Nj nga monumentet m t famshm t kultit dhe t kulturs mesjetare n Rubik. Aty ku rrezikohet kisha monumentale e Shlbuemit

Shlbuemi, si po shuhet tempulli i mom i Rubikut


Gjergj Marku


Rubik-do udhtari q merr udhn pr nga Miloti, kalon urn monument me harqe, q sot e 80 vite mban emrin e mbretit Zogu i Par, pr t vijuar lugins s Fanit, tutje ku bashkohen Mati me lumin Fan, nj lugin q ditarmbajtsi dhe shkrimtari Fabian Barcata, nj famullitar i njohur austriak i nntqinds e ka quajtur si ma t bukurat e bots, n t hyr t Rubikut, syri t z mbi nj shkmb t bardh nj nga kishat m monumentale n Shqipri, at t Shlbuemit. E vendosur mbi nj shkmb gjigant t bardh, duket se mbahet n gjirin e nj prej maleve m t eprm t Shqipris s Veriut, formsuar i tr n shkmbenj t bardh, t grish si mister t ngjitesh atje lart. Padyshim, tr kuvendi atje, prbn nj nga komplekset m t bukura q ka vendi yn, n sfondin q ai krijon, qoft si kompleks kishtar, por dhe turistik.
Por kur v kmbn atje lart, vrehet se shum gjra nuk shkojn mbar. Sapo kalon portn pa roje, asgj nuk piptin, askush nuk rri atje, duket sikur muret e mome q kan rrethojn brenda tyre mijra vjet histori, flasin me vete, ndrsa rnkojn nn peshn e kohs dhe degradimin dita-dits.
Bashkia e qytetit, sht i vetmi institucion q sht interesuar pr kt kompleks t rrall, duke rregulluar rrugn me nj donatim buxhetor, sht ndrhyr n ndriimin e saj, ndrsa nga misionarja austriake Marianne Graf u financua pr Udhn e Kryqit dhe disa ndrhyrje n pjest e brendshme si dhe vnien e nj obelisku, mishrim i simbolit t bashkjetess ndrfetare. Ndryshe nga Elbasani a rajone t tjera, ku simbolet fetare kan sjell ngatrresa, ktu n maj t shkmbit q kundrohet kilometra t tr larg, edhe pse ka nj popullsi homogjene katolike, do t vendoset ky obelisk multifetar, i qarkuar nga nj ndriim i larmishm q n mbrmje i jep madhshti ktij vendi.
Nga ana tjetr, vet misioni franeskan me qendr n Shkodr, nuk ka treguar as kujdesin m t vogl. Nse pr Kishn e Shna Ndout n Kurbin ku peligrinojn mijra vet q krkojn ndihmn e shenjtit n jetn e tyre, e ku arka mbushet nga t hollat e dhuruara, ktu askush nga misioni franceskan, nuk sht kujtuar. M e shumta kujtes sht ndonj mesh t dielash dhe kaq. Askush nuk rri ktu, as misionar a rregulltar, ndrkoh q para 1967, vit kur u shemb kuvendi, ka patur misionar, rregulltar e murgj si dhe shkolla e prmendur pr fretr.

Shkrepi i Rubikut

Futja n rrjedhat rrfyese t romanit Lule q para 100 vitesh shkroi mbi kta shkmbenj t bardh Fabia Barcata, sht vrtet befasuese, me prshkrimin q ai i bn vendit ku do t zhvillohen ngjarjet dramatike, q kan lidhje me fatin e nj vajze malsore, t pastr si drita e nj qielli t kthjellt, Lulen, por q pikspari sjell n vmendje t studiuesve dhe pr udhtar t huaj doket dhe zakonet ndr shqiptart e viseve t Veriut.
Shkrepi i Rubikut asht shum i madh dhe duket si tishte vendue prej ndonji vigani n nji nga luginat ma t bukurat e bots. Kjo dor vigani, duket si ta kishte sheshue ma par vendin dhe si ti kishte largue malet penguese njenin nga tjetri tue prbam n kt mnyr nj lugin t vogl me nji kunor malesh rreth e prqark. N mes ksaj lugine ngrihet shkrepi kolosal n vetmi, me pamje t madhnueshme. Erdhn pastaj njerzit, pan se atje ishte nji vend i bukur banimi, dhe themeluen mbi shkrep shtpin e vet t thjesht. Atje nalt jetuen e vdiqn brez pas brezi.
Ma von erdhi nj popull pushtues, thadroj n maj t shkrepit shejet e veta pushtimi me shqipet fitimtare t legjioneve ushtarake, bani forcime t ndryshme, themeloi mure vigane me pirgje e frengji, n at mnyr sa mali u ba nji fortes romake e papushtueshme. Por dhe vet madhnia e Roms ra dhe u shkatrrue. Muret u rrzuan dhe njerzit u zhdukn. Rubiku ngeli si andrr, ngeli i harruem nga t gjith, deri sa prej viseve t largta erdhn disa njerz t prshpirtshm pa pushk e pa top, kjo erdhe u plqeu atyne.
Mbi rrnimet e bamuna nga kamba pushtuese ngritn prmes lutjeve q i naltojshin Perndis, nji Kish e nji Kuvend. Pastruen dhe rregulluen pyllin, e dlirn nga gjaja e egr dhe e rrezikshme; livadhe dhe ara bleruan nga duert e tyre kujdestare dhe vun rreth e qark shum bim t bukura e t dobishme.
Kso dore qe Abacia e Benediktinve t Rubikut. Kaluan me qinda e qinda vjet. Mbas zhgunit t zi erdh zhguni i murrm: Benediktint u zvendsuan prej Franeskanve. Kta tue ndjek gojdhnat e t parve t vet, u prpoqn, vuejtn, u salvuen pr t mirn e t mbarn e popullit t Shqipnis.
Prap kaprcyen qindra e qindra vjet, deri sa erdhi ora e zez pr tokn dhe popullin shqiptar. Ushtri turke i prkshkuen viset shqiptare, tue plakit, tue rrmbye, tue mbyt, tue shkatrrue e tue zezue. Prap vendi i qet i Rubikut u ba menjher nji grumbull rrnimesh. Vetm kisha ngeli e paprkitun. Prsri kaluen katrqind vjet dhe prap n Rubik gjindet nj murg, i cili mundohet e prpiqet me ngjall nji jet t re mbi ato rrnoja.

Rubiku sipas mitologjis greke

Ndue Dedaj, studiues vendas, n librin e tij Toka e katedraleve na on n historin e largt t ktij kuvendi, n nj version mitologjik grek. Me kt kish duket se sht i lidhur dhe emri i Rubikut vet, nj qytet i vogl verilindor sot. Sipas mitologjis greke hyjnia Robigo ka qen hyjnia q personifikonte ndryshkun, nj smundje q prekte drithrat. Pr nder t saj n kto an bheshin dhe festa, ku njerzit i luteshin asaj q ta largonte ndryshkun nga drithrat. N ato festa q ishin themeluar nga Numa Pompili e q organizoheshin me 25 prill, hyjnis i thernin nj bu t kuqe, nj dele dhe i blatonin ver. Mirpo kt perndi n Rubik duhet ta ket sjell jo ndryshku i drithrave, po ai i toks q ishte pr shkak t mineralit t bakrit. Shpesh ujrat e tij acide i thanin bimt q n rrnj. Kshtu mund t ket mbetur n kt vend emri hyjnor Rubik, ashtu si ekziston dhe ndonj version tjetr.
Por nse n Rubik nuk qe ulur ndonj hyjnesh e bukur e ndryshkut, nuk pati ndodhur e njjta gj me shenjtort e dishepujt e tyre, q patn themeluar n hershmri nj nga tempujt me t njohur t Krishtrimit n Shqipri. Vetm nj udi do t kishte mbase n kishn qindravjeare t Shlbuemit n fillim t ktij shekulli nuk do t lejohej ta vizitonte at mbretresha e pakurorzuar e shqiptarve, Miss Edit Durham, q vinte me kalin e saj t lodhur brigjeve t Fanit. Kjo grua fisnike nuk do t jet zemruar nga ky fakt duke e njohur jetn e rregulltarve. Objekt i saj me siguri duhet t ket qen vzhgimi nga afr i njrit prej monumenteve m t famshm t kultit dhe t kulturs mesjetare dhe Rubiku ka qen njri nga t katr kuvendet benediktine t Mirdits.

Historia dhe arkitektura

Vendosur mbi kt shkrep t bardh t Rubikut, dallohej nj kompleks kishtar modern me kishn, qeln famullitare, kolegjin, kumbanoren, rezidencn verore dhe jo pak mjedise t tjera, ndrtuar me nj arkitektur t rrall, me paraqitje t brendshme grafike artistike (afreskt). Objektet jan restauruar shpeshher. Kompleksi kishtar ishte vendosur n nj ballkon natyror, gjith shkall e rrugina t gdhendura e t latuara nga dora e njeriut n masivin dekorativ t Gurit t Bardh. N trsin e vet, nj vepr arti unikale, nj pik turistike e preferuar dhe mbi t gjitha, nj monument kulture i veant. Aty ka shkruar papushim Gjeovi shkenctar, i cili n njrin nga gurt posht kishs ka gdhendur emrin e tij; aty ka rrjedhur muza e Fishts poet, jan mbushur flett e ditarit historik t At Pal Dodaj, famullitari austriak Franz Barcata do t hidhte shnimet pr 10 vite n ditarin e tij t rrall, apo do t nxirrte nga duart punime t paprsritshme Leon Kabashi, piktor. Aty do t pritej me madhshti Prend Doi pas kthimit nga mrgata e gjat politike n vitin 1888.
Nisur nga stili i ndrtimit sht thn se kisha i prket shekullit t XII, ku Ipen, prcakton vitin 1272. Studiuesi Dedaj thot se historiant, npr ravgimet e Mesjets, i kan mbledhur me mundim, gjurm-gjurm, dshmit historike mbi vjetrsin e Rubikut kishtar, fillimisht kuvendin benediktin t njohur me emrin sankti Salvatoris Arbanensis, i cili me kt emr paraqitet pr her t par n nj dokument t dats 19 qershor 1166. Q kuvendi ka qen n fillim i Benediktinve, studiuesit e lidhin dhe me prmendjen aty t inocentit Abat, emrtim ky q sht karakteristik vetm pr benediktint e jo pr franeskant apo pr domenikant.
Franeskant e marrin m von n zotrim, aty ku sot sht kuvendi dhe kisha e tyre (S. Salvatoris e Shelbuesit), mund t thuhet q nga shekulli XV, citohet F. Cordignano. Historiani i krishtrimit ndr shqiptar, Zef Mirdita, citon pastaj Th. Ippen-in dhe M. Shuflay-n n prshkrimin e afreskve t prmendura t ksaj kishe: Kisha ka qen pikturuar me freska dhe me citate nga Beslidhja e Re dhe me emrat e shenjtrve t pikturuar, ndr t cilt sht dhe emri i Shn Astit, ipeshkvit dhe martirit t Durrsit, por ka dhe dshmi t kulturs bizantine, gjegjsisht monedha me shkrim bizantin.
Farlati, nga ana e tij, njofton se S. Salvator de Rebico sht famulli e thjesht n shekullin XVII, ka sht e kuptueshme me rrnimin q psoi kisha katolike n Shqipri gjat dyndjeve islamizuese t Turqis. Kuvendi i Rubikut u riprtri n vitin 1898, i njohur si Kuvend i Noviciatit.
Me emrin dhe veprn e prelatve t prvujt e zmrdhenjt franeskan sht i lidhur do ndryshim dhe progres n historin e ktij vendi sa t lakmuar pr pozitn gjeografike dhe prirjen e njerzve pr qytetrim, aq t vshtir pr ta kryer kt mision pr shkak t varfris, luftrave etj.
Si vler historike, kisha e Shlbuemit t Rubikut, gjithnj kishte mbajtur n trup dhe absid gjurmt e moshs s vet t hershme, mbishkrime n mure apo kumbon, datime t ngjarjeve q lidheshin me t. Kishin mbrritur kto gjer te At Fabian Barcata. Ai i trheq vmendjen vizitorit, K. Shteinmetz, t vitit 1472, n absidn e kapeles s stolisur me afreske tepr t rndsishme t kishs s Rubikut, nj monument madhor i Mesjets shqiptare. Ka qen gdhendur n nj gur t Rubikut gjithashtu dhe nj mbishkrim i At Shtjefn Gjeovit n fillim t shekullit XX, kur ai mblodhi doke dhe shkroi nj vepr letrare. Rubiku vazhdonte t mblidhte figura t njohura t kishs dhe kulturs. At Gjergj Fishta do t ndrtonte Absidn e kishs dhe do t shkruante fragmente t tragjedis s tij Juda Makabe. Shrbeu n Shelbuem t Rubikut gjer n fundin e tij trondits dijetari i madh franeskan, etnologu dhe folkloristi At Bernardin Palaj. Po dhe piktori At Leon Kabashi deri n 1967, i cili me art kishte pikturuar kapelet e Shkodrs.
Nga Rubiku doli nj nga poett e par t Rilindjes, prifti i kultivuar, trim e atdhetar Imzot Prend Doi, q u nis pr udh t gjat npr bot, po bri abacin e Oroshit. Doi sht modeli i shqiptarit q e ngjiti qytetrimin n male. N lartsit e Malit t Shenjt e gjeti Edit Durham dhe i bri nj portret m t fism se t lordve t Anglis. Nga kjo Lugin e Fanit doli dhe Pashko Vasa, bashk me predikimin e tij t shqiptaris Feja e shqiptarit asht shqiptaria. Por dhe shum intelektual t ditur t kohve t reja, profesor, inxhinier, specialist t fushave t ndryshme etj.
Shlbuemi zmadh i Rubikut, prej nntqindvjetsh i dokumentuar, ishte tempulli i vllezrve t vegjl t Shn Franeskut, q besohet t ket shkelur n Lezh (1221) pr t mbjell pishn q do t njihej me emrin e tij. Afresket, pikturat murale, do t mbanin gjurmt e nj arti t madh mesjetar. N kreshtn e nalt t shkrepit t bardh, rrinte kalaja e Judejve, q n popull njihej si e gjodhive.

Historia me Ahmet Zogun

N kt kuvend historit jan t pafundme, shum jan shkruar e shum prej tyre qarkullojn si gojdhna. Nj nga ato t fiksuara n nj ditar lidhet me Mbretin e ardhshm t shqiptarve, Ahmet Zogu, dhe pikrisht me njrin prej fretrve t ktij kuvendi, At Pal Dodajn, autor i nj Ditari Historik me vler. Ushtria austro-hungareze me 1916 krkon t internoj nipin e Esad Pash Toptanit, Ahmetin e ri. Duke mos patur tjetr shpres, nna e tij i on fjal pader Palit, q asokohe ishte superior i Kuvendit Franeskan t Rubikut, ta ndihmonte, dhe ky menjher shkon dhe e merr n Burgajet t Matit pr ta strehuar n kt vend t Rubikut. Kshtu pr dy jav Mbreti i ardhshm i shqiptarve do t vazhdonte t ishte xhakon n seminarin mbi shkrep t bardh, duke qen i pari dhe i vetmi seminarist i besimit mysliman, q do ta kaprcente pragun e atij Kuvendi. Idhtia e ksaj historie vjen 11 vjet m von kur rasti do ta sillte q pader Pali t hynte n burgun e Mbretit. I dshpruar, n Ditarin e tij, me 1925, do t shkruante se kurr nuk ia kishte marr mendja se do tia shprblente kshtu seminaristi i tij i dikurshm. Kishte qen nj ndrhyrje e menjhershme e Nns s Zogut q Frati t linte qelin e Mbretit, q jo vetm e kishte pas shptuar nga internimi, por ia kishte rregulluar punn q t vazhdonte studimet n Austri.

Epilog

N vitin 1967, me dbimin e franceskanit t fundit, At Leon Kabashi, u shua nj nga tempujt historik m t mom t Shqipris. N fasadn e kinemas ku shfaqeshin prgjithsisht filma rus me realizm u vendos nj pankart karikatur ku stigmatizohej kisha dhe feja. Dalngadal u shkatrrua gjithka arkivi, biblioteka, pikturat murale aq t prmendura, reliket. Mbeti n kmb vetm godina e kishs q erdhi duke u degraduar me kalimin e viteve. Kumbona me mbishkrimin Popullit fisnik t Rubikut. 1932, u prdor si ang pr t mbledhur puntort e uzins. Bashk me godinat e kishs, rezidencs, kuvendit dhe mjedisi i jashtm aq harmonik e funksional, i gdhendur n do cep; hyrje-daljet si t nj kshtjelle, ballkoni veror, kmbanorja prej guri n maj, deri bodrumet e qels, q prbnin nj kat gjysm t nndheshm, u degraduan dhe u shkatrruan.
Kjo duket se po ngjet dhe sot, kur t futesh apo jo n kompleks npr shkallinat e shumta t gurta, duhet t matesh mir, pasi tonelata t tra guri t mureve t degraduara t rrin mbi kok, madje nse do t ndodhte kjo gj, edhe udhtart q kalojn posht n rrugn nacionale do t ishin pre e ktij agresioni muranash, si nj mallkim dhjetravjear, ku askush nuk po v dor atje, m s pari misioni franeskan.

Somario

At Gjergj Fishta do t ndrtonte Absidn e kishs dhe do t shkruante fragmente t tragjedis s tij Juda Makabe. Shrbeu n Shelbuem t Rubikut gjer n fundin e tij trondits dijetari i madh franeskan, etnologu dhe folkloristi At Bernardin Palaj. Po dhe piktori At Leon Kabashi deri n 1967, i cili me art kishte pikturuar kapelet e Shkodrs


19/07/2005
KATEGORIA: Kulture