njeriu sht shtaz revoltuese - “e vetmja shtaz q s’pranon t jet e till” (A. Camus, L`Homme revolt). Kjo revolt sht tamam njerzore dhe e gjejm n shoqrit shum t zhvilluara t kamjes, tek ku civilizimi, zoologjik pr nga origjina, prpiqet t imponoj standarde johumane t ekzistencs (rendi, depersonalizimi, nivelizimi i prgjithshm, dresura masive, pushteti i shoqris mbi individin etj.).

    4.
    Johan Huisinga zbulon edhe nj fenomen tjetr: lojn.(18) Luan edhe shtaza, argtohet, mirpo vetm njeriu luan, duke nnkuptuar me kt gj nj funksion shpirtror, kryerjen e nj nevoje t brendshme. Loja e shtazve n themel do t ket gjithnj ndonj funksion biologjik, qoft kur sht fjala pr loj dashurie, pr nevojn e zhvillimit t t vegjlve etj. Loja e shtazs sht instinktive dhe funksionale; loja e njeriut sht e lir dhe e painteresuar. Ajo nnkupton vetdijen pr loj dhe ngrthen disa tipare, q i japin nj kuptim thjesht shpirtror: serioziteti, solemniteti, “me qllim t paqllim”.
    Nj lloj i veant loje, q karakterizohet me karakter t theksuar joutilitar e antizoologjik sht potlahu, n t vrtet nj fenomen universal i kulturs primitive. N veprn tashm t prmendur, Huisinga i kushton kujdes e hapsir ksaj dukurie. Pr nga natyra dukshm joracional e joekonomik, potlahu i prket t njjtit rend t gjrave ku bjn pjes edhe arti primitiv a etika primitive me ndalimet e veta, tabut e me nocionet e mirsis e t ligsis. E shoh t domosdoshme t sjell disa nga vendet m interesante t librit t Johan Huisings:
    “Baza agaonale e jets kulturore t komuniteteve m t lashta nuk shpjegohet me asgj m mir se me prshkrimin e atij zakonit t fiseve indiane n Kolumbin Britanike, q njihet n etnologji me emrin potlah. N formn e tij m tipike, si prshkruhet n fisin Kwaikutla, potlahu sht kremte e madhe kur njri nga dy taboret i jep tjetrit dhurata t shumta e t vlefshme duke br gjithfar ceremonish, vetm e vetm t dshmoj eprsin. Kundrshrbimi i vetm, ndaj dhe i domosdoshm, sht q ana tjetr brenda nj afati ta prsrit kremten me ’rast do t’i dal borxhit me dhurata rivalit. Ai lloj i dhuratave festive prshkon tr jetn shoqrore t fiseve q e kultivojn: kultin e tyre, t drejtn e tyre zakonore, artin e tyre. Lindja, martesa, syneti, vdekja, tatuazhi, ndrtimi i prmendores s prmortshme, t gjitha kto jan shkas pr potlah... Por meq edhe gjinia tjetr merr pjes n kremte, tash edhe ajo obligohet t organizoj potlah prmasash edhe m t mdha... Po iu shmang borxhliu, humb emrin, stemn, totemin, nderin si dhe t drejtat qytetare e religjioze... Eprsia n potlah nuk dftohet me dhurata materiale si rndom, por, ’sht dhe m bindse, kjo bhet me shkatrrimin e t mirave t veta materiale, me ’rast, pr vetmburrje, do t dshmohej se mund t jetohet edhe pa to... Veprimi gjithnj merr formn e gars: po t thyej kryepari kusin e vet t remt, po t kall grumbullin e mbulesave, po t shkatrroj varkn e vet, kundrshtari do t jet i detyruar t dmtoj s paku t njjtn vler, por sht e kshillueshme ta tejkaloj... Gara t tilla t nj dorlirsie t shfrenuar, q kan pr kulm shkatrrimin e t mirave vetjake materiale pa e prishur gjakun fare, ndeshim npr gjurmt, pak a shum t qarta, aneknd bots. Doket e njjta Marcel Mauss ia arriti t’i prshkruaj n Malezi, q prputhen trsisht me potlahun. Edhe n veprn Essai sur le Don ai dshmoi se gjurmt e dokeve t ngjashme ekzistonin n kulturn greke, romake e t gjermanve t vjetr. Gara pr t dhuruar e pr t thyer Graneti ndesh gjithashtu edhe n traditn kineze”.

    “Te paganizmi paraislamik n Arabi i ndeshim nn nj emrtim t veant, q tregon se ishin br thuaja skem: i quanin Muaqara... Temn q Heldi e prpunon ku me m shum e ku me m pak saktsi, e kishte prekur edhe Maussi kur shkruante: Mahabharata sht histori e nj potlahu gjigant... Lmi shpirtror ku zhvillohet ky kremtim madhshtor sht lmi i nderit, i dshmimit, i mburrjes dhe i sfids. sht fjala pr botn e krenaris kalorsiake dhe t preokupimit me kodin kalorsiak, pr botn ku emri dhe stema kan mim t lart, ku kujtohen t part. Ajo nuk sht bota e brengave t jets s prditshme, e prpjekjes pr t fituar t mira materiale. Sa e kam t njohur, etno-logjia prpiqet ta shpjegoj dukurin e potlahut kryesisht me parafytyrimet magjike e mitike. Pr kt gj jep nj shembull t shklqyer G. W. Locher n veprn The serpent in Kwaikutl Religion (Lajden, 1932)... Doket e potlahut pa dyshim jan ngusht t ndrlidhura me botn religjioze t parafytyrimeve n fisin q i kultivon... Shoqria e ktill do t fisnikrohet me t madhe nga nocionet: nderi i bashksis, admirimi i pasuris e i shpirtmadhsis, theksimi i dukshm i miqsis e i besimit, shpirti garues, sfida, aventura dhe vetzbukurimi amshues me ’rast theksohet mosprfillja ndaj t gjitha t mirave materiale. Sendet q ndrrohen ose q dhurohen s’kan kurrfar vlere prdoruese. Dhurohet (flijohet) ndonj stoli ose objektet q merren pr t shenjta dhe q kan fuqi magjike etj. Pra, levrdia materiale ktu prjashtohet”.(19)

    Shkatrrimi i t mirave materiale, mosprfillja ndaj levrdis dhe materiales, njohja e eprsis s principit ndaj sendeve - e tr kjo, qoft edhe me dyfytyrsi - sht cilsi ekskluzivisht njerzore. Asgj e ngjashme nuk ndeshet, qoft edhe si gjurm, n botn shtazore.

    Pr nj koh besohej se Darwini kishte dhn prgjigjen prfundimtare shkencore pr njeriun, ashtu si besohej se Newtoni kishte br pr gjithsin. Mirpo, ashtu si s’i bri ball kohs paraqitja mekanike e gjithsis e Newtonit, sepse nuk i shpjegonte dot ca dukuri, edhe teoria e Darwinit duket se do t “relativizohet” pr t njjtat arsye. Teoria evolucioniste nuk mund t shpjegoj si duhet fazn e par religjioze t njeriut. Ajo s’mund t jep shpjegime as pr disa fenomene nga faza e civilizimit. Prse njeriu sht gjithnj m i paknaqur psikikisht, edhe pse jeton m mir? Prse kur standardi material rritet, ai “psikologjik” bie? Prse numri i vetvrasjeve e i smundjeve psikike ka prpjestim t drejt me lartsin e t ardhurave nacionale dhe arsimimin? Ose: prse burrria haset m shum n fillim t evolucionit sesa n fund? Prse progresi s’sht edhe humanizim? Si sht e mundshme q arti nga viset e pacivilizuara t bots (p.sh. Oqeania, Afrika) t jet m i fuqishm se arti i viseve t ashtuquajtura t kulturuara dhe t ket ndikim t fort, pothuaj revolucionar, n kt t fundit? Etj., etj. Ja, kto jan pyetjet! Mendja njerzore q mori njohurit nga Darwini e Newtoni, e ka vshtir t heq dor nga vizionet e tyre t qarta e t pranueshme. Bota e Newtonit ka kontinuitet, logjik, stabilitet, ashtu si sht edhe njeriu i Darwinit - i natyrshm, i thjesht, i parashikueshm: ai lufton pr ekzistenc; ai plotson nevojat e veta dhe synon nj bot njtrajtsor e funksionale. Mirpo Einsteini rrnoi iluzionin e Newtonit, ndrkaq tani e bn kt gj ktu filozofia pesimiste dhe mossuksesi i civilizimit. Njeriu sht i paparashikueshm, i pashpjegueshm, i paknaqur, i prshkuar nga dyshimet e frika, “i lakuar”, si do t thoshte Einsteini. Duke qen nj koh t gjat nn ndikimin e vizionit drejtvizor darvinist, filozofia mbi njeriun pret t bj kthes, pret “ndryshimin einsteinian”. Botkuptimi i ri pr njeriun do t rrinte n raport ndaj atij darvinist, sikur gjithsia e Einsteinit ndaj asaj t Newtonit. Nse sht e vrtet se vuajtjet na lartsojn dhe knaqsit na topisin, ather kjo ndodh ngase kemi shpirt dhe se po pr aq ndryshojm nga paraardhsit tan shtazor. S’u b njeriu sipas Darwinit, as gjithsia sipas Newtonit.



    Shenime

    (8) Argument negativ pr kt gj do t ishte fakti se heqja dor nga t folurit tek disa religjione haset si trajt agjrimi. Ose zotimi pr t heshtur tek disa rende kristiane. sht fjala pr heqjen dor nga nj manifestim fizik krahas ushqimit e pijes.

    (9) As Kur’ani s’mendon ndryshe: “T gjitha shtazt q mbi Tok ecin, dhe zogjt q fluturojn me kraht e vet, turma jan si ju.” (Kur’ani, 6/38).


    (10) As Kur’ani s’mendon ndryshe: “T gjitha shtazt q mbi Tok ecin, dhe zogjt q fluturojn me kraht e vet, turma jan si ju.” (Kur’ani, 6/38).


    (11) Po aty, f. 60.

    (12) Edhe dallimi tjetr sht i llojit t ngjashm a t njjt: shtaza sht e rrezikshme kur sht e uritur dhe e rrezikuar. Njeriu sht i rrezikshm kur sht i ngopur dhe i fuqishm. Shum m tepr jan br krime nga ngopja e shfrenimi se nga skamja.

    (13) “Mund t gjejm qytet pa bedeme, pa sundimtar, pa civilizim, pa letrsi e teatr, mirpo kurr s’u pa qytet pa tempuj fesh e pa banor q nuk luten” (Plutarku). “Pati e ka edhe sot turma njerzish pa shkenc, pa art e filozofi, por asnjher s’pati kolektivitet pa fe” - konstaton pothuaj t njjtn gj H. Bergson, 20 shekuj m von.

    (14) “Njeriu primitiv nuk di pr botn pa jet” (H. A. Frankfurt, Nga miti tek filozofia).

    (15) Mbinjeriu i Nietzsches sht i liruar nga “paragjykimet etike”: Luftojeni mshirn, ndrgjegjen e prdllimin, ata tiran t brendshm t njeriut; ndrydhini t pafuqishmit, ngjituni prmes trupave t tyre m lart. Sepse ju jeni fmij t llojit m t lart, sepse ideali juaj sht mbinjeriu” (Nietzsche. Ashtu fliste Zaratustra).

    (16) Literatura krijoi shum monstrum t ngjashm. Tipari i prbashkt i ktyre prbindshave sht intelekti i jashtzakonshm krahas mungess s plot t “shqiss morale”.

    (17) Nga ky aspekt shkenctari sovjetik V. Bukin bri hulumtime t rndsishme.

    (18) Huisinga, Johan, Homo Ludens

    (19) J. Huisinga, Homo ludens, f. 83-87.

  7. #7
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Dualizmi i bots s gjall1.


    A mund t prodhojm jetn dhe a do t mundemi ndonjher? A sht ky pretendim brenda kufijve t mundsis njerzore? Prgjigjja sht: mundemi, po qe se e kuptojm? Dhe a mund ta kuptojm jetn?
    Biologjia nuk sht shkenc pr esencn e jets, por pr fenomenin e jets, pr at mas pr sa na sht e dhn si objekt, pr at mas pr sa sht prodhim ajo.
    I njjti dualizm q patm konstatuar ndrmjet shtazs dhe njeriut ndeshet edhe tash - por pr nj rreth a shkall m posht - n relacionin materia-jeta. N nj an srish shohim njtrajtshmrin, sasin, prsritjen, kauzalitetin, mekanizmin, ndrkaq n ann tjetr origjinalitetin, cilsin, shtimin, spontanitetin, organizmin. Jeta - as mekanikisht, as dialektikisht - nuk tregohet si vazhdim i materies dhe as si form veanrisht e ndrlikuar dhe e strorganizuar e materies. Sipas disa atributeve t saj, jeta i kundrvihet botkuptimit dhe njohjes q kemi pr materien q n premisa. Ajo shfaq natyr t kundrt ndaj materies.

    Sipas njohurive m t reja t biologve, entropia sht nocion thelbsor i prkufizimit t jets. T gjitha ligjshmrit q sundojn materien n analizn e fundit reduktohen n entropi, q do t thot n organizimin universal, n rnien e sistemit te shkalla m e ult e rendit dhe e energjis. Anasjelltas, vetia elementare e sistemeve t gjalla, brenda s cils redukohen t gjitha t tjerat, sht kundrvnia ndaj entropis, gjendja e antientropis, aftsia e tyre q nga e thjeshta t bjn t prbrn, nga kaosi rendin, t mbajn sistemin (qoft edhe prkohsisht) n nj shkall m t lart t energjis. do sistem material lviz n drejtim t shkalls m t lart t entropis, kurse do sistem i gjall vete drejtimit t kundrt. Ato jan shpin pr shpine me njra-tjetrn, sepse (si thot shkenctari sovjetik i kibernetiks, Kuznjecovi) jeta lviz kundr ers s ligjshmris mekanike.
    Autori i ktyre rreshtave ssht biolog dhe pr shtjet q shtrohen do t detyrohet t kufizohet me citimet e autoriteteve nga ky lm. Mossuksesi i biologjis dhe i psikologjis q t thon di m tepr pr vet thelbin e objektit q shqyrtojn - pr jetn dhe psikn - sht fakt evident q smund t injorohet. Duke konstatuar kt fakt, autori vetm dshiron t theksoj se ai sishte i papritur.

    Kur Andr George n 1950 n periodikun Nouvelles Littraries bri nj anket duke ua parashtruar biologve, mjekve, kirurgve dhe fizikanve nj pyetje t vetme: sht jeta, mori prgjigje pr t cilat tha se pothuaj pa prjashtim karakterizohen me pasiguri dhe maturi. Ja prgjigjja e Pierre Lepinit: Fshehtsia mbetet e plot. Padituria jon bn q do shpjegim yni pr jetn t jet m pak i qart se njohuria jon instinktive pr t. N t njjtn pyetje Jean Rostand, mbase biologu m i madh i gjall,(20) u prgjigj: N momentin e tanishm ne nuk dim sht jeta, aq sa mund t themi se njohim njmendsisht vetm gjrat q mund ti prodhojm. Ne madje nuk jemi n gjendje t japim prkufizimin e plot e t sakt t dukuris s jets.

    Pikrisht me shmangien e shprbrjes n gjendje inerte t ekuilibrit, organizmi tregohet i mistershm, aq i mistershm saq q nga koht m t vjetra t mendimit njerzor, besohej se nj fuqi e veant, jofizike, mbinatyrore (vis viva, entelehia) vepron n organizm. N mnyr organizmi i gjall ngadalson shkatrrimin e vet?... do proces, a ngjarje, a zhvillim, ose me nj fjal gjithka q ndodh n natyr, do t thot nj rritje e entropis pr pjesn e bots ku ajo ngjarje zhvillohet...

    Organizmi mund ta mbaj at proces, d.m.th. t mbetet n jet, vetm duke marr nga ambienti i jashtm entropi negative... Pra, organizmi ushqehet me entropi negative (Erwin Schrdinger n veprn ǒsht jeta).
    Njsoj shkruan Teillarde de Chardin, paleontologu frng: Vrtet, prkundr shum pengesave, pa ndrprerje vazhdohet vija e lakuar q shpie nga molekulat e mdha drejt qenieve shumqelizore: kjo vij e lakuar sht pikrisht ajo sipas s cils shprthejn (jasht lojs s rasteve dhe numrave t mdhenj) fuqit jetsore dhe indeterminimet, vetorganizimi dhe vetdija... Nga ky supozim rrjedh pyetja: a mos ekziston ndonj lidhje ndrmjet ksaj lvizjeje t fsheht t bots ndaj gjendjeve gjithnj m t ndrlikuara dhe m t brendshme dhe asaj lvizjes tjetr (t njohur dhe t studiuar shum m mir) e cila trheq kt bot t njjt kah gjendjet gjithnj m t thjeshta e gjithnj m t jashtme... N kt pyetje synon mbase t tryset dhe t formulohet, pr shkencn e ardhme, fshehtsia esenciale e Gjithsis.
    Prirja spontane e qelizave t ndrtojn organe, si dhe qndrimi shoqror i disa insekteve, sht nj nga faktet themelore q kemi njohur duke vzhguar; pr ta nuk do t gjejm shpjegim nn dritn e njohurive tona t gjertanishme. (Alexis Carrel, Njeriu - I panjohuri).

    Biologu n z Kurt Goldstein(21): Mirpo, pr tu gjetur kjo zgjidhje a mund t veprojm ktu si jemi msuar t bjm kur sht fjala pr objektet pa jet t natyrs? A na lejohet t ndajm objektin e caktuar, t vzhgojm grimcat m t vogla t prfituara dhe, duke u nisur nga ato, t prpiqemi t rindrtojm objektin, n rastin ton organizmin, ashtu si veprojm n shkencat e tjera natyrore? Kjo metod pr nj koh t gjat i qe imponuar hulumtimit biologjik, ose m sakt, pr nj koh t gjat ajo qe marr pr ideal t hulumtimit biologjik. Ndrkaq ajo dha vetm pak rezultate t knaqshme. Por, si t veprojm pra? Ktu, n fillim t ekspozes son, ne mund t bjm vetm nj konstatim negativ: ajo metod nuk knaq n nj mnyr a n nj tjetr. Duke theksuar se ndrmjet objektit e metods ekziston ndrlidhja, marrdhnia e ndrsjell, autori prfundon: N vend t rregulls tradicionale q t studiohet nga e ulta drejt m t larts, nga e thjeshta drejt t ndrlikuars, n raport me fenomenin e organizmit duhet ndjekur rrugn e kundrt. Duke marr kshtu njeriun pr piknisje, do t prpiqemi t kuptojm jetn dhe sjelljet e qenieve t tjera t gjalla...

    Pr kt natyr t prmbysur t jets Karl Jaspers shkruan n Psikopatologjin e prgjithshme (1934): Mirpo konceptimi gjenetik, t cilin e quajn edhe shpjegim psikologjik kundruall shpjegimit objektiv, kauzal q ka nj natyr tjetr, ndeshet shum shpejt me kufijt e vet, sidomos n psikopatologji. Faktet psikike shfaqen trsisht t reja, n nj mnyr t pakuptueshme. Ato vijn njra pas tjetrs, kurse nuk rrjedhin njra nga tjetra. Etapat e evolucionit psikik t nj jeteje normale, periudhat dhe fazat e nj jeteje anormale, ofrojn seri t tilla t pakuptueshme n koh. Me kt rast prerja pr s gjati e psikiks smund t kuptohet, as prafrsisht, n gjenezn e vet. Duhet tu gjendet shkaku shpjegues, si veprohet me objektet e shkencave natyrore, kur kto nuk mund t studiohen prbrenda, ashtu si nuk mund t studiohen s jashtmi faktet psikologjike.(22) N vazhdim Jaspersi v n pah dallimin e konceptimit (verstehen), q arrihet me ndrdeprtim psikologjik, dhe shpjegimit (erklaren), q paraqet zbulimin e lidhjeve, shkaqeve e pasojave objektive me metodn e shkencave natyrore, ndaj prfundon: Ktu sht fjala pr burimet ekstreme t njohjes, q ndryshojn thellsisht njri prej tjetrit.
    Luis de Broglie, fituesi i mimit Nobl pr fizik m 1929: Pra sht e besueshme se shpjegimi i plot i jets me ndihmn e njohurive tona t tanishme fiziko-kimike sht i pamundshm

    Biologu zviceran E. Guyenot e mbshtet mendimin pr dallimin thelbsor ndrmjet jets dhe dukurive fiziko-kimike, ndaj arsyeton: Fizikant duhet t jen t vetdijshm pr faktin se ne, biologt, q kemi dhn aq shum mund ta shprehim jetn me formula fiziko-kimike, ndeshm nj gj q smund t zgjidhet dhe kjo sht jeta. Jeta ka zbuluar formn e organizuar. Nuk e ka zbuluar nj her, vese miliona her, gjat miliarda vitesh. Qndron ktu nj aftsi konstruktive q i ikn do shpjegimi fiziko-kimik.

    Andr Lwoff, fituesi i mimit Nobl pr mjeksi, 1965, (biolog frng, i njohur pr hulumtimet e mekanizmave trashguese t viruseve dhe bakterieve): Jeta mund t prkufizohet si cilsi, manifestim ose si gjendje e organizmit. Organizmi sht sistem i pavarur i strukturave dhe funksioneve n varsi t ndrsjell, i aft pr tu riprodhuar... sht pohuar dendur se viruset jan lidhja ndrmjet substancave organike dhe materies s gjall: N t vrtet, materia e gjall nuk ekziston. Nj element qelizor, si sht albumina, ose enzima ose acidi nukleik, ssht i gjall. Vetm organizmi sht i gjall, ndrkaq organizmi prfaqson shum m tepr se sa masa e ktyre pjesve. U arrit t prfitohet sinteza e proteinave t viruseve IN VITRO dhe gjithashtu acidi nukleik i viruseve. N baz t ksaj, ssht e mundshme t flitet pr sintezn e jets, sepse n t gjitha kto hulumtime doemos merr pjes nj substanc q i huazohet virusit, e cila, n t vrtet, sht materie gjenetike specifike pr nukleotidet... Jeta dikur spontanisht lindi. sht leht t sintetizohen ca elemente amidonesh a acidesh nukleike, por deri m tani sqe e mundshme t krijohet vet organizmi. Rikonstruimi i nj bakterie tani pr tani sht jasht mundsis son... (Intervist n Le Monde).
    Mosbesim t ngjashm shpreh edhe psikologu i famshm - eksperimentalisti Ivan Pavlov: Me mijra vjet njerzimi hulumton dukurit psikologjike, dukurit e jets shpirtrore, t shpirtit njerzor. Dhe sjan vetm psikologt specialist q merren me kt pun, por gjithashtu tr arti, tr letrsia, t gjitha shprehjet e mekanizmit t jets psikike t njerzimit. Me mijra faqe jan mbushur me shpalimin e bots s brendshme t njeriut, kurse deri m tani ne skemi arritur kurrfar suksesi n kt orvatje, skemi konstatuar asnj ligj q drejton jetn psikike t njeriut.(23)

    Metodat me t cilat organet shrbehen pr ndrtimin e vet, jan t huaja pr mendjen e njeriut. Tr ai material rrjedh prej nj qelize t vetme, sikur tr shtpia t dilte nga nj tull magjike, e cila hedh nga vetja vargun e tullave t tjera. Dhe kto, pa pritur projektin e arkitektit, as ardhjen e muratorit, vetvetiu do t bashkoheshin n mure, do t shndrroheshin n dritare sipas nevojs, n tjegulla pullazi, n thngjill pr ngrohje dhe n ujt e nevojshm pr kuzhin dhe banjo... Organet zhvillohen me mnyrn dhe mjetet, me t cilat shrbeheshin zanat e prrallave pr fmijt e kohve t shkuara... Arsyeja jon smund ta gjej veten kurrsesi n botn e organeve t brendshme. Ajo vet bri konstruksionin e trupit sipas universit kozmik e jo sipas mekanizmit t brendshm t ndrlikuar t qenieve t gjalla.(24) Dhe m tutje: Tani pr tani ende skemi arritur t kuptojm n gj bazohet organizimi i trupit ton, energjit e tij ushqyese, nervore e shpirtrore. Ligjet e fiziks dhe t kimis mund t aplikohen plotsisht n materien e vdekur dhe vetm pjesrisht n njeriun. Duhet ti shkundim prfundimisht iluzionet e shekullit XIX, dogmat e Jacques Loebit, atyre koncepteve fmijrore fiziko-kimike pr qenien njerzore, t cilave, pr fat t keq, edhe sot u besojn shum fiziolog e mjek.

    Jeta sht mrekulli, jo fenomen.

    Syri i njeriut prbhet nga kokrdhoku i vendosur n zgavrn e syrit t mbushur me gjndra dhjamore. Aparati i tij mbrojts prbhet nga kapaku i eprm e i poshtm i syrit, qepalla, vetulla, mukoza dhe koniuktivi. Lvizja e syve n t gjitha drejtimet mundsohet nga aparati motorik i prbr prej katr muskujsh t drejt e prej dy t pjerrt t syrit, kurse lehtsohet nga aparati lotues (gjndra lotuese, qesja e lotit dhe kanali i lotit), q mban lagshtin n zgavrn e syrit dhe mbron syrin nga infektimet. Kokrdhoku prbhet nga tri mbshtjellse. Nga jasht sht e bardha e syrit - e fort dhe e patejdukshme, e cila nga ana e prparme kalon n kornen e tejdukshme. Nn t bardhn e syrit gjendet delli npr t cilin kalojn ent e gjakut pr t ushqyer syrin. Rndsi m t madhe pr funksionin e syrit ka e treta, mbshtjellsja e brendshme, retina, n t ciln gjendet aparati pranues i shqiss s t parit: qelizat e ndieshme n trajt thuprash e konesh nga t cilat nisen fijet e ndieshme t nervit t t parit. Brendia e kokrdhokut sht e plotsuar me trup elastik e t tejdukshm t qelqt, n ann e prparme t t cilit gjendet thjerrza bikonvekse e mbshtetur pr bebzen e syrit dhe e lidhur me indet e mbshtjellses s vet koniuktive pr trupin ciliar. Rrezet e drits vijn npr kornen n sy, thehen npr thjerrz dhe projektohen n prapavin e syrit ku formohen fotografit e prmbysura t objektit t shikuar, t cilat nervi i t parit i drgon n qendrat optike t trurit. donjri nga t dy syt pranon fotografin e objektit nga pozita tjetr. Pruesit nervor shkojn n qendrat subkortikale t t parit dhe prej aty m tej n korn e segmentit zverkor t trurit t madh, ku gjendet qendra pr perceptimin e t parit. Me bashkimin e t dy fotografive, t sjella n qendr nga t dy syt, krijohet fotografia unike plastike e objektit. Pr funksionin e syrit rndsi t pazvendsueshme ka loti q tajohet nga gjndrat e lotve. Prve q ruan lagshtin e kornes s syrit, ndrmjet tjerash ai prmban licozim, materie kjo q zbrthen mikroorganizmat dhe kshtu syrin e mbron nga infeksioni. Punn e gjndrave t lotve e rregullon nervi i shtat i trurit (nervus facialis). Si bakterocid loti i njeriut ua shkon preparateve farmaceutike dhe konsiderohet se shkatrron mbi 100 shkaktar t smundjeve. Kt cilsi loti e ruan edhe i zbutur pr 6000 her. Mlqia kryen disa funksione t ndryshme. Si gjndr me sekrecion t jashtm tajon vrerin, kurse shrben edhe pr t depozituar hekurin dhe vitaminn B 12. Materiet q hidhen prmes mlqis s pari n t detoksikohen me procese t ndrlikuara t oksidimit, reduksionit, hidrolizs dhe konjugacionit. N mlqi zhvillohen procese t shumta t metabolizmit intermedial.

    Shrben pr t depozituar gjykogjenin dhe rregullon koncentrimin e tij n gjak. - Gjaku u sjell ca pjesve t trupit ushqim, bart oksigjenin nga mushkrit n inde dhe mnjanon nga trupi materiet e panevojshme; bart hormonet dhe antitrupat, bartsit e forcs mbrojtse t organizmit, pastaj merr pjes pr t rregulluar temperaturn e trupit. Rruzat e bardha t gjakut shkatrrojn materiet dhe bakteriet e huaja e t dmshme, q deprtojn n organizm. - Truri prbhet nga truri i prparm me dy hemisfera t mdha trunore, nga mestruri, truri i mesm dhe ndajtruri t cilit i prkasin ura dhe palca e zgjatur. Truri sht i mbshtjell me tri membrana, me t fortn, t butn dhe me membrann lidhse. Indi trunor prbhet nga substanca e prhitur dhe e bardh. N substancn e prhitur gjenden stacionet nervore, ndrkaq n t bardhn - fundet e fijeve motorike e sensibile nervore. N palcn e zgjatur dhe n urn e Varolit jan t vendosura brthamat e shumics s nervave trunore receptuese dhe efektore. Ndajtruri ka pjesn kryesore n realizimin e veprimeve refleksive, kurse prcjell impulset nervore nga palca kurrizore n shum qendra kortikale t trurit t madh dhe anasjelltas. Truri i vogl sht qendr e rndsishme pr t rregulluar ekuilibrin dhe tonusin e muskujve. Truri i mesm prfshin kmbt trunore dhe nj pllak me katr gungza. N dy gungzat e prparme mbrthehen fillet e udhs s t parit, q shrbejn pr refleksin e bebes s syrit, ndrkaq gungzat e sprasme jan pjes e qendrs subkortikale t dgjimit. N zonn e trurit t mesm jan t vendosura brthamat e nervave trunore, nga t cilat m t rndsishmet jan substanca e zez, brthama e kuqe, brthamat e nervave q lvizin syrin. Truri i mesm n mnyr t drejtprdrejt kalon mestrurin jo aq t madh. Pjesn drrmuese t mestrurit e prbjn gungzat e t parit si mbledhs t fijeve drejtuar nga qendra, t cilat dorzojn impulset nga shumica e receptorve n organizm. Substanca e hirt te truri i madh prbn siprfaqen ose koren e hemisferave t mdha n t ciln gjenden nyjet subkortikale nervore: trupi i vijosur dhe trupi i bardh. Tek sisort e lart dhe tek njeriu sht zhvilluar sidomos i ashtuquajturi trupi i zhubravitur, fijet e t cilit lidhin t dy hemisferat. Korja e hemisferave t mdha t trurit koordinon tr veprimtarin tejet t ndrlikuar t elementeve nervore dhe n kt mnyr mundson q t realizohen funksione t larta psikike, veanrisht mekanizmi i reflekseve t kushtzuara. Pesha mesatare e trurit njerzor sillet prej 1300 deri 1400 gr dhe prmban 14-15 miliard stacione nervore.

    Shtazt kan mjete dendur m t forta dhe m t prkryera se mjetet e fabrikuara nga njeriu. Shembujt jan t shumt: fari si ndriim tek shpezt, violina tek karkalect, cimbali i gjinkalls dhe pastaj nj garnitur e tr e kurtheve, grackave, rrjetave, laqeve, ngjitsve, fekave etj. Andr Ttry shkroi nj libr t tr pr kto.(25) Sheshazi, evolucioni nuk ka shkuar n mnyr t verbt dhe mekanike (sepse ligji i seleksionimit vepron pikrisht kshtu - n mnyr t verbt dhe mekanike) si e mori me mend Darwini. Ai duket sikur ka pasur nj parim t dobishmris, nj drejtim t volitshm pr individin dhe kjo sikur dfton ndonj kuptim, q smund t gjendet n asnj mnyr n materie. Kuptimi supozon gjithnj vetdijen pr qllimin.TPF26FPT
    Gjarpri me zile ka aftsi t jashtzakonshme pr t vrejtur dhe pr t reaguar n rrezet ultra t kuqe. Shkenctart e Universitetit t Kolorados n SHBA vrtetuan se ai detektor i rrezeve gjendet n kokn e gjarprit dhe se prbhet prej degzimeve t imta t nervave me qeliza specifike q ndrrohen varsisht nga drita q bie mbi to. sht vrtetuar me eksperimentim se vetm 35 milisekonda pas impulsit t drguar t drits, pason refleksi i gjarprit, dhe kjo paraqet shpejtsi rekordi t reagimit pr nj sistem biologjik.
    N mnyr t ngjashme peshkaqent kan anten tejet t ndieshme elektrike n hund q u mundson t gjejn ushqimin e fshehur n zallin e fundit t detit. N t vrtet, t gjith organizmat e detit prodhojn val t dobta elektrike, t cilat i pranojn peshkaqent me an t antenave t veta.

    Dr Aleksandr Gorbovski, antar i Akademis Sovjetike t Shkencave, i kthehet nj ideje, t vjetr prndryshe, t ciln edhe Einsteini e mbshtette, se n vet strukturn e materies dhe t universit ekzistojn ca tipare t mistershme q ia ngarkojm mendjes. Ja disa fragmente interesante nga shqyrtimet e tij:
    N ndrtimin e termitores marrin pjes shum, mijra e mijra termit. Dhe, pas mbarimit t punve ndrtimore, mbin nj ngrehin e ndrlikuar me siprfaqe mbi 100 m2 dhe me lartsi prej 3 deri 4 m, me nj sistem vendkalimesh t zgjidhur drejt, me kanale ventilimi, depo pr ushqim, me vendet e posame pr larva etj.
    Qe br kjo prov: termitorja, ndrtimi i s cils sapo qe filluar, u nda n dy pjes, kshtu q termitt ishin trsisht t ndar. Mirpo pa marr parasysh, ndrtimi i termitores vazhdonte me sukses dhe n kt mnyr t gjitha kanalet, lokalet dhe depot u kryen fare identik - me lidhjet e prbashkta.
    Mund t mendohet se do termit ka qen saktsisht i informuar pr punn e kolegut t vet nga tabori fqinj, andaj n mnyr trsisht identike, njkohsisht, kryente punn e vet ndrtimore! Megjithat, ai ska mundur t dij asgj pr fatin e vllait aty afr, pa komunikuar. T prpiqemi ta shpjegojm kt fenomen.
    sht e qart se secili termit, ve e ve, ssht n gjendje ti pranoj t gjitha informatat komplete pr ndrtimin e termitores n trsi. Individi mund t njoh vetm nj pjes t procesit t trsishm ku sht inkuadruar. Prandaj mund t konkludohet se depoja e t gjitha informatave bhet popullata termite n trsi. Kshtu ne flasim pr dijen, pr Dijen e Madhe, q krijohet vetm ather kur sht fjala pr bashksin e pjestarve t species s njjt. Mirpo, kjo dukuri ssht e vetmuar. Kur turma e karkalecve fluturon zakonisht lvizin rrugs s prcaktuar rreptsisht. Po qe se nga ajo bashksi ndajm nj karkalec dhe e vndojm n kuti t mbyllur, i njjti karkalec humb drejtimin e lvizjes dhe fillon t endet me panik n t gjitha ant. Po qe se at kuti e vm n mesin e turms q fluturon, karkaleci i burgosur e gjen sakaq drejtimin dhe me ngulm fillon t lviz pa pushuar, tashm vetm n nj drejtim - n drejtimin e turms s vet!
    Me fjal t tjera, te organizmat e pavarur Dija e Madhe paraqitet vetm n nivel t bashksis (dija kolektive) q prndryshe nuk ekziston tek individi ve e ve.
    Pr nj koh t gjat sht besuar se tufn e zogjve shtegtar, q shprngulen nj her n vit ndr vendet e ngrohta, e udhheq zogu m i vjetr e m me prvoj. Mirpo faktet demantojn supozimin. Ornitologu japonez, Jamamoto Hirosuke, zbuloi se tufa e zogjve fluturon pa udhheqs! Nse, n ndonj rast, para tufs gjendet nj zog, kjo sdo t thot se ai ua rrfen rrugn t tjerve! Ndonjher n krye t tufs gjendet zogu i pafuqishm, ende pa pupla! Jamamoto Hirosuke thot se n gjasht nga dhjet rastet tufn e udhheq zogu i po asaj vere! Duket fare sheshazi se zogu i till nuk njeh rrugtimin tradicional t fluturimit, ndaj smund ti udhheq zogjt m t vjetr e m me prvoj q rrugn e njohin shum mir.

    Gorbovski vazhdon: sht e njohur se nga aspekti biologjik raporti i lindjeve t meshkujve e femrave sht pothuaj i barabart. Mirpo, nse ky raport normal rregullohet dhe njra gjini anon, shfaqet procesi spontan i barazimit t strukturs s gjinive. Po qe se femrat, pr fardo arsye qoft, jan n pakic, tek t posalindurit do t dominojn femrat; nse ka dukshm m pak meshkuj, numri i tyre do t shtohet ritmikisht. Ky proces zgjat prderisa t mos ekuilibrohet raporti ndrmjet gjinive trsisht.

    sht e qart se individi, d.m.th. organizmi i pavarur, smund t ndikoj n gjinin e pasardhsve t vet si t doj. Me fjal t tjera, para nesh srish sht dukuria q prmban nj ligjshmri t caktuar. Ndeshim prsri nj lloj veprimi t orientuar, nj ndikim t jashtm, burimi i t cilit gjendet jasht donjrit organizm t pavarur.
    Kjo dukuri pr njerzimin sht fare e njohur. Demograft e quajn fenomen i viteve t lufts. N kohn e luftrave dhe pas tyre vie deri te humbja e madhe e burrave, n mnyr q, s shpejti, numri i tyre t rritet prpjestimisht dhe t vendoset ekuilibri i rregulluar.

    Disa shembuj, t prmendur m hert, jan marr nga libri i par i biologjis q qlloi pran. Kto mrekulli t njmendta t natyrs religjioni i shpjegon me Mendjen m t lart - me Zotin. T gjitha shpjegimet shkencore te fundja reduktohen n nj: kto gjra krijohen vetvetiu. Edhe nj bestytni m e madhe sdo ti imponohej fryms njerzore. T krkosh nga un q t pranoj se nj dika aq e prkryer dhe e ndrlikuar si syri i njeriut ose truri u bn vetvetiu a rastsisht, sht njsoj sikur t krkohet ta besoj si t vrtet tr mitologjin greke. M par do t mund t prfundonim, bashk me mendimtarin e madh islamik Muhammed Gazali, se t gjitha mrekullit jan t natyrshme dhe se tr natyra sht e mrekullueshme njkohsisht.

    2.

    Si qndruaka puna, pra, me kt vetorganizim famoz t materies, me kt krijim vetvetiu t aparaturave jashtzakonisht t ndrlikuara, me t cilat sht e mbushur bota e gjall?
    T provojm ta tregojm kt gj n shembullin e vetkrijimit (krijimit t rastsishm) t nj molekule amidone, q sht baza materiale e secils form t jets q e njohim n tok.

    Fizikani zviceran Charles Eugene Guye u prpoq t bj llogarin e gjass pr formimin e nj molekule t proteins-rastsisht. Dihet se molekula e proteins prbhet nga katr elemente t ndryshme m s paku. Pr thjeshtim, Guye u nis duke llogaritur se molekula prbhet nga dy elemente me supozim se molekula prbhet nga 2000 atome me pesh atomike 10 dhe me disimetri prej 0,9. Me kto supozime t thjeshtuara, gjasa q proteina t jet formuar rastsisht sipas llogaritjes s Ch. E. Guyeit ishte 2,02 x 10-321. Nse kt rezultat e kundrojm n kufijt e kohs dhe t madhsis s planetit ton, del se gjasa pr tu formuar vetm nj molekul e Guyeit krkon kohn prej 10234 biliona vjetsh bashk me supozimin prej 500 vibracionesh n sekond. Prjashtohet, prandaj, mundsia se jeta sht formuar nga loja e rastsis natyrore pr vetm kto dy miliard vjet, aq sa llogaritet t jet e vjetr Toka jon.

    Llogaritjen e prsriti Manfred Eigen i Institutit pr kimi biofizike Max Plank n Gtingen, RF Gjermane, fitues i mimit Nobl pr kimi, m 1968. Ai dshmoi se pr tu gjeneruar nj molekul proteine me lojn e rastit, planeti yn dhe t gjith ujrat e tij nuk mjaftojn fare. Madje sikur edhe i tr universi t ishte i mbushur me substanca kimike, q do t kombinoheshin pandrprer, dhjet miliard vjet, sa ka lindja e gjithsis, do t ishin ende t pamjaftueshm pr tu formuar ndonj tip i caktuar i proteins. I ballafaquar me kt fat, Eigeni formuloi hipotezn e evolucionit para jets, prkatsisht jeta para jets, si e emruan kt teori, sepse acidit nukleik praktikisht ia pranoi ca aftsi jetsore. Sidoqoft, prnjhersh n materie gjendet nj princip i rendit, i zgjedhjes, i prshtatjes, prkundr kaosit dhe entropis, princip q ska sesi t hyj n prkufizimin e materies.

    Shkenctart britanik Frederich Hoyle, ish-kryetar i Shoqats Mbretrore Astronomike dhe prof. andra Vikrama i Universitetit t Kardifit, duke pasur parasysh t njjtn shtje, ngritn hipotezn se jeta ska filluar n Tok, por se sht importuar prmes reve t pluhurit t gjithsis nga thellsit e kozmosit. Sipas tyre, aktiviteti biologjik n kozmos ka filluar shum m hert se vet krijimi i Toks. Autori sovjetik R. Balandin shkruan: Sikur n Tok pr miliona vjet t punonin miliona laborator, q do t sintetizonin (fal rrethanave fatlume) bashkdyzime kimike, gjasat a shanset pr tu krijuar jeta nga epruveta do t ishin gjithnj minimale. Sipas llogaritjeve t J. Holdenit, shansi i till bie n 1,31030 nga t gjitha mundsit.

    Kshtu qndron puna me vetorganizimin e nj molekule t amidons, q ndaj organizmit t gjall ka at raport sikur tulla ndaj shtpis s kryer. Si t shpjegohet prsosmria e syrit njerzor tash me vetorganizimin e materies, qoft edhe i nj niveli m t lart?
    3.

    Shkenca e veanrisht biologjia molekulare ia arriti q honin aq t madh ndrmjet materies s vdekur e t gjall ta reduktoj n nj distanc fare t vogl. Mirpo ajo distanc e vogl n syt e njerzve t ditur e t shtjes mbetet gjithnj tejet e madhe, fare e pamposhtur. Nnmimi i ksaj distance t pamposhtur (mbase edhe t pamposht-shme) ose lnia pas dore e saj, shkencrisht ssht qndrim serioz dhe i prket tendencave t materializmit zyrtar.
    Si t shpjegohet ky paradoks: nse duke grmuar ndeshim dy gur n njfar rendi, ose t latuar pr ti shrbyer ndonj qllimi, ne prfundojm se kjo sht vepr e njeriut n t kaluarn e lasht. Nse pran t njjtit gur ndeshim kafkn e njeriut, deri n pafundsi m t prkryer se mjeti i gurt, ne nuk e mbshtesim tezn se sht fjala pr konstruksion t ndonj qenie t vetdijshme. Ajo kafk a skelet aq t prsosur qenkan br vetvetiu a rastsisht, sido me qen pa ndrmjetsin e arsyes a t vetdijs. Kur njeriu mohon Zotin, a ssht ndonjher tekanjoz?

    Mendjeshkurtsia e njeriut bashkkohor vrehet m s teprmi kur mbron bindjen se t gjitha gjrat i ka t qarta. Urtia e tij sht nj shum e dituris s tij dhe e sasis tepr t madhe t padituris, t ciln ai se vren, ose m mir me thn, e merr si t njohur. Edhe para fshehtsis m t madhe ai sillet me vetbesim e mendjemadhsi. Ai nuk e sheh enigmn dhe pikrisht ktu vrehet dimensioni kolosal i padituris dhe i paragjykimit t tij. Dallndyshet nga Evropa e Mesme n vjesht fluturojn kah vendet e largta t Afriks. N pranver kthehen dhe ndalen mbi pullazin e njjt, ku lan folen. Si e din se duhet t nisen, s pari, dhe kohn kur duhet t nisn rrugs s largt? Dhe kur kthehen, si din ta gjejn folen e vet nn kulmin e njrs nga mijra shtpit e qytetit milionsh? - N kt pyetje injoranti yn mendjemadh prgjigjet me lehtsi: fare thjesht, udhhiqen nga instinkti. Ose: kemi t bjm me seleksionimin natyror - lloji i dallndyshes q kuptoi se n dimr duhet t shprngulet n vende m t nxehta, mbeti gjall. Llojet q se kuptuan kt gj, u zhdukn. Gjat lufts s pandrprer me kushtet natyrore, nn t cilat ky lloj zogjsh u zhvillua, dallndyshet dalngadal kuptuan se pr t mbetur gjall duhet t shprngulen. Instinkti i tyre i shprnguljes sht rezultat i ksaj urtie t akumuluar pr mijra gjenerata, etj. etj.

    E keqja nuk qndron te kjo prgjigje boshe. E keqja sht se bashkbiseduesi yn konsideron t ket dhn ndonj prgjigje n prgjithsi, me nj fjal, se e eliminon enigmn q sht dhe kushti i par i hulumtimit dhe i arritjes t s vrtets. Prgjigjja e gnjeshtrt sht si ilai i gnjeshtrt, po aq e rrezikshme: ajo nuk shron, por paralizon prpjekjen ton, krijon bindje t gnjeshtrt. Teorin e prgjithshme t relativitetit e kemi n saje t faktit se Einsteini pa enigmn aty ku t tjerve u dukej do gj e qart.

    M n fund, qllimi i tr artit, i filozofis, i religjionit sht q njeriut tia prkujtojn enigmat, fshehtsit, pyetjet; ky sht zgjimi i vetdijs son, mbase jo gjithmon n drejtim t dituris e t njohjes, porse kah shndrrimi i padituris son, pr t ciln sjemi t vetdijshm, n padituri pr t ciln jemi t vetdijshm. Dhe ky fakt prmban at dallim t pakufishm q ndan t marrin nga i urti. Ndonjher t dyt po aq pak din pr ndonj shtje t pazbuluar, por pr ndryshim nga i urti, i padijshmi mosnjohjen e vet e konsideron pr njohje dhe sillet sikur do gj e ka t qart. Me nj fjal, ai sht i verbr pr shtjen, n rastin ton - i verbr para mrekullis. (N jetn e prditshme kjo situat dendur ka pasoja tragjike: injorantt jan shum t sigurt, ndrkaq t urtit hamenden si Hamleti, prandaj n disa raste injorantt fitojn eprsi t dukshme). Kjo gjendje sht n kundrshtim t plot me gjendjen shpirtrore t meditimit. Sepse, meditohet aty ku bota shfaqet plot pyetje, enigma, fshehtsi. Ska meditim aty ku do gj sht e qart. Platoni thoshte se habia sht burimi i tr filozofis, kurse Jaspersi se t habitesh do t thot t synosh nga njohja. Ndjenja e fshehtsis dhe e meditimit shkojn bashk. N kt pik lidhen religjioni e meditimi. sht gjendja kur pajtohet fryma. Injorimi i fshehtsis sht njri nga aspektet e rndsishme t ateizmit praktik. Jeta e njeriut-mas karakterizohet me mungesn e meditimit. Ky tip njeriu nuk sheh gjkundi enigm, fshehtsi. Ai nuk habitet, nuk mrekullohet, nuk ndien frik para t panjohurs. Me nj fjal, ai sjeton me frymn. Nse megjithat shtrohet ndonj shtje, ai e emrton, i v etiket dhe vazhdon t jetoj i vetgnjyer se shtjen e ka zgjidhur prfundimisht. Emrtime t tilla jan p.sh. instinkti, vetorganizimi i materies n nivel m t lart, trajtat e ndrlikuara t materies tejet t organizuar e t ngj.
    Me vet shkenctart nuk mund ta kuptojm jetn, sepse jeta sht po aq mrekulli sa dhe fenomen. Druri m befason gjer n admirim, thot piktori Jean Dubuffet. Habia dhe admirimi sht forma m e lart, mbase dhe e vetme e njohjes dhe e konceptimit t jets.

    SHenime

    20) Vdiq m 1977.

    21) Citatet jan marr nga vepra e Kurt Goldsteinit Struktura e organizmit.

    22) T prkujtojm thnien e Hegelit: Materia sht jasht vetvetes. Fryma qendrn e ka n vetvete. Fryma sht ekzistenc q prbhet nga vetvetja.

    23) Ivan Pavlov, Psychologie experimentale.

    24) Alexis Carrel, vep. cit.

    25) Les Outils chez les Etres vivants.

    26) Shih: Lucien Cuenot, Inventionet Finalite en Biologie.

  8. #8
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Kuptimi i humanizmit


    1.

    T synosh knaqsin e ti ikish dhembjes - me kt fjali lapidare dy prfaqsues t mendimit materialist - Epikuri i Antiks dhe Holbachu i Perndimit - prkufizojn themelet e jets s trsishme dhe s kndejmi edhe bazat e sprasme jo vetm t sjelljes njerzore, por edhe t asaj shtazore. Materializmi gjithnj do t gjej t prbashktn te njeriu dhe shtaza, religjioni do t theksoj ato q i dallojn. Qllimi i shum kulteve dhe i ndalimeve religjioze sht nnvizimi a theksimi i ktij dallimi. N disa raste edhe te materializmi hasim t njjtin interesim pr t argumentuar natyrn shtazore t njeriut, interesim q tanim ska t bj me interesin e zakonshm pr t vrtetn.(27)

    Darwini se bri njeriun shtaz, mirpo ia ktheu vetdijn pr origjinn e tij shtazore. Nga kjo vetdije pasuan pastaj konkludimet prkatse, morale e politike: kolektivi njerzor sht turm n form t civilizuar, kurse civilizimi sht zgjim njerzor, pushtim i natyrs, mposhtje e ndjenjs pr jet biologjike, pr jet me shqisa n vend t jets me shpirt.
    Me ta prcaktuar unitetin (ose kontinuitetin) ndrmjet shtazs dhe njeriut, revolucioni hoqi kundrshtin ndrmjet natyrs dhe kulturs. Duke u nisur nga premisa trsisht e kundrt, religjioni vuri kt kundrshti. Pr kt arsye q nga akti i Krijimit, njeriu, por dhe e tr kultura me t, sht n prleshje t papushuar me tr rrjedhn e historis njerzore. Ktu filloi arja ndrmjet kulturs dhe civilizimit.

    Njeriu sht shtaz q refuzon t jet e till (Camus). Thelbi i qndrimit religjioz sht pikrisht n kt fakt negativ, n kt refuzim t madh (A. N. Whitehead). Sepse religjioni sikur thot: shihni bjn shtazt pr t br ju t kundrtn: ato mbllaitin-ju agjroni; ato ndrzehen - ju prmbahuni; ato shkojn n mori - ju vetmohuni; ato synojn knaqsin dhe ikjen nga dhembja - ju sfidoni sprovat. Me nj fjal, ato jetojn me trup - ju jetoni me shpirt.

    Ky mospranim i pozits zoologjike, ky synim negativ, pr arsyen dhe Darwinin plotsisht i pashpjegueshm, sht fakt magjistral i jets s njeriut n kt planet. Ai mund t jet mallkim a privilegj i njeriut, porse sht e vetmja e vrtet e njmendt pr ekzistencn njerzore. Mnjanone kt rebelim t njeriut dhe jeta njerzore n ast zhduket. Ska m religjion, art, poezi, flijim dhe dram; mbeti vetm t qent, vetm funksionimi, i pakuptim dhe i paqen.
    N t vrtet, ndrmjet njeriut dhe shtazs ekziston edhe paralelizmi i plot edhe ballafaqimi absolut. Ngjashmria i prket aspektit biologjik e konstitucional, pra mekanik. Ballafaqimi absolut, nga ana tjetr, i prket aspektit esencial, shpirtror. Shtaza sht e pafajshme, pa mkate, neutrale moralisht sikur send. Njeriu asnjher ssht i ktill dhe q nga asti ishtazs s njerzuar, q nga prologu dramatik n qiell ose flakja n tok, njeriu smund t zgjedh kah pafajsia shtazore. Njeriu sht ln i lir pa mundsi kthimi,ndaj do zgjidhje frojdiane prjashtohet. Q nga ky ast, ai smund t jet m njeri a shtaz. Mund t jet vetm njeri ose jonjeri.

    Nse njeriu do t ishte vetm shtaz m e prkryer, jeta e tij do t ishte e thjesht dhe pa enigma. Pikrisht meq ssht kshtu dhe sepse njeriu sht krimb i toks e fmij i qiellit, sepse sht krijuar, ai sht qenie e disharmonis, ndrkaq harmonia euklidiane sht e pamundshme. Mbi faktin e Krijimit bazohen jo vetm t gjitha t vrtetat e thella, por edhe t gjitha paragjykimet e tmerrshme t jets s njeriut. Mbi at fakt nuk bazohet vetm madhshtia, moraliteti, synimet e tragjika, por edhe t gjitha dyshimet, paknaqsit, mallkimi, egrsia dhe e liga.(28) Shtaza nuk njeh as njrn, as tjetrn dhe ktu qndron rndsia e ktij asti epokal.

    shtja e Krijimit n t vrtet sht shtje e liris njerzore. Sepse,nse pranoni se njeriu ska liri, se t gjitha veprimet e tij jan t paracaktuara, pa marr parasysh me gj - me at brenda tij a me at jasht tij - Zotin ju mund ta konsideroni t teprt pr t shpjeguar dhe pr t kuptuar botn, s paku ashtu si e shihni. Mirpo nse krijess suaj ia njihni lirin, nse e bni prgjegjs, ju e pranoni Zotin heshtazi ose sheshazi. Sepse vetm Zoti ka mund t krijoj qenie t lir dhe vetm me aktin e krijimit ajo liri sht vendosur.(29)

    Ajo ska mund t jet pasoj e zhvillimit. Liria dhe prodhimi jan nocione disparate, t kundrshtueshme. Asnj prodhim, qoft prnjhersh i krijuar, qoft me evolucion, smund t ket lirin. As Zoti kur e bri individin, as artistt kur e bjn kt gj, nuk i konstruktojn. Ata i krijojn. Ai q konstrukton, nuk prfiton individin (personalitetin), por skemn, por njeriun-pllakat. Personaliteti smund t konstruktohet. Nuk e di domethnie do t kishte portreti pa Zot. Di e till pa Zot nuk ekziston.

    Mbase, hert a von, deri n fund t ktij shekulli ose gjat miliona vitesh t progresit t civilizimit, njeriu do t prodhoj imitimin e vet, ndonj robot a monstrum, shum t ngjashm me konstruktorin. Ajo makin antropomorfe do t jet tejet, tejet e ngjashme me njeriun, por q tani nj gj sht e sigurt: ajo sdo t jet e lir, ajo do t bj vetm ato q njeriu ia ka vn nga fillimi. Ktu qndron madhshtia e krijimit Hyjnor dhe e paprsritshmja e ktij akti, pakrahasueshmria me fardo q ngjau para e pas ksaj n kozmos. N nj neon t amshimit filloi t ekzistoj krijesa e lir. Sikur t mos ishte kjo prekje hyjnore, si rezultat i evolucionit ne do t kishim jo njerin, por shkalln m t lart t shtazs, mbishtazn, monstrumin me trup dhe intelekt njeriu, mirpo pa zemr, pa vete. Intelekti i tij madje, pa skrupuj moral, do t ishte m efikas dhe n t njjtn mas - m mizor. Disa krijesat e tilla i paramenduan si qenie nga ndonj planet i largt i gjithsis; t tjert i pan si prodhim t civilizimit ton n ndonj shkall t marr me mend. Te Fausti i Goethes figuron nj krijes e till, por ajo ssht njeri, sht kuazi-njeri - Homunkulus. Do vn re se ndrmjet amoralitetit, pashpirtsis t nj homunkulusi dhe amoralitetit t njeriut m t shthurur ska asnj analogji. Njeriu mund t veproj n kundrshtim me normat morale, por ai - sikur monstrum - smund t jet jasht sfers morale, prtej mirsis e ligsis, ai smund t shkyet, t shkulet.

    N prvojn praktike morale, madje edhe prirja e njeriut t mkatoj bie n sy m tepr se synimi pr t jetuar drejt. Aftsia e tij pr tu kredhur n thellsit e mkatit sikur sht m e madhe nga aftsia pr tu ngjitur n majat e virtytit.(30) Fytyrat negative jan m bindse se ato pozitive, kurse poeti q na e prshkruan karakterin negativ ka vazhdimisht prparsi ndaj atij q do t prshkruaj heroin. Sidoqoft, njeriu sht ose i mir, ose i keq, por asnjher i pafajshm, dhe mbase ktu qndron kuptimi i mbram i rrfimit biblik pr mkatin lindor, pr paramkatin. Njerzimi ssht mkatar, por ssht as i pafajshm. Nga Dbimi prej parajse, Adami (njeriu) smund t lirohet nga liria, t dal nga drama e mirsis dhe e ligsis, t jet i pafajshm, si sht, t themi, shtaza ose engjlli. Ai duhet t zgjedh, t prdor lirin e vet, t jet i mir ose i keq, me nj fjal - t jet njeri. Kjo aftsi e zgjedhjes, madje pa marr parasysh rezultatin, sht forma m e lart e ekzistencs q sht prgjithsisht e mundshme n gjithsi.

    Njeriu ka shpirtin, por psikologjia ssht shkenca mbi t. Shkenca mbi shpirtin smund t ekzistoj. Psikologjia trajton nj sfer t caktuar t nj doze t brendsis, at q brendia e njeriut merr nga bota e jashtme, kalimtare dhe e zhdukshme, ose at q sht amorfe dhe e njtrajtshme. Prandaj mund t flitet pr psikofiziologji, pr psikometri, pr psikohigjien, pr fizik t psiks. Mundsia e psikologjis sasiore vrteton tezn pr natyrn e jashtme, mekanike, sasiore, pra joshpirtrore t mendimit e t ndjenjs. Psikologjia animale dhe njerzore mund t prbjn trsin pikrisht sepse psikologjia ska t bj me shpirtin, por vetm me manifestimet e psikiks. Psikologu i njohur John Watson shkruan: Psikologjia njerzore, si e kupton bihevioristi, duhet t ndrtohet sipas shembullit t psikologjis objektive dhe eksperimentale t shtazve, duke huazuar nga ajo lndn e hulumtimit, metodn, qllimin, kshtu q nuk ekzistojn dy psikologji, njerzore e shtazore, t ndara me perden e hekurt, pa e njohur njra-tjetrn, duke pasur lnd rrnjsisht t ndryshme, metoda e qllime, por nj psikologji unike q z vend n vargun e shkencave natyrore. Ky citat flet vetvetiu. Lindja do t thoshte se psikologjia sht shkenca pr nefsin, por jo edhe shkenca pr ruh. Psikologjia sht shkenca e nivelit biologjik, por jo e nivelit personal. Sepse jan tre rrath: mekanik-biologjik-personalist, q u prgjigjen tri shkallve t realitetit: materia - jeta - personaliteti. N t vrtet, mendimi edhe n lmin shpirtror do t imponoj gjithnj metodn shkencore, metoda shkencore gjithnj, tekefundit, do t zbatoj dhe do t vrtetoj kauzalitetin absolut, ndrkaq ky vetvetiu do t thot mohim i liris e cila sht esenca e shpirtit. Prpjekja jon q t studiojm shpirtin n fund vazhdimisht do t detyrohet t sjell mohimin e objektit t studimit. Nga ky rreth magjik nuk dilet kurrsesi. Kjo gj shpjegon se prse psikanaliza q nga metoda e vet sht dashur t jet e lidhur patjetr me konkludimet ateiste.

    2.

    Barazia dhe vllazrimi i njerzve sht i mundshm vetm po qe se njeriun e ka krijuar Zoti. Barazia e njerzve sht fakt shpirtror e jo natyror (fizik ose intelektual). Ajo ekziston si vler e barabart morale e njeriut, si dinjitet njerzor, si vler e patjetrsueshme e barabart e personalitetit njerzor. Anasjelltas, si qenie fizike, mendore dhe shoqrore, si antar t kolektivit, t popullit, t klass, t sistemit politik, njerzit gjithnj jan tejet t pabarabart dhe ky sht nj fakt para t cilit sht e kot ti mbyllsh syt. Nse se pranoni shpirtroren e njeriut - at fakt t rendit religjioz - ju humbisni bazn e vetme reale t barazis njerzore; barazia atbot bhet fraz pa mbshtetje dhe pa vatr dhe, si e till, ajo do t zbrapset shpejt para fakteve evidente t pabarazis njerzore, ose, edhe m tej, para synimit natyror t njeriut t sundoj dhe t nnshtrohet, pra t jet i pabarabart. Posa t braktiset qasja religjioze, hapsirn boshe sakaq e plotsojn pabarazit e ndryshme racore,nacionale, klasore, politike.(31)
    Dinjiteti i njeriut ska mundur t zbulohet as me biologji, as me psikologji, as me shkenc prgjithsisht. Ai sht shtje e rendit shpirtror. Para se barazin, shkenca me vzhgim objektiv do t vrtetonte pabarazin e njerzve, ndaj racizmi shkencor sht fare i mundshm dhe logjik.(32)

    Etika e nj Sokrati, e nj Pitagore ose e nj Seneke n pjesn e vet m t mir nuk mbetet prapa etiks s religjioneve t shpallura (Judaizmi, Krishterimi, Islami), por dallimi sht tejet i qart: vetm etika e religjioneve t shpallura pati pr postulat barazin e t gjith njerzve si krijesa t Zotit. Njeriu i Antiks ishte i lidhur fort pr bashksin, pr shtetin, kombin ose klasn t cils i prkiste. Madje edhe nj frym e till si ishte Platoni nuk mundi t lirohej nga parafytyrimi mbi pabarazin e domosdoshme t njerzve. Anasjelltas, religjionet e shpallura si gur orientimi t botkuptimit t vet mbi botn vendosn origjinn e prbashkt, ndaj s kndejmi edhe barazin absolute t t gjith njerzve, kt ide q ka rndsi magjistrale pr tr zhvillimin e mvonshm shpirtror e etik, madje edhe shoqror t njerzimit. Edhe pse ky fill ssht hulumtuar sa duhet, historia e etiks imponon konkludimin se ideja pr barazin e njerzve ishte gjithnj e mpleksur me iden e pavdekshmris. Iden e barazis nuk e njohin religjionet, as sistemet morale q se pranojn iden e pavdekshmris ose q kan koncepte t mjegulluara e t paqarta pr t. Nse Zot nuk ka, njerzit sheshazi dhe n mnyr t pashpres jan t pabarabart.

    Nietzsche pohonte se religjionin e kan shpikur t dobtit pr ti mashtruar t fortit. Marxi pohonte t kundrtn. Po t pranojm versionin se religjioni sht shpikur, interpretimi i Nietzsches na duket m binds, sepse vetm mbi parimet e religjionit t dobtit, t shfrytzuarit, ata q jan m pak t aft, kan mund t bazojn krkesn e vet pr barazi, liri dhe pr vler t njjt. do gj tjetr, prve religjionit, madje edhe shkenca, verifikonte pabarazin e tyre.
    Shikuar edhe praktikisht, vetm religjioni niset nga nj njeri i njjt dhe shikon nj cilsi t njjt po aq t vlefshme te t gjitha krijesat njerzore. Sepse prej nga aq shum t gjymtuar, t smur dhe t paaft pran t gjith tempujve ku hyjm? - Atyre q dbohen nga t gjitha gostit e bots, nga t gjitha vendet ku pyetet pr emr, fis, pasuri, origjin, shndet, aftsi, dituri, atyre q nuk kan ka tu ofrojn t shpirtpaqenve, vetm tempulli ua hapi dyert, duke i shpall dhe duke pranuar se jan t barabart dhe njsoj t vlefshm me t gjith t tjert. Sepse edhe dyert e fabriks hapen pr t shn-dosht e pr t diturit, ndrkaq t smurt dhe t pashkolluarit ngelin jasht. N tempull edhe i verbri varfnjak mund t qndroj krahas mbretit ose ndonj t forti dhe madje mund t jet edhe m i mir se ata (Kuran, sura Abese, rrfimi pr t verbrin). N kt dshmim t prhershm t barazis sht rndsia m e madhe kulturore e humane e tempujve n prgjithsi.

    Ndrsa kuptimi m i lart dhe m trondits i artit sht t zbuloj dhe t gjej Njeriun tek ata q i ka prmbysur jeta, ose t krkoj dhe t gjej madhshtin njerzore tek t vegjlit, t harruarit, me nj fjal, t zbuloj shpirtin njerzor, njsoj t vlefshm dhe t madh te secila krijes njerzore. Dhe ky zbulim sht gjithnj aq m i madh dhe m binds pr sa m i ult t jet rangu fizik e social i heroit (t kujtojm Kuazimodon, Fantinn, Jean Valjeanin). Madhshtia dhe vlera e shkrimtarve rus qndron pikrisht ktu.(33)
    Pr kt arsye humanizmi para s gjithash nuk sht mshirim, prdllim, toleranc, edhe pse rezultojn t gjitha kto rregullisht. Humanizmi sht afirmim i njeriut dhe i liris s tij, pohim i vlers s tij si njeri. As m shum e as m pak.
    sht johumane do gj q e prul personalitetin njerzor, q e barazon me sendin. Kshtu, sht humane t pohohet se njeriu sht prgjegjs pr veprimet e tij dhe ta dnosh. Johumane sht t krkosh prej tij t pendohet, t revidoj qndrimin, t prmirsohet e pastaj tia falsh dnimin. sht m humane ti ndjekish njerzit pr bindjet q kan, sesa ti detyrosh ti mohojn, duke ua vn prpara at marrjen parasysh t qndrimit t iltr. Ka, prandaj, dnime q jan humane dhe falje q jan fund e krye johumane. Inkuizitort pohonin se trupat e njerzve i kallin pr ti shptuar shpirtat. Inkuizitort modern bjn t kundrtn: kallin shpirtin si mim pr trupin.
    Ta reduktosh njeriun n funksionin e prodhuesit e t shpenzuesit, madje edhe sikur secilit tia sigurosh vendin n prodhim e n shpenzim, ssht humanizm por dehumanizim.

    Ti dresosh njerzit, madje edhe kur nga ata bn qytetar t drejt e t disiplinuar, sht jonjerzore.

    Edhe arsimimi mund t jet johuman: po qe se sht i njanshm, i dirigjuar, i indoktrinuar: po qe se nuk mson t mendosh, por servon zgjidhjet e gatshme; po qe se njerzit vetm i prgatit pr funksion e nuk zgjeron horizontet dhe s kndejmi edhe lirin njerzore.

    do manipulim me njerzit, qoft edhe n interes t tyre - sht johuman. T mendosh pr njeriun dhe ta lirosh nga obligimet sht johumane gjithashtu. Njerzorja obligon, nuk liron. Prandaj kur e vuri t zgjedh para dy rrugve, duke iu krcnuar me dnime t ashpra, Zoti ia dha njeriut dshmin m t madhe t s vrtets.(34) Ne mund t dshmojm njeriun vetm duke pasur kt shembull t Zotit, duke imituar Krijuesin: tia lm lirin pr t luftuar dhe pr t zgjedhur, n vend q t luftojm e t zgjedhim pr t.
    Pa religjion dhe pa prologun e tij n qiell ska besim autentik se njeriu sht pasuria m e madhe. Pa t ska as besim se njeriu sht i mundshm dhe se njmend ekziston. Humanizmi ateist sht kundrthnie, sepse nse ska Zot, ska as njeri (Bergjajev). Dhe n qoft se ska njeri, humanizmi sht fraz pa prmbajtje. Kush nuk pranon Krijimin e njeriut, vnien e enigms fillestare, nuk mund t zbrthej kuptimin e vrtet t humanizmit. I tilli, meq ka humbur kt orientim themelor, humanizmin do ta reduktoj gjithnj n prodhimin e t mirave materiale dhe t ndarjes s tyre sipas nevojave. Ti sigurosh t gjith njerzit t jen t ngopur sht pun e madhe, por sipas asaj q sot dim pr shoqrit e kamjes, ssht fare e sigurt se vetvetiu me kt arritje do t kemi edhe bot m t mir e m humane. Do t ishte edhe m pak e ktill sikur t zbatoheshin me konsekuenc idet e individve pr nivelizimin e prgjithshm, pr uniformizimin dhe zhvetsimin n t gjitha sferat.

    N nj bot t till (e prshkruan Aldous Huxeley n Bota aq e re) sdo t ket uri dhe gjithandej do t mbretroj Barazia, Njjtsia, Stabiliteti. Megjithat, t gjith ne, me vetdije a instinktivisht, e refuzojm kt vizion si shembull t dehumanizimit t prgjithshm.
    Njeriu sht produkt i ambientit t jashtm - mbi kt qndrim themelor t materializmit mbshteten t gjitha teorit e mvonshme johumane t s drejts dhe t sociologjis si dhe e tr praktika e manipulimit me njerz, e cila n shekullin ton mori formn monstruoze n praktikn e nazizmit e t stalinizmit. Ktu hyjn edhe t gjitha teorit e tjera, n shikim t par t qlluara e t pranueshme mbi eprsin e shoqris ndaj njeriut, mbi shrbimin e njeriut shoqris. Njeriu smund ti shrbej askujt (smund t jet as mjet). do gj duhet njeriut ti shrbej, ndrkaq njeriu mund ti shrbej vetm Zotit. Ktu qndron kuptimi i par dhe i fundit i humanizmit.

    Shenime
    28) Krahaso: Kurani (91/7-8): Pasha... shpirtrat dhe at q i krijoi rrugn e mirsis e t ligsis ua shpjegoi...

    29) Njeriu q sht vrtetsisht i vetdijshm pr lirin e vet n t njjtn koh bhet i sigurt pr ekzistimin e Zotit. Liria e Zoti jan t pandar. Dhe m tej: Nse siguria e liris prmban n vete sigurin e qenies s Zotit, ather ka nj lidhje ndrmjet mohimit t liris e mohimit t Zotit (Karl Jaspers, Hyrje n filozofi.)

    27) Shembull i mir pr kt-ngulmimi kmbnguls i materialistve pr gjendjen e marrdhnieve t pakufizuara seksuale n parahistorin e shoqris njerzore, kur secila grua i takonte secilit dhe secili secils. Engelsi pranon se ska prova t drejtprdrejta pr t vrtetuar se ekzistonte kjo gjendje, por vazhdon t insistoj pr kt tez. (F. Engels, Origjina e familjes, e prons private dhe e shtetit).

    30) Kurani, 12/53: ...ai shpirt priret nga ligsia.

    31) Nga ky aspekt sht karakteristike polemika q u b n Kin, m 1974, rreth romanit Kufiri i ujit nga shekulli XIV, t njohur m shum sipas prkthimit t Pearl Buckut T gjith njerzit jan vllezr n anglisht. Romani, q i prket klasiks m me vler kineze, rrfen pr kryengritjen fshatare kundr administrats mbretrore n fillim t shekullit XII. Pr shkak t porosis pr vllazrin e prgjithshme t njerzve, romani qe apostrofuar si shembull negativ prej t cilit do nxjerr msime rreth qasjes joklasore, sepse t gjith njerzit nuk jan vllezr - si theksohej n kt polemik.

    32) Evolucionizmi, psh. n asnj mnyr smund t pajtohet me iden e barazis, as me nocionin e t drejtave t patjetrsuara natyrore njerzore. Edhe Egalite e revolucionit frng ka origjin religjioze (shih m gjersisht pr kt kreun IX t ktij libri).

    33) Nj tekst i Virginia Woolfit i kushtohet ksaj shtjeje: Shpirti sht personazhi kryesor n prozn artistike ruse. Delikat e subtil te ehovi, ai sht m i thell e m i madh te Dostojevski, i prir kah ethet e ashpra e t trbuara, por gjithmon dominant... Romanet e Dostojevskit mbjellin stuhi, fortuna pshtjelluese rre, shprthime uji q shushurojn e vlojn dhe na marrin me vete. Ata trsisht prbhen nga shpirti (Eseu Rust dhe pikpamjet e tyre).


    34) Njmend njeriun e bm t jetoj n luft... A si dham dy sy dhe gjuhn dhe dy buz, dhe i treguam dy rrug, dhe ai nuk zgjodhi prpjetn. - E di sht prpjeta? - sht kur e liron robin, ose kur ushqen t uriturin n kohn e skamjes ose bonjakun e fisit tnd ose t mjerin kur sht n hall, dhe pastaj t jesh njri nga ata q besojn dhe njri-tjetrin e kshillojn pr durim e mshirim. (Kurani, 90/8-17).


    Vijon


    2. Kultura dhe civilizimi
    �� Vegla dhe kulti - dy histori
    �� Refleksi i dualitetit
    �� Arsimimi dhe meditimi
    �� Arsimimi ekzakt dhe klasik
    �� E ashtuquajtura kultur masive
    �� Fshati dhe qyteti
    �� Klasa puntore
    �� Religjioni dhe revolucioni
    �� Progresi kundr njeriut
    �� Pesimizmi i teatrit
    �� Nihilizmi

  9. #9
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Vegla dhe kulti - dy histori


    Me shfaqjen e njeriut ndrlidhen dy fakte kundrshtuese: vegla e par dhe kulti i par. Vegla e par sht druri ose guri i prpunuar n mnyr t ashpr, pra pjes e natyrs. Prpunimi dhe prdorimi i vegls paraqet vazhdimin e evolucionit biologjik, t jashtm dhe sasior, t cilin mund ta prcjellim nga format m t thjeshta t jets deri te njeriu si shtaz e prkryer. Ecja e drejtuar, prsosmria e duarve, t menduarit, ligjrimi, intelekti, jan shkall dhe momente t ndryshme t ktij evolucioni, q sipas karakterit t vet mbetet zoologjik. Kur njeriu pr her t par prdori gurin pr t thyer ndonj fryt t fort ose e gjuajti mbi ndonj shtaz, ai bri dika shum t rndsishme, por jo edhe dika trsisht t re, sepse nj gj t till tashm patn provuar me sukses paraardhsit e tij shtazor. Mirpo kur ai at gur e vuri para vetes, duke e par si simbol t ndonj shpirti, ai nuk bri vetm dika q prej atij asti do t bhet shoqrues universal, i pashmangshm i paraqitjes s njeriut gjithkah n Tok, por njkohsisht edhe dika pa precedent n zhvillimin e deriathershm. Gjithashtu, kur njeriu pr her t par n rr trhoqi vijn rreth hijes s vet, duke br kshtu pikturn e par (Leonardo Da Vinci), ai filloi nj aktivitet t pamundshm q i prket vetm atij dhe pr t cilin do shtaz sht a priori e paaft, pa marr parasysh shkalln e zhvillimit.
    Aspekti biologjik i paraqitjes s njeriut mund t shpjegohet me historin zoologjike q i parapriu. Aspekti shpirtror nuk rrjedh, as nuk shpjegohet me asgj q ishte para tij. Ai njeri ka ardhur nga bota tjetr, nga qielli, si thot n mnyr figurative religjioni.
    Kulti dhe vegla reprezentojn dy natyra dhe dy histori t njeriut. Njra histori sht drama njerzore, q fillon me prologun n qiell, (Ungjilli, Fausti) dhe zhvillohet prmes triumfit t ides s liris (Hegeli) pr t prfunduar me Ditn e Gjyqit, si sanksion moral i historis. E dyta paraqet historin e mjeteve t puns, pra historin e sendeve dhe do t prfundoj me hyrjen n shoqrin pa klasa, n entropi, ashtu sikur e tr bota materiale.(35) Kto dy histori korrespondojn sikur kulti dhe vegla, ose, q sht e njjta gj, sikur kultura dhe civilizimi.(36)


    Shenime

    (35)Krahaso: Ndryshimet e njerzimit pasojn ndryshimin e mjeteve (Pierre Lecombe, Historia e trajtuar si njohuri). Ose anasjelltas: Tr historia shkon drejt Krishtit dhe shkon prej tij (Hegeli, Filozofia e historis). Shihet qart se Lecombe dhe Hegeli se kan ktu parasysh nj histori.

    (36) Edhe me etimologji kultura ka t bj me kultin (latinisht: cultus dhe culture). T dy fjalt rrjedhin nga fjala e prbashkt indoevropiane kwel=lviz, rrotulloj. Civilizimi lidhet me cives=qytetar.
    51

  10. #10
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Refleksi i dualitetit


    Nj rrmuj aq t madhe nocionesh si n shtjen e kulturs e t civilizimit, njerzit n pak raste t tjera e kan br.
    Kultura filloi me prologun n qiell. Me religjionin e vet, artin, etikn e filozofin ajo, pr kt arsye, do t merret vazhdimisht me raportin e njeriut ndaj atij qielli, nga erdhi ai. Gjithka n kultur do t thot pohim ose mohim, dyshim ose kujtim n kt zanafill qiellore t njeriut. E tr kultura sht e prshkuar nga kjo enigm dhe rrjedh me synimin e vazhdueshm q kjo enigm t zgjidhet a t kapet.


    Anasjelltas, civilizimi sht vazhdim i jetess zoologjike, njdimensionale, kmbim i materies ndrmjet njeriut dhe natyrs. Nse ajo jetes sht tjetrfare n krahasim me jetn e do shtaze tjetr, ndryshimi i prket vetm shkalls, nivelit, organizimit. Ktu nuk gjendet njeriu me problemet e veta ungjillore, hamletiane e karamazoviane. Ktu akoma vetm funksionon antari anonim i shoqris (vazhdim i zogoris), q prvetson t mirat materiale t natyrs dhe e ndrron me pun botn rreth vetes, duke ia prshtatur nevojave t veta.
    E tr kultura sht veprim i religjionit n njerin ose veprim i njeriut mbi vetveten, si sht civilizimi veprim i intelektit n natyr, n botn e jashtme. Kultura sht art t jesh njeri, ndrkaq civilizimi mjeshtri pr t funksionuar, pr t prodhuar, pr t drejtuar, pr ti prsosur sendet. Kultura sht krijim i vazhdueshm i vetes si sht civilizimi ndryshim i pandrprer i bots. sht antiteza njeriu-sendi, humanizmi kundrejt chosizmit.(37)

    Besimet religjioze, drama, poezia, vallet, folklori, urtia popullore, mitologjia, kodekset morale e estetike t shoqris, elementet e jets politike e juridike q afirmojn vlern dhe lirin e personalitetit, toleranca, filozofia, teatri, galerit, muzet, bibliotekat - ky sht filli i pakputur i kulturs njerzore, akti i par i t cils u zhvillua n qiell ndrmjet Zotit dhe njeriut. Kjo sht ngjitja bjeshks s shenjt maja e t cils ikn vazhdimisht, ecja npr errsir nn dritn e flakadanit q njeriu bart (A.Malraux, Antimemoaret).

    Civilizimi sht vazhdim i zhvillimit teknik e jo shpirtror, si sht teoria e Darwinit vazhdim i zhvillimit biologjik e jo human. Civilizimi paraqet zhvillimin e forcave potencialisht t dhna q n paraardhsit tan shtazor. Ai, n t vrtet, sht vazhdim i elementeve natyrore, mekanike, pra t pavetdijshme e t pakuptim t ekzistencs son. Aq sa ai vetvetiu ssht as i mir, as i keq. Njeriu detyrohet t krijoj civilizimin sikur detyrohet t marr frym a ushqim. Ai sht shprehje e domosdoshmris son, e paliris, sikur q, anasjelltas, kultura sht ndjenj e vazhdueshme e zgjedhjes, manifestim i liris njerzore.
    Varsia e njeriut nga materia n civilizim rritet pandrprer. Dikush llogariti se do amerikan - burri, gruaja dhe fmija - shpenzon 18 t. t materialit t ndryshm. Duke krijuar nevoja gjithnj e m t reja, madje duke shpikur t tjera, jo t plota e t teprta, civilizimi ka tendencn t intensifikoj kmbimin e materieve ndrmjet njeriut dhe natyrs, t stimuloj gjithandej jetesn e jashtme n dm t s brendshmes. Prodho t fitosh, fito t shpenzosh - ky parim sht n natyrn e civilizimit. Anasjelltas, do kultur - ktu qndron karakteri i saj religjioz - synon t zvogloj numrin e nevojave njerzore ose s paku t zvogloj shkalln e prmbushjes s tyre dhe n kt mnyr t zmadhoj lirin e brendshme t njeriut. Ktu qndron qllimi final i askezs dhe i vetmohimeve t ndryshme q njihen nga t gjitha kulturat dhe q formn absurde e morn n betimin pr papastrti t murgjve a t hipikve, njsoj. Prkundr maksims budiste shfarosni dshirat, civilizimi u detyrua, mbase sipas ligjeve t nj logjike t prmbysur, t theksoj devizn e kundrt: Krijoni dshira gjithnj e m t reja.(38) Kuptimin e vrtet t ktyre krkesave kontradiktore e ka t qart vetm kush kupton se ato, as n shembullin e par dhe as n t dytin, nuk jan t rastit. N to afirmohet njeriu si qenie e disharmonis, n t vrtet, reflektohet dualiteti i natyrs njerzore ose kundrshtia ndrmjet kulturs dhe civilizimit.


    Barts i kulturs sht njeriu, barts i civilizimit sht shoqria. Caku i kulturs sht pushteti mbi veten prmes edukimit; caku i civilizimit sht pushteti mbi natyrn prmes shkencs. Kulturs i prket njeriu, filozofia, arti, poezia, morali, besimet. Civilizimit i prket shteti, shkenca, qytetet, teknika. Instrumentet e tij jan mendimi, ligjrimi, alfabeti.(39) Kultura dhe civilizimi kan at raport sikur qiellorja dhe toksorja, sikur Civitas Dei e Civitas solis. Njra sht dram, tjetra utopi.

    Taciti rrfen se barbart silleshin shum m but ndaj robrve se romakt. N prgjithsi, Roma antike sht tejet e prshtatshme pr tu vrejtur dallimi ndrmjet kulturs dhe civilizimit. Luftat grabitqare, Panem et circenses, zemrgursia e shtresave sunduese dhe impersonaliteti i turmave popullore, lumpenproletariati, demokracia false, makinacionet politike, persekutimi i krishterve, Neroni dhe Kaligula, carizmi dhe diktatura, lojrat e gladiatorve - e tr kjo ende smjafton ta mohojm civilizimin romak, por detyrohemi t pyesim se mbeti fare ktu nga kultura. Shpirti helen dhe intelekti romak - ky sht ndryshimi ndrmjet kulturs dhe civilizimit (Oswald Spengler, Rnia e Perndimit). Romakt ljn prshtypjen e barbarve t civi-lizuar. Roma sht shembull i nj civilizimi t lart pa kultur. Kultura e Majave mbase do t prfaqsonte shembullin e kundrt. Sipas asaj q dihet pr jetn e Gjermanve t Vjetr dhe t Sllavve, duket se nga aspekti i kulturs ata ishin n nj shkall m t lart se Romakt, ashtu sikur indiant indigjen ishin m t kulturuar se pushtuesit ardha-cak t bardh.

    Renesansa evropiane paraqet shembull binds lidhur me kt dallim. Doli sheshit se kjo epok kulturore, mbase m e gjalla n historin e njerzimit, ishte nj kthim prapa n aspektin e civilizimit. N shekullin pararends t Renesanss, n Evrop u b revolucioni i vrtet ekonomik q shtoi prodhimin dhe konsumin, solli pushtimin e tregjeve t reja dhe rritjen e numrit t banorve. Gjat dy shekujve pasues, t njohur n histori si epok e Renesanss (1350-1550), arritjet e ktij revolucioni kryesisht u asgjsuan. E drejtuar e tra kah njeriu, jo kah bota, e preokupuar e tra me personalitetin e njeriut, Renesansa sikur sante kokn se bhej n realitet. Prderisa krijoheshin veprat m t mdha artistike t kulturs perndimore, ngjante nj vendnumrim i prgjithshm, madje edhe nj regres i hapur, i prcjell me rnien e popullats n shumicn e vendeve evropiane. Kah gjysma e shekullit XIV Anglia kishte rreth 4 milion banor, kurse njqind vjet m von 2 milion e njqind mij. Firenca gjat shekullit XIV ra nga 100.000 banor n m pak se 70.000, etj. Jan evidente dy progrese q parimisht skan lidhje t ndrsjella.(40)


    Shenime


    37) Nga fjala chose=send. Shprehja sht e Drkheimit. Fjala sht pr metodn e cila krkon q dukuria e caktuar t hulumtohet objektivisht, nga jasht, si send.

    38) N nj artikull para pak kohsh New York Times kt deviz e quan urdhri i par i epoks s re.

    39) Marchal Mc Luhan tregoi se si ndikon alfabeti n mnyrn e mendimit dhe n prfytyrimin e jets: Aplikimi i alfabetit krijon dhe nxit shprehin q t prfshihet me terma vizuel e hapsinor do gj q e rrethon njeriun dhe veanrisht me termat e hapsirs uniform, t kohs uniform, vazhdimisht dhe n kontinuitet

    40) Kjo gjendje joshkencore e shpirtit gjat Renesancs mund t ilustrohet me faktin interesant pr prhapjen e besimeve t kota jo vetm ndrmjet njerzve t zakonshm, por edhe ndrmjet artistve e humanistve. Astrologjia mohej m s shumti nga mendimtart e lir dhe ajo ishte mod far nuk qe q prej Antiks. (B. Russel, Istorija zapadne filozofije, f. 485).

  11. #11
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Arsimimi dhe meditimi


    Civilizimi arsimon, kultura edukon. I pari krkon msim, e dyta meditim.
    Prsiatja, meditimi, si prpjekje e brendshme pr t njohur veten dhe vendin e vet n bot, sht aktivitet plotsisht i kundrt nga msimi, arsimimi, grumbullimi i njohurive mbi faktet dhe raportet e tyre. Meditimi shpie kah urtsia, mirsia, paqja e brendshme, kah nj lloj i katarzs greke. Ky sht nj kthim kah fshehtsit, kredhje n vetvete pr t shpaluar ndonj t vrtet religjioze, morale e artistike. Anasjelltas, msimi sht i kthyer kah natyra pr tu njohur dhe pr tu ndryshuar kushtet e ekzistencs. Shkenca aplikon vzhgimin, analizn, zbrthimin,eksperimentin, verifikimin, ndrkaq kontemplacioni paraqet njohjen e pastr (ke neoplatonizmi madje mnyrn mbiracionale t njohjes). Vzhgimi kontemplativ sht i liruar nga synimet dhe dshirat (Schopenhauer), pra vzhgim pa funksion, i liruar nga interesi, far ssht asnjher shkenca. Kontemplacioni ssht qndrim i shkenctarit, por i mendimtarit, i poetit, i artistit, i murgut. Edhe shkenctari njeh astet e kontemplacionit, por jo n funksion t shkenctarit, ve si njeri, si artist (sepse t gjith njerzit jan artist n nj far mase). Meditimi ofron pushtetin mbi vetveten, shkenca mbi natyrn. Shkollimi yn ndrton vetm civilizimin ton dhe vet ai nuk kontribuon kulturn ton.
    Sikur q sot msohet shum, prsritet, pasohen disiplinat shkencore, ashtu dikur meditohej shum. T urtit nga Laputa, t kredhur n meditim, nuk vrenin, as dgjonin ata q i shqetsonin me pyetje (J. Payot: Arti pr t qen njeri). Legjenda thot se para njohjes s madhe Buda mbeti n breg t lumit tri dit e tri net i kredhur n meditim, pa qen i vetdijshm pr kalimin e kohs. Kurse Ksenofonti na ka ln nj rrfim t ngjashm pr Sokratin: Nj mngjes meditonte pr dika, pa i gjetur zgjidhje; nuk donte t dorzohej, prandaj vazhdoi t meditonte q nga agu deri n mesnat dhe qndronte si i mbrthyer, i thelluar n prsiatje; ndrkaq rreth mesnats e vun re dhe prshpritja pushtoi turmn se Sokrati rri dhe mediton pr dika q nga agimi. M n fund, n mbrmje pas darks, disa jonian nga krshria nxorn rrogozat e vet dhe bujtn nn qiellin e hapur pr t pasur mundsi ta kundrojn dhe t shohin se a do t qndroj tr natn. Ai qndroi aty deri n mngjesin pasues, kurse me tu kthyer dita, bri uratn dhe mori rrugn e vet (Ksenofont, Gostia, 220). Galileu, profeti i civilizimit evropian, tr jetn qe pushtuar nga shtja e rnies s trupave, kurse Tolstoi tr jetn meditoi pr njeriun dhe fatin e tij. Nse konstruktori i aeroplanit ose i anijes me avull sht dashur s pari t msoj e t eksperimentoj shum, Buda, Sokrati, Seneka, Gazaliu, Rumiu, Firdusi, Shakespearei, Dostojevski, Hugoi sht dashur t meditojn thell dhe ti prjetojn bott e tyre. Msimi dhe meditimi jan dy aktivitete t ndryshme. I pari e solli Newtonin deri te zbulimi i ligjit t gravitacionit, i dyti Beethovenin deri te krijimi i Simfonis IX. N kundrshtin ndrmjet meditimit dhe msimit prsritet edhe nj her kundrshtia ndrmjet natyrs dhe bots, shpirtit dhe intelektit ose - kulturs dhe civilizimit.

    Tekefundit, n natyr e gjejm edhe botn edhe njerzit, n t vrtet, gjithka tjetr prve vetvetes, Unit, personalitetit ton. Ndrkaq pikrisht prmes Unit ton ne jemi t ndrlidhur me pafundsin. Prmes Unit ton, dhe vetm prmes ktij, ne ndiejm lirin dhe mund t shikojm botn tjetr t madhe, banor t s cils jemi njkohsisht. Vetm Uni mund ti dshmoj vetvetes se bota e fryms dhe e liris ekzistojn. Pa Unin, pa vetveten, mbetem pa dshmitarin e vetm dhe t fundit pr nj bot jasht bots s natyrs. Sepse pa mua, gjithka tjetr sht e jashtme dhe fanitse. Meditimi sht ajo kredhje n vete, prpjekje q prmes qenies s vet t kapet dhe t gjendet rruga deri te e vrteta pr jetn e vet dhe pr ekzistencn n prgjithsi. Ai nuk prpiqet t prgjigjet n problemet e shoqris a t njerzimit. sht fjala pr shtjet q njeriu ia parashtron vetvetes.

    Holl e holl, meditimi as nuk sht funksion i intelektit. Shkenctari q konstrukton tipin e ri t aeroplanit ose q n kokn e vet prpunon detajet e projektit t ndonj ure a t ndonj konstruksioni, nuk mediton. Ai mendon, hulumton, verifikon, krahason dhe kto, as ve e ve, as t trat bashk, nuk jan meditim. Mediton murgu, poeti, mendimtari, artisti. Kta t fundit prpiqen ta arrijn t vetmen t vrtet t madhe, t vetmen fshehtsi t madhe. Kjo e vrtet do t thot gjithka dhe asgj: gjithka pr nj shpirt, asgj pr tr botn tjetr.

    Pr kt arsye meditimi sht aktivitet religjioz. Pr Aristotelin dallimi ndrmjet mendjes dhe kontemplacionit sht dallimi ndrmjet njerzores dhe hyjnores. N budizm urata trsisht prbhet nga meditimi dhe kshtu manifestohet. N krishterim hasim rendet kontemplative t murgjve, nj dukuri krejtsisht t zakonshme. Ndrkaq Spinoza flet pr kontemplacionin si form m e lart dhe njkohsisht si qllim m i lart i moralitetit.
    Vetvetiu arsimimi nuk i edukon njerzit. Ai nuk i bn m t lir, m t mir, m human; ai i aftson, i bn m efikas, m t dobishm pr shoqri. Sikur dshmon edhe prvoja historike, njerzit e arsimuar, popujt e arsimuar, mund t jen objekt i manipulimit dhe mund ti vhen n shrbim ligsis, por atbot shum m me efikasitet sesa t prapambeturit. Historia e imperializmit sht varg i rrfimeve t vrteta ku shihet se si popujt e civilizuar kan zhvilluar luft t padrejt, shfarosse dhe robruese kundr popujve m pak t arsimuar e t prapambetur, q mbronin lirin e vet. Civilizuesja e agresorit spati asnj ndikim n qllimet dhe metodat e tij. Ajo pati ndikim n efikasitet dhe vetm prshpejtoi disfatn e viktimave.

  12. #12
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Arsimimi ekzakt dhe klasik

    Mirpo arsimimi nuk sht fenomen njdimensional. Po e vshtruam m me kujdes, do t vrejm tek ai dy tendenca t ndryshme, t barabarta, por t pavarura.
    Arsimimi shkollor n botn e civilizuar sht tepr intelektual, shkencor, kurse tepr pak shpirtror, humanist. Nse prdorim termat e zakonshm, mund t thoshim se sht tepr ekzakt dhe fare pak klasik. Sot sht fare e mundshme t marrim me mend t riun q ka kaluar t gjitha shkallt e arsimimit, duke filluar nga foshnjorja deri te kolegji, por t mos ket dgjuar n asnj rast t vetm se duhet t jet njeri i mir dhe i drejt. S pari ai ka msuar shkrimin dhe veprimet e llogaritjes, pastaj fizikn, kimin, etnologjin, gjeografin, teorit politike, sociologjin dhe nj sr t tr shkencash t tjera. Ai ka prvetsuar nj mas faktesh dhe, n rastin m t mir, ka msuar t mendoj, mirpo ai ssht fisnikruar. Gjithnj e m pak dgjojm historin, artin, letrsin, etikn, t drejtn.

    N raport me civilizimin, arsimimi ekzakt shfaqet edhe si shkak edhe si pasoj e tij. Kjo form e edukimit prgatit antarin e shoqris (individin shoqror) dhe n t gjitha aspektet e veta prcaktohet me kt mas. Ky edukim sht i drejtuar kah caku i qart, i interesuar, i angazhuar pr t pushtuar natyrn, botn e jashtme. Edukimi klasik, prkundrazi, fillon dhe mbaron me njeriun, ai ka qllim t paqllim.
    Dilema: arsimimi ekzakt - arsimimi klasik ssht shtje teknike, por ideore. Pas saj sht qndrimi, sht nj filozofi. N kto dy sisteme edukimi projektohet kundrshtia ndrmejt kulturs dhe civilizimit me t gjitha pasojat e veta. Shoqria e krishter do t anoj gjithnj nga forma klasike e arsimimit, kurse shoqria socialiste nga ajo ekzakte.


    Kuptohet, ky sht parim q n prvojn jetsore pson shmangie t shumta. Mirpo tendenca themelore mbetet dhe realizohet prmes t gjitha korrigjimeve t pashmangshme. Krahasimi i programeve shkollore n BRSS, n Franc, n Kin ose n Japoni (veanrisht sa i prket prfaqsimit t edukats artistike, historis, t drejts, etiks, letrsis, gjuhs latine e greke, etj.) do ta dshmonte kt supozim.

    Form specifike e arsimimit ekzakt sht specializimi. Ta marrim, para s gjithash, se intelekti, shkenca dhe industria prbjn nj linj dhe se qndrojn n marrdhnien e ndrsjell t shkakut dhe t pasojs. Shkenca sht rezultat i intelektit ashtu si sht industria vetm form e aplikuar e shkencs. T trijat jan kushtet dhe format e orientimit t njeriut n natyr, n botn e jashtme. Specializimi sht nj tendenc q ka pr qllim prshtatjen sa m t madhe e m t themelt t individit n skemn e shoqris, n mekanizmin shoqror. Ai degradon personalitetin, mirpo forcon shoqrin, e bn m efikase. Shoqria e merr prsipr rolin e trsis, ndrkaq njeriu bhet pjes e mekanizmit shoqror, madje gjithnj e m e vogl. Atomizimi i puns dhe zhvetsimi i njeriut si subjekt i puns n lvizjen e vet progresive synojn gjendjen ideale t utopis.
    Ekspansioni i arsimimit sht marramends. Kshtu p.sh. m 1900 n SHBA n t gjitha kolegjet dhe universitetet kishte 24.000 msimdhns, m 1920 - 49.000, kurse kah fundi i ktij shekulli parashihen 480.000. N t gjitha kolegjet dhe universitetet m 1900 kishte t regjistruar 238.000 student, m 1959 - 3.377.000, kurse 10 vjet m von - 14.600.000. Shpenzimet e prgjithshme nga 270 milion simbolik m 1900, m 1970 arritn n 42,5 miliard dollar.(41) Rritja nuk sht aspak m e vogl as n vendet socialiste, edhe pse nga pozita m t ulta fillestare.

    Dy fuqit m t mdha shkencore t bots - SHBA dhe BRSS - jan dy fuqit m t mdha ushtarake, por nuk jan edhe dy vendet m t kulturuara n bot. Mjetet m t mdha pr pun hulumtuese dhe arsimim i ndajn pikrisht kto dy vende (BRSS 4,2% nga t ardhurat nacionale, SHBA 2,8%). Amerikani mesatar mbi 25 vje ka pas vetes 10,5 vjet shkollim; pason britaniku me 9,5 vjet, pastaj qytetari i BRSS-s me 5 vjet (t dhnat i referohen vitit 1960).
    Por arsimim sht ky? - Zakonisht, ai ndjek n mnyr tipike recetn e civilizimit.
    N vendet komuniste arsimimi sht rreptsisht i indoktrinuar, i dirigjuar dhe i nnshtruar interesave t ideologjis sunduese dhe sistemit politik. N vendet kapitaliste arsimimi n masn m t madhe i prshtatet krkesave t ekonomis dhe sht n shrbim t sistemit industrial. N t dy rastet arsimimi sht n funksion, n shrbim dhe kjo tendenc dominon, prkundr proklamatave t bukura pr zhvillimin e gjithanshm t personalitetit t njeriut, orientimin humanist t arsimimit e t ngj. Do ta ilustrojm kt pohim me dy burime mjaft autoritare.

    Lenini theksoi shprehimisht se arsimimi nuk guxon t jet neutral, objektiv, apolitik. N Kongresin I t Arsimit Sovjetik m 25.VIII.1918 ai proklamonte kt parim: Puna jon n sfern shkollore ka pr qllim shkatrrimin e borgjezis dhe haptas shpallim se shkolla jasht politiks nuk ekziston, kjo sht gnjeshtr dhe hipokrizi. Shkollimi i indoktrinuar mbeti parim i sistemit arsimor n BRSS deri n ditt tona.

    Teoricieni i njohur amerikan i ekonomis dhe sigurisht njohsi m i mir i sistemit industrial sot pr sot n bot, John K. Galbraith, shkruan:... Natyrisht, arsimimi i sotm i lart me themel u sht prshtatur nevojave t sistemit industrial... Namin e madh q kohve t fundit kan shkenca e pastr dhe e aplikuar e matematika, sht vetm shprehje e nevojs s teknostrukturs..., kurse nami m i vogl i artit dhe i shkencave humaniste dhe prkrahja m e vogl q marrin sht shprehje e rolit t tyre t nnrenditur... Shkollat teknike dhe afariste mohen pr shkak t karakterit utilitar... Sistemi industrial nxiti zgjerimin e madh t arsimimit. Kt gj vetm mund ta prshndesim. Mirpo, nse tendencat nuk shihen qartazi dhe nuk kundrshtohen, sistemi do ti mbshtet vetm ato aspekte t arsimimit t cilat i duhen m s teprmi sistemit dhe t cilat dyshojn m s paku n qllimet e tij (J. K. G., The New Industrial State, Boston, 1967, f.339-341).

    ǒjan karakteristikat e prbashkta t sistemit shkollor nga t gjitha ant? Ktu para s gjithash hyn seleksionimi i rrept q shpie deri te garimi destruktiv; gjuha artificiale specialiste far kultivon shumica e disiplinave dhe funksionalizmi i rrept i arkitekturs s godinave shkollore e br ekskluzivisht sipas kritereve utilitare dhe higjienike. E tra kjo sepse shkolla sht n shrbim t burokracis dhe t sistemit konkurrues industrial, pr t cilin lypset prgatitur ekspertt q do t shrbejn m s miri dhe do t zhvillojn edhe m tej kto mekanizma. Apelet pr shkoll humane q dgjohen aty-ktu tani pr tani jan vetm dshira t bukura.

    Po qe se do t duhej t vlersojm prmbajtjen kulturore t arsimimit shkollor, do t thoshim: shkolla sht pjes prbrse e civilizimit; ajo kontribuon kulturn vetm nse nuk sht dresur, nse zhvillon mnyrn e t menduarit kritik, nse i l hapsir liris shpirtrore t njeriut. Shkolla q servon dhe imponon zgjidhjet e gatshme etike e politike, nga aspekti i kulturs sht barbare. Ajo nuk krijon personalitete t lira, ve t nnshtruara dhe si e till mbase kontribuon civilizimin, por e shpie prapa kulturn.

    SHenime


    41)T dhnat nga Byroja pr Edukim e Ministris s Shndetsis, t Edukimit e t Kujdesit social t SHBA.

  13. #13
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    E ashtuquajtura kultur masive


    Nn dritn e ktyre shqyrtimeve lexuesi leht do ta prcaktoj vendin e fenomenit t t a.q. kultur masive. A sht fjala fare pr kultur ose kemi t bjm vetm me nj aspekt t civilizimit?
    Subjekti i do kulture sht njeriu si individ, si personalitet, si “individualitet i paprsritshm”. Subjekti (ose objekti) i kulturs masive sht turma, masa, ose “njeriu-mas”.(42) Njeriu ka shpirtin, masa ka vetm nevojat. Prandaj do kultur sht ngritje, prsosje e njeriut, kurse kultura masive prmbushje e nevojave.
    Kultura synon individualizimin; kultura masive trheq n drejtim t kundrt; drejt uniformizimit shpirtror. N kt pik kultura masive ndahet me etikn, prandaj edhe me kulturn. Kultura masive arsimon, por nuk edukon. Me prodhimet serike t “t mirave shpirtrore”, me kopjet, me ki, me shund e me pasensin pr individualen, ajo shpie drejt zhvetsimit. Pr ndryshim nga kultura autentike, ajo masive ngushton lirin njerzore pikrisht me tendencn pr uniformizim, sepse “liria - sht nj kundrvnie ndaj uniformitetit” (Horkheimer).
    Ndr paragjykimet e prhapura bn pjes njsimi i kulturs masive dhe popullore, q sht nj padrejtsi e madhe ndaj ksaj t fundit. Pr ndryshim nga kultura masive, kultura popullore sht burimore, aktive dhe e drejtprdrejt. Ajo nuk njeh ki dhe shund, q jan prodhime t pastra urbane.



    Kultura popullore bazohet n konsensus, kurse parimi dominues i kulturs masive sht manipulimi. Ritet, vallet, kngt jan shtje e prbashkt e fshatit ose e fisit. S’ka ekzekutues n njrn an dhe dgjues a shikues n ann tjetr. Kur fillon kremtimi, t gjith prfshihen, t gjith bhen pjesmarrs. Kultura masive na ofron nj shembull trsisht t kundrt. Njerzit jan t ndar rreptsisht n “prodhues” dhe n “konsumues” t t mirave kulturore. A ka njeri q mendon se mund t ndikoj vrtet n prmbajtjen e programit televiziv, po qe se nuk bn pjes n at grup t vogl q e krijon programin? T a.q. mjetet masive t komunikimit - shtypi, radioja, televizioni, n t vrtet jan mjetet e manipulimit masiv. N njrn an gjenden redaksit q krijojn programet, n ann tjetr auditoriumi pasiv i milionave.
    Nj anket e 1971-ts dftoi se anglezi mesatar rri para aparatit televiziv 16-18 or n jav (t dhnat nga publikacioni Synimet e shoqris, vjetarit statistik t qeveris angleze). sht hetuar veanrisht se televizioni kudo vazhdimisht shtrihet n dm t letrsis - ekuivalentin e vet n lmin e kulturs. do i treti francez nuk lexon kurr asnj libr, kurse kombi frng n trsi kohn e lir e kalon pran televizionit - kto jan konkludimet e ankets s br pr t prkohshmen Le point (1975), nga e cila shihet se mbi 87% t popullsis e kan argtim kryesor “kulturor” televizionin, ndrkaq n fund t lists jan opera dhe baleti. Anketa e br me rastin e “Javs s librit” m 1976 dshmoi situatn e njjt n Japoni. Rreth 30% t japonezve nuk lexojn asnj libr a gazet, kurse para televizorit mesatarisht rrin 2,5 or n dit. Prof. Horikava i Universitetit t San Franciscos pohon se niveli i gjenerats q shi tani lshon shtat sht nn kriteret universitare. Horikava kt gj e shpjegon thjesht: televizioni zvendsoi literaturn dhe meditimin, zvogloi aktivitetin e brendshm dhe n prgjithsi pengoi intelektin. Ai servon zgjidhjet e gatshme pr t gjitha shtjet n jet.
    Koha jon jep shembuj se si mjetet e kulturs masive - radioja, filmi, televizioni, - aty ku jan nn monopol t pushtetit, mund t shrbejn pr t krijuar idhuj t rrejshm dhe pr t mashtruar m s keqi masn. Tanim s’sht e nevojshme t prdoret forca e vrazhd pr t’u sunduar populli kundr vullnetit t vet. Tash kjo gj mund t arrihet “n mnyr legale”, duke paralizuar vullnetin e popullit, duke ua servuar masave t cfilitura popullore “t vrtetat” e gatshme dhe t cilave me pun, mitingje e me argtime vulgare e t thjeshta u merret koha pr t shestuar e pr t’u prpjekur t formojn opinionin e vet pr njerzit dhe ngjarjet.
    Psikologjia e masave mson, kurse praktika pohon, se prsritjet me ngulm mund t’i bindin njerzit pr mitet q s’kan asnj lidhje me realitetin.(43)Psikologjia e mjeteve masive t komunikimit, veanrisht televizioni, orientohet pr t nnshtruar jo vetm pjesn e vetdijshme t njeriut, por edhe at instinktive e emotive dhe pr t krijuar ndjenjn a shprehin q zgjedhja e imponuar t konsiderohet si e vetja.(44)


    Shoqrit totalitare t do vendi pan shansin e vet te televizioni dhe nxituan ta shfrytzojn. N kt mnyr televizioni rrezikon lirin, m tepr se policia, xhandari, burgu dhe kampet e prqndrimit. Mendoj se gjeneratat e ardhshme, po qe se nuk asgjsohet plotsisht aftsia e tyre pr t menduar lirisht, do t neveriten mbi martirizimet e gjenerats s sotme, e cila iu nnshtrua ndikimit t pakufishm t ksaj fuqie t pakontrolluar. N qoft se n t kaluarn kushtetuta bhej pr t frenuar pushtetin e pakufishm t sundimtarit a t regjimit n prgjithsi, nj kushtetut e re do t nevojitet pr t katr ant e bots pr t’u frenuar pushteti i ktij rreziku t ri q krcnohet t ushtroj robrin m t prap shpirtrore.
    Kultura masive karakterizohet me nj gjendje t shpirtit, t ciln Johan Huisinga e quajti “puerilizm”. Huisinga hetoi se njeriu i sotm sillet si fmij, n kuptimin negativ t fjals, d.m.th. ashtu si i prket shkalls mendore t adoleshencs: argtimet banale, nevoja pr sensacione t forta, prirja pr parada masive dhe pr parulla, mungesa e hu-morit t njmendt, vrshimi i shundit, frazat e urrejtjes e t dashuris tejmase, mallkimet e lvdatat tejmase, q merr nj prmas masive e brutale, etj. etj.
    Dhe s fundi, ktu shfaqet edhe raporti i ndryshm ndaj makins dhe tekniks. N kultur ndeshim “frikn nga makina”, refuzimin instinktiv t tekniks (“Teknika sht mkati i par i kulturs” - Bergjajev). Ky qndrim rrjedh nga ndjenja se makina nga manipulimi me sende shndrrohet n manipulim me njerz - t prkujtojm paralaj-mrimet e Tagores, Tolstoit, Heideggerit, Neizvestnit, Faulkerit etj., ndrsa marksisti Henri Lfbvre gjykon fare tjetr gj: “Shkalla m e lart e liris do t arrihet n shoqrin n t ciln teknika do t zhvilloj t gjitha mundsit e veta - n shoqrin komuniste”. N t vrtet, shoqria q pr model t afrm a t largt merr utopin do ta gjej aleatin e vet te makina dhe teknika. Teknika i ndihmon (dhe nuk i kundrshton) manipulimit t njerzve dhe t sendeve. Ajo kontribuon konformizmin dhe uniformizmin prmes arsimimit dhe mediumeve masive (shtypi, radioja, televizioni); ajo krkon bashkpunimin (ose punn e prbashkt) e nj numri t madh njerzish, t organizuar n nj mekanizm t ngjashm a identik (“kolektivi”) rregullisht t udh-hequr n mnyr centraliste, dhe m n fund, ajo n perspektiv mund t premtoj kontrollin e plot t shoqris (n t vrtet t pushtetit) mbi individin me nj prcjellje t drejtprdrejt a t trthort t asaj q punon, q flet e q mendon. Pra, nse teknika rrezikon dik, ather rrezikon personalitetin e lir; gjithsesi ajo nuk e rrezikon antarin anonim t kolektivit, funksioni i t cilit realizohet n t prodhuar e n t konsumuar, prkatsisht pr t prkryer mnyrn dhe teknikn me t ciln prodhon dhe konsumon.



    SHenime

    42) Nocionin “njeriu-mas” n literatur e solli Ortega Y. Gasset. Masa sht turm e individve anonim. Nj turm njerzish, kur humb personalitetin, degradohet n mas. Njeriu-mas sht produkti final i civilizimit t zhveshur, gjendje n t ciln s’ka m dyshime e “paragjykime” t kulturs.

    43) Deri m 1945 japonezt msonin se Mikado sht pasardhs e perndeshs s Diellit dhe se Japonia sht krijuar para bots tjetr. Kt mit pr shum gjenerata madje edhe profesort universitar ua prsritnin studentve t vet. Rasti japonez tashm i takon s kaluars. Mite t reja si kulte udhheqsish kemi n Rusi, n Kin, Kore Veriore (kultet e Stalinit, Mao Ce Dunit, Kim Il Sungut etj.). Kryesisht kto mite kan t njjtin model. P.sh.: “do fjal e udhheqsit t nderuar e t dashur, shokut Kim Il Sung, hyri thell n zemrat tona, pikrisht si deprton uji n tokn e etur... Vendosmrisht do t vazhdojm kryerjen e planit t madh t ndrtimit t komunizmit q skicoi shoku i nderuar e i dashur Kim Il Sung”, etj. (nga artikulli Gjithka q do populli, sht mir t nj Kim Jong Hui). N oborrin e nj fabrike sht ekspozuar brenda sarkofagut prej qelqi guri mbi t cilin gjat biseds qe ulur “i nderuari dhe i dashuri udhheqs shoku Kim Il Sung”.

    44) Pr kt shtje rekomandojm librin e jashtzakonshm t Djuro Shushnjicit Ribari ljudskih dusa, Beograd, 1977.

  14. #14
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Fshati dhe qyteti

    Poett flasin pr ferrin e metropolit, kurse marksistt pr idiotizmin e jets n fshat (Manifesti). Ikja nga qyteti, sado t jet jofunksionale, sht reaksion i pastr njerzor, n qoft se secili njeri n nj far mase sht poet. Sot, si dhe dikur, protesta ndaj qytetit dhe civilizimit urban vjen nga ana e religjionit, e kulturs, e artit. T krishterve t par Roma u dukej si mbretri e djallit, pas s cils vie fundi i bots, Dita e Gjyqit.

    Religjioziteti bie me madhsin e qytetit,(45) n t vrtet me koncentrimin e elementeve urbane q veprojn si tjetrsim te njeriu. Sepse sa m i madh t jet qyteti, aq m i vogl qielli mbi t, aq m pak natyr, lule; gjithnj e m tepr tym, beton, teknik; gjithnj e m pak jemi personalitete, gjithnj e m shum degradohemi n mas. Sa m i madh qyteti, aq m shum krime. Religjioziteti qndron n prpjestim t zhdrejt me madhsin e qytetit, kurse kriminaliteti n prpjestim t drejt. Kto dy fenomene kan shkaktar t prbashkt. Ato kan lidhje t drejtpdrejt me at q do ta quanim estetik e prjetuar praktike.
    Njeriu n fshat ka rastin t kundroj qiellin e yjzuar, fushat e lulzuara, lumin, bimt dhe shtazt. Ai ka kontakt t prditshm e t drejtprdrejt me natyrn dhe elementet. Folklori i pasur, ritet e martess, kngt dhe vallet popullore n t cilat njeriu i fshatit nuk sht vetm vzhgues, por m s shpeshti edhe pjesmarrs, sigurojn nj mas t prjetimit kulturor dhe estetik, nga i cili njeriu i qytetit sht thuaja i privuar. Qytetari mesatar i metropolit i ekspozohet shkeljes s do gjje q sht e bukur dhe autentike. N numrin m t madh t rasteve ai sht rritur n kazermat e njtrajtshme t qytetit t madh, sht ushqyer me njohuri pasive t mjeteve masive t komunikimit dhe rrethohet me objekte t shmtuara t prodhimit serik. Madje edhe sensi pr ritm, q e kan t gjith popujt primitiv, sht zhdukur thuaja te njeriu bashkkohor.

    Bindja se qytetari ka m shum rast pr prjetim artistik dhe, prgjithsisht, estetik, bn pjes ndr paragjy-kimet m t uditshme t kohs son. Thuajse koncertet, muzet ose ekspozitat q frekuentohen nga prqindja e parndsishme e popullats qytetare mund t kompensojn s paku prafrisht prjetimet, mbase t pavetdijshme, por shum t fuqishme, estetike t fshatarit para pamjes s pakrahasueshme t lindjes s diellit ose t zgjimit t jets n pranver. Pjesa drrmuese e popullats urbane prjetimet m t fuqishme do ti provoj n atmosfern natyraliste t ndeshjes s futbollit a t boksit. Gjithka prreth fshatarit sht e gjall dhe elementare; gjithka prreth puntorit sht e vdekur dhe mekanike. Ktu, n klimn tjetr shpirtrore dhe te prjetimi tjetr i asaj q shihet e q sht e pranishme, dhe jo n kushtet e ndryshme materiale t jets ose n shkalln e ndryshme t arsimimit, do krkuar shpjegimin e religjiozitetit t fshatarit dhe t ateizmit t puntorit.(46)
    Religjioni i prket jets, artit, kulturs. Ateizmi i prket tekniks, shkencs, civilizimit.

    SHenime

    45) Sipas nj ankete, meshn n Paris e frekuentojn 12-13% t banorve, n Lion 20,9%, n Saint Etienne 28,5%, etj.

    46) Ssht kjo as siguri ekonomike. Puntori ssht aspak m i siguruar ekzistencialisht se fshatari. Tregu sht i paparashikueshm si qielli. Marxi shpjegoi se puntori tregun e ndien si forc fetishi mbi t ciln ska fare pushtet.

  15. #15
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Klasa puntore

    Si prodhim i qytetit, klasa puntore m s shumti goditet nga ndikimi negativ i a.q. civilizim i pastr, d.m.th. civilizim me prmbajtjen m t vogl t kulturs. Fabrika topit dhe skllavron personalitetin. Nj sociolog shkruan: “T nnshtruar ndaj disiplins s rrept dhe ndaj procesit t prodhimit, shprehit e fituara n fabrik puntort i bartin edhe n organizatn e vet. Ata jan t prir q pushtetin e tyre t’ia bartin burokracis t ciln e krijojn spontanisht dhe s’mund ta kontrollojn, e ajo luan rol konservativ edhe n botn kapitaliste edhe n botn socialiste”.TPF47FPT Herbert Markuze konstaton se puntort n sistemin e zhvilluar kapitalist (pra aty ku sht m i fort ndikimi i teknologjis dhe i fabriks), pushuan t jen forc revolucionare. Klasa puntore sht shembull i grupit t manipuluar, q e lajkatojn, zotohen n t, flasin n emr t saj, por q e pyesin pak. Dy klasat m t mdha puntore n bot, n SHBA dhe n BRSS; s’kan pothuaj asnj ndikim n strukturat politike t vendeve t tyre dhe n vendimet q marrin.
    Nj nga tiparet e ksaj gjendjeje, prve tjetrsimit nga religjioni dhe nga arti, sht varfria e mendimit, n t vrtet, steriliteti i plot teorik brenda lvizjes puntore, t cilin e pranojn edhe autort komunist (A. Groz, R. Garodi, L. Basso, S. Malle etj.) N nj bised me korrespondentin e gazets italiane Il Contemporaneo, 1965, marksisti i njohur Gyrgy Lukacz tha: “Askush pas vdekjes s Marxit, me prjashtim t Leninit, nuk dha kontribut teorik pr shtjet e zhvillimit kapitalist” - ndrkaq, duke folur pr periudhn staliniste n BRSS, Lukaczi deklaroi: “Gulitej do mendim i lir, kurse qndrimet personale shpalleshin ligj teorik. Mbi kt degjenerim t mendimit teorik u rrit nj gjenerat e tr.” Dhe vrtet, pas Marxit, q s’kishte as vet origjin puntore, mezi mund t gjejm fare ndonj ide me vler e origjinale q do t rridhte nga vet klasa puntore, me prjashtim t ides s vetqeverisjes puntore n Jugosllavi, q prkundr t gjitha vshtirsive, paraqet kahe t veant e origjinale. Sidoqoft, kjo ide sht shmangie nga klishet dhe dogmat me t cilat marksizmi zyrtar e robroi gjithandej zhvillimin e mendimit puntor.


    Grevat q aty-ktu tronditin ekonomin kapitaliste kan thuajse ekskluzivisht karakter ekonomik dhe prfundojn me kompromise dhe shtimin e mditjeve. Meq procesi i zhvillimit ekonomik nuk mori kahen e varfris materiale t klass puntore (pauperizimi), ajo n do vend gjeti mnyr q n vend t lufts s klasave t prcaktoj kushtet e paqes s klasave me grupacionet antagoniste n shoqri.(48)
    Forma klasike e klass puntore, klasa e proletarve t shfrytzuar t fabriks, t atill si e shihte Marxi dhe t ciln e konsideronte se do t jetoj “gjersa ajo nuk do ta eliminoj vetveten”, ishte vetm form e prkohshme. Dalngadal punn fizike e marrin prsipr makinat, kurse veprimtaria e njeriut orientohet gjithnj e m tepr kah kontrolli dhe drejtimi i sistemeve t mdha t automatizuara.(49)

    Zhvillimi i shkencs dhe i tekniks, “zhvillimi i mjeteve t puns”, nuk solli, pra, n pushtet klasn puntore, por heqjen e shkallzuar t klass puntore si t till. Ky zhvillim pushtetin nuk ia dha puntorit manual, porse kahja e prodhimit - ndaj dhe ndikimi shoqror - shkall-shkall bartet n inteligjencien teknike. Zhdavariten gjurmt e sprasme t idealizmit dhe t romantiks revolucionare. N sken shfaqet teknokracia, pushteti racional dhe i pashpirt, shprehja e fundit e nj civilizimi konsekuent.


    SHenime

    47) Ka madje shenja serioze pr ndikimin e fuqishm t nntoks e t mafis n udhheqjet e disa organizatave sindikale amerikane.
    TP48PT Sipas t dhnave t nj institucioni suedez (1978) n nj sr vendesh m t mdha kapitaliste (SHBA, Angli, Itali, Kanada) grevat n pes vitet e fundit (1973-77) morn m pak se 1% t orve t prgjithshme vjetore t puns; n Suedi 6 minuta mesatarisht n vit pr puntor, kurse n Zvicr madhsia sht e pahetueshme.

    49) Sipas nj analize, puntori n makinn trsisht t automatizuar aktivisht punon vetm 1 prej 40 orve n jav dhe ndrhyn n mnyr t caktuar, kurse 39 or t tjera, m pak a m shum, vetm rri mbi makin. Zhvillimi n kt drejtim sht tejet i shpejt, ndrkaq automatika bhet mnyr dominuese e puns n shum deg ekonomike. Marxi, prndryshe shum dialektik, ose nuk e pa kt zhvillim, ose nuk nxori prej tij konkludimin prkats. Sidoqoft, fenomenin klas puntore e shikonte n mnyr statike, jo dialektike.

  16. #16
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Religjioni dhe revolucioni


    Revolucioni asnjher nuk sht vetm ngjarje n sfern e civilizimit, t shoqris, t ekonomis, t politiks. do revolucion i njmendt sht nj ast besimi, q do t thot nj gjendje frymzimi, drejtsie, synimi, flijimi, vdekjeje, pra nj ndjenj mbi interesin dhe ekzistencn. Madje edhe kur revolucionet pr kah qllimet e tyre jan antireligjioze, sipas pjesmarrjes s njerzve, si dram njerzore, ato jan form e manifestimit t religjionit. T gjith ata q kan marr pjes n revolucion ose pr s afrmi kan prcjell zhvillimin e tij, kan dshmuar pr pranin e ktyre elementeve etike. Ata e kan par si epope e jo vetm si kthes mekanike, si zvendsim t thjesht t makineris s pushtetit. Kjo mund ta shpjegoj at paaftsi t puntorve t shtetit kapitalist pr revolucion pr far flet Markuze, si dhe anasjelltas, entuziazmin e poetve, t artistve dhe njerzve religjioz n prgjithsi pr nj revolucion, q prndryshe sipas manifesteve t veta mund t jet ateist.(50) I shikuar nga ana e brendshme, jo si proces, por si pjes e jets, revolucioni shihet si dram q prfshin njerzit me dika q u sht e njohur vetm religjioneve. Nga pikvshtrimi politik, ai real, natyrisht revolucioni mund t ket rndsi e qllime krejtsisht t tjera.

    do bashksi gjendet n gjendje religjioni posa ta pushtoj temperatura paksa e ngritur, entuziazmi, ndjenja e solidaritetit, e bashkimit, e fatit t njjt; kjo sht psikoza e flijimit, e njohur nga rreziqet ose nga solemnitetet, ku njerzit ndjehen si vllezr a shok.
    Artur Rubinsteini rrfen: N shekullin viktorian, t pasur e snob, askush nuk shkonte n koncerte. Francezt dikur n koncerte shkonin vetm t dielave, ditve t tjera sallat ngelnin bosh. Mirpo, n vigjiljen e Lufts s Dyt Botrore nj pianiste e njohur angleze luante falas n sallat e mdha t muzeve para auditoriumit t mbushur vazhdi-misht prplot. Gjat revolucionit meksikan, prderisa trenat fluturonin n ajr dhe njerzit e fmijt vriteshin pa mshir, n vende t ndryshme dhash mbi pesdhjet koncerte. Biletat shiteshin q m par dhe ato paguheshin me ar. N Meksikn e njt, gjersa ishte paqe, t tubosh pak publik n sall ishte problem m vete.

    Shoqria e paaft pr religjion sht e paaft edhe pr revolucion. Sferat e vlimeve t forta revolucionare jan sferat e ndjenjave ende t gjalla religjioze. Ndjenja e vllazrimit, e solidaritetit, e drejtsis - religjioze n esenc, n revolucion kthehet pr t krijuar drejtsin toksore, parajsn toksore.
    Edhe religjioni edhe revolucioni lindin n dhembje e vuajtje, ndrkaq vdesin n mirqenie e konfor. Ato zgjasin vetm prsa synojn pr tu realizuar. Realizimi i tyre sht vdekja e tyre. Edhe religjioni edhe revolucioni, duke u realizuar, lindin dhe tajojn institucionet dhe strukturat e veta, q ua zjn frymn. Strukturat zyrtare nuk jan asnjher as revolucionare, as religjioze.

    N qoft se revolucioni kishte pr kundrshtar fen, kundrshtari ishte vetm i fes zyrtare, i kishs, i klerit, i hierarkis - pra i fes s institucionalizuar, i fes s rrem. Dhe anasjelltas, gjithandej pseudorevolucioni, revolucioni si struktur, si burokraci, gjeti aleatin tek religjioni si struktur, si burokraci. Meq filloi ta gnjej dhe ta tradhtoj vetveten, revolucioni mund t gjente mikun e vet te religjioni i gnjeshtrt.


    Shenime

    (50) N poemn e njohur Dymbdhjet t Aleksandr Blokut, gardistt e kuq i udhheq Krishti. Kshtu e sheh poeti. Poema qe shkruar menjher pas revolucionit dhe kritika e athershme zyrtare e akuzoi si religjioze. Se dim sa ia arriti Lunarski atbot ta mbroj, duke thn se ky sht vetm vizion i bazuar mbi tragjizmin dhe patosin biblik.

  17. #17
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Progresi kundr njeriut


    Sipas fjalve t shkenctarit amerikan R.Oppenheimer (shpiksit t bombs amerikane hidrogjenike), njerzimi brenda 40 vjetve t fundit bri nj prparim teknik e material m t madh sesa pr 40 shekuj t kaluar. Prej vitit 1900 deri m 1960 gjatsit e arrishme pr njeriun jan rritur prej 10,26 n 10,40, temperaturat prej 10,5 n 10,11, presioni prej 10,10 n 10,16... Gjat 30 vjetve motort elektrik me bateri do t zvendsojn motort e vjetr me piston, kurse anijet me avull do t shmangen trsisht para anijeve me motor atomik. Po afrohet dita kur kabllot elektrike nn syprinn e rrugs do t lvizin automobilat elektrik. Jean Rostandi paralajmron mundsit magjike t biologjis. Me ndikimin e substancave trashguese t ndara t njerzve me intelekt t jashtzakonshm njerzimi do ti qaset transformimit t vet. Nse shkenctarve u shkon pr dore t prodhojn acidin dezoksiribonukleinik (baza kimike e trashgimit e identifikuar n kromozome), do t hapen mundsi t pakufizuara. Secili do t ket fmij far prafrsisht dshiron. Trurit njerzor, prve 10 miliard qelizash t veta, do ti dhurohet edhe ndonj miliard marr nga jasht ose i prodhuar me ecuri t veant. Transplatimi i organeve dhe i gjymtyrve t marra nga kufomat do t jet gj e rndomt, kurse zbulimi i kimizmit, dukuri q gjendet n bazn e lektisjes s trurit do ta mundsoj sendrtimin e synimit shekullor t njeriut pr t zgjatur jetn duke shkurtuar gjumin. Mundsit ekonomike t bots s zhvilluar q tani lejojn shkurtimin e dukshm t javs s puns. Ajo s afrmi do t reduktohet n 30 or, kurse viti i puns n 9 muaj. N Shtetet e Bashkuara t Ameriks m 1965 kishte 69 milion vetura, 60 milion aparate televizive, 7,7 milion lundra motorike dhe jahte. Vetm pr verime dhe pushime at vit amerikant kan shpenzuar 30 miliard dollar, gati sa t ardhurat e trsishme kombtare t Indis 300 milionshe. Dy t pestat e t gjitha t mirave materiale n SHBA i dedikohen luksit. Dikush llogariti se vendet e pasura, q prbjn 1/3 e bots, shpenzojn 15 miliard dollar n vjet pr kozmetik. N kto vende niveli i jetess sht pes her m i lart se m 1800, kurse pas 60 vitesh do t jet pes her m i lart se sot. Etj.
    Pas ktij vizioni optimist mund t pyesim: a do t thot se ajo jetes do t jet edhe pes her m e plot, m e lumtur, m humane? - Prgjigjja sht nj jo vendimtare.


    N vendin m t pasur t bots, n Shtetet e Bashkuara t Ameriks, n vit bhen rreth 5 milion delikte t rnda, kurse shtimi i veprave t rrezikshme penale pr periudhn prej 1960-1970 gati 14 her ia tejshkon shtimit t popullsis (178% ndaj 13%). N kt vend, m 1964 pr do 12 sekonda ngjan nga nj krim, gati pr do or nga nj vrasje, pr do 25 minuta nj dhunim, do 5 minuta sulm hajdutsh, kurse pr do minut vjedhja e veturave (t dhnat nga raporti vjetor i FBI-s).

    Tendenca veanrisht brengos: n SHBA n 100.000 banor m 1951 vinin 3,1 vrasje,m 1960 - 5 vrasje, kurse q m 1967 - 9 vrasje. N Gjermanin Perndimore m 1966 jan regjistruar rreth dy milion vepra penale, m 1970 ky numr u ngjit n 2,413.000. N Angli numri i vrasjeve me qllim u rrit pr 35% n dekadn e fundit, n Skoci deliktet e dhuns shnuan rritje pr 100%. Prej 1962 - 1970 numri i vrasjeve n Kanada u dyfishua (saktsisht: 98,2% me rast nj ndikim evident, por jo vendimtar, pati edhe anulimi i dnimit me vdekje m 1962). N disa incizime t fundit t opinionit publik francezt n krye t lists s brengave t veta t prditshme vun frikn nga dhuna. Vetm numri i vjedhjeve gjat 10 vjetve (1966-1976) n Franc shnoi rritje prej 177% (t dhnat zyrtare t qeveris frnge). N dekadn 1969-1978 numri i veprave kriminale t t gjitha llojeve n Belgjik u dyfishua. Etj.



    N Kongresin VII Ndrkombtar t Kriminologve n Beograd (shtator 1973) u konstatua njzrit se asti i tanishm n bot karakterizohet nga rritja marramendse e kriminalitetit n t gjitha meridianet. Duke shpjeguar shkaqet e ksaj gjendjeje, kriminologt amerikan konstatojn t dshpruar se planeti yn sht oqean i delikuencs se t gjith njerzit pak a shum jan delikuent dhe se shtegdalja nuk shihet.

    N raportin Rreth situats n bot, 1970 t publikuar nga OKB thuhet se n nj vend shum t zhvilluar industrial (emri i vendit nuk prmendet) numri i personave nn 20 vje me t cilt policia ka pasur pun tregon rritje nga 1 milion m 1955 n 2,4 milion m 1965.
    Sekretari i prgjithshm i OKB n nj raport thekson: Disa nga vendet m t zhvilluara m s rndi goditen nga kriminaliteti... Prkundr progresit material jeta njerzore asnjher ska qen m e pasigurt se sot. Kriminaliteti me trajtat e ndryshme t dhuns personale a publike, vjedhja, mashtrimi, tradhtia, korrupsioni dhe plakitja e organizuar, paraqet mimin serioz t mnyrs s sotme t jets dhe kundrshprblimin e shtrenjt pr progres. (Parandalimi dhe zhdukja e kriminalitetit; n fund t 1972-ts).

    Hulumtimet q bri psikiatri sovjetik N. Hodakov dshmuan ekspansionin e tmerrshm t alkoolit pas Lufts s Dyt Botrore, veanrisht ndr vendet e civilizuara. Shitja e alkoolit n bot ndrmjet viteve 1940-60 u dyfishua, gjer m 1965 u rrit pr 2,8 her, m 1970 pr 4,3, kurse m 1973 - 5,5 her. Dukuri m vete sht deprtimi i alkoolizmit te grat dhe t rinjt. Sipas t dhnave t Organizats bamirse britanike Ndihma e ofruar, n Angli ka mbi 400.000 alkoolik notorn, prej t cilve mbi 80.000 gra (1973). do e dyta nga ato m von bhet paciente e ndonj spitali psikiatrik, kurse do e treta sht kandidat pr vetvrasje. Sipas konsumit t alkoolit pr krye t banorve n Evrop Franca sht n vend t par, e pason Italia dhe BRSS. Sipas vdekshmris nga alkooli n krye t lists botrore gjendet Berlini Perndimor (me 44,3 persona t vdekur n 100.000 banor), pasojn Franca me 35 e Austria me 30(1971).

    N shekullin ton alkoolizmi sht br para s gjithash problem i mjediseve t pasura dhe t arsimuara. Nse alkooli (a narkotiku) sht strehim dhe njri nga mekanizmat mbrojts, streh krkojn dhe prej kujt ikin t pasurit dhe t arsimuarit? Dikur alkoolizmin e ndrlidhnim me varfrin dhe prapambetjen dhe shpresonim. Tani dilema sht e plot: Nga shkaqet q mund t vrtetohen e t emrtohen vshtir, simptomet e ktyre ligsive shoqrore shfaqen m s hapuri n Suedi se kudo qoft tjetr, shkruan nj ekspert suedez pr kto shtje. E ballafaquar me faktin se do i dhjeti suedez, burr a grua, vuan nga alkoolizmi kronik, qeveria suedeze mori masa t rritjes s shkallzuar e drastike t tatimit t pijeve alkoolike, porse efekti sht minimal.

    Edhe vrshimi brutal i pornografis kohve t fundit pa dyshim bazohet n rrnj t njjta. Vendet m t civilizuara - Franca, Danimarka, RF Gjermane - edhe ktu prijn. M 1975 porno-filmat prbnin m tepr se gjysmn e repertorit t t gjitha kinemave frnge. Vetm n Paris 250 salla jan specializuar pr kt zhanr. Puntort publik jan t shqetsuar. Psikiatri i njohur profesori Blanchar prpiqet t shpjegoj dukurin: Ideologjia sunduese gjithnj e m tepr ndrydh personalitetin, e orienton njeriun kah puna automatike sipas formuls: gjumi-metroja-puna q, dorn n zemr, garanton njfar standardi, por e privon njeriun nga prjetimet dhe emotiviteti. do gj prgatitet q m par, madje edhe pushimet vjetore jan t organizuara dhe zhvillohen sipas planit, n t cilin pjesmarrsit smund t ndryshojn asgj... Me kt rast shumica ndien nevoj instinktive t ikin nga vetja dhe t prjetojn dika tjetr siprfaqsisht. Ajo nevoj u shprdor prmes porno-filmave.


    Madje edhe lojrat e lotaris prjetojn progresin e vet n civilizim. Edhe ato ndjekin ecurin e prgjithshme t veseve, bashk me alkoolizmin, pornografin, kiin, shundin e me t padshiruarat e tjera. Metropolet m t mdha t bixhozit n bot gjenden n regjionet e civilizimit kulmor: Dovil, Monte Karlo, Makao, Las Vegas. N Atlantic City po ndrtohet tempulli i bixhozit, vetm njra sall e t cilit do t pranoj 6.000 lojtar. T dhnat flasin se francezt m 1965 shpenzuan 115 miliard franka n lojra fati, kurse amerikant m 1977 15 miliard dollar (t dhnat e qeveris amerikane). do i treti hungarez merr pjes n lojn loto. Prpjestimisht interesim m t madh pr lojrat e fatit sipas mjeteve t deponuara pr krye t banorve, gjejm n Suedi, pastaj vijn Izraeli e Danimarka - linja q me ndonj shmangie t vogl prputhet me linjn e shkalls s civilizimit.

    Sipas t dhnave zyrtare t policis s New Yorkut, m 1963 ky qytet kishte t evidentuar mbi 23.000 t rinj q prdornin heroinn dhe narkotik t tjer t fort, por llogaritet se ai numr mund t jet mbi 100 mij. N Kolegjin Hanter t N.Y. u zbulua se m shum se gjysma e studentve prdorin marihuann, e cila rndom paraqet hapin e par kah narkotikt e fort. Shi n vendet e prosperitetit e t kamjes pas Lufts s Dyt Botrore u shfaq brezi i ri i piklluar, q zakonisht ka do gj, por nuk dshiron asgj. Ktu hyjn bitnikt ose i a.q. brezi i mundur, q predikojn filozofin e absurdit; tinejxhert, - t miturit, t prir nga kriminaliteti dhe, s fundi, hipikt, q prmojn realitetin, prqeshin do rend dhe rregull dhe virtytet e tyre prhapen si epidemi n t gjitha qytetet e mdha t bots.

    sht krejt gabim, duke u nisur nga parullat dhe manifestimet e jashtme, rebelimin e rinis n Amerik ose n Franc (1968) ta karakterizosh politik a ideologjik. Rebelimi ishte moral, n Amerik kundr t a.q. Amerik e organizuar, kundr estabilishmentit, n Franc kundr strukturave t saj, n t dy rastet kundr aspekteve t caktuara t civilizimit. (Ugo La Malfa: Ishte kjo rezistenc ndaj etiks konsumuese t shoqris industriale). Pa e shpjeguar dot kt rebelim midis kamjes, e quajtn rebelimi pa arsye (rebelimi iracional i rinis - A. Malraux) dhe sht i ktill nse abstragohet aspekti moral i shtjes.
    Arthur Milleri, njohs me kompetenc i Ameriks bashkkohore, duke fol pr shtjen e delikuencs s t rinjve, shpjegon: ua z frymn mrzia... T zvarritesh prreth dhe t mos pressh asgj prgjason me vdekjen... shtja e delikuencs s rinis ssht vetm shtje e qyteteve t mdha, por edhe e meseve fshatare; jo vetm e kapitalizmit, por edhe e socializmit; nuk kufizohet vetm me skamje, por aty ka pjes edhe kamja; ssht shtje vetm racore a vetm e emigracionit m t ri ose shtje e pastr amerikane. Un besoj se n formn e vet t sotme, ajo sht produkt i teknologjis e cila rrnon vet koncepcionin e njeriut si vler m vete... Shkurt, u zhduk shpirti. Mbase brutaliteti i dy luftrave e dboi nga toka... Ose vet procesi teknologjik e shtrydhi nga shpirti njerzor... Shum njerz rrall komunikojn me t tjert, prve si blers me shits, si puntor me shefin, si t pasur me t varfr dhe anasjelltas - shkurt, si faktor me t cilt n nj mnyr manipulohet, por jo si personalitete esencialisht me vler.(51)

    Si t shpjegohet fakti se numri i vetvrasjeve dhe i smundjeve psikike rri n prpjestim t drejt me nivelin e civilizimit? Nga aspekti psikologjik sht tejet me interes fakti se njerzit bhen gjithnj e m t paknaqur sa m mir ta ken - ankohet nj psikolog amerikan. Ky fenomen q manifestohet sidomos n vendet e zhvilluara pa probleme klasike sociale, lkund vet themelet mbi t cilat mbshtetet besimi n progres.

    N SHBA n do nj mij njerz katr gjenden n klinikat psikiatrike (n shtetin New York ai numr sht 5,5). M tepr se gjysmn e shtretrve n t gjitha spitalet e SHBA-ve i zn t smurt mental, Hollywoodi sht qyteti q prpjestimisht ka m shum psikiatr n bot. Sipas informats zyrtare t Shrbimit Amerikan pr Shndetsi (1968) do i pesti amerikan ka prjetuar kriz nervore ose ka ardhur buz saj. Ky prfundim bazohet n lndn e pakontestueshme argumentuese n t ciln t anketuarit qen zgjedh n at mnyr q t prfaqsojn 111 milion amerikan t rritur ndrmjet moshs 19 e 79 vje.(52)

    Rekordin dshprues t numrit t vetvrassve, t dehurve dhe t smurve mental e mban Suedia q njkohsisht mban vendin e par n shkalln botrore t t ardhurave kombtare, t shkrim-leximit, t znies me pun dhe t sigurimit social. M 1967 u shnuan 1.702 raste t vetvrasjes, 9% m shum se m 1966 dhe 30% m shum se m 1960. Organizata Botrore e Shndetsis n Gjenev shpalli m 1968 rang-listn e vendeve sipas numrit t vetvrasjeve. At vit tet vendet e para i mbanin: RFGJ, Austria, Kanadaja, Danimarka, Finlanda, Hungaria, Suedia dhe Zvicra. N kto tet vende vetvrasja sht shkaku i tret i vdekjes s njerzve prej 15 deri 45 vje (pas smundjeve t zemrs dhe kancerit). N raportin e Organizats Botrore t Shndetsis (1970) preras pohohet se ky fenomen sht paralel me industrializimin, procesin e urbanizimit dhe zvoglimin e antarve t familjes. N t njjtin raport gjendet edhe ky konstatim: N Finland shkalls s lart t vetvrasjeve i rri n mnyr adekuate prqindja e lart e smundjeve depresive, e alkoolizmit dhe e dhuns. Nse kt dukuri e vshtrojm brenda kufijve t nj vendi a t nj mjedisi, do t pikasim se ajo rritet me zhvillimin, prkatsisht me arsimimin. N Slloveni (shkrim-leximi 98%) n 100.000 banor vijn 25,8 vetvrasje, n Kosov (shkrim-leximi 56%) vetm 3,4%, pra raporti sht 7:1 (gjendja m 1967). Numri i vetvrasjeve n universitetet britanike sht 3 deri 6 her m i lart se mesatarja kombtare, kurse numri i vetvrasjeve n Universitetin e Cambridgeit sht madje dhjet her m i lart se ndr t rinjt e moshs prkatse n tr popullsin britanike (t dhnat nga Die Zeit). Hulumtimet q bri n kt drejtim dr. Antony Rail, shefi i shrbimit shndetsor t Universitetit Sax, dshmuan se nuk sht fjala pr halle materiale, sepse t gjith studentt anglez jan fmij t prindrve t pasur ose marrin bursa nga shteti.

    Do t ishte plotsisht e gabueshme dhe e padrejt sikur t prfundonim se kto dukuri jan karakteristike vetm pr civilizimin perndimor. sht fjala pr fenomenet dhe ligjshmrit q jan shprehje t vet natyrs s civilizimit. Ajo q u tha ktu pr Shtetet e Bashkuara, pr Gjermanin, pr Anglin ose pr Suedin, n mnyr prkatse vlen edhe pr Japonin n ann tjetr t bots dhe n nj rreth fare tjetr kulturor (Shih rreth ksaj: Anasaki, Kriza e kulturs japoneze). sht fjala pr fenomenin q, varsisht prej kushteve, mund t psoj modifikime t caktuara, por nuk vie n dyshim tendenca kryesore. Dallimet e caktuara n rastin e Japonis rrjedhin nga rezistenca dhe rrnjosja e traditave kulturore japoneze dhe nga qndrueshmria e familjes japoneze.

    sht vshtir t prcaktohen t gjitha shkaqet e dukurive pr t cilat sht fjala. Megjithat, problemi i prhapjes s drogs dhe narkotikve te t rinjt hulumtuesit gjithnj e m tepr i shpie drejt shtpis prindore. Psikiatri jugosllav dr. Vladeta Jerotic shkruan: Mjedisi i dekompozuar familjar ose familja e shkatrruar trsisht q e orienton individin e ri kah zhvillimi neurotik e drejton vetvetiu edhe pr t krkuar mekanizmat e gabueshme t mbrojtjes nga kjo neuroz... Shprbrja e bashksis patriarkale dhe e vatrs familjare, q sht tipar i prgjithshm sot n bot, kontribuon klimn e brendshme t paknaqsis q pastaj ka dy dalje n botn e jashtme: si mllef dhe revolt, ose si gjendje pasive, rezignante dhe apatike e krijuar me marrjen e drogs (NIN, 9.II.1969).
    Roger Rawel, drejtor i Qendrs pr Hulumtime Sociologjike n Harvard, para pak kohe propozoi q pran Senatit amerikan t formohet komiteti i veant pr studimin e ndikimit t teknologjis tek njeriu dhe shoqria. Fal kushteve bashkkohore, jeta e njeriut do t zgjatet pr afro tri dekada, mirpo kjo do t jet jet e mrzitshme dhe e zbrazt - deklaroi ai.

    Prkundr pikvshtrimit materialist, civilizimi dhe konfori nuk i prgjigjen natyrs njerzore. Dallimet sociale, marr n prgjithsi, jan m t mdha n vendet katolike sesa n vendet protestante. Ndryshimet n t hyrat p.sh. n Franc jan dy her m t mdha se n Angli dhe n Gjermanin Perndimore, ndrkaq tri her m t mdha se n Holand. Numri i smundjeve mentale dhe i vetvrasjeve dfton situat t kundrt. Materiali prej t cilit prbhet njeriu ssht ai, ose ssht vetm ai n t cilin besonte shkenca dhe biologjia evolucioniste e shekullit XIX. Thjesht, njeriut nuk i sht dhn t jetoj vetm me shqisa. Dshira e paplotsuar krijon dhembjen, kurse e plotsuara ngopjen (Schopenhauer) Konfori dhe bashk me t i ndrlidhur mentaliteti konsumues gjithandej dobsojn (ose madje heqin) mbshtetjen jo vetm te religjioni, por edhe te cilido qoft sistem tjetr i vlerave.(53)

    Duke qen larg asaj q kuptimi i jets son t jet civilizimi, ai do t ishte m par pjes e absurdit t ekzistencs son.
    Pamundsia e zgjedhjes, ky tipar fatal i civilizimit, nuk vrehet askund tjetr aq qart sa n pafuqin pr tu ndalur prodhimi i mjeteve pr zhdukje masive ose ritmi tmerrues me t cilin pikrisht pjesa e civilizuar e njerzimit shkatrron kushtet natyrore t jets n mjedisin e vet. Kjo sht prleshje e mekaniks dhe organikes, e artificiales dhe natyrores si parim n jetn e njeriut.
    Para invazionit t civilizimit fronti i pyjeve n Brazil do vit trhiqet 10 deri 15 km. Hapsirat e pasuris s gjelbr i pushton shkrettira. M tepr se 80% t ujrave t mbl n SHBA jan ndotur nga mbeturinat industriale. Tymi i shkritores s madhe t bakrit n Ductown (shteti Tennessee), tokn e dikurshme t plleshme e shndrroi n shkrettir prej 20.000 hektarsh. Koncentrimi i acideve t bakrit dhe i blozs n mjegulln e Londrs m 1952 mbyti 4.000 veta vetm brenda nj dite... Tymtart e fabrikave dhe automobilat n SHBA pr do vit n atmosfer hedhin 23 milion ton t materieve t ndryshme t dmshme. N Franc vetm termoelektranat m 1960 hodhn n ajr 114 mij ton t gazit sulfurik dhe mbi 82 milion ton t hirit. M 1968 kta numra u dyfishuan edhe prkundr nj vargu masash mbrojtse. N do qytet n Ruhr brenda vitit bien rreth 27 ton t pluhurit industrial. N SHBA-t n qytetet mbi t cilat formohen ret nga mjegulla dhe tymi - smogu, vdekshmria nga kanceri i mushkrive pr 20 vjett e fundit sht rritur 50 her. N Angli dhe n Zvicr pr 50 vjett e fundit - 40 her.
    Me rastin e nj hulumtimi n Tokio, n udhkryqin e madh t komunikacionit Janaga, n gjakun e 40 prej 49 kalimtarve t kontrolluar u gjet 2 deri 7 her m tepr plumb nga normalja. Burimi kryesor: gazrat e automjeteve. Q kur u zbulua, automobili mbyti m shum njerz nga t gjitha viktimat e luftave t ktij shekulli (kt t dhn e deklaroi eksperti amerikan pr autostrada Norbert Timan n Konferencn Ndrkombtare pr Sigurim n Rrug, Paris, 1976), etj., etj. Si t shptojm nga ky progres?

    Brenda civilizimit, pa dal nga ai, nuk shihen kurrfar forcash q do tu kundrvihen t gjitha ktyre dukurive. Pr m tepr, n shkalln e vlerave q civilizimi njeh, nuk gjendet asnj argument pr tu theksuar kundr vrshimit t shundit, pornografis, alkoolit. Kjo sht po ajo ndjenj e pafuqis dhe e rezignimit q ndihet n qndrimin e kriminologve amerikan para ardhjes s batics s kriminalitetit. N t vrtet, kjo sht pafuqia e shkencs kundr ligsive, t cilat prve dimensionit shoqror kan edhe at moral. Mohimi i civilizimit ssht i mundshm nga vet ai, por nga jasht, pra nga kultura. Edukata religjioze-etike dhe familja paraqesin sheshazi shtegdalje. Mirpo, as shkenca smund t strehohet te religjioni, as civilizimi t kthehet te familja klasike. Nga aspekti i civilizimit, rrethi sht mbyllur.



    Shenime

    51) Ska dyshim se televizioni edhe ktu dha kontributin e vet dshprues. Duke informuar opinionin britanik pr rezultatet e studimit gjashtvjear n temn se a e nxit dhunn n jet dhuna n televizion (hulumtimi qe mbaruar m 1977), William Belson deklaroi se prgjigjja sht patjetr afirmative. Dikush llogariti se fmija mesatar amerikan, para se t kryej shkolln e mesme, sheh n televizion 18.000 vrasje.

    52) Dhjet vjet m von komisioni i veant pr shndetsi mentale, formuar me vendimin e kryetarit t SHBA, n raportin e vet (shtator, 1977) do t prfundoj se problemet e ktij lloji tek amerikant jan m keq se mendohej m par dhe m s paku 1/4 e banorve vuan nga pasojat e trandjeve serioze emocionale. Kurse nga studimi q prgatiti Instituti Kombtar pr Shndetsi Mentale (1977) del se vetm gjat vitit 1976 mbi 31,9 milion amerikan i qen nnshtruar mjekimit nga rregullimet mentale t ktij a t atij lloji; se 8 nga 54 milion fmij amerikan kan nevoj pr ndihm pr shkak t rregullimeve psikologjike; se s paku 10 milion njerz kan probleme lidhur me alkoolizmin dhe se numri i narkomanve q shfrytzojn heroin tejkalon shifrn 500.000.


    53)Ti bre q kta dhe paraardhsit e tyre t knaqen ndaj harruan t T kujtojn... (Kurani, 25/18).

  18. #18
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Pesimizmi i teatrit


    Veanrisht sht simptomatike kur nga regjionet e pasura dhe t zhvilluara t bots arrin filozofia ogurzez (Ibzen, Heidegger, Majler, Pinter, Backett, Markuze, ONeil, Bergman, A. Camus, Antonioni, etj.). Di m tepr optimizm ende gjendet te shkenctart, t cilt kryesisht merren me pamjen e jashtme t gjrave. Mendimtart dhe artistt jan t shqetsuar. Sidomos kta t fundit.
    Marr siprfaqsisht, duket sikur pesimizmi fillon kur shkrim-leximi i prfshin t gjith, kur bhet sigurimi social dhe kur arrihen 1.000 dollar t ardhura nacionale pr banor. Filozofia skandinave e fundit t shekullit XIX dhe e fillimit t shekullit XX ka nj pesimizm t theksuar. Sipas saj fati njerzor sht tragjik patjetr, kurse terri dhe hii jan rezultatet finale t prpjekjeve njerzore pr tu gjetur shtegu. Kjo filozofi mbiu q n fillim t ktij shekulli aty ku skishte m analfabet dhe prderisa pjesa jugore e Evrops ende knaqej me injorancn e bekuar (m 1906 Bullgaria dhe Serbia kishin 70% analfabet, Italia 48%, Spanja 63%, Hungaria 43%, Austria 39% etj.). Jemi para sprovs t pyesim se a mos ndrmjet sigurimit social suedez, tani m t prsosurit n bot, dhe ndjenjs s dshprimit e t prhumbjes ka ndonj lidhje. A thua ndjenja e siguris materiale lind ndjenjn e prhumbjes shpirtrore?

    Prkundr dinamiks s jashtme iluzore, n t vrtet dinamiks s jets shoqrore e politike, civilizimi karakterizohet me ritmin e ngadalsuar t brendshm t jetess. Dramat e absurdit jan pamje besnike t jets s njerzve n shoqrit m t zhvilluara bashkkohore. Konfori sht dukja e jashtme e jets n civilizim, kurse absurdi dukja e brendshme, me dialektikn - sa m tepr konfor e kamje, aq m shum ndjenj absurdi i dezorientimi. Anasjelltas, shoqrit primitive mund t jen t varfra e t tronditura nga dallimet e mdha sociale, mirpo t gjitha dshmit q kemi pr to flasin pr ndjenjat e forta e t qarta me t cilat sht ngjyrosur jeta e tyre. Veanrisht folklori, literatura e shoqris primitive, na paraqet forcn e jashtzakonshme t jets dhe plotsin e ndjenjave t njeriut primitiv. Ndjenjn e prhumbjes e t absurdit nuk e njeh kjo shoqri e varfr.(54)

    Bota e civilizuar vetm n skenn e teatrit zbulon tragjedin e vet njerzore. Optimizm ka ende n komedit e lira e n melodramat filmike t demoduara. Pjest serioze i prshkon pesimizmi. Teatri nga civilizimi vazhdimisht heq oreolin e prsosmris, t cilin shkenca rishtas e vndon. Shkenca gjithnj brutalisht i imponon t dhnat e veta pr bollkun e prodhimeve, me indeksat e produktivitetit masiv, t energjis e t fuqis njerzore, t varfris intelektuale e morale, t dhuns, t besialitetit e t absurdit. N nj bot t begat, midis tr pasuris e fuqis, teatri thuaja pa prjashtim zbulon njeriun agresiv, t rrmbyer nga veset, t pafuqishm.
    Poett jan antenat e ndieshme t njerzimit. Duke gjykuar sipas drojs dhe dyshimeve t tyre, bota nuk ecn drejt humanizmit, por drejt dehumanizimit e tjetrsimit t hapur.

    M 1971 bri vetvrasje Josunarij Kavabata, shkrimtari japonez, fitues i mimit Nobl pr letrsi (1968) dhe njri nga personalitetet m t shquara t letrsis s sotme botrore. Para tij, m 1969 njsoi i dha fund jets romancieri tjetr i madh japonez Jukij Mishima. Prej vitit 1895 trembdhjet shkrimtart japonez prfunduan jetn me vetvrasje. Ndr ta sht edhe autori i famshm i Rashomonit Rjunosuku Agutagava (u vra m 1927). Kjo tragjedi n vazhdime e kulturs japoneze q zgjat 70 vjet koincidon deprtimin e civilizimit perndimor dhe t botkuptimeve materialiste n kulturn tradicionale t Japonis. fardo q t jet, civilizimi pr shkrimtart e tragjedive dhe pr poett do t ket prher fytyr jonjerzore dhe do ta krcnoj humanitetin. Nj vit para vdekjes Kavabata shkroi: Njerzit nga njri-tjetri jan ndar me mur betoni, q pengon do rrjedh t dashuris. Natyra gulitet n emr t zhvillimit: N romanin Toka e bors (1937) n qendr t meditimeve t veta Kavabata v temn e vetmis dhe t tjetrsimit t njeriut n botn bashkkohore.

    T gjith prfaqsuesit e mdhenj t kulturs njsoj e shohin kt mossukses dhe dshtim t njeriut n civilizim. Andr Malraux pyet se far ishte rezultati prfundimtar i shpress dhe i optimizmit t shekullit XIX, ndaj prgjigjet: Kjo sht Evropa e shkretuar dhe e gjakosur, q ssht m e shkretuar dhe m e gjakosur se shemblltyra e njeriut t ciln shpresonte se do ta krijoj (n konferencn e UNESCO-s, 1946). Pamja e njjt iu fanit edhe Paul Valrys menjher pas Lufts s Par Botrore. M 1919 ai shkruan: Ekziston iluzioni i humbur i nj kulture evropiane dhe argumenti i pafuqis s njohjes t shptoj fardo qoft, ekziston shkenca e goditur pr vdekje n ambiciet e saja morale dhe sikur e shndrruar nga egrsia e aplikimeve t veta; ekziston idealizmi q ngadhnjeu rnd, i thrrmuar deri n fund, prgjegjs pr ndrrat e veta; realizmi i zhgnjyer, i mundur, i br pluhur nga barra e krimeve dhe e gabimeve; babzia dhe vetmohimi njsoj t prqeshur, besimet e prziera npr koh, kryqi kundr kryqit, gjysmhna kundr gjysmhns; ekzistojn edhe skeptikt edhe vet t befasuar n vorbulln e ngjarjeve aq t rrufeshme, aq t ashpra, aq tronditse, q luajn me mendimet tona si macja me miun; skeptikt humbasin dyshimet e veta, rishtas i gjejn, prsri i humbasin, dhe nuk e din se m shum shrbehen me kthesat e shpirtit t vet:


    Nihilizmi dhe filozofia e absurdit jan frytet e pjess m t pasur e m t civilizuar t bots. Kjo filozofi flet pr paperspektivn e bots, pr individin e shtresuar e t integruar psikikisht, pr botn e heshtjes shurdhmemece, etj. Ssht kjo kurrsesi filozofi helmuese, si e quajn disa. N t vrtet, ajo sht shum e thell dhe edukuese. Ajo sht shprehje e rezistencs s njeriut, e kundrshtimit t njeriut ndaj nj bote q zhvillohet dhe rritet prkundr prfytyrimeve rreth saj. Ky sht rebelimi i njeriut kundr bots njdimensionale t civilizimit (A. Camus: Njeriu i revoltuar dhe H. Markuze: Njeriu i nj dimensioni). Nga ky aspekt disa nihilizmin modern e morn si nj form t religjionit dhe, si do t shohim, jo pa arsye. T dyt paraqesin mohimin e materializmit dhe me nocion t njjt e qortojn kt bot. T dyt kan t prbashkt at ankth t strlasht, at shikim prtej varrit, at krkim dshprues t daljes nga nj bot tek njeriu e ndien veten t huaj (A. Camus: I huaji). Dallojn n faktin se nihilizmi nuk e gjen at dalje, ndrkaq religjioni konsideron se e ka gjetur.

    Mossuksesi i civilizimit q me shkencn e vet, fuqin dhe pasurin t zgjidh shtjen e lumturis njerzore, kur t kuptohet njher e t pranohet, do t bj prshtypje t madhe psikologjike te njerzimi. Ky do t jet fillimi i zgjimit dhe i rishqyrtimit t disa botkuptimeve tona elementare e t pranuara nga t gjith. Ndr paragjykimet e para q do t goditen do t jet paragjykimi i shkencs pr njeriun. Sepse, n qoft se shkenca nuk e zgjidh shtjen e lumturis njerzore, atbot vizioni religjioz pr origjinn e njeriut sht i vrtet, kurse ai shkencor i gnjeshtrt. Mundsi t tret ska.


    Shenime

    54) Anketa e Galupit Mendimi i tr njerzimit m 1976 tregoi se, pr ndryshim nga skepsa e banorve t vendeve t zhvilluara, popujt e varfr t Ameriks s Jugut dhe Afriks shikojn me optimizm ardhmrin.

  19. #19
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    Nihilizmi


    Ti kthehemi edhe nj her tems pr pikprerjet ndrmjet nihilizmit dhe religjionit. sht fjala pr faktin q nihilizmin bashkkohor e shfaq si form t religjionit n civilizim.

    Nihilizmi ssht mohim i Zotit, porse protest prse nuk ka Zot ose - si te Backetti - protest prse ska njeri, prse njeriu ssht i mundshm, prse ssht i realizueshm n kushtet e ekzistencs. Ndrkaq ky qndrim implikon, jo prfytyrimin shkencor, porse religjioz t njeriut dhe t bots. Si e kupton shkenca, njeriu sht i mundshm dhe i realizueshm. Mirpo do gj prfundimtare sht jonjerzore. Fjalia e njohur e Sartreit se njeriu sht synim i kot sht religjioze edhe pr nga kumbimi edhe pr nga kuptimi. Sepse n materializm nuk ka as synime, as kotsi, nuk ka kotsi meq ska synime. Duke e flakur qllimin si nj kuptim m t lart t fjals, materializmi u lirua nga rreziku i absurdit dhe i kotsis. Bota dhe njeriu n t kan cak praktik, kan funksion, qoft ky edhe zoologjik. Pohimi se njeriu sht pasion i kot prfshin vetdijn se njeriu dhe bota sjan t nj rrafshi. Me nj qndrim t ktill t njjt radikal ndaj bots ka filluar do religjion. Kotsia e Sartreit ose absurdi i Camus supozojn krkimin e qllimit e t kuptimit, krkim q - pr ndryshim nga religjioni - prfundon me mossukses. Ky krkim sht religjioz, sepse sht flakje e qllimit toksor t jets njerzore, flakje e funksionit. do krkim i Zotit sht religjion. Por do krkim ssht edhe zbulim. Nihilizmi sht zhgnjim, jo pr shkak t bots e t rendit, por sepse n gjithsi nuk ka Zot. sht do gj e kot dhe absurde, nse njeriu vdes prgjithmon (krahaso: Kurani, 23/115). Filozofia e absurdit tekstualisht nuk flet pr religjionin, por e thot qart bindjen se njeriu dhe bota nuk u bn mbi kritere t njjta. Ajo shpreh at lloj ankthi, q ndr t gjitha etapat, prjashto konkludimin prfundimtar, sht religjioz. Edhe pr nihilizmin, edhe pr religjionin njeriu sht i huaj n kt bot, pr nihilistt i huaj q ka mbaruar pa shpres, pr religjionin me shpresn e shptimit (shptimi i fjalorit t religjionit).


    Mendimet e A. Camus mund t kuptohen vetm si mendime t besimtarit t zhgnjyer: N nj bot n t ciln zhduket sakaq iluzioni dhe dritat, njeriu ndjehet si i huaj. Ky sht dbim pa dalje, duke qen se aty nuk ruhen kujtimet e vatrs s humbur, as shpresat se m n fund do t arrihet n ndonj tok t premtuar. Ose: Sikur t isha dru n mes drunjsh... kjo jet do t kishte kuptim, ose, m mir, kjo shtje nuk do t shtrohej, meq un do t prbja pjesn e ksaj bote. Do t isha kjo bot, t cils tani i kundrvihem me tr vetdijn time... do gj sht e lejuar meq Zoti nuk ekziston dhe meq njeriu vdes. Etj. Ky konstatim i fundit ska t bj fare me ateizmin sipr-faqsor dhe t bindur t mendimtarve racionalist. Prkundrazi, ai m shum sht nm e heshtur e nj shpirti t lodhur duke krkuar Zotin, pa mundur ta gjej. Ky sht ateizm nga dshprimi.

    Pr shtjen e liris morale ekzistencializmi ka t njjtin qndrim sikur religjioni. Shkrimtarja frnge Simone de Bouvoire shkruan: N fillim njeriu ssht asgj, e ka n dor t bhet i mir ose i keq, sipas asaj se a e pranon lirin apo e refuzon... Qllimet e veta liria i parashtron n mnyr absolute dhe ska asnj forc t jashtme, qoft kjo dhe vdekja, q t jet n gjendje t shkatrroj at q ajo ka themeluar... Nse loja e panisur ssht e humbur, as e fituar, sht e nevojshme t luftohet e t rrezikohet ast pr ast (Lexistentialisme et la Sagesse des Nations). Madje edhe dualiteti sartreian i qenies (tre en soi dhe tre pour soi - qenie m vete dhe qenie pr vete) sht qartas mohim i materializmit.(55) Vetm emrtimet jan t reja, esenca sht e vjetr dhe mund t identifikohet leht.

    Hipikt n nj far kuptimi jan vazhdim i ekzistencializmit, shprehja e tij praktike, aplikimi i tij. Protesta e hipikve kundr progresit - pa marr parasysh formn ekstreme dhe absurde q mori - sht merita m e madhe e ksaj lvizjeje, e cila e bn fenomen autentik t kohs son. Ndrkaq mohimi i progresit mund ti ket rrnjt vetm n nj filozofi e cila, s paku n premisat e veta themelore, sht religjioze.
    Kur kritikohet civilizimi, nuk krkohet q t flaket. Edhe sikur t donim, civilizimi nuk mund t flaket. Ajo q duhet br dhe q mund t bhet sht t rrnohet miti pr t. Rrnimi i ktij miti sht kusht pr humanizimin e mtejm t bots dhe detyra m e madhe e kulturs.


    SHenime

    55) Ose pranimi i tij i vetdijes: Tr ajo q ndodh n vetdije smund t shpjegohet me asgj jasht saj, por vetm brenda vet vetdijes (J. P. Sartre: Esquisse dune Theorie des emotions). Dhe t thuhet pr Huis Clos, pr kt dram q na mson se do gj q ekziston njmend, ekziston vetm si raport ndrmjet njeriut e njeriut. Vetm emrtimet jan t reja, esenca sht e vjetr dhe mund t identifikohet leht.

  20. #20
    i/e larguar Maska e forum126
    Antarsuar
    05-10-2003
    Vendndodhja
    USA
    Postime
    1,198
    3. Fenomeni i artit


    �� Arti dhe shkenca
    �� Arti dhe religjioni
    �� Arti dhe ateizmi (arti n BRSS)
    �� Bota konkrete e artit (qasje artistike dhe sociologjike)
    �� Personazhi dhe personaliteti (drama e personazhit njerzor)
    �� Artisti dhe vepra e tij
    �� Stili dhe funksioni
    �� Arti dhe kritika (mossuksesi i kritiks)

Faqja 0 prej 4 FillimFillim 12 ... FunditFundit

Tema t Ngjashme

  1. Skandali i ambasadorit shqiptar n SHBA, Fatos Tarifa
    Nga Pride n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 53
    Postimi i Fundit: 30-11-2007, 18:18
  2. Kerkese muslimaneve
    Nga Bleti002 n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 11
    Postimi i Fundit: 21-07-2006, 03:33
  3. Evropa dhe Islami: Perspektiva dhe e ardhmja
    Nga ~Geri~ n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 07-08-2005, 13:37
  4. Prgjigje: 10
    Postimi i Fundit: 16-11-2002, 19:28
  5. Zgjidhja e krizes shqiptare
    Nga Albo n forumin Problematika shqiptare
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 25-04-2002, 06:34

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •