Panorama

mjeku i oborrit

biografia

Pr her t par historia e doktorit t oborrit mbretror


Spiro Prifti, mjeku q shroi me qindra pacient dhe nuk shptoi dot vetveten

Dhe vdiq ndrsa eksperimentonte kurn e diabetit n trupin e tij


Alber Hitoaliaj

Ndrkoh q studenti shqiptar diplomohej me Medaljen e Art pr Mjeksi nga vet mbreti i Italis, Viktor Emanueli III, refuzonte ofertn pr tu punsuar n klinikat me emr t vendit fqinj, duke zgjedhur ushtrimin e profesionit n vendlindjen e tij.

Spiro Prifti, mjeku i ri, do ta niste s pari punn me themelimin e kurseve t para pr infermier dhe pasi t do t krijonte prvojn e nevojshme n kt fush, do t przgjidhej pr t shrbyer si mjek n oborrin mbretror. Ndrkaq, do t ishte ndr t part n grupin e bluzave t bardha t vendit ton q do t themelonin Spitalin Ushtarak, madje do t kryente pr pak koh edhe detyrn e drejtuesit kryesor t tij. N vijim, mjeku i diplomuar n Napoli do t bhej profesori i brezit t mvonshm t disa prej personaliteteve t mjeksis shqiptare.
M shum se kaq, mjeku nga Kavaja do t bhej i njohur n opinionin shqiptar pr kontributin e jashtzakonshm n kurimin e smundjeve t malaries, fruthit, kolls s mir dhe nj sr smundjesh infektive, q gjat asaj periudhe ishin br masive e t rrezikshme...
Do t rridhte kshtu biografia e Spiro Priftit, mjekut q do ti fitonte njra pas tjetrs betejat pr shrimin e qindra pacienteve dhe n fund do t fikej si qiriri, duke eksperimentuar n trupin e vet kurn e re t smundjes s diabetit, pr t ciln studioi pr vite me radh.
Zanafilla e rrugtimit pr tu shrbyer njerzve
Duke risjell kujtimet nga jeta e mjekut t diplomuar nga mbreti i Italis me medaljen e art, Stefan Prifti, njri nga niprit e tij ka dshir t bj nj parantez t shkurtr q ka t bj me kontekstin n t cilin u sistemua n Kavaj familja e Spiro Priftit. Shkas pr kt, rrfen ai, ishte dshira e t atit Anastasit, i cili, pasi mbaroi studimet e larta n Selanik, vendosi t jepte kontributin e tij pr Shqiprin dhe bashkkombsit e tij shqiptar. Dhe u nis pr ktu, me synimin e vetm, shrbimin fetar ndaj vllezrve t tij t nj gjaku. U vendos n Kavaj, duke u br prifti i par n kishn m t madhe t saj, t sapondrtuar n qendr t qytetit, ku shum shpejt do t bhej i njohur pr gjith banort e qytetit pr shpirtin e bamirsis dhe frymn vllazrore n marrdhnie me ta. Dshirn pr tu shrbyer njerzve e trashgoi me nj kujdes t veant edhe te fmijt, t cilt i edukoi me ndjenjn e humanizmit dhe t dashuris pr njerzit. Ndr ta spikati m shum Spiroja, q me rezultatet e larta n shkoll dhe interesin q shfaqte ndaj arsimimit, u b nj nga emrat m t njohur jo vetm n rrethin e t rinjve t Kavajs, por edhe prtej saj...
Nj shans pr shkollim n Itali, nj mundsi pr t shklqyer mes t tjerve
Msimi i gjuhve t huaja q kur ishte i vogl dhe prfundimi me medalje i shkolls s mesme, i jepnin Spiros mundsin dhe shansin pr t zgjedhur degn e preferuar n studimet universitare. Nga kujtimet e t nipit, Stefan Priftit, vihet n dukje se krert e Bashkis s Kavajs, q e kishin ndjekur me vmendje ecurin e djalit t Anastasit, vendosn ti ofrojn nj t drejt studimi jasht shtetit, n fushn e mjeksis, ku pjesa kryesore e burss do t shlyhej nga financa bashkiake. N kto kushte e gjeti Spiron ftesa pr t vazhduar studimet n Itali. Vllai i tij i madh, Theodhori, do t kujtonte vite m pas momentet kur Spiroja u nis pr studime, kur Anastasi, i ati, e prcolli pr n Itali, me merakun dhe kshilln e vetme q t bhej mjek i talentuar e tu shrbente njerzve n profesionin aq fisnik e t nderuar. Dhe premtimi q do ti jepte ato aste t atit do ta ndiqte prapa gjat gjith periudhs s studimeve, madje studenti nga Kavaja do t kalonte prtej ktij objektivi. Ksisoj, fillimi i studimeve pr mjeksi, kimi-farmaceutik n Napoli t Italis shnoi pr studentin nga Kavaja nj sfid q duhej ta kaprcente n mnyr t padiskutueshme. Asokohe, n vendin fqinj studionin me dhjetra shqiptar t tjer. Spiroja, gjat viteve t studimit n Itali tregoi se ishte i nj kategorie njerzish q ishin t prer pr t qen m t mirt. Megjithat, t riut nga Shqipria i kishte mbetur dika e parealizuar, dika q nuk kishte t bnte me rezultatet e shklqyera t studimeve. Ishte pikrisht nj premtim q ai kishte br para nisjes n Itali, i cili e shtynte pr t arritur rezultatet maksimale dhe pr tu kthyer pr t shrbyer me devotshmri n vendin e tij, n shrbim t njerzve. Kt dshir ai e kishte transformuar n premtim n momentin e nisjes dhe si t till, ai do ta kujtonte n tr vitet e shkolls. Ai i prfundoi studimet dhe rezultatet e tij nuk kaluan pa u vn re. Spiroja nuk ishte nj i ri q kishte mbaruar me rezultate t mira n Universitetin e Napolit, dega e Mjeksis, por studenti m i mir q kishte arritur rezultatet m t larta gjat gjith viteve t fakultetit. Mes studentve t huaj n Itali, Spiro Prifti kishte marr vlersimet m pozitive. Emri i tij u b nj nga emrat e personazheve t bujshme n shtypin e kohs n Itali, pr rezultatet e shklqyera q arriti n t gjitha lndt, nnvizon nj nga studiuesit m n z t mjeksis shqiptare, profesor Flamur Tartari, i cili kujton, se edhe pse i ofruan vende n klinikat m t njohura t Italis, ai nuk pranoi, vetm pr t prmbushur premtimin e dhn, pr tu shrbyer vllezrve t nj gjaku. Do t futej kshtu n zhurmn mediatike t kohs Spiro Papanastasi nga Kavaja dhe mjeksia shqiptare, q ather i numronte me gishtat e njrs dor mjekt e vet, si nj rast i rrall, por edhe si nj moment pa precedent q bri jehon n listn e kontribuuesve.
Spiro Prifti u kthye n atdhe me shum ndrra e prkushtim, pr tu ofruar njerzve shrbimin e domosdoshm n emr t jets. U kthye n nxitim e sipr, madje pa marr as dokumentacionin zyrtar q ka t bj me burokracit e rastit. Nuk priti bile t marr pjes as n ceremonin, ku vet Viktor Emanueli III do ti jepte medaljen e art...
Shprfillje ballkanike, korrektsi perndimore.
Medalja e Arit vjen n nj pako t uditshme
Ndrkoh q do t krkohej nga shum klinika evropiane, Spiro do t zgjidhte Shqiprin e varfr pr ti shrbyer. Fillimisht nisi pun n qendrn mjeksore, q at periudh mendohej t bhej Spitali Ushtarak. Megjithse mendonte se kishte mbaruar studimet dhe njkohsisht edhe detyrimet ndaj institucioneve italiane, kta t fundit nuk mendonin si ai. Spiroja kishte mbaruar me rezultate t shklqyera dhe kishte marr diplomn, dokument i cili i ishte dukur plotsisht i mjaftueshm pr t ushtruar profesionin. Pr t kjo kishte mjaftuar q t kthehej m shpejtsi n Shqipri e t vinte n prdorim at njohuri e eksperienc q kishte akumuluar n vite. Ndrkaq, prfundimet shum t mira me t cilat Spiro Prifti kishte prmbushur studimet universitare, kishin trhequr vmendjen e krejt autoriteteve t fakultetit, por edhe t institucioneve t larta shtetrore, q i monin me preokupim t veant ata q shklqenin ndr t tjer. Ai ishte shpallur studenti m i mir nga t gjith studentt e huajt q kualifikoheshin n Itali, dhe si i till kishte merituar Medaljen e Art, medalje t ciln, sipas protokollit zyrtar, e jepte mbreti i Italis, Viktor Emanueli III. Kjo pr mjekun shqiptar t diplomuar rishtaz, ashtu sikundr edhe pr t tjert, do t thoshte shum. Po Spiro Prifti mendonte se koha nuk priste dhe nxitoi t kthehej n atdhe, pr tiu prveshur profesionit q e donte shum. Gjithsesi, modestia dhe shprfillja nuk do t mjaftonin q ai t ngelej pa e marr at q i takonte. Madje ndodhia nuk kish si t mbetej n periferin e opinionit t kohs...
Ishte viti 1930, kur n postn e Kavajs do t vinte nj pako disi e uditshme nga forma. Familjart e ruajn edhe sot at. Ishte nj pako n formn e tubit, prej kartoni t verdh, e cila mbante mbi vete disa pulla e vula t posts italiane. Me t ishte mbshtjell medalja q i akordohej Spiros nga vet Viktor Emanueli III. N emr t mbretit t Italis, Spiro Prifti nderohej me titullin me vler akademike Doktor n Kimi-Farmaceutik, titull jo pr ushtrim profesioni, por pr nderim dhe evidentim vlerash. Ishte hera e par q nj titull akademik si ky vinte me post, n nj paket ku sipr shkruhej rndom emri i marrsit, Spiro Papanastasi - Kavaj. Por, mjeku i celebruar me titullin akademik nga vet mbreti i Italis nuk do ti kushtonte shum koh ktij evenimenti, gjithsesi jo t parndsishm, po do ti prvishej puns pr ti shtuar atij t tjera suksese jo vetm n fushn e studimeve profesionale, por sidomos n humanizmin e pakursyer n shrbim t jets s njerzve. Ndrkoh do ti vijonte studimet pasuniversitare t mtejshme n Arabi. N arritjet e spikatura q do t shnonte m tej n studimet n fushn e mjeksis dhe t farmaceutiks, do ti jepte dor sidomos zotrimi i gjuhve t huaja anglisht, frngjisht, italisht, greqisht dhe arabisht.
Fatit nuk i mungon kurr ironia. Mjeku q nuk shroi dot pacientin e fundit, vetveten.
N dokumentet q ruajn familjart, por edhe studiuesit e mjeksis, dshmohet se Spiro, prve ushtrimit t profesionit t mjekut, hapi edhe kurse pr farmaceutik, t cilat i shtriu edhe prtej Shqipris, n Follorin e Selanik t Greqis. Esht kjo arsyeja q ai njihet edhe si krijuesi i par i shrbimit farmaceutik n vendin ton, por edhe i zgjerimit t rrjetit t farmacive n Greqi. Edhe sot e ksaj dite n Greqi ekzistojn disa farmaci q mbajn mbishkrimin Danis, emrin e nj t afrmit t Spiros, me t cilin hapi asokohe disa t tilla.
N ato vite, Spiroja do t punonte n oborrin mbretror dhe n shkolln mbretrore do t jepte leksione si profesor mjeksie. Gjithashtu, ai n ato vite do t njihej jo vetm si mjek i zoti e i palodhur, por edhe si nj njeri i thjesht e q gjente gjithmon koh pr ti kushtuar edhe brezit t ri. Jo vetm n Tiran, por edhe n Durrs e Kavaj ai do t shkonte vazhdimisht n shkollat e mesme dhe do t zhvillonte biseda e or msimi me nxnsit.
Mjeksia ishte pasioni i jets pr Spiron dhe si e till, e shtynte t krkonte gjithnj rezultate t reja e q t gjente zgjidhje kur ato mungonin. Ai, duke pasur nj pasion t till, i kushtonte shum koh krkimeve n fushn e mjeksis popullore, kryesisht t bimve mjeksore. N t gjitha vizitat q ai kreu n Greqi nuk prdori asnjher makinn q i kishte dhuruar oborri. N Kor, pas udhtimit me makin nga Tirana, ai merrte kalin e tij dhe me t udhtonte derisa arrinte n Selanik te t afrmit. Kto nuk ishin udhtime pr t kaluar kohn, apo pr t par bukurit natyrore. Spiroja kishte koh q punonte n grumbullimin e bimve mjeksore dhe studionte efektet e tyre, duke u bazuar edhe te prvoja popullore. Rezultati i ktyre krkimeve solli edhe publikimin e librit Kshilla mjeksore popullore t bimsis. Megjithat, dorshkrimi, i cili kishte volumin kryesor t puns dhe q prmbante vzhgimet e Spiros ndaj pacientve, smundjeve, bimve dhe ilaeve, nuk u botua kurr. Ai ishte nj regjistr i madh, i mbushur me shkrim dore dhe titullohej Bota e mikrobeve. Ne e kemi pasur n shtpi pr shum koh. Mbaj mend se ia dham nj mikut t xhaxhait pr ta lexuar, por ky i fundit vdiq, ndrsa fmijt nuk dinin t jepnin nj prgjigje n lidhje me librin. Pra, e tr ajo pun q ai kishte br n vite humbi, - thot Stefan Prifti, djali i Theodhorit, vllait t Spiros. N ditt e fundit t jets, Spiroja, n pamundsi pr ta botuar ua la familjarve q t merreshin me botimin e tij. Ka nevoj pr disa korrigjime, pasi e kam shkruar me dor dhe nuk kam br korrigjimet e fundit, - u tha ai vllezrve dhe babait ato dit kur e kishte marr vesh se nuk mund t bnte m asgj pr t shptuar jetn e tij.
Spiroja, pas vitesh n shrbim t mjeksis e t njerzve, arriti q t lehtsonte nga vuajtjet e t shronte mjaft njerz, por fatkeqsisht nuk arriti ti vinte n ndihm vetes. Ai u prek nga smundja e diabetit dhe kjo smundje u b shtysa q ai t fillonte nj pun studimore n arritjen e krijimit t nj ilai, i cili do ta zhdukte prfundimisht kt smundje dhe ta shronte pacientin nj her e mir. Krkimet e tij u finalizuan n provn e nj ilai te vetvetja. Ishte viti 1939 dhe Spiroja kishte br provn e ilait te vetja, pr t cilin mendonte se do jepte rezultat kundr diabetit. Fatkeqsisht, rezultatet filluan t keqsojn gjendjen e tij dhe po at vit ai vdiq. Ai luftoi pr t mundur nj smundje, pr t ciln edhe sot, pas m shum 60 vitesh nga vdekja e tij nuk sht gjetur kura prfundimtare. N varrimin e tij do t merrnin pjes q nga njerzit e thjesht, q e donin dhe e respektonin doktor Spiron, e deri te mbreti Zog. Ishte nderimi i fundit pr nj njeri q diti t mbaj nj premtim, at t shrbimit ndaj njerzve.




Kush sht Spiro Prifti

Spiro Prifti (ose Papanastasi) lindi n Kavaj n vitin 1893. Babai i tij, Anastasi, ishte prifti i par i kishs kryesore t Kavajs. Papa Anastasi, si i thrrisnin, vinte n kt detyr pas shkollimit n Selanik, ku kreu t gjitha kualifikimet pr teologji dhe shrbeu me urtsi e dinjitet pr vite t tra. Gjat ksaj kohe nuk i shkputi pr asnj ast lidhjet me bashkkombsit e tij, arvanitasit, q jetonin n vise t ndryshme t Greqis. M shum se kujtimet e rinis q kaloi me ta gjat shkollimit, n kto lidhje shpirtrore kishte vendin e veant motivi i atdhedashuris, q ngrohte zemrat e shqiptarve q lngonin n dhe t huaj. Me kt frym edukoi edhe fmijt q i lindi dhe i rriti n Kavaj.
Me krkesn dhe prkujdesjen e vazhdueshme t prindrve, Spiro mbaroi me rezultate t shklqyera shkolln e mesme n vendlindje. Ishte kmbngulja e t atit q ai t aplikonte pr t vazhduar studimet e larta jasht shtetit, n nj nga degt q u vinte n shrbim drejtprdrejt halleve t shumta t njerzve. Krkesa e Spiros, e mbshtetur n rezultatet e larta n msime, gjeti dashamirsin e autoriteteve zyrtare dhe fal kontributit t tyre, ai shkoi me studime n Universitetin mjeksor t Napolit. Aty srish shklqeu, madje i mbylli studimet duke merituar medaljen e art, t ciln e nnshkroi vet mbreti i Italis, Viktor Emanueli III. Prej ktej, pasi refuzoi ofertn e klinikave prestigjioze t Italis, u kthye dhe e ushtroi profesionin n vendlindje, ku u b menjher i njohur dhe i dashur pr njerzit. N kronikat e kohs sht evidentuar kontributi i veant i tij, sidomos pr shrimin e smundjeve infektive, aq shum t prhapura gjat asaj periudhe.
Pr emrin dhe jehonn e mir q bri gjat ushtrimit t profesionit n shrbim t njerzve, u przgjodh si mjeku i par i oborrit mbretror dhe nj nga themeluesit e Spitalit Ushtarak t Shqipris. N enciklopedin e mjeksis shqiptare njihet ndryshe si nj nga pioniert e saj, cilsim ky i br nga vet ish-mbreti i shqiptarve, Ahmet Zogu.




Ahmet Zogu: Nderim e mirnjohje pionierit t mjeksis shqiptare

Ishte fillimi i vitit 1939 kur pushoi s rrahuri zemra e mjekut, Spiro Prifti. Bashkkohsit nga Kavaja e kujtojn ceremonin mortore pr pjesmarrjen e madhe t njerzve n t. Madje, n kt prcjellje lamtumire kishte ardhur edhe vet mbreti i shqiptarve, Ahmet Zogu, i shoqruar nga autoritetet m t larta zyrtare t shndetsis. Jo vetm kaq, por edhe do t fliste me ndjenj respekti pr mjekun e talentuar q e kishte njohur nga afr. Spiro Prifti ishte pionieri i mjeksis shqiptare dhe bri shum gjat ushtrimit t profesionit pr shndetin e qytetarve, pa kursyer asgj nga vetja. Ky vlersim i naltmadhris s Tij, si kujtojn bashkkohsit, t nesrmen zuri nj vend t rndsishm n shtypin e dits. N kujtimet e tyre nga kjo ceremoni, familjart dhe t afrmit e Spiros veojn vlersimet e mbretit Zog pr fisnikrin dhe kontributet e familjes Anastasi pr banort e Kavajs, por edhe pr t tjert. Me sa dukej ai e kishte njohur mir historin e tyre. N mnyr t veant pr t kishte qen mbreslnse lidhja e tyre prej vitesh me shqiptart q jetonin n Greqi. Duke folur pr t atin e Spiros, Ahmet Zogu do t prmendte prkushtimin e Anastasit n shrbimin ndaj njerzve n kishn e Shnkollit e at t Shnepremtes n Kavaj, ku ofroi do ast jo vetm predikimin korrekt, por edhe fjaln e ngroht dhe ndihmn e pakursyer ndaj tyre. Ndrkaq, vmendjes s mbretit nuk i kishte shptuar as gjesti fisnik i familjes s tij, q nj pjes t tokave te tyre ua dhuroi kosovarve t shprngulur me dhun nga trojet e tyre, q u vendosn gjat asaj periudhe n rrethin e Kavajs. Shrbimi ndaj tyre, sidomos pr Spiron q u qndroi pran duke i kuruar e mjekuar n ato aste kur ishin t traumatizuar nga dhuna sllave, u b nj detyrim i prditshm.