Close
Faqja 16 prej 16 FillimFillim ... 6141516
Duke shfaqur rezultatin 301 deri 310 prej 310

Tema: Adem Demai

  1. #301
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai



    Syzana Tahirsylaj - Kenge per Adem Demaqin
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  2. #302
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai




    Rexhep Qosja: Adem Dema Shkrimtari pr t gjitha koht


    Posted date: Tetor 14, 2014In: Pr Adem Demain




    Shkruan: Prof. Dr. Rexhep Qosja


    Tri faza t krijimtaris


    Ky komplet, q lexuesit do t ken n duar, sht kompleti i par i botuar i veprave t Adem Dems.

    E boton Lidhja e shkrimtarve t Kosovs.

    E finanacon Qeveria e Republiks s Kosovs.

    N kt komplet t veprave letratre t Adem Dems prfshihn t gjitha shkrimet gjuhsore artistike tregime, romane, poezi dhe drama, me prejashtim t dy fragneteve t romanit t tij Ska paqe ndr kasolle, t konfiskuar prej policis gjat arrestimit t par t autorit m 19 nntor 1958, t cilat fragmente titulloheshin Maliqidhe Ska paqe ndr kasolle.

    N kt komplet nuk jan prfshir shkrimet publicistike dhe bisedat e shumta t Adem Dems, q edhe me numrin e faqeve, edhe me numrin e vllimeve jan m shum se kto q botohn.

    Meqense sipas kritereve t estetiks bashkkohore togfjalshi letrsi artistike sht m i gjr sot se sa n shekujt e shkuar, prandaj me t mbulohn edhe shkrimet publicistike, biseda, ditar, kujtime, mendime edhe vepra filozofike e shkencore t shkruara ne dhunti krijuese artistike, kompleti i veprave t Adem Dems do t mund t quhej i plot, domethn komplet, vetm po t ishin n t edhe bisedat dhe krijimet e shumta publicistike. Ato, ndrkaq, nuk prfshihen n kt komplet jo pr arsye t far dyshimi n vlern e tyre historike a artistike, po pr arsye se mbledhja dhe prgaditja e tyre pr botim krkon koh shum m t gjat, q ksaj here u mungon edhe autorit Adem Dems, edhe botuesit Lidhjes s Shkritarve t Kosovs.

    Nuk ka dyshim se pr krijimtarin letrare dhe, n prgjithsi, pr veprimtarin shoqrore, kulturore dhe politike t Adem Dems, pr vlern artistike t ksaj krijimtarie dhe pr domthnien historike t ksaj veprimtarie nuk mund t krijohet prfytyrim i plot dhe plotsisht i sakt pa botimin e t gjitha atyre q ai ka krijuar n trajtn letrare publicistike dhe t gjitha atyre q ka folur n trajt t bisedimeve me gazetar t vendit e t huaj. Vetm duke pasur parasysh gjith krijimtarin e tij letrare e publicistike mund t kuptoht jeta e tij jet e veant, me prjetime e mendime gjat t veanta n historin e letrsis dhe n historin e politiks shqiptare n prgjithsi.

    N saje t njohjes s plot dhe plotsisht t sakt t ksaj veprimtarie shoqrore, kulturore dhe politike na bht e mundshme t dallojm tri faza n krijimtarin e Adem Dems. Faza e par shtrihet deri n burgosjn e par, m 19 nntor 1958; faza e dyt deri n lirimin prej burgjeve m 21 prill 1990, dhe faza e tret prej lirimit prej burgjeve e deri m sot kur po shkruhet kjo pasthnj e kompletit t veprave t Adem Dems.



    Adem Demai

    Faza e par faz e tregimeve dhe e Gjarpinjve e gjakut


    N fazn e par t krijimtaris s tij letrare, Adem Dema do t arrij t shkruaj nj numr tregimesh q do ti botoj n revistn letrare Jeta e re, n t prjavshmen Zri i rinis dhe n gazetn e prditshme, Rilindja, si dhe romanin e njohur Gjarprinjt e gjakut. Edhe titujt e disa prej ktyre tregimeve, si jan Burrria, Vegjtaria, Vegjtarija n treg, Lustragjiu, Kur zoti harron, E mallngjyera, Frkime, toka nuk sillt vetm rreth boshtit t vet, Ezopi dshmmojn se ka e frymzonte, n t vertt ka e mundonte Adem Demn si shkrimtar; dhe jo vetm si shkrimtar. Prej ktyre tregimeve mund t shihet se ai ishte nj shkrimtar i ri, n formim e sipr si krijues letrar dhe si intelektual, i cili as nuk do t mendoj, as nuk do t shkruaj si ishte e keshillushme dhe e koniunkturushme t shkruhej n at koh n letrsin dhe n prgjithsi n krijimtarin ton shpirtrore. T gjitha ato jan tregime kryesisht t shkurtra pr nga numri i faqeve, por t gjata e t mdha pr nga pesha e mendimeve dhe e larghedhjeve shpirtrore n to.

    Historianit t letrsis nuk i nevojitet ndonj kultur e veant letrare pr t par se ato jan tregime t nj krijuesi me dhunti t veqant, me dije prirjet e reja letrare, me kultur shkrim per at koh t rrall t ne, me vrojtim t mpreht, me aftsi prsiatse, me mundsi t prdorimit t sakt e t fuqishm t fjals. Kjo sht proz tregimtare e krijuesit i cili shkruan sepse ka ka t thot; i cili shkruan sepse beson; i cili shkruan sepse do ti leviz shpirtrisht lexuesit e tij; i cili shkruan sepse nuk mund t pajtohet me t kqijat shoqrore. Duke i lexuar tregimet e tij ne e kuptojm mendimi n e filozofit francez, Blez Paskal, i cili pr veprat q paraplqente thoshte se si n to e gjejm njeriun edhe kur kemi krkuar autorin. N tregimet e Adem Dems, hert m t shpeshta, trajtohn dhembjet sociale, zakonet dhe synimet, ndjenjat dhe besimet e prbashkta t shqipetarve. N to e gjejm njeriun, por n to e gjejm edhe artistin e vrtet.

    Si edhe proza e do krijuesi me dhunti t vertet, edhe tregimet e Adem Dems t krijojn prshtypjn se jan t shkruara pa mundim. Leht, pavarsisht se far mundim mund t jet br derisa kan dal t tilla far jan. Rrfimin ai e zhvillon mjeshtrisht duke e br interesant pr lexuesin. Personazhet i ka t shum-llojshme dhe t ndrtuar binshm. Shumica e tyre jan prsonazhe me shqetsime t forta dhe t lkundur shpirtrisht, sepse jan prsonazhe t nj mjedisi t pushtuar, t sunduar egr dhe t shfrytzuar vrazhd, sepse jan personazhe q jetojn n nj koh kur ishte rrnuar nj sistem prftytyrimesh e vlerash dhe kur far sistemi tjetr nuk ishte ndrtuar; n t vretet kur sistemi tjetr i prfytyrimeve dhe i vlerave nuk pranohet leht. Autori nuk sht krijues i tyre i panshm: ai merr pjes n dhembjet a gzimet e tyre, i qorton a i lavdron. Megjithse t shkruara n nj koh kur kultura jon leterare dhe gjuhsore ishte n fillim t krijimit, ato na dukn proza edhe gjuhsisht t reja. Gjuha e tyre sht e natyrshme, stili i tyre sht i dendur, i figurshm, kurse toni kur i przemrt e kur ironik.

    N fazn e par t krijimtaris, Adem Dema do t shkruaj edhe romanin e njohur Gjarprit e gjakut. Do t jet ky roman q do t botoht n vazhdime n Jeta e re, e, n fund, po ashtu nga kjo revist, do t botoht edhe si libr i veant. sht ky roman q e deshmon dhuntin krijuese dhe e shnon jetn e autorit jo vetm me kuptimin po edhe me ribotimin e tij t derisotem. Botimi n kt komplet sht botim i nnt i ktij romani, ndrsa numri i fotokopjimeve nuk mund t msohet kurr plotsisht.

    Kto t dhna bjn t shtrohen pyetje: pse sht botuar kaq shpesh romani i Adem Dems Gjarpinjt e gjakut, pse sht lexuar, pse sht lexuar aq shum fshehurazi edhe kur ishte i ndaluar, prej lexuesve shqiptar t shtresave t ndryshme shoqrore dhe prej lexuesve t profesioneve t ndryshme? Pse ribotohet dhe lexohet kaq shum edhe sot ky roman?

    Jan tri prgjigje n keo pyetje.

    E para: roamani Gjarprinjt e gjakut sht botuar dhe botoht aq shpesh, para s gjithash, sepse sht romani i shkrimtarit t quajtur Adem Dema, i shkrimtarit q ishte i prndjekur politik, i shkrimtarit q ishte gjykuar me shum vite burgje jo nj her, por tri her, i shkrimtarit q ishte gjykuar me shum vite burgje sepse kishte krkuar dhe me ndihmn e ksaj krkese kishte krijuar organizat pr lirimin e popullit t vet prej Jugosllavis, pse kishte krkuar bashkimin e Kosvs me shtetin am, me Shqiprin shtetrore, dhe pse, kshtu, i pari n historin e Kosvs pas Lufts s Dyt Botrore, kishte krkuar t drejtn e popullit shqiptar n Kosov, madje n Jugosllavi n prgjithsi, pr vetvendosjn kombtare dhe shtetrore.Domethn, romani Gjarpinjt e gjakut sht botuar shum her, ketu n Kosov dhe n bot, sepse ishte ishte lexuar si roman i ideologut, i apostullit t liris dhe pavarsis s Kosovs, sepse, m n fund, ishte vepr gjuhsore artistike me kuptim e m vler t prheshme.

    E dyta: roamani Gjarprinjt e gjakut sht botuar dhe botoht aq shpesh, sa u tha, dhe sht lexuar e vazhdon t lexoht aq shum, sa u tha, prej shqiptarve kudo qofshin ata edhe pr arsye t tems s trajtuar n t-pr arsye t tems s gjakmarrjes.Gjakmarrja, si dihet, sht nj tem e prbr dhe shum frymzuese n krijimtarin shpirtrore, e trajtuar edhe prej shkrimtarve t tjer shqiptar para se t jet trajtuar prej shkrimtarit Adem Dema dhe mbasi sht trajtuar n roamanin Gjarpinjt e gjakut t Adem Dems. Tema e gjakmarrjs, prpos prej Adem Dems dhe prpos shkrimtarve t tjer shqiptar, sht trajtuar edhe prej autorsh t huaj. Kjo tem po trajtoht edhe sot, dhe po trajtoht n proz, n dram dhe n kinomatografi. Ata lexues e studius q i kan lexuar e i lexojn Gjarprint e gjakut dhe ata lexues e studiues q kan lexuar e par veprat teatrore e kinematografike t krijuar prej autorve shqiptar dhe ato t krijuara prej autorve t huaj, mund t thon se temn e gjkamarrjes Adem Dema e trajton ndryshe prej aty t tjerve. Intelektual orgjinal me idet, me gjykimet, me veprimet, me sjelljet, me parimet morale, sht e kuptueshme pse ai sht orgjinal edhe n trajtimin e gjakmarrjes. Jokonfirmist si qytetar, sht e kuptueshmepse Adem Dema do t jet jokonformist edhe si krijues. Ai se sheh n gjakmarrjen zakonin e trashiguar t popullit, q pashmangshm duhet t sundoj shpirtrat, ai se prjeton gjakmarrjn si plag t pashrueshme q sjell dhembje t paracaktuara nga fataliteti. Ai si jep zgjedhje gjakmarrjes si vshtrues i huaj apo si fatalist vendor. Jo, ai e vshtron, e prjeton dhe e zgjidh konfliktin e gjakmarrjes si krijues parathns, i cili i ka caktuar vetes mision n jet kombtare dhe, rrjedhimisht, mision ne krijimtarin shpirtrore. Ai nuk shkrauan pr t zgjuar e knaqur kureshtje si t tjert. Ai shkruan pr t zgjuar ndrgjegje prsonale dhe t prbashkta.

    E treta: romani Gjarprinjt e gjakut sht botuar dhe botoht aq shpesh, sa u tha, dhe sht lexuar dhe lexoht aq shum, sa u tha, prpos dy arsyeve t siprthna, edhe pr arsye thjesht artistike. E kuptueshme. Nuk duhet lexuar shum faqe t tij pr t par se, megjithse roman i shkruar prej nj t riu me mosh 21 e 22 vjeare, romani Gjarpinjt e gjakut sht roman i krijusit me dhunti t jashtzakonshme t romancierit, i krijuesit me dhuntin e vrojtimit t mpreht, pa dhunti nuk mund t ket shkrimtar t vrtet, i krijuesit q e njeh shoqrin n t ciln jeton, q njeh njeriun, jetn, traditn e popullit t vet dhe q, kur shkruan, mendon thellsisht pr ardhmrin e popullit t vet. Dhe dshmi e ksaj q thuhet, dshmi shum treguese, jan prsonazht e romanit: personazhe t moshave t ndryshme, t virtyteve e veseve t ndryshme, t fateve t ndryshme, t qellimeve e t idealeve t ndryshme. Ato jan prsonazhe t veuara, t tipizuara prej autorit me dhunti vrtet t pazakonshme n kohn kur sht shkrua ky roman.

    Por, dshmi e ksaj q thuhet jane edhe gjuha dhe stili i Adem Dems. Nuk sht i madh numri i shkrimtarve q n prozat e tyre mund t prdorin aq prpikt, aq fuqishm, aq figurshm, stilistikisht aq ngjyrosshm fjaln krijuese si Adem Dema n Gjarprinjt e gjakut dhe jo vetm n Gjarperinjt e gjakut. Duhet t jesh i pandjenj pr fuqin dhe bukurin e gjuhs dhe t stilit n qoft se nuk t bjn prshtypje prvetsuese fjalit si keto, aq t shpeshta n Gjarperinjt e gjakut. Lexoni: Dielli puthte horozontet e prndimit dhe me predhat e veta t fundit t drits gjuante majn e Maekllavs. Shikoni, far shprehje! Fjalia tjetr: Hija qiti nasgjshm me dor dhe ende pa zbrazuar tymin e duhanit gaprroi syt e kaltr matan prroit t that. Fjalia e tret: Do shtllunga t bardha resh, thuajse zgrdhiheshin me diellin prcllues. Fjalia e katrt: Mustafn e prpiu kureshtja, prandaj goja iu b lutje. Shikoni far shprehjesh t figurshme n keto fjali t cituara, q e zgjerojn kuptimin dhe prjetimin e romanit.

    Jo vetm me gjuhn dhe me stilin e tij dhe jo vetm me fuqin artistike t personazheve t tij, me tensionin e mardhnieve t tyre, me pasurin e persiatjeve t sendertuara n t, jo vetm me gjith faktuarn e tij, romani Gjarprinjt e gjakut sht roman artistik dhe historikisht shnues n letrsin shqipe. Me gjith vlern e tij gjuhsore artistike dhe me gjith rndsin e tij historike-leterare do t mund t mohet si duhet dhe sa duhet n qoft se do t kemi parasysh se ai sht shkruar dhe botuar n kohn kur n Shqiprin shtetrore mbretronete doktrina e realizmit socialist dhe kur n Kosov mbretronte konformizmi partiako-shtetror jo vetm n politik, por edhe n krijimtari. Adem Dema edhe si intelektual edhe si krijues sht mohues i realizmit socialisht dhe i konformizmit partiak e pushtetor. Ideologu, apostulli, arkiteki i ardhshm i Kosovs s pavarur, ai sht prijetari i s res, i liris s krijimit dhe t shprehjs n krijimtarin shpirtrore shqiptare edhe n nj koh kur sishte e leht t mendohej e t shkruhej as lirisht e as pr at liri.

    Sa do e shkruar n nj koh kur realizmi socialist n Shqipri ishte doktrin artistike, n t vrtet kundrartistike zyrtare, kurse n Kosov ende ndihej ndikimi i tij, prozat e Adem Dems jan proza t reja, me disa prbrs t prozs moderne. Nuk guxojm t harrojm, ndrkaq, se t gjitha keto jan proza t nj t riu t shkruar n mosh fare t re, prandaj edhe disa vlera t veanata a t meta t tyre n mas t madhe i detyrohen ksaj moshe. Por, t para n krahasim me prozn shqipe t kohs, prozat e tij t krijojn bindjen se Adem Dema sht njri nga prfaqsuesit m t shquar t brezit t ri t intelektualve shqiptar, q kishin filluar t merreshin me letrsi dhe me gazetari. Dhe, ndr pjestart e ktij brezi, dhe jo vetm t ktij, Adem Demn e shquante shpirti kritik, mospajtimi me t kqijat shoqrore dhe politike, gadishmria q at mospajtim ta kallzoj, m fshehur a m hapur, qoft n proz, qoft n biseda t prditshme.

    Faza e dyt e krijimtaris faz e burgjeve




    ǒt thuhet tani pr fazn e dyt t krijimtaris s Adem Dems? T thuht: kjo faz e jets s tij, kur jetn e kalon n borgjet e Serbis e t Jugosllavis, sht faz e jets kur atij, Adem Dems, n menyr t veant atij, Adem Dems, nuk i lejohej, n asnj mnyr nuk i lejohej, t mbante laps e fletore n burg, domethn kur atij n asnj menyr nuk i lejohej t shkruante se me shkrimet, si edhe me mendimet n prgjithsi, ai rrezikonte shtetin integritetin e sovranitetin e Jugosllavis! Kjo sht faza e jets s tij n t ciln krijimtaria letrare dhe publicistike ishte e zvendsuar prej vujatjeve, shpress dhe meditimeve pr t ardhmen e Kosovs dhe pr krijimtarin e ardhshme letrare e publicistike.

    I burgosuri politik

    Dhuntia krijuese, shpirti kritik dhe mospajtimi me t kqijat shoqrore e politike, pa ka nuk mund t ket as intelektual, as krijues t vrtet, n kohn kur kritika shihej si akt armiqsor, kur t kishe ideale do t thoshte t mos kishe ardhmri, kur mbrojtsi i t drejtave t popullit t vet trajtohej si armik shtetror, kur mohohej do argument shqiptar, sigurisht, do t bhen shkaku pse pushteti shtyps serb-malazias do ta burgoste Adem Demn duke e prer ashtu nj fillim t madh premtues n letrsin shqipe. Letrsia shqipe do t mbes 28 vje pa nj nj krijues t dalluar, por historia shqiptare do t fitoj nj apostull t madh t liris.

    Ishte e qart: sasia e fjalve n syt e regjimit ishte br cilsi veprimi kundr regjimit! Dhe, kjo mjaftonte pr burgosje!

    Adem Dema bie n burg, pr her t par, n vitin 1958 pikrisht ather kur dhuna e pushtetit n Kosov nxitej nga droja prej lindshmris s nnave shqiptare, n njrn an, kurse nga droja prej shkollimit gjithnj e m masiv t rinis shqiptare, nga ana tjetr.Dhe i vuan tre vjet burg. Regjimi Hegjemonist serbomadh do t shkruaj ai pasi t liroht nga burgu, n vitin 1990 nuk mund t shihet i qet se si, para syve t tij, prkundr pengesave t panumrta q bnte, po rritej nj shtres intelektuale e cila nuk po pajtohej me politikn terroriste kolonialiste e diskriminuese q ushtrohej mbi shqiptart. Me dhun brutale policore shqiptart i detyronin q te shprnguleshin pr n Turqi dhe gjetk. Rezistenca e rinis kishte filluar, prandaj organet policore m kishin zhgjedhur mua si viktim pr ti friksuar t tjert.Adem Dema do t akuzoht si kundrrevolucionar, i cili gjuhn e prdor si thik n shpinn e revolucionit!

    Adem Dema bie n burg, hern e dyt, n vitin 1964.Dhe, i vuan 10 vjet burg. Bie n burg pr shkak se mospajtimit me politikn shtypse serbo-malazeze kundrejt popullit shqiptar, n t vrtet pr shkak se mospajtimit t tij me pozitn e popullit shqiptar si popull i privuar t drejtash, i shtypur dhe i shfrytzuar, si popull i ndar me dhun prej shtetit am Shqipris, i jep trajt t organizuar politike. Organizata q krijon quht Lvizja Revolucionare pr Bashkimin e Shqiptarve. Qellimi i par dhe i fundit i Lvizjs son shkraun n Statutin e ksaj organizate ashtu sigurimi i t drejts s vetvendosjes deri n shkputje pr viset e banueme n shumic prej shqiptarsh q gjinden ende nn administrimin e Jugosllavis, domethn qellimi i par dhe i fundit Lvizjs son asht lirimi i krahinave shqiptare, taneksueme prej Jugosllavis dhe bashkimi i ktyne krahinave me nann e vet Shqiprin.

    Pr regjimin serb dhe Jugosllav Adem Dema tani e tutje do t jet kalorsi i apokalipsit!

    Pr her t tret, Adem Dema bie n burg n vitin 1975. Dhe i vuan 15 vjet pa katr muaj burg! Hern e tret bie n burg i akuzuar pr veprime pr t cilat ishte akuzauar n vitin 1958 dhe n vitin 1964! Ishte i akuzuar bandit, terrorist, kundrrevulucionar, nacionalist, irredntist, sado ishte vetm intelektual q e shfrytzonte t drejtn natyrore q t mendoj me kok t vet dhe ta doj popullin e vet.

    Adem Dema liroht prej burgut m 21 prill 1990 pasi n burgje i kalon 27 vjet dhe 8 muaj 27 vjet dhe 8 muaj q prbjn moshn m t mir, m t kuptimshme n jetn e shkurtr njerzore.

    Burgjet q vuan Adem Dema nuk jan gjithfar burgjesh: nuk jan burgje suedeze, franqeze a italiane. Ato jan burgje Serbie dhe Jugosllaviee, n t cilat pr shqiptart zbatohej regjim ferri. Shkrimtari italian, Silvio Peliko, edhe n burg ka mundur t jet shkrimtar dhe t shkruaj veprn e tij m elexuar Burgjet e mija, me t ciln e ka ndihmuar shum luftn pr lirimin e Lombardis dhe t Venedikut prej pushtimit austriak.N burgjet serbe dhe jugosllave Adem Dema nuk i lejohej t ishte shkrimtar. N burg ai vetm mund ti jetonte tragjikisht romanet q do ti shkruante jasht burgut. Atij nuk do ti lejoht, mandej, t jet shkrimtar as jasht burgut. Pas burgut t par ai do t jet i burgosur edhe kur nuk do t jet n burg: do t jet i prjashtuar nga jeta publike, i prjashtuar nga jeta punuese, i prjashtuar nga rrethi shoqror! Shkrimet e tij m nuk do t botohn; pr prozn e tij m nuk do t mund t shkruhet! Njerzit do ti shmangn degjimit t emrit t tij. Njerzit e bashkuar n gzim a n pikllim shprndaheshin, duke i trilluar njqind pun, teksa prmendej emri i tij! Burgu q vuan Adem Dema sht burg q e vujan, njkohsisht, edhe antart e familjs s tij! Atyre nuk mund tu shkonte kush n shtepi pa psuar pasoja, por as ata nuk mund ti shkonin kujt n shtpi pa menduar pr pasojat q mund tu sillte kjo shkuarje! Se, si n burg, ashtu edhe jasht burgut, Adem Dema pr regjimin serb dhe jugosllav ishte kalorsi i Apokalipsit.

    Ideali dhe iluzioni

    Intelektuali shqiptar q merr t shkruaj sot pr jetn dhe krijimtarin e Adem Dems ndien nevoj t shtoj pytjen: pse, vrtet, ai ra tri her n burg? Prgjigjja m shkurtr sht: sepse sht nj intelektual q kishte ideal. Ideali i tij sht ai ideali i popullit shqiptar q prmbaht n mospajtimin me dhunn serbe e malazeze, e cila mbi kt popull ushtroht prej luftrave ballkanike, n t vrtet n mospajtimin me sovranitetin e Serbis dhe t Jugosllavis mbi Kosovn dhe trojet e tjera n t cilat shqiptart jan popull shumic. Por, Adem Dema tri her ra n burg pr shkak se, prpos idelit, ka edhe iluzionin: ka iluzionin se lirimi i Kosovs dhe i trojeve t tjera shqiptare, q kishte pushtuar Serbia n kohn e Kongresit t Berlinit dhe t luftrave ballkanike, ishte i relizueshm n at koh. Iluzioni, ndrkaq, nuk e ul aspak rndsin historike t idealit t Adem Dems. Idealet, m n fund, jan aq t muara edhe sepse mbi to rndon pesha e fundbotshme e iluzioneve. Kur thuht se krahas idealit, pr t cilin ishte i gatshm t flijohej, kishte edhe iluzion, kjo nuk domthn se Adem Dema ishte nj intelektual q nuk e kuptonte historin. N t vrtet, ai ishte intelektual i cili historin e shihte larg m qart se bashkkohsit e tij t tjer. Ai e dgjonte qart zrin e historis q do t vinte, kur t tjert bheshin apo ishin t shurdhr. Ora e tij historike ecte jo pr 3 minuta po pr 30 vjet para ors s bashkkohsve t tjer.

    Kur thuhet se Adem Dema ra tri her n burg sepse ishte nj intelektual q kishte ideal, me t cilin mohohej sovraniteti serb mbi Kosovn, pa dyshim, nuk i sht dhn prgjigja e plot pyetjs: pse u burgos tri her Adem Dema? Regjimi sebo-malazias e burgos tri her Adem Demn dhe e mban aq vite n burg jo vetm pse ashtu shpreson se mund t burgos e t shprftyroj idelin e tij, por edhe pse ashtu shpreson se mund t friksoj intelektualt e tjer shqiptar n ish-Jugosllavi n prgjithsi, kurse n Kosv n veanti. N qoft se qllimin e par burgosjn e idealit t tij, q ishte ideal i popullit t pa liruar shqiptar, nuk mund t shpresonte se do t arrinet ndonjher, qllimin e dyt friksimin e inetelektualve t tjer shqiptar, regjimi serb kryesisht e kishte arritur! Dshmit jan t shumta e t shumllojshme! Dhe, t shikuar nga ana morale, jan, vrtet, tragjike! Padrejtsia q i bhej Adem Dems ishte aq m e madhe jo vetm pse burgosej pr shkak t mendimit hern e par dhe t tret dhe t organizimit hern e dyt, si t drejta t ligjshme t njeriut, por edhe pse pr afr 28 vjet burgje asnj prej intelektualve shqiptar, deri n demonstrat e rinis studentore dhe shkollore n vitin 1981, nuk do ta ngrej zrin n mbrojtje t tij. Intelegjencia shqiptare ende nuk ishte e gatshme t shihte dhe t pranonte se fati i Adem Dems n t vrtet ishte fat i saj dhe i gjith popullit shqiptar n Jugosllavi?

    Heroi moral

    Kur shkruaj si po shkruaj pr burgjet e Adem Dems nuk po shkruaj pr shkak t prdellimit q mund t na shkaktoj, dhe sht e natyrshme t na shkatoj, vuajtja e tij e gjat n burgjet serbe dhe Jugosllave. Arsyet pse shkruaj kshtu qndojn n domethnien q ka jeta e tij jo vetm pr brezat e sotm, por n domethnien q do t ket edhe pr brezat e ardhshm t shqiptarve, t cilt nuk do t pushojn t jen idhujtar t qndress s tij morale.

    Cila sht kjo domethnie?

    Jetshkrimi i Adem Dems ka domethnie t pashtershme morale. Pr ne kjo sht jet porosi prej s cils inteligjencia shqiptare ka mundur dhe do t mund t nxjerr msime pr mospajtim me t kqijat shoqrore, politike dhe morale kudo dhe kurdo. Nuk sht thn kot: duke mbajtur mend mbushemi mend. Intelegjencia shqiptare n t dy ant e kufirit t sotm politik nuk mund t thot se e ka kryer funksionin e saj mendor dhe moral gjat viteve q Adem Dema i ka kaluar n burgje. Ajo n at koh nuk e ka takuar fatin e saj t vrtet historik!

    Intelegjencia shqiptare nuk do t bnte mir t harronte se Adem Dema ka pasur vuajtje t mdha, me gjith familjn, kur ne t tjert kemi gzuar privilegje kush t vogla e kush t mdha; i ka kaluar ditt e nett n beton kur ne i kemi kaluar n banesa e zyra komfore: ka br pushimet n oborre burgjesh t rrethuara me muare t larta prej t cilave nuk shihej bota kur ne kemi zgjedhur brigjet e deteve, t liqeneve e t lumenjve ku do t veronim; ka pritur nett e Vitit t Ri pa degjaur urimin e m t dashurve kur ne kemi marr urime dhe dhurata!

    Intelegjencia shqiptare nuk do t bnte mir t harronte se Adem Dema ka br burgje kur shum kush prej nesh ka br karrier politike a profesionale; ka folur t madhe kur shumica prej nesh kemi heshtuar; e ka thn t vrtetn kur shumkush prej nesh nuk ka prtuar t shkruaj dhe t shqiptoj gnjeshtra; ka qendruar drejt kur shumkuash prej nesh sht gjunjzuar me qejf; ka mbrojtur t drejtn ton pr vetvendosje kur ne vetvendosjen e kemi shpallur t sendertuar ose krkes armiqsoare; ka folur pr pavarsin e kosovs dhe t trojeve t tjera me shumic shqiptare kur ne t tjert jemi betuar n autonomin si zgjedhje e shtjs s Kosovs pr t gjitha koht.

    Intelegjencia shqiptare nuk do t bnte mir t harronte se mendimin e Adem Dems e shquan prgjegjsi e lart historike n kohn kur shumica e intelektualve tan shqiptonin mendimin dhe bnin sjellje jo historike. Dshmi treguese pr kt, sado jo e par dhe jo e fundit, sht prdllimi (diferencimi) ideopolitik i intelegjencies son pas demonstratave t rinis studentore dhe shkollore n vitin 1981 kur ky prdallim, n vend se gjas pr shprehje t mospajtimit me politikn kundrshqiptare serbe, malazeze dhe maqedonase, shfrytzohej si rast pr krijim t kariers politike a profesionale! Mendimi i Adem Dems si mendim i idealistit t paliruar prej iluzionesh, si mendim i apostullit t lirimit, q e ka pranuar iden e sakrifics vetjake, sht mendim q e shpton konceptin e intelektualit n jetn ton kombtare. Do t mund t thoshim: ai ka folur n emrin ton! Ai u b kshtu ndriimtari i ndrgjegjs son, q e arsyeton qenien ton. Madhshtia e kombit thot politikani amerikan i shekullit t kaluar arls Samner qndron n ato veti q prbjn madhshtin e individit

    Pjekuria historike


    Guximi moral dhe mendor i Adem Dems ka domthnie historike m t shtrir se e kujtojm dhe se e pranojm. E par nga aspekti historik, gadishmria pr sakrific e Adem Dems, e treguar n nj koh t shtypjeve t pashembullta mbi lirin e mendimit dhe shtjen kombtare, e treguar n nj koh kur pakkush ishte i gatshm ta pranonte at ide, bhet argument pr pjekurin historike t popullit shqiptar. Ideologu i Lvizjs pr Bashkimin e Italis, Gjuzepe Macini, thot se gatishmria pr sakrific, q e krkojn t gjitha qllimet e larta njerzore, sht cilsi e popujve historikisht t pjekur. N emrin e nj koncepti m t lart t jets shoqrore, politike dhe shpirtrore t popullit shqiptar dhe t organizimit t tij shtetror, si shkall m e lart e ndrtimit t identitetit kombtar, Adem Dema heq dor prej mundsis q t bhet subjekt artistik dhe pajtohet me pasojat q sjell pranimi i ides s sakrifics. N vend t brerores q mund t shklqente n kokn e gjeniut krijues, ai pranon qelin e ftoft t t burgosurit; n vend t lapsit n dor, ai pranon prangat rreth duarve. N saj t jets s till Adem Dems, populli shqiptar ka mundur tu thot edhe para viteve nntdhjet sunduesve t trojeve t tij dhe atyre q kan marr pjes n padrejtsin q i sht br n Kongresin e Berlinit, n Konferencn e Ambasadorve n Londr dhe n Konferencn e Paqes s Versajs: ne nuk jemi pajtuar kurr m fatin q na e keni caktuar dhe me gjendjen n t ciln jemi! Ne e durojm sundimin e huaj vetm kshtu: t burgosur! Jeta e tij, prandaj, e bnte t ligjshme edhe pr kohn kur krkes t till nuk kemi shtruar, krkesn e mvonshme t popullit shqiptar pr pavarsin dhe sovranitetin e Kosovs. Vetdijen ton pr t drejtn ton t ligjshme ne e arsyetojm edhe me jetn dhe me mendimin e athershm t Adem Dems, q sht br pjes e vetdijes son lirimtare deri ditn kur Kosova shpallet e lir, n t vrtet e liruar dhe sovrane.

    Humanisti

    Adem Demn e shquan sot nj barazpesh shembullore shpirtrore. Ai jeton pa brejtje t ndrgjegjs. Pse jo ? Ai ka jetuar me shum vuajtje, por ai ka jetuar n pajtim m ndrgjegjn e vet, n t vrtet n pajtim me vullnetin historik t popullit t vet. Burgjet shumvjeare nuk e kan nxitur dshirn pr hakmarrje te ai: as ndaj atyre q e kan futur n burg; as ndaj atyre q jan pajtuar me burgosjt e tij ; as, m n fund, ndaj atyre q n heshtje mortore i kan kaluar ato 27 vjet e 8 muaj t burgjeve t tij ! Adem Dema sot as nuk mendon, as nuk sillet si viktim politike. Dhe, ai nuk mendon dhe nuk sillet ashtu si viktim politike sepse sht nj hero shpirtror.

    Adem Dema nuk do t pranoj t mendoj dhe t sillet as si ngadhnjimtar, sado sht ngadhnjimtar i madh politik dhe moral : me gjuhn e tij politike t para shum vjetve do t flas mandej krejt intelegjencia shqiptare, krej populli shqiptar. Ai nuk mendon dhe nuk sillet kshtu si fitimtar, sepse ai nuk e quan veten fitues pa fituar ideali i tij politik, kombtar dhe shoqror. sht e kuptueshme, prandaj, pse m shpesh se n zyr, m shpesh se kudo tjetr ai sht sot atje ku n rini ishte edhe me imagjinatn krijues : t populli atje ku jan hallt, skamja, dhembja, mrgimet, loti, vdekja. Popullin e dgjon, atij i drejtoht, me t bashkbisedon.

    Prej se ishte liruar nga burgu, Adem Dema na befasonte jo rrall me deklarata t cilat, n kohn kur bnim prpjekje pr sendertimin e s drejts pr vetvendosje shtetrore, na tingllonin pr s teprmi planetare, n t vrtet pr s teprmi gjithballkanike. Nuk do t duhej t befasoheshim. E till, zakonisht, sht rruga mendore e apostuajve t s drejts shoqrore, t liris s popujve t cilve u takojn. Sa m t prkushtuar jan ndaj popullit t vet, aq m t prkushtuar bhn edhe ndaj njerzimit. Se, populli sht vetm nj pjes e vogl e njerzimit. Mendimet e tij i prshkon vetdija humaniste se lirin e meriton vetm ai njeri q di t nderoj edhe lirin e t tjerve , Ai sikur nuk e harronte prvojn historike q dshmon se si e kan pohuar studiuesit e saj m t suksesshme jan treguar gjithmon ato levizje t cilat krkesat kombtare nuk i kan ndar prej demokracis politike dhe t drejtave t njeriut, domethn q prpjekjet pr ndrtimin e shtetit t vet, kombtar, nuk i kan ndar prej prpjekjeve pr ndrtimin e tij si shtet plotsisht demokratik.

    Para fillimit t lufts lirimtare, Adem Dema do t na befasonte edhe me deklaratn se m nuk i mjafton t jet vetm simbol i qndress, po do t jet edhe veprimtar aktiv politik. Nuk do t duhej t befasoheshim. E kishte shqiptuar kt fjali pas sa vjetsh t pajtimit me rolin e vrojtuesit t spjeguesit dhe t prsiatsit t sjelljeve dhe t veprimeve tona politike. E shqiptoi kt fjali pas sa vjetsh bashkjetese me nj Asgj n jetn ton politike.

    Kur e kishte par se rishtazi mund t mbesim n sakajin e historis ballkanike; se mbledhja e Dejtonit mbi paqen n Bosnj pr ne mund t bhej mbledhje e Londrs s 1913-it ; se mbledhja e Parisit pr nnshkrimin e Marrveshjes s Dejtonit dhe mbledhja e Brukselit pr normalizimin e marrdhnjeve t Bashkimit Evropian me Jugosllavin e Zvogluar, prkatsisht me Serbin e Madhe pr ne mund t bheshin Kongresi i Berlinit i 1878-it, mbledhje e Londrs s 1913-it dhe mbledhje e Parisit t 1919-it; kur e pa se zonja Histori mund t mos i ket lexuar ende t gjitha romanet pr t gjitha shprfilljet q mund ti bhen t drejts son t ligjshme pr vetvendosje kombtare dhe shtetrore n institucionet dhe forumet ndrkombtare, n emrin e t cilave n t vrtet vendosin Fuqit e Mdha; as t gjitha romanet pr t gjitha besimet e lehta, pr t gjitha vetmashtrimet dhe zhgnjimet tona; as t gjitha romanet pr t gjitha prpjekjt e pasukseshme dhe t suksesshme t Serbis pr rikolonizimet dhe serbizimet e Kosov; as gjitha romanet pr t gjitha zhvendosjt dhe shprndarjet e rinis son npr bot ; as t gjitha romanet pr t gjitha nisjet tona historike q prfundojn me ndalje n gjysm t rrugs; as t gjitha romanet pr t gjitha pasigurit tona, t gjitha drojat tona t arsyeshme dhe t paarsyeshme, t gjitha sjelljet tona johistorike kur, pra, i kishte par t gjitha keto, Adem Dema e quajti t nevojshme ta shqiptoj at fjali me t ciln e ripohoi at q nuk i ka munguar kurr : gadishmrin pr flijimin n emrin e idealit.

    Pavarsisht si mund t jet pritur e shpjeguar, ajo fjali e synonte nj qellim : t na e kthente besimin n astet kur kishim filluar t dyshonim; t na forconte shpirtrisht n astet kur kishim filluar t dobsoheshim; t na afronte dhe t na bashkonte n astet kur i sht dukur se vshtirsit dhe zhgnjimet mund t na ndanin; t na frymzonte t kmbngulnim n krkesat q prfaqsonin vullnetin e popullit dhe t drejtn ton n astet kur i sht dukur se mund t prapaktheheshmi. sht kjo fjali e heroit t ecjes prpara drejt ardhmris, e cila nuk vjen vetvetiu dhe t ciln nuk ta sjell tjetrkush.

    Ishte kjo fjali e apostulit t liris q e frymzonte ideali, por kisha shum droj mos nuk do t ishte e liruar edhe prej iluzionesh.

    Dhe, n fund, t them : jam i vetdijshm se kto fjal pr rolin e Jetshkrimit dhe t Mendimit t Adem Dems n jetn ton mund t duken t zmadhuara si fjal t shqiptuara prej nj adhuruesi dhe entuziasti. I shqiptoj me vetdijn e njeriut q gjat jets s derisotme ka shqiptuar fare pak lavdrime e tepr shum kritika. Keto jan fjal q i frymzon jetshkrimi m domthns, n t vrtet jetshkrimi shnues i fatit t popullit shqiptar derisa ishte ende i paliruar. Kto jan fjal q i frymzon nj jet tragjike domethnse pr do njeri dhe pr do koh.

    Para vets e bots ne ende nuk kemi mundsi t dalim e t mburremi as me dshmi t zhvillimit teknik, as me dshmi t zhvillimit ekonomik. Para vetes dhe para bots sot mund t dalim e t mburremi, para se gjithash, me qndresn madhshtore politike e morale t Adem Dems. E, kjo ishte vepr q e lviste ndrgjegjn ton dhe, duke e lvizuar ndrgjegjen, e levizte historin ton.

    Faza e tret faza e romaneve

    Kjo sht faza jetsore m e frytshme n krijimtarin letrare dhe publicistike t Adem Dems; kjo sht faz kur ai shkruante romanet Libr pr Vet Mohimin, Heli e Mimoza; Nna Sheg e pes gocat, Shkrumbnaj e dashuri, Dashuri kuantike e Filanit, Alb Prometeu, poemn Tung vargu im dhe dramn Politika dhe pushka.

    Kjo sht faza n jetn e tij kur zhvillon nj veprimtari jashtzakonisht t gjer e t gjithanshme politike, kulturore dhe shoqrore: kur themelon nj parti politike prej s cils mbas nj kohe jo t gjat do t trhiqet, kur themelon shoqata e gazeta, kur shkruan artikuj politik, kur zhvillon shum biseda me gaztar t medieve t ndryshme t Kosovs, t Shqipris shtetrore, t Serbis, t Kroacis, t Sllovenis, t Malit t Zi e t Bosnjs, dhe me gazetar t vendeve t ndryshme evropiane dhe t SHBA-s.

    Kjo sht faza n jetn e Adem Dems kur atij i shprehn nderime dhe i jepen mime n Bashkimin Evropian dhe n disa vende t Bashkimit Evropian mime me t cilat i shprehen njohje pr t gjitha ato vite t kaluara n burgjet e Jugosllavis komuniste dhe njohje e mime pr rolin q me ato vite burgje dhe me veprimtarin e tij politike kishte luajtur n prmbysjen politike e morale t totalitarizmit komunist n Jugosllavi dhe kudo qoft.

    Kjo sht faz kur ai, Adem Dema, bn takime t shpeshta, shum t shpeshta me bashkatdhetart n Kosov, kur viziton Shqiprin shtetrore, kur viziton disa vende evropiane dhe kur viziton edhe Shtetet e Bashkauara t Ameriks e ku qndron gati nj vit.

    Kjo sht faza n jetn e tij kur ai, Adem Dema, me ato q shkruan dhe boton, me ato q thot n media, me ato q thot n takimet me bashkkombs, me ato q bn n prgjithsi si qytetar jashtazakonisht veprues bn krejt mund t varej prej tij q ta shpetoj lvizjen e historis shqiptare, para se gjithash, historin e Kosovs, e cila, si kishte qen gjithnj i bindur, pashmangshm do t sillte lirin dhe pavarsin e Kosovs.

    Kjo sht faza n jetn e tij, kur Adem Dema e dshmon, pra, nj energji t jashtzakonshme si prej krijuesi letrar, ashtu edhe prej veprimtari politik dhe shoqror.

    Pr fatin e mir t Adem Dems, t letrsis shqipe dhe t politiks shqiptare t Kosovs, t Shqipris e t shqiptarve kudo qofshin ata, kjo faz vazhdon edhe m tej n jetn e tij.

    I veant si krijues

    Para njzet e dy vjetsh, n fjaln e shqiptuar n mbledhjn solemne t mbajtur n Akademin e Shkencave dhe t Arteve t Kosovs, me t ciln po shenohej 60-vjetori i jets s Adem Dems, do t them se njzet e tet vjet burgje t Adem Dems do t ln letrsin shqipe pa nj krijues t veant, por historis shqiptare do ti sjellin apostullin e liris. Tani, njzet e dy vjet m von, e shoh, i bindur, se ai pohim imi nuk ishte as pjesrisht i drejt: prndjekjet dhe burgjet e Adem Dems do ti sjellin popullit shqiptar t Kosovs, n t vrtet popullit shqiptar n prgjithsi, apostullin e liris e t pavarsis s Kosovs, por edhe letrsis shqipe nj krijues t shquar me prvoj e me vepr letrare t jashtzakonshme.

    Nuk ka dyshim se vitet e kaluara n burgjet serbe dhe jugosllave do t ndikojn shum n prirjet krijuese letrare dhe, n prgjithsi, n mendsin e Adem Dems. sht plotsisht e kuptueshme se asnj krijues q kalon shum vjet n burgje, q kalon shum vjet n burgje n t cilat nuk lejohet krijimtaria mendore, mbas daljs prej tyre nuk mund ti shkruaj veprat q do ti kishte shkruar po t mos kishte qen i burgosur. Por, megjithat, at fatkeqsi t krijuesit, shkrimtart q kan burgje mund ta kompensojn kush pjesrisht e kush plotsisht me prmbajtjen, me domethnien dhe me cilsin e veprave q do t shkruajn mbasi t lirohen prej burgut.

    Kt q thuhet e dshmon krijimtaria letrare e Adem Dems dhe e dshmon si m vlern gjuhsore artistike t romaneve t tij, ashtu edhe me risit krijuese q sjellin kto romane n letrsin shqipe. Gjithsesi ato jan romane t shkruara ashtu si nuk jan shkruar ndonjher dhe si nuk po shkruhn as sot romanet n letrsin shqipe: ato jan romane q mund ti shkruaj vetm Adem Dema intelektuali krijues, i cili e ka jetshkrimin dhe i cili e ka prvojn e t burgosurit politik far nuk e ka asnj inetelektual tjetr shqiptar, asnj shkrimtar tjetr shqiptar, asnj shqiptar tjetr, q ka jetn dhe prvojn e intelektualit, i cili e ka provuar m gjat dhe m egr se asnji intelektual tjetr, se asnj shkrimtar tjetr, se asnji shqiptar tjetr dhunn politike dhe shtetrore t Serbis e t besnikve t saj politik t Kosovs.

    Politika dhe letrsia

    Nj shkrimtar i prndjekur pr shkaqe t bindjeve politike dhe nji shkrimtar i mbajtur afr njzet e tet vjet n burgje pr shkak t atyre bindjeve politike sht plotsisht e kuptueshme q t shkruaj vepra letrare, shkencore a publicistike me prmbajtje, me domethnje dhe, natyrisht, me patos t lart politik.

    Meqense bindjet vetjake politike, n njrn an, kurse politika e shtetit serb, n ann tjetr, e kan prcaktuar jetn e tij shoqrore, sht plotsisht e kuptueshme pse krijimtaria letrare e Adem Dems, me prjashtim t pjesshm t prozave t shkruara para burgosjeve, ka pothuaj plotsisht karakter politik. Kt e pohon edhe Adem Dema vet. Me rastin e shnimit t 50-vjetorit t botimit t par t romanit t tij Gjarpinjt e gjakut, ai do t thot: Krijimtaria ime ka qen dhe ka mbetur thellsisht politike, jo e shkruar n mnyr politike, por n menyr artistike. Politika ka qen ajo q m ka shtyr t merrem me letrsin sepse ishte e pamundur q idet e mia politike ti plasoj ndryshe n turmat shqiptare prve se duke i mbshtjell me njfar shqeri.

    Ka shkrimtar q i shmangen trajtimit letrar artistik t temave politike; dhe ka shkrimtar q nuk pranojn karakterin politik t disa veprave apo, madje, t krijimtaris s tyre letrare. Nuk ka dyshim se qndrimi i tyre i till ndaj temave politike dhe ndaj karakterit politik t veperave t tyre mund t jet pasoj ose e njohurive t mangta teorike letrare ose e pasiguris q ata ndiejn pr cilsin artistike t krijimtaris s tyre. Tema politike pr krijimtarin letrare artsistike nuk mund t jet as m e muar e as m e nnmuar se temat e tjera. Si edhe t gjitha temat e tjera, edhe tema politike sht tem jetsore; si edhe t gjitha veprimtarit e tjera t njeriut edhe veprimtaria politike sht veprimtaria m t ciln merret njeriu si qenie shoqrore. Veprimtaria politik, madje, sht veprimtari q ndikon shum, m shum se nj sr veprimtarish t tjera, n jetn e njeriut: Prse, prandaj, t mos trajtohet n veprat letrare? Prse, prandaj, t mos mohet sa duhet t mohet si tem e denj pr krijimtari letrare? Ndryshe prej nj sr temash dhe veprimtarish t tjera t njeriut, tema e politiks sht tem e dshmuar gjithmon e gjithkund si nj tem e prbr, e rn, e vshtit pr trajtim letrar. Dhe, pikrisht pse sht ashtu e prbr, ashtu e rnd, ashtu e veshtir nuk sht i vogl numri i shkrimtarve q nuk ia dalin sukseshm n fund trajtimit t saj. Adem Dema sht njeri prej shkrimtarve tan q sht marr guximshm, pa komprimise dhe deri n fund ndershm me trajtimin e tems politike n romanet, n vargjet dhe n dramn Politika dhe pushka. Ai sht shkrimtar i yn i cili me sukses t veant artistik e ka zotruar temn politike n krijimtarin e tij; dhe e ka zotruar ashtu suksesshm sepse e ka trajtuar ashtu edhe si duhet t trajtohet si tem, si veprimtari, si prmbajtje e pashmangshme jetsore; sepse e ka trajtuar me prvojn dhe me dhuntin e tij t veant; sepse e ka trajtuar me dinjitetin e krijuesit q prbuz poltronizmin politik.

    N krijimtarin letrare t Adem Dems, temat politike, veprimtarit politike, prmbajtjet politike n t vrtet jan br mitologji politike, po, pikrisht mitologji politike. Mund t thuhet kshtu, n radh t par, sepse masat politike t pushtetit, n pjesn m t madhe t rasteve n veprat e tij n romanet, n dramn dhe n poemn, para s gjithash, prjetohen ndjenjrisht e mendrisht: prjetohn si veprimtari jashtzakonisht e prbr, t ciln e qartsojn vetm masat si jan prndjekja, dhuna, shtypja, padrejtsia, shfrytzimi. Politika, domethn dhuna politike, dhuna pushtetore n krijimtarin e Adem Dems sht br keshtu mit i jets s prditshme t shqiptarve n Mbretrin Jugosllave, n Jugosllavin komuniste, n Jugosllavin e mbetur Serbia e Mali i Zi , n Serbin dhe, m n fund, n Kosovn e pushtuar prej Serbis, q nga viti 1912, Ajo, politika e till, me masat dhe pasojat e saj, sht br miti prcaktues i jets dhe miti prcaktues i vetdijes s shqiptarve. Dhe, pikrisht kjo ngritje e tems politike, e veprimtaris politike, e prmbajtjes politike me praktikn dhe pasojat e saj n rrafshin e mitologjis politike e siguron vlern gjuhsore artistike t veprave t Adem Dems: e siguron vlern e tyre t veant n letrsin shqipe.

    Kjo mitologji politike e prmbajtur n krijimtarin letrare t Adem Dems ka hapsirn e saj, ka kohn e saj dhe i ka protagonistt e saj. Cila sht ajo hapsir?

    Bindja e par q i krijoht lexuesit t veprave letrare t Adem Dems sht kjo: me romanet e tij t derisotme, me poemn Tung vargu im dhe me dramn Politika dhe pushka ai, Adem Dema, e ka shkruar artistikisht historin e re t Kosovs, e ka shkrau historin gjuhsore artistike t ngjarjeve t mdha, t paharruara dhe t paharrueshme, t Kosovs, t cilat e kan shnuar historin e saj, t cilat n t vrtet e kan prodhuar at t ashtuquajtur mitologji politike.

    N krijimtarin letrare t Adem Dems ka dy Kosova: sht Kosova e pushtuar, me popullsin e saj shqiptare t shtypur, nj koh t gjat t pashkulluar, t prndjekur, t burgosur, t nnmuar, t vrar, t dbuar, t shprngulur prej trojeve t veta, sht Kosova e lodhur, e kapitur, e drrmuar, e paaft t mbrohet, e paaft t qndroj, Kosova e braktisur prej t vetve dhe, gjithnj, prej t mdhenve t bots, t cilt n mas t madhe jan fajtor pr gjendjen e saj t till, t mjer, s cils as i madhi zot nuk donte tia dgjonte zrin.

    Dhe, sht Kosova e fshatarit rrap, q gjithnj e ka prtritur kombin, q di t bhet akull dhe di t bhet zjarr, por kurr nuk pranon t bht i vakt, Kosova e t rinjve, e rinis, q ka trashguar virtytet e atyre paraardhsve rrap, q mson shkolln, q kryen fakulltetet, q ka msuar t mos duroj t padrejtn dhe t prbuz gnjeshtrn, q sht liruar prej mitologjis politike, kosova prparimtare, q di t organizohet, q di t ket ideale, q ideal m t shtrejt shpall lirin dhe pavarsin e vet, Kosova e nnave dhe e motrave q asaj rinie ia kndojn kngt e burrris e t trimris, t virtyteve kombtare, Kosova e intelektualve q e ndertojn ideologjin dhe politikn e liris dhe t pavarsis s Kosovs, Kosova e intelektualve q ndrtojn vetdijen e asaj rinie duke ia shpjeguar historin kombtare ashtu si nuk lejohej prpara ti shpjegohej, duke ia msuar letrsin kombtare ashtu si nuk lejohej ti msohej prpara, duke ia msuar gjuhn letrare kombtare si nuk kishte qen prpara, sht Kosova farr e ndrrojn ata intelektual, far e ndrrojn ata t rinj dhe pr t ciln ata t rinj nuk do t ngurrojn t japin jetn e vet.

    Kjo Kosova e dyt, n t vrtetet sht ajo Kosova s cils shkrimtari, publicisti dhe veprimtari politik Adem Demai ia ka kushtuar ndrrat e tij, shpresat dhe besimet e tij, s cils ia ka kushtuar njzet e tet vjet burgje n Serbi e n Jugosllavi, s cils ia ka kushtuar gjith krijimtarin letrare e publicistike dhe gjith veprimtarit e tij politike prej rinis s hershme e deri sot kur po shkruhet kjo parathnie e kompletit t veprave t tij letrare, n t vrtet q do tia kushtoj deri sa t jet gjall.

    Cila sht ajo koh?

    Koha e prozs

    Koha e krijimtaris letrare t Adem Dems sht koha e Kongresit t Berlinit dhe e Konferencs s Ambasadorve n Londr kur populli shqiptar i sht br padrejtsia m e madhe n historin e tij, kur do ti merren troje n t cilat ata, shqiptart, ishin popullat e vetme apo shumic etnike do ti merren Kosova, amria, Ultina e Liqenit t Shkodrs, Plava e Gucia, Maqedonia Perndimore e viseve t tjera. sht koha e luftrave ballkanike kur numr i madh i shqiptarve prej Kosovs dhe prej trojeve t tjera shqiptare shprnguln pr Turqi dhe pr Shqiprin e 1912-shit.sht koha ndrmjet dy luftrave botrore kur Serbia bn kolonizimin e Kosovs me serb t Hercegovins dhe me malazez t Malit t Zi. sht koha e mbas Lufts s Dyt Botrore, koha e komunizmit, e OZNA-s (Sherbimit Informativ Ushtarak) dhe koha e UDB-s (Sherbimit t Brendshm Shtetror) ku ushtroht dhun e madhe e pambajtur mend ndaj shqiptarve, q do t sjell shprnguljn e tyre pr Turqi dhe mbylljn e shum shkollave n gjuhn shqipe. sht koha e Ushtris lirimtare t Kosovs, n t vrtet koha e Lufts lirimtare t Kosovs, q do t sjell lirin dhe pavarsin e Kosovs. Dhe, n fund, sht koha e pas ksaj Lufte lirimtare, koha e shpalljs s Kosovs shtet i lir dhe i pavarur: koha e demokracis s brisht, e ndrtimit institucional e shtetror t Kosovs, e privilegjeve, e qindra milionerve t pasuruar pa merituar dhe e qindra mijrave t braktisur n varfri.

    Le t thuht se nuk sht e gjith koha n t ciln shtrihen ngjarjet, q trajton Adem Dema n krijimtarin e tij letrare dhe nuk sht kjo e gjith koha e ngjarjeve dhe e figurave historike pr t cilat prsiat Adem Dema n krijimtarin e tij. N shumicn e romanve t tij dhe n dramn Politika dhe pushka jan jo t rralla prapakthimet historike t autorit n t cilat prshkruhen, sqarohn, gjykohn a vlersohen ngjarjet dhe figurat t ndryshme m pak a m shum t rndsishme historike.
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  3. #303
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    03-10-2009
    Vendndodhja
    larg
    Postime
    1,011

    Pr: Adem Demai

    shyqyr zotit per elektoniken se mere me mend per ton keto budallalleqe sa letra ishte dasht !

  4. #304
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai

    Ukshin Hoti: Adem Demai histori e gjall e Lvizjes lirimtare Kombtare

    Posted date: Tetor 28, 2014In:

    Pr Adem Demain




    Ukshin Hoti
    Lvizja e proceseve politike n drejtim t demokracis n Kosov, por edhe n Shqipri, do t ishte tepr dubioze dhe e ndar me siguri n kategori t veanta shoqrore, pa kontributin e veant t Adem Demait, Bacs, legjends s gjall t popullit shqiptar. Ashtu si thot edhe knga, ai pjesn m vitale t jets s vet e treti npr burgje dhe kazamate t titizmit jugosllav. I tr nj mekanizm shtetror dhe e tr nj makineri ndrkombtare politike, me decenie t tra u prpoq gati me sukses t plot ta heshte jo vetm kuptimin dhe qllimin e qndrimit t tij npr burgje, por edhe vet at, ekzistencn e tij.

    Pr kt shkak figura e tij e rndomt n mnyr gati t padiskutueshme kaloi n legjend; u tret n shpirtin e gjall t popullit dhe u mishrua me ndrrn e tij shekullore; Demai dhe populli u bn nj. Nuk ishte m tutje vetm nj bir i denj i popullit, por gati vet populli. Pr politikn tani e tujte ishte i rrezikshm, pr aq sa ishte i rrezikshm vetdijsimi politik i popullit shqiptar. Dhe, kt ai e artikuloi me inteligjencn e tij t mpreht; me shpjegimet e thjeshta, por definitive dhe t prera; me referencat e tij shpat q coptonin, por q nuk therrnin. Demai nuk e luftoi n veanti asnj armik, por q t gjith s bashku. E luftoi dhe e mundi dokend dhe secilin q deshi ta pengonte emencipimin e popullit shqiptar. Pr kt shkak figura dhe personaliteti i tij u mishrua me progresin; me do lvizje progresive; me marshin prpara t proceseve politike ndr shqiptart n prgjithsi. Ai nuk i kontribuoi n veanti asnj kthese, sepse i shndrruar n popull, i kaloi q t gjitha s bashku me t. Megjithat, t gjitha kthesat, dhe ajo e prcaktimit pr Republik, si edhe ajo e prcaktimit pr demokraci, e vinin re Demain.

    Demai i shndrruar vetm n vete, pr t gjitha kthesat, do t ishte njsoj i rnd, enigmatik, i pazbrthyeshm dhe i panjohur. Pr kt shkak, madhshtia e tij nuk qndron n t njohurit e tij nga populli, por edhe n t njohurit e popullit n vetn e tij. Komuniteti politik evropian me nj gjest fisnik, duke i ndar mimin Saharov, deshi ta nderonte, por Komuniteti politik evropian do tia ket borxh gjithmon rrespektin, sepse Demai i shndrruar n popull nuk mund t nderohet. Ai mund vetm t respektohet. Pr Demain mund t shkruhet gjithka, por mund t thuhet vetm nj: sht nj histori e gjall n lvizje e sipr dhe si e till t detyron jo vetm respektin, por edhe dashurin; jo vet dashurin, por edhe prcaktimin. Mund t jesh me t, prbri tij apo kundr tij, por nuk mund t jesh indiferent ndaj tij.
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  5. #305
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai


  6. #306
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai



    Murati: Demai, frymzim pr shum breza t rezistencs kundr pushtuesit

    28.07.2016 | 22:08

    N bashkpunim me Ministrin e Diaspors, mbshtetur nga Biblioteka Kombtare e Kosovs Pjetr Bogdani, Instituti Albanologjik i Kosovs, Instituti i Historis Ali Hadri dhe Ministria e Kulturs, t enjten n ambientet e Shoqats s t Burgosurve Politik sht hapur ekspozita kushtuar jets dhe veprs s Adem Demait, e cila prmban nj pjes t fondit t fotografive, dokumente e botime t mbledhura t Adem Demait.
    N kt ekspozit, e cila prkon me mbajtjen e Ditve t Diaspors, morn pjes ministri i Ministris s Diaspors, Valon Murati, kryetari i Shoqats s t Burgosurve Politik, Hydajet Hyseni, si dhe veprimtar e qytetar t tjer. Ekspozitn kushtuar Adem Demait e hapi Meriman Braha, veprimtar i lvizjes kombtare, ish i burgosur politik, i cili tha se ky aktivitet i dedikohet nj figure emblematike t lvizjes son kombtare, Adem Demai.
    Ky vit sht shpallur si vit i Adem Demait, n 80-vjetorin e lindjes s tij dhe n shnim t gjith veprimtaris s tij patriotike, atdhetare, kombtare, intelektuale, kulturore e humanitare. Vepra e Adem Demait, qndresa e tij, ka qen frymzim pr shum breza t rezistencs kundr pushtuesit. Raporti i Adem Demait me mrgatn sht i veant, sepse mrgata e diaspora jon sht ngritur e krijuar edhe si mrgat politike. Veprimtart tan kan punuar n mobilizimin e njerzve n diaspor n vitet m t rnda, doher duke e pasur prball edhe figurn e Demait, si nj simbol i rezistencs, i liris universale pr shqiptart dhe njerzimin. Adem Demai, me veprn dhe punn e tij, nuk sht vetm nj figur e rndsishme e popullit shqiptar, por nj figur e rndsishme pr njerzimin, sepse prpjekja e tij pr liri sht nj prpjekje universale, sht nj vler njerzore, ka thn ministri Murati.
    Me rastin e hapjes s ksaj ekspozite, edhe Hydajet Hyseni, kryetar i Shoqats s t Burgosurve Politik, foli pr figurn e Adem Demait. Njzet e nnt vjet t Adem Demait dhe t shum veprimtarve t tjer kaluar npr burgje t Jugosllavis kan qen edhe nj lloj ekzili i dhunshm. Nuk sht e rastit q Adem Demai sht perceptuar n mesin e mrgimtarve si prfaqsues i veant edhe i s kaluars, edhe i s ardhmes. Duke nderuar Demain, ne i bjm nj nder edhe mrgats, duke shprehur mirnjohje pr gjith at q ka br pr atdhetart. Pa kontributin e mrgats nuk do t ishte as Kosova e as kombi ktu ku sht, ka thn Hyseni.
    Kjo ekspozit, e cila po mbahet n kuadr t shnimit t vitit t Demait, do t qndroj e hapur deri n fund t vers.
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  7. #307
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    26-08-2016
    Vendndodhja
    Gjermani
    Postime
    15

    Pr: Adem Demai

    Adem Demaqit i ka ra luga n`mjalte per bese.

  8. #308
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai




    Demai, arkitekt q ofroi shqiptart


    Adem Demai ishte model i veprimtarit atdhetar dhe intelektualit atdhetar por njkohsisht ishte edhe arkitekt ndrtues urash n mes atdheut dhe bashkatdhetarve q jetonin n shum vende t bots.

    Kshtu u tha n prurimin e librit me titull Adem Demai-Ura mbi t ciln kalon liria e Kosovs", organizuar nga Fondi Nderi i Kombit- Adem Demai dhe Shoqata e t Burgosurve Politik.

    Prurimi i ktij libri nisi me fragmente t nxjerrura nga krijimtaria e Adem Demait. Afrdit Durmishi, mbesa e Demait, tha se Adem Demai sht vet Liria, liria t ciln shqiptart e kan krkuar me shekull, kurse, si komb kta dy vitet e fundit, ai sht br rrug e liris. Ajo shtoi se sot i ka bashkuar ideali i bashkimit Kombtar i Adem Demait.

    Veprimtarin e Adem Demacit e kan vlersuar lart edhe Selatin Novosella dhe Hydajet Hyseni. Ky i fundit tha se Demai ishte ndrtuesh urash n mes atdheut dhe bashkatvetarve q jetonin n shum vende t bots.

    N emr t fondit Nderi i Kombit Adem Demai, Sejdi Gegatha se me pr promovim kan dashur t nderojn punn e Adem Demait.

    Libri prmban rreth 30 kumtesa me nj gam t larmishme shkencore e dokumentuese, madje nj sr prej tyre edhe t pa njohura deri m tani.
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  9. #309
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai








    Adem Demai merr Qytetar Nderi i Tirans


    By voal.ch | November 28, 2016


    Veprimtari i shtjes kombtare, politikani dhe shkrimtari shqiptar, Adem Demai sht nderuar me titullin Qytetar Nderi i Tirans, si dhe elsin e Qytetit.


    N nj ceremoni t posame, kryetari i Bashkis s Tirans, Erion Veliaj i ka dorzuar Adem Demait titullin Qytetar Nderi si dhe elsin e Qytetit me motivacionin e intelektualit t shquar, simbol i rezistencs s gjithanshme, pr liri, pavarsi dhe prosperitet, pr kontributin dhe sakrificat e tij ekstreme, dhe popullit t pavarur t Kosovs, si dhe pr forcimin e lidhjeve tradicionale mes qytetarve t t njjtit Komb.

    N fjaln e tij t rastit, kryebashkiaku Veliaj u shpreh i lumtur q i jepej mundsia q ti dorzonte kt titull nderi nj figure kaq t madhe t shtjes shqiptare, aq m shum kur nj dit e till prkoi edhe me festn e Pavarsis s Shqipris.

    Sot kemi nj rast shum t veant e nuk besoj se mund t kishte rastsi m t bukur se sa Ditn ton t Pavarsis ta kujtojm duke i dhn titullin Qytetar Nderi, mikut, vllait e patriotit t madh, Adem Demai. Sot sht nj dit e shenjuar pr t gjith shqiptart, jo vetm n Shqipri ku jemi sot, por kudo ku jetojn ata n trevat tona n Ballkan apo n emigracion. sht shum me vend q n nj dit si kjo t kujtojm, jo vetm ato figura q luftuan e shpalln pavarsin ton t par, 104 vite m par, por do shqiptar t mir q ka luftuar pr shtjen shqiptare, u shpreh Veliaj.

    Duke vlersuar figurn e Adem Demait, Veliaj theksoi se ai sht patriot i madh dhe nj figur qendrore n luftn pr pavarsin e Kosovs, dhe q tashm, e ka siguruar vendin e tij t lavdishm n historin e gjith shqiptarve. Kryebashkiaku i Tirans vlersoi edhe sakrificn e madhe e t gjat q Demai bri gjat regjimit ish-jugosllav, duke vuajtur nj pjes t mir t viteve t tij n burgjet politike.

    Duke zbritur vitet e tmerrshme t burgut, pothuajse 28 vjet, e kupton realisht se far mimi t lart ka paguar patrioti Adem Demai pr Kosovn dhe shtjen shqiptare. Un kam pak m shum se 28 vje, por e di q 28 vite jan shum, jan tmerrsisht shum, kur krimi i vetm q ke br sht t ngresh zrin pr t drejtat e popullit tnd dhe njerzve t tu. Ishte ndoshta besimi te drejtsia e kauzs pr t ciln po sakrifikonte, q e bri Adem Demain, Mandeln e Ballkanit, t duronte aq shum dhe pa u dorzuar dhe pa asnj kompromis. Ne jetojm sot n koh krejt t ndryshme, lavdi Zotit! Nuk na krkon kush t bjm sakrifica t ktij kalibri, kaq t mdha. Sot, shqiptart si ndalon askush q t bjn pun e vepra konkrete, t modernizojn shtetet e tyre, theksoi Veliaj.

    Ai shtoi se me titullin Qytetar Nderi i Tirans, duam n fakt ti shprehim atij mirnjohjen dhe adhurimin m t thell t do qytetari t kryeqytetit t Shqipris, pr gjithka ka br dhe gjithka ka sakrifikuar pr shtjen shqiptare.

    Nga ana e tij, Adem Demai falnderoi Tirann pr kt vlersim, duke theksuar se ka qen nj dshir e tij e prhershme q t gjith shqiptart t festonin t lir pavarsin e tyre. Ju falnderoj juve, vllezrit e pavarshm t Shqipris, t ciln e kemi dashur t gjith, se jemi edhe ne njsoj si ata. Prandaj, dhe knaqsia sht shum e madhe, dshira juaj ka qen shum e madhe pr ne, e fort. Kemi dshiruar q t vijm gjithmon, e t jemi gjithmon ktu me ju. Ne mendojm se nuk jemi vetm Shqipri dhe shqiptar, por dshirojm q t jemi edhe m t plot. Prandaj, e duam vendin ton ktu, q t mos ta harrojm kurr dhe t jemi aty ku kemi lindur, tha Adem Demai.
    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  10. #310
    i/e regjistruar Maska e Llapi
    Antarsuar
    08-08-2002
    Postime
    10,940

    Pr: Adem Demai

    Adem Demai Dokumentar 2016


    Do ti luftoj spiunet dhe tradhtaret e kombit deri ne vdekje.

  11. Anetart m posht kan falenderuar Llapi pr postimin:

    bili99 (28-07-2018)

Faqja 16 prej 16 FillimFillim ... 6141516

Tema t Ngjashme

  1. Vetvendosja proteston dhunshm kundr planit t Ahtisarit
    Nga Alienated n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 769
    Postimi i Fundit: 02-01-2008, 08:50
  2. Demai jep dorheqjen nga bordi i RTK-s
    Nga mani n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 16
    Postimi i Fundit: 16-01-2004, 14:32

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •