Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 2
  1. #1
    ALb@SouL NetWoK Maska e [A-SHKODRANI]
    Antarsuar
    12-08-2003
    Vendndodhja
    EUROPE
    Mosha
    47
    Postime
    245

    Arrow Artet e Bukura t Shqipris

    Artet e Bukura t Shqipris
    Gjurmt m t hershme
    Fillimet e artit figurativ n truallin e Shqipris jan t hershme. Gjurmt e para i prkasin periudhes se neolitit. Nprmjet zbulimeve t shumta arkeologjike, n zona t ndryshme t vendit, jan gjetur qindra e mijra qeramika, terrakota, zbukurime ne metal etj., q u prkisnin fiseve ilire, paraardhsve t drejtprdrejt t shqiptarve t sotem.
    Prodhimet m t hershme jan t thjeshta, pr prdorim praktik, por n to shfaqen edhe vlera artistike si n format zoomorfe t enve ashtu edhe n dekoracionin, gdhendjet dhe elemente t tjer. Nga shekulli i gjasht deri n shekullin e trete p.e.re n qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike; forma ndrtohet me siluet m elegant dhe pasurohet me element plastik. Shum en t ksaj periudhe, q ruhen sot n muzet e Shqipris, kan vlera t mirfillta artistike dalluese vendase, q nuk i ndeshim n artin e fqinjve t tjer po aq t lasht si helent, maqedont apo romakt.
    Nga ato en t lashta, t zbukuruara me dekoracione e fraktura plastike, nis rruga e skulpturs n truallin e Shqipris duke u br kshtu bashkudhtare me artin e popujve m t hershm t Europes. Tipare m t qarta u dukn sidomos me formimin e qyteteve ilire Bylis, Amantia, Foinikue, Butrot si dhe me ngulmimet helene: Durahu, Apolonia, Oriku.

    Arti Ilir
    N qytetet ilire mori zhvillim m t madh skulptura e rrumbullakt si dhe relievi q lidhej me ndrtimin e monumenteve. N fillim skulptura u zhvillua duke prvetsuar element t artit helen, sidomos nga tradita korintike dhe korkyrase.
    M von, nga shekulli VI p.e.r., krahas lidhjes me traditen helene, arti ilir fiton vecori te reja, t dallueshme, brenda kuadrit helenistik. Apolonia dhe Durrahu q u bn qendrat m t rndsishme t artit n ato vite, kishin mjeshtrit e shquar vendas q gdhendnin dhe skalisnin n nj stil me tipare t vecanta kundrejt krijimeve t importuara prej qytetrimit helen. N muzeun e sotm te Durresit jan ekspozuar disa skulptura t paprfunduara, t gjetura n at trev. Ato dshmojn pr gdhendjet q jan br n truallin shqiptar. Jan zbuluar gjithashtu edhe gjurm t punishteve t hershme t qeramiks n Apolloni dhe Durrah. Aty u prodhuan shum nga ent dhe vazot e bukura t stilit antik q ruhen n muzet tona. Figurat e pikturuara paraqesin skena t ndryshme mitologjike, pamje nga garat atletike, skena luftimesh etj. Prgjithsisht jan me figura t zeza mbi sfond t kuq (shek. VI-V p.e.r.) dhe me figura t kuqe mbi sfond t zi (shek. IV deri n periudhn helenistike). Pikturimi i figurave sht n lvizje, plot harmoni dhe plasticitet. N kt periudh krijohen edhe shum statuja t vogla prej bronzi si dhe terrakota, ku paraqiten edhe motive laike si dhe figura fmijsh, barinjsh etj.
    Figura me vler artistike ndeshim edhe n monedhat e shumta t ksaj periudhe q u realizuan n Apolloni, Durrah dhe Orik. Lulzimi i disa qyteteve ilire dhe i kolonive helene solli nj zhvillim t madh t artit q u pasua edhe me shumllojshmri formash e teknikash; q nga afresket e deri te mozaikt e bukur monokrom dhe polikrom. Por n shekullin e I r u ngadalsua gjith ai hov zhvillimi. Pushtimi romak q shkaktoi rnien ekonomike t qyteteve ilire, la gjurm t dukshme edhe n art. Ndonse Roma pushtuese u pushtua vet prej artit helen, prsri ndikoi n qytetet ilire me tipare t kulturs s saj provinciale romake. U duk m qart ndikimi n skulptur, ku prgjithsisht u ndoq realizmi tipik i kohs, por ndjehet gjithashtu fryma klasike q mbshtetet n traditn qindravjecare. Qendrat kryesore t krijimtaris artistike mbeten prsri Apollonia, Durrahu, Botroti etj.
    N vitet e pushtimit romak prej artit zyrtar shkputet arti i trevave fshatare, ku pasqyrohen motive nga jeta e prditshme. Me pranin e elementve t thjesht artistik, q dallojn nga krijimet e mparshme, si dhe me skalitjen e veshjeve dhe emrave ilire, krijimtaria e ktyre viteve mund t vlersohet edhe si nj qndres ndaj asimilimit prej pushtuesve m t fuqishm t kohs.

    Zhvillimi i Mozaikut
    N t njjtn periudh me artin e trevave fshatare, n truallin e Shqipris arriti zhvillimin m t madh edhe arti i mozaikut. M i hershmi sht gjetur n Durrs. I prket shekullit IV p.e.r. dhe sht i punuar me gur zalli shumngjyrsh. Ka vlera t rralla artistike q shquhen n gjith krijimtarin e ksaj gjinie. Quhet Bukuroshja e Durrsit dhe mund t cilsohet si bukuroshja e gjith mozaikve q jan zbuluar deri tani n truallin shqiptar, pr hijeshin e figurs dhe mjeshtrin e realizimit artistik. N shekullin e I r, sic prmendm, u arrit lulzimi i ktij arti dhe nga gurt e zallit u kalua n kubik t prer prej guri, qelqi, mermeri apo balte t pjekur. Mozaik t till jan zbuluar n Apolloni, Durrah dhe Butrint.
    Zhvillimi i mvonshm i mozaikve lidhet kryesisht me monumentet paleokristiane. Pas shekullit te V-t motivet e mozaikut ndryshojn nga modelet e pikturave t hershme, sic sht amazonamania n Apolloni, duke u zvndsuar me figura simetrike q qndrojn t shkputura n siprfaqe dhe q paraqesin figura kafshsh, shpendsh, pem frutore, lule e t tjer simbole t artit paleobizantin. Ruhen edhe sot n gjendje t mir disa krijime t tilla, sic jan Pagzimorja n Butrint, mozaikt e Linit dhe t Antigons. Nga grmimet e deritanishme, sht gjetur vetm nj mozaik paretial n Durrs, brenda Amfiteatrit t qytetit, q i prket shekullit VI-VII-t.

    Piktura Murore (Afresket)
    N periudhn e kalimit nga antikiteti i von n mesjetn e hershme, skulptura vjen duke u zbehur deri n mohim t plot nga estetika bizantine, ndrsa arti i pikturs gjeti shprehjen m t lart artistike. Zhvillim m t madh mori sidomos piktura murore brenda tempujve kristiane. Kishat u mbushn me afreske dhe ikona q u nnshtroheshin plotsisht kanoneve t rrepta t metropolit. Autort nuk i firmosnin veprat n at periudh, prandaj gjith ajo krijimtari mbetet ende anonime. Tani n Shqipri ruhen pak gjurm nga krijimtaria m e hershme, vetm disa fragmente. Fatkeqsisht nj pjes e tyre u dmtua gjat lufts kundr fes q u b n regjimin komunist (1967), duke zhdukur kshtu vepra me vlera t rralla pr kulturn dhe historin kombtare. N ato pak fragmente q ruhen ndihen ndikime t stileve perndimore (Kisha e Rubikut 1272), si dhe lindore (Vau i Dejs shek. XIV-t) t artit bizantin. Ikonat e shumta si dhe minaturat n kodik t Beratit dhe t Vlors (shek. XI-XIV-te) jan me vlera artistike dhe i prkasin periudhs s zhvillimit t artit bizantin n Shqipri.


    Piktura Pasbizantine
    Gjat shekullit XVI-t,ndonse ende nn pushtimin osman, u krijuan vepra t reja artistike n piktur, n stilin pasbizantin. Personaliteti m i shquar i ksaj periudhe sht Onufri (shekulli XVI).

    Pikturat e tij dallohen pr ngjyra t pasura dhe nuanca dekorative, pr realizimin e tipave interesant me gjendje tragjike, si dhe pr futjen e disa elementve etnografik kombtar q do ti shohim m qart edhe te pasardhsit e tij; i biri Nikolla (shek. XVI-t) si dhe te piktort e shquar David Selanicasi (shek XVIII-t), Kostantin Shpataraku (shek. XVIII-t), dhe te t m vonshmit vllezrit Kostandin dhe Athanas Zografi (shek.XVIII-t), familja Katro (shek. XVIII-t) etj., q zbukuruan mjaft kisha n Shqipri dhe n vendet fqinj.



    N Shqipri sht br edhe vazhdon t bhet nj pun e kujdesshme pr veprat e artit pasbizantin pasi ato cmohen si pjes e rndsishme e trashgimis m t pasur kombtare. Vazhdojn ende hulumtimet pr zbulimin e autorve t tjer si dhe restaurimi i veprave t dmtuara gjat shekujve. Deri tani jan hapur disa ekspozita me vepra t ktij arti si n Paris (1975), Rom (1985), Nice (1993) etj t cilat kan ngjallur intresa t shumta te specialistt e artit. Ekspozitat jan shoqruar me botime t ilustruara dhe me komente t shumta nga shtypi i huaj. Krijimet m t cmuara t ktij arti ruhen n Muzeun e Artit Mesjetar ne Korc, Muzeun Onufri Berat, Muzeun Hustorik Kombtar, Galerine Kombtare te Arteve si dhe n muze t tjer n Tirane dhe qytete t tjer t vendit. N Korc sht ngritur edhe nj muze privat, i vetmi deri tani nw Shqiperi, q ruan nj koleksion t pasur me vepra t artit pasbizantin.

    Rilindja dhe Pavarsia
    N gjysmn e dyt t shekullit XIX-t fillon nj etap e re, e rndsishme pr artin shqiptar. Lvizjet e mdha clirimtare q solln pavarsin e vendit (m 1912), krijuan atmosfern pr nj drejtim t ri artistik, q do t pasqyronte m me realizm jetn. Lindi piktura laike me motive patriotike dhe etnografike. N historin e artit shqiptar viti 1883 sht i shnuar pr krijimin e dy pikturave m me vler: Porteti i Skndebeut nga Jorgji Panariti dhe Motra Tone nga Kol Idromeno. Me kto tablo nis rrugn piktura e Rilindjes Shqiptare. Duket si rastsi por pikrisht motivet e ktyre dy veprave t para, jan motivet kryesore q mbizotrojn n tematikn e artit shqiptar t Rilindjes dhe t periudhs s Pavarsis; pra tema patriotike q evokohej me trajtimin e figurs s Heroit Kombtar, Sknderbeut, si dhe skenat nga jeta e prditshme ku fiksoheshin edhe vlera t kulturs t kulturs kombtare.
    Te piktort e Rilindjes prgjithsisht ndihet fryma romantike. N shum tablo vihen re edhe tipare t realizmit klasik si dhe t nj realizmi m bashkkohor, duke fiksuar kshtu n art, gjendjen reale t vendit, ndonjher edhe me qndrim kritik. Piktori m i shquar i ksaj periudhe sht Kol Idromeno (1860-1939) autor i shum tablove, portreteve dhe peisazheve. Krijimtaria e tij u b si shkoll pr artistt e ardhshm. Idromeno ka qen gjithashtu edhe arkitekt dhe fotograf i njohur.

    Fotografia artistike dhe dokumentare pati nj prfaqsues tjetr t shquar, t njohur brenda dhe jasht Shqipris; familjen Marubi, drejtuar kryesisht nga Keli, me nj veprimtari t pasur artistike.
    Po n n Shkodr, ku jetuan dhe krijuan mjeshtrit Idromeno dhe Marubi, doln edhe piktor t tjer t shquar si Ndoc Martini (1880-1916), Simon Rrota (1887-1961), Andrea Kushi (1884-1959). Zef Kolombi (1907-1949) etj. Pas Shkodrs, Kora u b vatra dyt ku mori zhvillim arti i pikturs n Shqipri.
    Andrea Kushi
    Mugon!

    N Korc u krijuan tablot e bukura t piktorit autodidakt Spiro Xega (1876-1953) si dhe veprat e poetit t peizazhit shqiptar mjeshtrit Vangjush Mio (1861-1957). T dy kta artist jan n krye t prfaqsuesve m t shuar t Rilindjes dhe Pavarsis shqiptare n piktur.


    Edhe skulptura e rrumbullakt, pas nj ndrprerje t gjat prej disa shekujsh, filloi t lvrohet srisht n periudhn e Rilindjes. Si autor i par njihet Murad Toptani (1866-1917). Ka realizuar disa vepra me tem patriotike, ku shquhen dy bustet e Sknderbeut (m 1899 dhe m 1917). Por nivelin e ktij arti e ngriti lart skulptori Odhise Paskali (1903-1989). Me statujat e tij monumentale, q jan t parat vepra t ktij lloji n Shqipri (Lufttari kombtar - Korc 1932, Flamurtari - Vlor 1932, Sknderbeu Kuks 1939), nis rruga e artit monumental n Shqipri. Krijimtaria e Paskalit vazhdon edhe n periudhn e pasclirimit me vepra t shumta. Ai mbetet edhe sot si personaliteti m i shquar i skulpturs shqiptare.

    N vitet e pavarsis artet n Shqipri zhvillohen n mnyr m t organizuar. U bn prpjekjet e para pr prgatitjen e artistve t rinj, pr krijimin e shoqatave artistike dhe pr organizimin e ekspozitave. N vitin 1920, n Korc u hap ekspozita e par personale nga piktori Vangjush Mio. Me kontributin e poetit t njohur kombtar, Gjergj Fishta (1871-1940), i cili mori pjes edhe vet me disa punime n akuarel, m 1923, n Shkodr u hap ekspozita e par lokale, me pjesmarrjen e mbi 15 artistv shkodran. Ekspozita m e rndsishme e gjith ksaj periudhe sht E para ekspozit arti q u organizua Tiran n maj t vitit 1931. Kjo sht e para ekspozit kombtare n historin shqiptare. Ekspozita e msiprme u prgatit nga Shoqata Miqt e Artit q sht gjithashtu e para shoqat artistike e krijuar po at vit n Tiran. M 1931 u bn edhe dy prpjekje t rndsishme: pr krijimin e nj Pinakoteke dhe pr ngritjen e Shkolls s Artit. E para nuk u realizua, ndrsa shkolla u hap. Me nisiativn e piktorit A.Kushi, m 1931 u cel kursi i vizatimit dhe, pas nj viti, m 1932 u themelua Shkolla e Vizatimit, e para shkoll arti n Shqipri. Shkolla e Tirans mori nxns nga e gjith Shqipria. Aty jepnin msim artistt O. Paskali, A. Kushi, A. Buza, italiani M. Ridola dhe L. Poradeci (1896-1989), poet i njohur i Rilindjes, i specializuar n Bukuresht pr arte t bukura.
    Nga Shkolla e Vizatimit morn msimet e para pr piktur brezi m i njohur i artistve shqiptar midis viteve 40-70 si B. Sejdini, K. Kodheli, N. Zajmi, F. Stamo, I. Kodra, Q. Grezda, Ll. Nikolla, F. Makoci, H. Reci, Z. Bumci, etj.

    Gjat viteve 1932-1935 n shkolln e Vizatimit u organizuan disa ekspozita arti. N krijimet m t bukura ndihej vazhdimsia nga tradita e pikturs s Rilindjes si dhe tipare t reja realiste, me qndrim kritik ndaj vshtirsive t jets dhe padrejtsive shoqrore t kohs. Po n kt periudh, n artin shqiptar u zhvillua edhe karikatura me tem shoqrore e prfaqsuar nga A. Dino, M. Frashri si dhe Q. Mesarea, q ishte njkohsisht akuarelisti m i njohur shqiptar n vitet e Pavarsis.
    Pas njohurive t para q morn n Shkolln e Vizatimit, nxnsit e saj, vazhduan studimet n akademit e arteve t Europs si n Rom, Paris, Athin, Milano, Bukuresht, Firence etj, dhe, kur u kthyen n atdhe u bn msuesit e brezit m t ri t piktorve shqiptar.
    Veprimtari tjetr e rndsishme gjat periudhs s pavarsis ka qen konkursi ndrkombtar pr ngritjen e monumentit t Heroit Kombtar, Sknderbeut, q u organizua n Tiran m 1937. Vec skulptorve shqiptar morn pjes mjaft autor t njohur europian. Cmimin e par e fitoi skulptori i njohur kroat A. Agustincic (1900-1979), ndrsa e drejta e ekzekutimit i u dha skulptorit italian R. Romaneli. Monumenti i Sknderbeut, realizuar nga Romaneli, u vendos n sheshin Albania n Rom, dy vjet pas kunkursit, m 1939.
    N artin e periudhs s Rilindjes dhe t Pavarsis prfshihet edhe krijimtaria e artistve q jetonin n kolonit jasht atdheut si dhe veprimtaria e arbreshve t Italis. Ashtu si letrsia e ksaj periudhe, edhe krijimtaria figuratuve te arbresht dhe diaspora kishte t njjtat motive e t njjtin stil me artin q zhvillohej n Shqipri. Nga kolonit shqiptare vecohet piktori Theohar Gjini q krijoi n Paris dhe Bukuresht, ndrsa n fshatrat arbreshe (Itali) u shqua skulptori Mikel Trota, q kritikt e kohs e quanin Canova i ri (A. Canova 1757-1822)
    Gjat lufts s dyt botrore (1939-1944), kushtet pr krijimtari n fushn e artit u kufizuan. Megjithat u organizuan disa ekspozita. M e rndsishmja ishte ajo e vitit 1943, me pjesmarrjen e artistve m t mir t vendit. Veprimtarit e tjera kan qn kryesisht ekspozita personale.


    Arti pas vitit 1945
    Veprimtaria e par n fushn e arteve figurative, pas clirimit t vendit, sht Ekspozita Kombtare, e hapur n prill t vitit 1945, n Tiran. N shtypin e kohs ajo u quajt ekspozita e par kombtare, duke mohuar kshtu at t vitit 1931 dhe t tjerat m pas. Pra u duk qart tendenca pr t filluar gjithcka nga e para edhe n art!? N at ekspozit nuk u ftua personaliteti m i shquar i artit shqiptar Odhise Paskali, pasi ende nuk dihej qndrimi q do t mbante ai ndaj regjimit t ri.
    Ekspozita e vitit 1945 dhe sidomos t tjerat q u hapn m pas, prcaktuan dhe drejtimin e ri n artin shqiptar, rrugn e vetme t lejueshme pr shtetet komuniste; metodn e realizmit socialist.

    Ngritja e instuticioneve artistike
    Pas 1945-ss edhe n fushn e artit u b nj pun m e organizuar pr ngritjen e instuticioneve. M 1946 u hap shkolla e mesme artistike q prgatiste piktor skulptor dhe grafist. N vitin 1954 u ngrit pr her t par Galeria Kombtare e Arteve, ndrr disa vjecare e artistve dhe amatorve t artit. Aty u grumbulluan veprat m t mira t tradits si dhe t autorve bashkkohs. 20 vjet m pas u ndrtua godina e re e Galeris, ku ndodhet dhe sot dhe u pasurua me nj numr m t madh veprash. N godinn e re sht hapur nj sall pr vepra t autorve t huaj ku bjn pjes edhe tablo nga Rembrandt, Ticiani etj.
    Piktort, skulptort bashk me artistt e tjer t skens dhe ekranit krijuan organizatn e tyre t quajtur Lidhja e Artistve me qllim q t bashkonin prpjekjet pr krijimin e artit t ri t realizmit socialist.
    Nxnsit q mbaronin shkolln e mesme artistike n Tiran vazhdonin studimet n akademit e arteve n Bashkimin Sovjetik dhe n vendet e tjera t Lindjes. N vitin 1960, kur Shqipria u nda nga kampi socialist, studentt u kthyen n atdhe dhe, po at vit, n Tirane u ngrit Instituti i Lart i Arteve (sot Akademia e Arteve). Disa vite m von u hapn edhe shkolla t tjera artistike. N qytetet kryesore u ngritn Galeri Arti. U krijuan disa muze kombtar si Muzeu i Artit Mesjetar n Korc, Muzeu Arkeologjik n Tiran etj si dhe disa muze historik si Muzeu Sknderbeu n Kruj, Muzeu Histrik Kombtar ku vec afreskeve q jan pikturuar aty, ruhen edhe shum vepra arti origjinale me shum vler. Pr studimin e krijimtaris s arteve figurative, si dhe arteve t tjer, q nga viti 1986 funksionon Qendra e Studimit t Arteve pran Akademis s Shkencave.

    Ekspozita, konkurse kombtare dhe monumente
    Q nga viti 1945, thuajse do vit jan organizuar ekspozita t arteve figurative. M t rndsishme quheshin ato me rastin e prvjetorve t Clirimit dhe t ngjarjeve te tjera kombtare. Jan organizuar gjithashtu edhe shum konkurse kombtare. Konkursi i par u shpall m 1948 pr krijimin e monumentit t Sknderbeut. Nga ky konkurs fitoi skulptori Janaq Paco (1914-1989) me bocetin e tij q u realizua n bronz pas 10 vjetve dhe u vendos n qytetin e Krujs (28 nntor 1959).
    Mbas clirimit mori zhvillim t madh skulptura monumentale. Brenda pak viteve u ngritn disa vepra. Nga krijimet m t rndsishme vlersohen monumenti ekuestr i Sknderbeut n Tiran (1968) me autor O. Paskali, A. Mano, J. Paco; Monumenti i Pvarsis n Vlor (1972) m autor K. Rama, M. Dhrami, Sh. Hadri si dhe disa statuja shtatore dhe monumente t tjera nga Th. Thomai, P. Culi, H. Dule, F. Dushku, A. Mano etj.
    N piktur u krijuan nj numr m i madh veprash. Pr her t par morn zhvillim thuajse t gjitha zhanret e arteve vizive q nga piktura e skulptura e kavaletit te grafika, skenografia, tekstili, qeramika, qelqi, e deri te mozaiket dhe afresket q u aplikuan n disa godina social kulturore. N gjith kt mori veprash, ndonse t krijuara nn nj censur t rrepte, u krijuan edhe vepra me vlera t vecanta artistike. N artet figurative mungon nj figur aq e shquar sa I. Kadare n letrsi, por gjithsesi ashtu si dhe Kadare krijoi kryevepra gjat periudhs s realizmit socialist, po ashtu edhe mjaft piktor t talentuar, kan realizuar tablo t bukura, q skan asgj t prbashkt me t ashtuquajturn metod t realizmit socialist.
    Skematizimi i krijimtaris
    Pas viteve 60 n Shqipri artet zhvilloheshin t shkputura jo vetm nga vendet e zhvilluara perndimore, por edhe nga shtetet e bllokut t Lindjes. Pr artistt figurativ ishte i pamundur kontakti me veprat origjinale t autorve t huaj, qoft edhe n mnyr klandestine sic mund t bhej me tingujt e muziks apo me letrsin. Pra ishte mbyllur do shteg pr t msuar nga prvoja e artit bashkkohor botror. Kshtu, nga viti n vit, krijimtaria n kt fush skematizohej gjithnj e m shum dhe artistt e ndjenin veten gjithnj e m ngusht. Ather filuan disa reagime n forma t ndryshme. Artist t vecant preferuan t trajtonin m shum temn historike, nj pjes e madhe i u prkushtua kryesisht peizazhit; pra u futn ne ato tema dhe gjini ku bheshin mw lehte prpjekje pr tiu shmangur kanoneve t metods s realizmit socialist q ngurtzonte fantazin krijuese. Nga devijime t tilla qndroi m pak e prekur krijimtaria e piktorit A. Buza (1905-1987) si dhe nj pjes e madhe e tablove t piktorve K. Kodheli, (l. 1920), S. Kaceli (l. !913) etj.
    Pas viteve 70 n Shqipri u krijuan tre breza pedagogsh q prgatisnin artist t rinj. Grupi i par vinte nga akademit e perndimit, i dyti nga shkollat e vendeve t Lindjes, dhe t trett ishin prgatitur n Akademin e Tirans. Kontradiktat q filluan t shfaqeshin midis tyre vitet e fundit, rikrijonin grupe t tjera q nuk prcaktoheshin nga vendet ku kishin studiuar apo nga mosha, por nga aftsit, talenti dhe kultura e tyre. Prfaqsuesit q luftonin pr tu shkputur nga skematizmi gjendeshin n do brez. Por ndaj tyre qndronte gjithnj e fort goditja nga ithtart e realizmit socialist. Ather artistt novator mbijetonin duke krijuar dy lloj veprash; tablo pr ekspozita, q plotsonin krkesat e zyrtarve t artit dhe vepra arti vetm pr n studio, tek t cilat bnin eksperimente artistike pr nj dit q do t vinte. Her pas here, krijime t tilla dorzoheshin edhe n ekspozita. Ndonse sillnin vlera t reja artistike ato jo vetm nuk ekspozoheshin por bheshin objekt kritikash. Nj nga ato tablo ka qen edhe Betimi i Vrana Kontit t S. Kamberit q sot cilsohet midis tablove m t mira. Ndr artistt m t shquar, t asaj periudhe, q mundi t rezistonte duke iu prgjigjur krkesave t kohs, por t jepte edhe vepra me vlera artistike ka qen piktori S. Shijaku (l. 1933). Krijimtaria e tij shtrihet n disa gjini si tablo, peizazhe, portrete, afreske dhe s fundi n qeramik t pikturuar dhe skulptur.

    Prpjekje pr liri krijuese
    Fantazia krijuese e artistve m t talentuar gjithnj ka qen n luft me skematizmin e imponuar edhe n artin shqiptar. Ndonse t izoluar nga krijimtaria bashkkohore botrore, artistt shqiptar her pas here kan br prpjekje pr m shum liri krijuese. Shembulli m i dukshm i viteve t realizmit socialist, ka qen ekspozita me titullin sinjifikativ: Pranvera-1972 q u hap n Tiran. Pas disa prpjekjeve latente q u dukn n ekspozitn e nj viti m par (1971), n kt t dytn u ndje nj frymmarrje m e gjr. Por goditja kundr saj u b e menjhershme dhe e fort duke e ndrydhur m shum artin shqiptar n vitet e mpasm. N ato vite u shfaqn edhe desidentt e par n pikturn shqiptare si E. Gjergo, E. Hila, A. Oseku, M. Velo etj. Prpjekjet pr m shum liri krijuese shfaqeshin her pas here edhe n mbrojtjet e diplomave t artistve t rinj, por ato ndrydheshin m leht. Megjithat ato vazhdonin gjithnj me guxim deri nga fundi i viteve 80-t kur studenti E. Rama (l. 1966) me diplomn e tij paralajmronte pr nj piktur q nuk do t ndrydhej m n t ardhmen.

    Krijimtaria n ditt tona
    Ishte pikrisht viti 1991 kur piktura shqiptare nisi rrugn ku nuk do t ndjehej m tutela e nj drejtimi t vetm artistik, sic provoi gjat 50 vjetve. M shum se n artet e tjera tani n piktur vihet re nj krijimtari m e larmishme dhe m e madhe. Jan hapur m shum ekspozita personale ku paraqiten krijime q u prkasin rrymave bashkkohore t artit botror. N kt faz, n Shqipri gjen edhe autor q ende pikturojn si n vitet e realizmit, por tonin e pikturs s sotme e japin krijuesit q prpiqen pr nj gjuh t vecant artistike si dhe autort e rinj me kapriot artistike q tentojn drejt nj stili sa m bashkkohor. Artistt shqiptar, deri dje t izoluar brenda vendit t tyre, tani po ballafaqohen me botn pr t marre vlersimin m t sakt t krijimeve. Deri tani jan arritur suksese n shtete t ndryshm nga disa autor shqiptar ku m i shnuari sht ai i piktorit A. Shima n nj nga galerit m t njohura t Londrs dhe q vazhdon edhe sot n disa galeri t Ameriks.
    Tani artistt shqiptar jan t grupuar n shoqata t ndryshme, sipas prirjeve t tyre, ndonse edhe Lidhja e Artistve (e themeluar m 1952) ekziston akoma, kuptohet tani me nj platform tjetr, q i prshtatet krijimtaris s sotme. N vitin 1993 n Tiran u ngrit Galeria Te & Gi, e para galeri private ku u grumbulluan nj grup artistsh me prirje progesive. Jan hapur edhe galeri t tjera private. Galeria Kombtare sht prshtatur krijimtaris bashkkohore dhe ka arritur t organizoj ekspozita me pjesmarrjen e artistve nga shum vende t bots.
    Gjithsesi kto jan hapat e para t artit t ri shqiptar drejt harmonizimit me artin e vendeve t tjera europiane, ndaj t cilve Shqipria qndroi e izoluar vite m par.

    Artistt e Diaspors
    Pas pushtimit osman, gjat shekullit XV-t dhe m von, morn rrugn e emirgimit shum shqiptar. Midis tyre emigruan edhe t talentuar n art t cilt i zhvilluan prirjet n vendet ku u vendosn. Megjithse ende nuk sht br ndonj studim i plot njihen disa artist t shquar. N Itali albanezve t Vincencs, Gjon dhe Jeronim u sht gdhendur epitafi: Ille alter Phidias, his Poliklet erat, q i krahason me dy nga mjeshtrit m t mdhenj t skulpturs helene. Ndrsa n katedralen Duomo t Milanos, altari sht gdhendur nga skulptori me origjin shqiptare Aleks Tarketa. Shum artist shqiptar u shquan n Venedik. Atje ngritn edhe shkolln e tyre dhe e quajtn Scuola degli Albanesi.
    Si tekste shkollore u prdorn veprat e humanistve shqiptar Marin Bicikemi (1468-1528) dhe Marin Barleti (1460-1512) m t njohurit nga artistt jan piktort Mark Basaiti (1496-1530) dhe Victor Karpaci (1465-1525). Pr origjinn e tyre shqiptare kan shkruar edhe disa studiues t huaj.
    Nj nga figurat m t shquara t ksaj periudhe sht Aleksandr Albani (1692-1779). Edhe sot ai vlersohet si nj nga t part koleksionist t veprave t artit. Vila e tij n Rom q edhe sot quhet Vila Albani sht nga t parat muze t artit n Europ. Aty ka studiuar edhe arkeologu i njohur J. Winckelman (1717-1768).
    Me origjin shqiptare kan qen edhe disa arkitekt t njohur si S. Mehmeti, K. Dulla, S. Atiku etj q zbukuruan Stambollin dhe qendra t tjera t perandoris osmane si dhe A. Aleksi, M. Tivarasi, Gj. Durrsaku etj q punuan n vise t tjera t Europs.
    Mugesa!

    Artistt e diaspors se re shqiptare jan m t shumt se ata t kohve t hershme. Ata u prkasin rrymave t ndryshme t artit botror. N kt vshtrim t shkurtr po vecojm vetm katr prej tyre q jan t njohur edhe n artin botror. Kta jan: fotografi i shquar Gjon Milli (1902-1980), q jetoi dhe krijoi n USA; piktori Abedin Dino (1913-1993) mik me Picasso dhe personalitete te tjera t shquar n Paris; atin Sarai (1902-1974) mik dhe bashkpuntor i afrt i ekspresionistit Oskar Kokoshka, gjat viteve q qndroi n Londr si dhe Ibrahim Kodra (l. 1916) nj nga prfaqsuesit e shquar t kubizmit n Itali.
    Gjeografia e artistve t diaspors s re shqiptare prfshin shum vende t bots dhe me krijimtarin e tyre mund t bhet nj album me vepra t bukura arti. N kt krijimtari futen edhe tablote e artistve arvanitas, q banojn n Greqi. N vitin 1985 sht botuar n Athin nj album me krijimet e disa autorve m t njohur arvanitas, por krijimtaria e tyre sht m e pasur, ashtu sic esht m e pasur gjith krijimtaria e diaspors s re shqiptare e cila po shtohet me autor t rinj q u larguan nga atdheu pas vitit 1990.



    Artistt e Huaj pr Shqiprin

    Pikrisht gjat shekullit XVIII-t, kur n Shqipri sapo kishte nisur rrugn piktura realiste, n Salonet e Parisit, n disa ekspozita n Angli, Gjermani, Itali, Austri etj., u vendosn edhe tablo me tem shqiptare. Vepra t veanta ishin krijuar edhe m par nga autor t shquar si P. Veroneze (1528-1588) Rrethimi i Shkodrs, A. Durer (1471-1528) Sknderbeu vizatim etj., por gjat shekjve XVIII-XIX-t erdhn m shum piktor t shquar drejt Shqipris. U realizuan disa tablo, etyde, akuarele dhe vizatime nga kreu i romantizmit E. Delacroix (1798-1863); portreti Shqiptarja nga C. Corot (1796-1875), kompozimi i famshm Grat suliote nga A. Scheffer (1799-1858), si dhe tablo, portrete dhe peizazhe nga R. Bonigton (1802-1828), V. Vereshagin (1843-1904), G. Sargent (1856-1925), . Conder (1868-1909) etj. Artisti i njohur francez L. Gerome (1824-1904) ka pikturuar mbi 20 tablo me figura shqiptarsh; kroati P. Jovanovic (1859-1931) mbi 10 kompozime me skena t ndryshme nga jeta shqiptare, ndrsa anglezi i famshm E. Lear (1812-1888) realizoi mbi 100 akuarele, litografi, vizatime dhe tablo n ngjyra vaji npr Shqipri. Prvec artistve t msiprm, ka edhe shum autor t tjer t huaj q, ndonse jan m pak t njohur, kan realizuar vepra me vler pr historin dhe kulturn shqiptare. Pjesa m e madhe e gjith ktyre krijimeve q prmendm sht prmbledhur n librin e ilustruar Albania and albanians in world art q sht botuar n shqip (1990) dhe n anglisht (1991).
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura   

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    03-10-2003
    Vendndodhja
    Big Apple
    Postime
    1,256
    Dini ju per ate debatin qe modeli/ja qe modeloi per koken e Deas ishte mashkull apo femer? Edhe ne nen gjurmet e debatit te Mona Lises... .

    Sidomos me formen e hundes i hedhin dyshimet! :)
    Ndryshuar pr her t fundit nga Larsus : 29-11-2005 m 16:02
    TBD

Tema t Ngjashme

  1. far mendoni pr Ahmet Zogun?
    Nga honzik n forumin Elita kombtare
    Prgjigje: 242
    Postimi i Fundit: 03-03-2014, 08:03
  2. Diaspora shqiptare n mbrojtje t shtjes son kombtare
    Nga altin55 n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 09-10-2012, 09:20
  3. Mehdi Bej Frashri: "Pse ia dhash Shn-Naumin Serbis"
    Nga ALBA n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 9
    Postimi i Fundit: 09-10-2007, 09:48
  4. Kryengritja Popullore Shqiptare E 1912 1915
    Nga ORIONI n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 12-07-2005, 14:44
  5. Janullatos: Nuk ka prparim me djegien e kishave dhe xhamive
    Nga Jesushaus n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 157
    Postimi i Fundit: 08-04-2004, 07:40

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •