Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 7
  1. #1
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3

    Gjuha Shqipe n Kish

    Botohet me bekimin dhe miratimin e Fortlumturis s Tij, Kryepiskopit t Tirans dhe t gjith Shqipris, +Anastas,

    Tiran, 1997



    Prmbajtja e lnds

    1. Gjuha Shqipe n Kish - Faqe 3
    2. Pasthnie - Faqe 36
    3. Artikulli: Kontribut i Qnsishm n prtritjen Kishs son - Faqe 38
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 24-06-2005 m 04:53

  2. #2
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    Botohet me bekimin dhe miratimin e Fortlumturis s Tij,
    Kryepiskopit t Tirans dhe t gjith Shqipris, +Anastas,

    I.

    Ishte dhe mbetet gjithnj e gabuar pikpamja, sipas s cils fjalt e Perndis dhe lutjet e shenjta mund t shprehen vetrn n tri gjuh: hebraisht, greqisht dhe latinisht, gjuh t konsideruara si t shenjta. Nj pikpamje e till sht n kundrshtim jo vetm me zhvillimin gjuhsor t Shkrimeve t Shenjta, por edhe me vet frymn e Krishtrimit dhe me praktikn e Kishs.

    Ja 'tregojn faktet:

    Dihet se Perndia ia shfaqi vullnetin e tij Moisiut pr popullin izraelit n gjuhn hebraike. Po, kur ky popull. me kalimin e shekujve, e ndryshoi gjuhn, duke prdorur, n vend t saj, aramaishten. nj dialekt siro-kaldeas, librat e fundit t Dhiats s Vjetr u shkruajtn n kt gjuh t gjall t popullit. Po n kt gjuh bhej prkthimi dhe shpjegimi i librave tc par t Dhiats n Tempullin e Jeruzalemit dhe n sinagogat e tjera.
    M von, kur nj pjes e ktij populli, i shtrnguar nga rrethana t ndryshme historike. ishte i detyruar t largohet nga Palestina e t vendoset n vende t tjera; filloi dalngadal ta harroj gjuhn aramaishte, por jo dhe Perndin, si sht rasti i hebrejve t Aleksandris s Egjiptit, t cilt n vend t aramaishtes prdorn greqishten. M 280 para Krishtit u prkthye n kt gjuh, q flitej dhe kuptohej nga populli, edhe Dhiata e Vjetr, prkthim i cili njihet me emrin "i t 70-ve" ose m sakt "i t 72-ve".

    Zoti dhe Shptimtari yn Jisu Krisht, pak koh para ngjitjes s tij n qiell, i porositi nxnsit e tij: "Shkoni dhe msoni gjith kombet... t ruajn sa ju kum porositur"1
    Dhe nxnsit e tij e zbatuan kt porosi. Ungjillori Mark, n ungjillin e tij t shkruar rreth vitit 63 pas Krishtit, thot: "edhe ata doln dhe predikuan kudo... "2.
    Po n 'gjuh e lexonin Ungjillin e Zotit apostujt e shenjt dhe nxnsit e tyre? "'do populli n gjuhn e tij".
    "Besimi (dm.th. pranimi i krishtrimit), thot Apostull Pavli, vjen nga t dgjuarit"3, sepse "si mund t besojn (njerzit) n At, pr l cilin s'kan dgjuar gj? Si do t dgjojn. pa ndonj lexues"4, i cili t njoh gjuhn e atyre q u flet'?
    Dhe n nj vend tjetr Apostull Pavli thot: "n Kish dshiroj m mir t them pes fjal t kuptueshme q t msoj dhe t tjert, se sa dhjetmij fjal n gjuh t pafrymt"5 d.m.th. n gjuh t huaj per ata, t cilve u flitet pr Krishtin.
    sht e qart, pra, se q ta njihnin njerzit Krishtin dhe t'i besonin Atij, "lajmi i mir" i Ungjillit duhej t'u lexohej dhe t'u jepej n gjuhn e tyre.

    Kshtu ka vepruar edhe Kisha qysh n shekujt e par.

    Librat e shenjta t Dhiats s Re dihet se jan shkruar n gjuhn greke, me prjashtim t Ungjillit t Mattheut, q u shkrua n gjuhn aramaike (por q u prkthye edhe ky n gjuhn greke), sepse n at koh, kjo gjuh - dhe jo gjuha latine, gjuha e pushtuesit t athershm t bots s vjetr dihej nga t gjith popujt, q ishin nn pushtimin e perandoris s fuqishme romake.
    Nga greqishtja, pastaj ato u prkthyen dhe n gjuh t tjera, n fillim n gjuhn siriane, prkthim q njihet me emrin "Vetus syra", pastaj n gjuhn latine, q njihet me emrin "Itala" (shek. II).
    Origjeni, shkrimtar i madh kishtar i fillimit t shek. III, n veprn e tij "Kundr Kelsit" thot: "T krishtert n lutjet e tyre nuk prdorin emrat q ndodhen n shkrimet hyjnore dhe q jan caktuar pr Perndin (sikundr ngjet nper magjit. ku ndalohet edhe ndryshimi m i vogl), por grekt greqisht dhe romant latinisht dhe kshtu secili n dialektin c tij i falel Perndis dhe e himnon ashtu si mundet. Dhe Zoti i do dialekti i dgjon ata q i luten n do gjuh; dhe q t them kshtu i dgjon t gjitha sikur thuhen me nj z; se Perndia, i cili sht i t gjithve nuk ka zgjedhur me short ndonj gjuh barbare a greke dhe as q s'i di gjuht e tjera ose s'i merr parasysh ata q falen n gjuh t tjera... "6.
    Efsevi, ati i historis kishtare, q ka jetuar n shek. IV thot: "se (pas ardhjes s Krishtit) iu dha gjith kombeve (e drejta) t prdorin gjuh t ndryshtne q ka do komb (dhe prpara Krishtit) po Perndia urdhroi q profecit t kuptohen nga t gjith kombet me ann e shpjegimit" 7.
    Edhe jo vetm Shkrimet e Shenjta, por edhe shrbesat kishtare, u pa e udhs t shpjegohen n gjuhn e do populli, q t jen t kuptueshme.
    N liturgjin m t vjetr t ritit aleksandrin, q sht e shek. IV pas Krishtit, ndrmjct kategorive t tjera t punonjsve n Kish gjejm edhe interprett(fjala greqisht), t cilt kishin pr detyr t prkthenin shrbesn dhe predikimin pr ata q nuk e kuptonin gjuhn greke 8.
    Pr nj kategori t till prkthyesish na flet edhe Etheria (shek. IV), e cila thekson se n kishn e Jeruzalemit kta prkthenin shrbesn nga gjuha greke, n t ciln meshohej, n gjuhn siriane, pr ata q nuk e kuptonin t parn 9.
    Arment e kan prdorur gjuhn e tyre n kish q n shek. III pas Krishtit.
    Kt rregull Kisha Orthodhokse e ka ndjekur pothuaj vazhdimisht, me prjashtime t rralla.
    Misionart e saj, q drgoheshin nga Konstandinopoja npr popujt e ndryshm pr t prhapur Krishtrimin, krahas me leximin dhe organizimin, interesoheshin dhe pr prkthimin e librave t shenjt n gjuhn e atyre popujve.
    Ulfila, apostull i gotve dhe i pari episkop i tyre, strnip i disa t krishterve kapadoqeas, njohs i mir i gjuhs gotike, latine dhe greke, i cili ka jetuar n shek. IV, krahas me punn rnisionare pr kthimin e gotve n krishtrimin, prktheu dhe Bibln n gjuhn gotike 10.
    Apostujt e popujve sllav Qirilli dhe Metodi, t drguar nga Patriarkana e Konstandinopojs n shek. IX pr te kthyer n krishtrim moravasit, prkthejn n gjuhn sllave Shkrimet e Shenjta dhe bjn nj luft te ashpr pr futjen e ksaj gjuhe n shrbesat kishtare 11.
    Veprn e Qirillit dhe t Metodit e vazhdojn nxnsit e tyre Shn Klementi, Shn Naumi e t tjer, q vun bazat e gjuhs kishtare edhe n Kishn Orthodhokse Bullgare.
    N shek. XV Shn Sava, I dorzuar kryepiskop i Kishs Orthodhokse Serbe, prej patrikut t Konstandinopojs n Nike, krahas me organizimin e Kishs, cakton q shrbesat kishtare t kryhen n gjuhn e popullit 12.
    N baz t dokumentave t njohura gjer tani 13, n Kishn Orthodhokse Rumune, prpjekjet e para t prkthimit t librave kishtare n gjuhn e popullit fillojn n shek. XV dhe m von, q n shek. XVII, prkthimi t bhet i plot dhe gjuha rumune t prdoret gjersisht n Kish.
    Kto pra, na tregon historia e Kishs.
    Po n Kishn ton Orthodhokse t Shqipris, si qndron kjo shtje?
    Pikrisht, kt do t analizojn n pjesn q pason.





    1. Mt. 28:19-20
    2. Vik. 16:20
    3. Rom. 10:17
    4. Rom. 10:14
    5. I Kor. 14:19
    6. Kundr Kelsit VII. Vol. 11. 1593 A Migne Patr. Graeca 1844-1866, Paris.
    7. Efsevi: Ungjijt, shih Prokopi VIII (Hyrje).
    8. "Ortodoksia" revista Patriarhiei Romane. Viti XI, Nr. 2, prill-maj 1959, f. 289, Bukuresht.
    9. Si m sipr.
    10. Istoria bisericeasca universaia Vol. 1, Bucuresti 1956, faqe 191. 11 Si rn sipr, faqe 329-330.
    11. Si m sipr, faqe 329-330
    12. Hrisostom Papadhopullos (titulli greqisht) 1923, faqe 8
    13. Istoria Bisericii Romane, Vol I, Bucuresti 1957, faqe 252.
    wh
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 23-06-2005 m 03:34

  3. #3
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    II.

    Prkthimi m i vjetr q njohim deri tani n lidhje me temn q trajtohet. i prket shek. XV. Esht nj dorshkrim q u gjend brenda nj dorshkrimi tjetr greqisht, n biblio-tekn Ambroziana t Milanos. Prmban tri pjes t ndryshme:

    1. Ungjillin e Shrbess s Mngjesit t s Premtes s Madhe, q kndohet pas proesionit me Epitafin (Mt. 27: 62-66).
    2. Urimin "Pr shum vjet, o Kryezot", q kndohet nga psalti kur episkopi bekon popullin pas mbarimit t leximit t Ungjillit nga dhiaku.
    3. Himnin e Pashks s Madhe "Krishti u ngjall", q sht himni m i njohur dhe m i prhapur ndr orthodhokst gjat 40 ditve t Pashks 14.
    Natyrisht kjo s'do t thot se prpjekjet pr t prkthyer Shkrimet e Shenjta n gjuhn shqipe dhe pr prdorimin e tyre n Kish, fillojn n shek. XV.
    "Fragmentet, theksohet n Historin e Letrsis Shqipe, flasin pr prdorimin sado t pjesshm t shqipes n shrbesat fetare t Kishs Orthodhokse para pushtimit turk. Ato jan thrmijat e nj prodhimi q sht zhdukur, gjurmt e nj tradite t lasht letrare " l5.
    E njjta gj mund t thuhet dhe pr shek. XVI e XVII. periudh pr t ciln nuk ka dal deri tani n drit asnj e dhn ose njohuri pr prpjekje t tilla.
    "Esht m afr mendsh, shkruan Eqerem Cabej, q pr nevoja kishtare l jet shkruar shqipja edhe ndr orthodhoks t Shqipris s mesme e jugore. Prandaj m duket me vend porosia e Mario Roques, q kshillon t bhen gjurmime t ktij drejtimi n Slamboll, si edhe vet n Shqipri" 16.

    Prkundrazi, shek. XVIII sht i pasur n kt drejtim.

    Tipografi Grigor Konstandinidhi, njeri me kultur t gjer, nxns i Akademis s Voskopojs dhe profesor pr nj koh n t, ndrmjet veprave t tjera, na thot bashkkohsi i tij J. Zavira "prktheu Dhiatn e Vjetr dhe t Re dhe e shkroi at me grma shqipe, t cilal i i shpiku vet" 17. Kjo vepr mjerisht ka humbur. Pr veprimtarin e tij t gjer n lmin e kulturs dhe t mbrojtjes s orthodhoksis n vendin ton, Patrikana Ekumenike e zgjodhi dhe e emroi Mitropolit t Durrsit, q ishte Mitropolia m kryesore nga pikpamja historike dhe fetare n Shqipri, me qendr ndoshta n Elbasan dhe sidomos n Manastirin e Shn Joan Vladimirit manastir i cili u b dhe qendr pr lvizjen e prkthimit t librave t kishs n gjuhn shqipe pr Elbasanin, dhe ku jan gjetur mjaft dorshkrime me prkthme pjessh t ndryshme nga t Kishs 18.

    "Anonimi i Elbasanit", mund t ket qen ndonj kallogjer ose ndonj prift i Manastirit t Shn Jonit; dorshkrirni i tij sht zbuluar m 1949 ndrmjet dorshkrimeve me prejardhie nga manastiri i Shn Jonit19. Pas nj predikimi preks n gjuhn shqipe mbi vuajtjet e Krishtit, ai prkthen pjes nga Ungjilli q lexohen t dielave dhe t kremteve n Kish, si p.sh. Ungjilli i s Premtes s Madhe, i s diels s Shn Thomait, i shrbess s varrimit e t tjera, t cilat nuk jan renditur sipas rregullit t Ungjillit t madh, por q sigurisht lexoheshin n Kish, ku edhe predikohej shqip. Prkthimi sht i lir, n gjuhn e folur t asaj kohe dhe prmban fare pak fjal t huaja. Esht botuar n Buletinin e Institutit t Shkencave 20.

    Theodhor Haxhifilipi nga Elbasani (1730-1806), q njihet me emrin "Dhaskal Todri", nxns edhe ky i Akademis s Voskopojs. msues dhe predikues i Kishs s Elbasanit, bn nj hap mjaft t madh prpara. Prve Dhiats s Vjetr e te Re, ai prktheu n gjuhn shqipe Liturgjin e Shn Joan Gojartit. e cila, si dihet, sht pjesa m e rndsishme e kultit orthodhoks dhe q prdoret n kish, pothuajse gjat gjith vitit. Kjo, si edhe disa pjes nga Orologji (Libri i Orve) jan botuar nga Dh. S. Shuteriqi21. Natyrisht nuk mund t pretendohet pr nj prkthim t rregullt e t rrjedhshm t Liturgjis. Dhaskali, gjat prkthimit e ka ndjekur tekstin grek fjal pr fjal dhe ka krijuar shum neologjizma, q s'i prshtaten natyrs s gjuhs shqipe. Po inisiativa ishte dhe mbetet gjithnj e lavdraeshme. Ai ka br dhe prkthime t tjera fetare, por mjerisht, dorshkrimet u zhdukn prej familjes s tij m von, m 1827, thuhet nga frika e kolers. Me Dhaskal Todrin kemi nj prpjekje serioze pr prdorimin e gjuhs shqipe n Kish ".

    Nj pun t till bn n Berat, po gjat ktij shekulli dhe Konstandin Berati. N dorshkrimin e tij me 152 faqe, q ruhet n Bibliotekn Kombtare, gjenden mjaft pjes t shrbesave kishtare dhe t Ungjillit q prdoren n Kish23. Madje prkthimet e tij arritn deri n Vithkuq, ndofta dhe gjetiu, me an t dhaskalit t kohs, Kost Cepi, si provohet nga nj dorshkrim i gjetur n Manastirin e Shn Pjetrit t Vithkuqit24.
    Mirpo duhet theksuar se prkthimet q jan prmendur m lart, nuk patn ndonj prhapje t gjer, pr faktin se nuk patn fatin t shohin dritn e botimit.
    Prkundrazi, ato t shek. XIX dhe t fillimit t shek. XX, q jan botuar, patn nj prhapje shum t gjer dhe deiduan futjen nj her e prgjithmon n Kish t gjuhs shqipe.

    M 1824, episkopi Grigor Gjirokastriti boton n Korfuz Ungjillin sipas Mattheut dhe n vitin 1827 krejt Dhiatn e Re, t prkthyer nn kujdesin e tij. Ky botim pati nj prhapje t gjer tek orthodhokst e Shqipris dhe arbresht e Greqis, aq sa m 1858 u ndie nevoja e ribotimit n Athin 25.
    Megjithse si baz pr prkthimin nuk u prdor teksti zyrtar i Dhiats s Re, por nj tekst tjetr n greqishten. e re, i quajtur "Maksimin", prkthimi sht br me kujdes n gjuhn labrishte t kohs dhe nga pikpamja e interpretimit orthodhoks sht mjaft i mir, gj q tregon vmendjen e vet episkopit n kt drejtim, por edhe prgatitjen e tij teologjike. Esht i dyti episkop shqiptar, pas Grigor Konstandinidhit, q pas botimit t Dhiats s Re n gjuhn shqipe, gradohet nga Patrikana Ekumenike, duke u zgjedhur Mitropolit i Athins.

    N gjysmn e dyt t shek. XIX Konstandin Kristoforidhi (1830-1895) nga Elbasani, vazhdues i denj i veprs s Anonimit t Elbasanit dhe t Dhaskal Todrit, prkthen pr nevojat e Shoqris Biblike Britanike Dhiatn e Re t plot, e cila u botua n Stamboll, n dialektin verior m 1869 dhe n dialektin jugor m 1879. Rreth viteve 1868-1872 prkthen dhe boton Psaltirin, nj nga librat m poetik t Dhiats s Vjetr. Gjat periudhs 1880-1884 shohin dritn e botimit: "T brt" (Gjenesis), "T dalt" (Eksodhos) dhe "Nomi i dyt" (Deuteronomi)26.
    Si orthodhoks i mir, Konstandin Kristoforidhi, prve perkthimit t Bibls interesohet dhe pr edukimin fetaro-kombtar t fmijve orthodhoks, duke prkthyer dhe tekste shkollore fetare, si jan: "Historia e Shkronjs Shenjtruar" dhe "Katr Katekizmat". Dhe ajo q sht m interesante pr Kishn ton ai nuk pranon t bhet vegl e Shoqris Biblike Britanike pr prhapjen e protestantizmit n vendin ton27, prhapje e cila do t shkaktonte edhe nj prarje t re fetare, n dm t interesave kombtare t popullit ton.
    Prkthimet e Kristoforidhit nga pikpamja gjuhsore jan m t pastra e m t prsosura nga prkthimet e paraardhsve t tij. Teksti i tij i Dhiats s Re n dialektin jugor, i ndar n perikopa, sipas rregullave t ritit ton, prdoret edhe sot n Kish. Kisha si vlersim pr punn e tij, ngriti m 1934 nj bust t tij pran Kishs s Shn Maris n Elbasan. Prkthimet e Kristoforidhit patn nj prhapje t madhe ndr orthodhokst shqiptar, brenda dhe jasht atdheut, dhe i solln nj shrbim t madh shtjes s prdorimit t gjuhs shqipe n nj Kish orthodhokse shqiptare t pavarur.

    Gjithashtu i prket shek. XIX edhe prkthimi i pabotuar "Vajtimet e prmbivarshme t Krishtit", i br nga Papa Jani i Paparistos, prift i fshatit Godolesh t Elbasanit, i cili pas myslimanizmit t fshatit ishte vendosur, si duket, n manastirin e Shn Jonit. Dorshkrimi i tij gjendet pran arkivit t ish Institutit t Shkencave28.
    Por punn m t madhe e m t organizuar pr shqiprimin e librave liturgjike dhe pr prdorimin e tyre n Kish, e bri Imzot Fan S. Noli, protagonisti kryesor i kombtarizimit dhe i pavarsis s Kishs son Orthodhokse.
    Jemi n periudhn kur lvizja pr pavarsin e atdheut nga robria pesshekullore turke kishte marr hov t madh brenda dhe jasht atdheut.
    Pr t'i shrbyer, pra, ksaj kauze edhe nga ana kishtare, sepse Kisha jon ishte nn varsin e Patrikans Ekumenike, Noli, i cili gjendej n Amerik q m 1906, me krkes t shqiptarve t atjeshm hirotoniset, m 8 mars 1908, prift nga Mitropoliti rus i Nju Jorkut, Imzot Platoni, dhe m 22 mars, t Dieln e Orthodhoksis, celebron n Kniht Holl t Bostonit Liturgjin e par n gjuhn shqipe. N pasdreken e po asaj dite themelon n Foiniks Hoill t Bostonit kryekishn e Shn Gjergjit pr shqiptart orthodhoks t Ameriks, q u b qendra e prpjekjeve pr pavarsin dhe kombtarizimin e Kishs son29. Nga ana tjetr, ai prkthen dhe boton n gjuhn shqipe, librat m t domosdoshm liturgjike, t cilt shnohen m posht, sipas rendit kronologjik t botimit t tyre:

    1. Shrbesa e Javs s Madhe
    Prmban gjith t knduarat prej s Shtuns s Shn Llazarit deri t Shtunn e Madhe. U botua n Boston Mass m 1908.
    Nuk kemi par ndonj ekzemplar t ktij botimi.

    2. Libr e shrbesave t shenjta t Kishs Orthodhokse
    Prmban: Shrbesn e mbrmsores, t mngjesit, t blats s hyjshme, liturgjin e Gojartit, shrbesn e pagzimit, t martess, t rrfimit, t prehjes pr t vdekurit, t bekimit t vogl t ujit, disa himne nga Oktoiku i vogl dhe katavasit e motit. N fund ka dhe nj fjalor me termat m kryesore t Kishs. U botua n Boston Mass m 1909.
    N parathnien e ktij libri, Noli thekson: "Po u fal shqiptarve orthodhoks kt libr, e cila sht e dyta dhe pandeh q prdorja e saj do t'i sjell nj shrbim vendit ton. I kam dhn zotim kombit tim t'u fap vllezrve t mi bashkfetar librat m t nevojshme pr t praktikuar faljen e tyre n gjuhn kombtare, dhe zotimin tim do ta mbaroj ndofta brenda n pak koh, n qoft se shqiptart jan gati t m ndihnin, sikundr m ndihn me t shtypurit e ktyre dy librave. M t kthyer t ksaj libre u prpoqa t mos largohem nga teksti greqisht dhe besoj q u dhash shqiptarve nj kthim ekzakl t lutjeve t kishs orthodhokse. Natyrisht nnk mund t mbetesha i knaqnr nga kthimet e vjetra t atdhetarit t shklqyer Z. K. Kristoforidhit, dhe u prpoqa t'i ndreq ato q hyn n kt libr pas prparirnit q ka br gjuha shqipe q nga koha e tij, pa mohuar q puna e tij qe nj ndihm dhe themeli pr mua ... Shprenj se shpejt do t kuptohet nevoja e librave t tjera q po prgatit, dhe kjo gj do t m bj t punoj me m shum mall e qndrim".
    N kt parathnie del qart qllimi kryesor dhe i ngutshm i Nolit, si dhe puna e tij e palodhur pr realizimin e tij n dobi t Kishs e t atdheut.

    3. Libr e t Kremteve t mdha t Kishs Orthodhokse.
    Prmban himnet kryesore t t kremteve t mdha t Kishs, bashk me pjesn e Apostullit dhe t Ungjillit, ungjijt mngjesor t t dielave, si dhe Apostujt dhe Ungjijt e t dielave n mesh, q nga e Diela e Gjith Shenjtorve te e Diela e Fariseut dhe e Kumerqarit. U botua n Boston Mass m 1911. Esht nj prmbledhje e t 12 mineove t Kishs.
    T dy librat e siprm, Noli ia kushton n shenj mirnjohjeje e reverimi Imzot Platonit, kryepiskopit rus t Ameriks s Veriut dhe t Viseve Aleutine, pr ndihmn q ai i dha kauzs s Kishs son.
    Edhe botimin e tret Noli e shoqron me nj parathnie, n t ciln thot: "Duke shtypur kt libr karkohem nga nj barr dhe me gas shoh q m mbetet vetm dhe nj libr fetar edhe pr t botuar. Kjo do t jet Triodi dhe Pendikostari i vogl, l cilin do ta kem gati nga vera q vjen. U lutem shqiptarve t m ndihmojn dhe pr kt libr t fundme, e cila do t mbush serin e teksteve fetare orthodhokse m t nevojshme dhe do t m ler t lir t merrem me kthime veprash letrare, pr t cilat kombi yn ka aq nevoj".
    Dhe prkthimi e botimi i tyre vazhdon.

    4. Triodi i Vogl.
    Prmban. himnet e mbrmsores dhe t mngjesit t t dielave t periudhs s Kreshmve t mdha, duke filluar me t Dieln e Kumerqarit dhe Fariseut dhe duke mbaruar me t Shtunn e Madhe, shrbesn e Pasdarks s Madhe e t Vogl dhe Himnin Akathist. Disa t diela i ka t plota, disa jo, si p.sh. t dieln II, IV e V t Kreshmve. U botua n Boston Mass m 1913.

    5. Lutjesorja.
    Prmban himnet e mbrmjes dhe t mngjesit t t tet tingujve t Kishs vetm pr t dielat dhe pa kanonet; gjithashtu prmban dhe kanonin paraklitik t madh e t vogl. sht prkthimi i Oktoikut t vogl t Kishs. Disa nga himnet e ktij libri qen prfshir dhe te "Libra e shrbesave t shenjta". U botua n Boston Mass m 1914.

    6. Pesdhjetorja e Vogl.
    Prmban shrbesn e plot t s Diels s Pashks s Madhe bashk me mbrmsoren, himnet e mbrmjes dhe mngjesit t t dielave t tjera t periudhs s Pentikostis, me Apostullin dhe Ungjillin e dits, me prjashtim t s Diels s Gjith Shenjtorve, si edhe shrbesn e Sheshtjes. Esht nj prmbledhje e Pentikostarit t Madh t Kishs. U botua n Boston Mass m 1914.
    Si del nga vet prmbajtja e librave t prkthyer dhe t botuar, si edhe nga t dy parathniet e paraqitura m lart, synimi kryesor dhe imediat i Imzot Nolit n kushtet e athershme ishte q n nj koh sa m t shkurtr t'u jepte shqiptarve orthodhoks t prkthyera n gjuhn shqipe pjest m t nevojshme t Kishs, n mnyr q ajo t shkputej nga ndikimi grek dhe me punn q bri n kt drejtim, ai ia arriti plotsisht qllimit.
    Librat e tij, t pritur me gzim nga t gjith patriott shqiptar orthodhoks dhe t prhapur gjersisht npr komunitetet orthodhokse shqiptare t Ameriks, t Bukureshtit e t Sofjes, si dhe n vet Shqiprin e robruar, ku gjaku i Papa Kristo Negovanit dhe prpjekjet e At Stathi Melanit, t Petro Nini Luarasit, t "Lidhjes Orthodhokse" t Mihal Gramenos dhe t aq patriotve t tjer e kishin ar disi rrugn pr prdorimin e gjuhs shqipe, i solln nj kontribut t madh dhe shtjes kombtare dhe gjuhsore30.
    Autoritetet e larta kishtare t Shqipris s robruar, n fillim nuk i dhan dhe aq rndsi prhapjes s librave liturgjike shqipe, duke kujtuar se kjo lvizje s'do t kishte sukses, pasi ata kishin pas vetes pjesn m t madhe t klerit dhe t popullit, pjes e cila nuk e kishte kuptuar ende q njeriu mund t'i falej Perndis fort bukur dhe n gjuhn shqipe. Po kur pan se kjo lvizje po prparonte dhe se besnikt nisn t krkonin me kmbngulje q librat t prdoreshin dhe n Kish, n vend q t mbanin nj qndrim korrekt, konform fryms dhe tradits s Kishs Orthodhokse ndaj ktij problemi, filluan t merrnin masa t ndryshme, q ishin n dm t vet interesit t Kishs; ndalonin priftrinjt t'u bnin shrbime atyre q ishin me mendime t tilla, sillnin do lloj pengese q kta t mos bnin pjes n kshillat kishtare, etj.31. Megjithat, lvizja jo vetm q nuk u shua, por prkundrazi, pas shpalljes s pavarsis s atdheut m 1912 dhe formimit t shtetit shqiptar m 1920, u forcua edbe m tepr.
    Kongresi Kishtar i Beratit, i cili m 12 shtator 1922 shpalli autoqefalin e kishs son, n artikullin 10 t Statutit
    kishtar caktoi si gjuh zyrtare t Kishs, si n korrespondenc, ashtu dhe n shrbesat fetare, gjuhn shqipe.
    Kshtu, pas nj periudhe kaq t gjat prpjekjesh, gjuha shqipe, gjuha e popullit ton, zuri vend njher e prgjithmon n Kish.

    Para Kongresit Kishtar t Beratit, prve botimeve t Imzot Nolit jan prkthyer dhe botuar dhe kto libra:

    1. Libr pr Te Deume t Kishs Orthodhokse, Prkthyer nga rumanishtja nga Arkimandrit Foti G. Ballamai.
    Prmban: Te deume pr motin e ri, pr t kremte kombtare, ditn e emrit t Mitropolitit apo t episkopit, kur fillon viti shkollor, pr do prhirim, pr do mirbrje q kemi marr prej Perndis, kur hapet Sinodhi i Shenjt dhe
    kur mblidhet parlamenti.
    Esht botuar n Bukuresht m 1916 me ndihmn e Komunitetit Orthodhoks Shqiptar t Bukureshtit. I sht kushtuar n shenj reverimi dhe mirnjohjeje arkiepiskopit dhe mitropolitit t Ungro-Vllahis, Z. Z. Konon, i cili mbrojti dhe prshndeti me nxehtsi komunitetin e orthodhoksve shqiptar n Bukuresht. Esht nj libr tipik pr Kishn Rumune, q nuk figuron si libr liturgjik ndrmjet librave liturgjik t Kishs Orthodhokse.

    2. Urimtore e shrbess Mbrmsore, prkthyer nga prifti orthodhoks P. T. Sinica m 1920. I sht kushtuar si shenj adhurimi H. Tij, Imzot Theofanit, themelonjsit t Kishs Kombtare. Esht botuar n orcester Mass t Ameriks, m 1920.
    Prmban: Lutje t mngjesit dhe t mbrmjes, simbolin e bess, urata t ndryshme, urata t dreks e t darks, prlshore t provimeve shkollore, kanonin e vogl (paraklis), bekimin e pes bukve, ngritjen e bukes (ipsomn), urata pr lehonn ditn e par, ditn e dyzet dhe kur ajo dshton, urata pr t smurin, shrbesn e ors s nnt dhe shrbesn e mbrmjes. Me prjashtim t kanonit t vogl, t simbolit t bess, si dhe t disa himneve dhe psalmeve, pjesa tjetr, m e madhja, sht pun e At Sinics.
    "Po u fal besnikve orthodhoks, - thot At Sinica n parathnie, kt libr t vogl, i cili do t'u shrbej mjaft t gjith atyre q dshirojn t msojn luljet kryesore t krishtrimit, dhe m tepr kshilloj gjith prindrit q t'ua rrnjosin bijve q n vogli bashk me ushqimin e tyre. Nuk munda t knaqem vetm deri ktu, duke par q dhe shum lutje q na mugonin, i prklheva sipas fuqis dhe ia dhash H. Tij Peshkopit Theofan pr t'i korrektuar... "
    Sidomos pjesa e dyt e librit, q prfshin bekimin e pes bukve, ngritjen e buks, uratat n raste t ndryshme t orthodhoksve, orn e nnt etj., q plotsojn veprn e Imzot Nolit, ka mbushur nj zbrazti t domosdoshme pr priftrinjt.

    N periudhn ndrmjet Kongresit Kishtar t Beratit, m 1922 dhe atij t Kors, m 1929, q sht dhe periudha e prpjekjeve pr njohjen e Autoqefalis s Kishs son nga Patrikana Ekumenike dhe nga Kishat e tjera Orthodhokse, sht br vetm ky botim:

    Libr e shenjt (kputur nga libra e Meshs) e Mbrmsores, e Mngjesit dhe e Meshs s Shenjt t Atit Shn Joan Gojartit.
    Prmban: Kndimet m t nevojshme pr priftrinjt shqiptar dhe shtypet me lejen dhe plqimin e Kshills s Lart Kishtare. Kor 1922.
    Si theksohet dhe n vet titullin e librit, pjest q prmban ky, jan marr nga Libri i Shrbesave t Shenjta t Imzot Nolit. Ka vetm kt ndryshim: para do pjese sht vn edhe termi n gjuhn greke; kjo pr t ndihmuar priftrinjt q t orientoheshin m mir n kryerjen e shrbesave n gjuhn shqipe sipas rregullit q ata kishin msuar n gjuhn greke. Ve ksaj, libri sht par dhe nga pikpamja gjuhsore. Jan ndrequr mjaft emra dhe fjal q Imzot Noli i ka prdour t latinizuara, si p.sh. Jisu pr Jesu, profit pr profet, mirnderim pr devotes, perndilindse pr hyjlindse etj.
    N mars t vitit 1929, meq traktativat me Patrikann Ekumenike s'po jepnin ndonj rezultat dhe Kisha ishte pa udhheqje kanonike, formohet, pa plqimin e Patrikans, Sinodhi i Par i Kishs son dhe n qershor t atij viti mblidhet n Kor Kongresi i Dyt Kishtar, i cili votoi dhe Statutin definitiv t Kishs 32.
    Sinodhi, menjher pas Kongresit, u mor me shtjen e pajisjes s kishave t qyteteve dhe t fshatrave me librat m t domosdoshm liturgjik n gjuhn shqipe, sepse nj pjes e librave t botuara nga Imzot Noli n Amerik, si Libri i Shrbesave t Shenjta dhe ai i t Kremteve t Mdha, qen mbaruar dhe gjendeshin shum rrall. Pra, paraqitej, nevoja e ribotimit t tyre dhe e prpilimit t Apostullit dhe t Ungjillit, t ndar n perikopa, sipas tipikos s Kishs. Pr kt qllim u formua nj komision nn kryesin e kryeepiskopit t athershm, Vissarion Xhuvani, me antar Ikonomin e Madh At Vasil Marko, Prof. Sotir Papakriston dhe Prof. Kostaq Cipon, komision i cili mori n shqyrtim t dy tekstet: Librin e Shrbesave t Shenjta dhe at t Kremteve t Mdha. Komisioni bri korrektimet e duhura, q krkonte zhvillimi q kishte psuar gjuha shqipe gjat 20 vjetve, q nga botimi i par i teksteve t prkthyera e t botuara nga Imzot Noli, pa br ndonj shtes, prve heqjes nga libri i t Kremteve t Mdha t Ungjijve dhe Apostujve, q do t prfshiheshin n libra m vete. Nga ana tjetr u prgatitn Ungjilli dhe Apostulli sipas tipikos s Kishs, n baz t tekstit t Dhiats s Re n dialektin jugor t Konstandin Kristoforidhit, pa br asnj ndryshim gjuhsor.

    T aprovuara sipas rregullit nga Sinodhi i Shenjt, kto u botuan si m posht:

    1. Libr e Shrbesave t Shenjta t Kishs Orthodhokse. Kor 1930.
    2. Ungjilli i hyjnuar dhe i shenjt. Tiran 1930.
    3. Aposiulli, domethn Veprat dhe Letrat e Apostujve t Shenjt, q kndohen n Kish pr gjith vitin. Tiran 1931.
    4. Libri i t kremteve t mdha. Shkurtim i dymbdhjet mujoreve t Kishs Orthodhokse. Tiran 1931,
    N vitin 1931 sht botuar, po me plqimin e Sinodhit dhe "Shrbesa e vajit t bekuar", i vetmi libr liturgjik mund t themi, q u prkthye dhe u botua nga Kisha gjat gjith periudhs 20-vjeare, ndrmjet Kongresit Kishtar t Kors (1929) dhe atij t Tirans (1950).
    Dhe kjo sht ana m negative pr udhheqsit shpirtror t Kishs t ksaj periudhe, t cilt me t ardhurat q kan pasur n dispozicion nga pasurit e mdha manastiriale dhe kishtare dhe me kapacitetin e tyre teologjik, kishin mundsi pr t vazhduar veprn fisnike t shqiprimit t librave liturgjik, t nisur prej shekujsh, pr kombtarizimin e plot t Kishs son.

    Ata jan knaqur vetm me dy prkthime t vogla, t botuara m tepr n mnyr personale si:

    1. Jetshkrimi dhe akolluthia e dshmorit t ri dhe isapostullit Shn Kozma. Kthyer nga greqishtja prej klerikut orthodhoks Kr. K. (Kristofor Kissi), faqe 49. Kor 1931.
    2. Shrbesa e shenjt e Shn Joan Vladimirit, udibrsit, Mbretit t lavdueshm dhe dshmorit t madh. E prkthyer dhe e botuar me bekim t Kryepiskopit t gjith Shqipris Kr. H. Tij Imzot Dr. Vissarionit, pjesa e par, faqe 16. Tiran 1934.

    Prkundrazi, inisiativat personale nga ana e klerit dhe e besimtarve n kt drejtim kan qen shum m t mdha, megjithq ato s'kan pasur asnj nxitje dhe prkrahje nga ana e udhheqjes s Kishs.
    Gjat po ksaj periudhe, jan br dhe kto prkthime n dorshkrim:

    At Kristo Konomi, famulltar i katundit Shn Vasil t Sarands, ka prkthyer 33:

    1. Meshn e Shn Vasilit, (t plot)
    2. Uratat falenderuese t kungats
    3. Shrbesn e ors s nnt
    4. T shtat urimet e agimit (Lyknikt)
    5. Shrbesn e buk-prerjes
    6. Shrbesn e pasdarks, (komplet me shrbesn pregatitse pr kungimin hyjnor sipas rregullave priftrore)
    7. Urimet e Hyjlindses.

    Gjithashtu jan prkthyer:
    1. Mesha e Dhuratave t Parashenjtruara nga Dh: Beduli, aprovuar dhe nga Sinodhi i Shenjt.
    2. Shrbesa e plot e rrfimit nga Dh.Beduli. Tiran 1940.

    Ndrkaq edhe Imzot Noli e vazhdon punn. Prkthen pjes t reja, rishqyrton librat e botuar, i risistemon dhe i prgatit pr t'u ribotuar nga Peshkopata orthodhokse shqiptare n Amerik.
    N vitin 1941 del "Uratorja e Kishs Orthodhokse" 34. Esht prkthimi i librit liturgjik t Kishs Orthodhokse q njihet me emrin "Efhollogjion to mega", por me disa ndryshime t vogla
    "Ky libr, - thot Imzot Noli n parathnie, - prmban shrbesat kryesore t Kishs Orthodhokse. Disa prej ktyre botohen pr hern e pur n gjuhn ton, si Mesha e Shn Vasilit, Mesha e Shn Grigorit, Rregulla e meshs peshkopale, shrbesa e Miros, martesa e dyt, dorzimet, gradimet, dedikata e Kishs, varrimi i priftnnjve, varrimi n javn e Pashks, varrimi i fmijve, shrbesa e lanjtores dhe uratat e ndryshme. Nga kjo pikpamje, ky libr plotson nj nevoj urgjente l kishs son kombtare. Nga ana tjetr edhe shrbesat q jan bolnar m par, ribotohen ktu t ndrequra dhe t prmirsuara. Disa prej uratave jan shkurtuar, dhe disa kndime jan ln jasht jo vetm pr t kursyer harxhet, po m tepr nga shkaku, q ato figurojn vetm n librat dhe kurr nuk kndohen. Troparet e prshmbllta (Prosomia) jan kthyer jo n nj mnyr letrare, por si vjersha pas ritmit t tyre, kshtu q, kndimi i tyre do t jet fare i leht pr psaltrit q din melodil bizantine origjinale. Duhet vn re se n klo tropare, virgullat kan nj kuptim melodik dhe caktojn fundin e frazave muzikale. N fund t librit u shtua nj tabel e pashkve dhe t kremteve lvizore q m 1942 gjer m 1978 pas kalendarit t ri."

    N vitin 1947 del "Kremtorja e Kishs Orthodhokse" 35. Esht bashkimi i t dy librave t botuara m par: i Lutjesores dhe i Librs s t Kremteve t Mdha, t dy t rishqyrtuar e m t plot, si theksohet dhe n parathnie:
    "Ky libr, sipas titullit prmban kndimet e t kremteve kryesore t palvizura l dymbdhjet muajve. N kto shtuam t dy kanunet e Shn Maris, lutjesoren dhe djeloren, domethn troparet e t tet tingujve me aposlujt dhe ungjijt, q kndohen n l dielal e zakonta t motit. Pothuaj t gjitha troparet jan hartuar pas ritmeve dhe melodive bizantine. Prkthimin e kemi br lirisht, pas kuptimit dhe jo fjal pr fjal, nga greqishtja, me prjashtimin e kndimeve t Shn Kozmait t Beratit, t cilat i parafrazuam nga versioni shqip, i Kryehirsis s Tij Imzot Kristofor Kissii, Kryeepiskopil t Shqipris. Nj pjes e madhe e ktyre tropareve botohen ktu pr hern e par. Q t gjitha kndimet, q jan botuar m par, dalin tani n drit t ravizuara......".

    N vitin 1952 del "Triodhi dhe Pesdhjetorja" 35. Edhe ky libr prbhet nga bashkimi i dy botimeve t mparshme t Triodhit dhe t Pesdhjetores s Vogl, t rishqyrtuara dhe tek tuk m t plotsuara.
    Kto ribotime t Imzot Nolit, ndonse m t plota nga prmbajtja, ln shum pr t dshruar prsa i prket besnikris ndaj origjinalit, q sht n prdorim n t gjith Kishn Orthodhokse Lindore. Si e thekson dhe n parathniet, Imzot Noli ka br prkthim t lir, ka shkurtuar pjes pr hir t melodis dhe t ritmit muzikor, ka br ndryshime, t cilat fatkeqsisht nuk lejojn q kto libra t prdoren n Kish si tekste zyrtare, ndonse jan shum t mira nga pikpamja e prshtatjes muzikore bizantine. Si dihet, asnj Kish Orthodhokse nuk ka cnuar sadopak prmbajtjen pr hir t melodis e t ritmit muzikor dhe kjo shtje kurr nuk ka dal mbi at t ritit liturgjik. Uniteti i ritit liturgjik sht nj tradit e vjetr dhe nj nga parimet kryesore t unitetit t besimit t Kishs Orthodhokse Lindore, pjes prbrse dhe e pandar e s cils sht dhe Kisha Orthodhokse e Shqipris.

    Ve botimeve t msiprme, n periudhn pas lirimit jan br dhe kto prkthime:

    1. Shrbesa e dshmorit t madh Shn Prokop. E prtheu Dh. Beduli dhe i sht paraqitur nprmjet Kshillit Kishtar t Komunitetit Orthodhoks t Tirans pr shqyrtim dhe aprovim Kryesis s Kishs Orthodhokse Autoqefale.
    2. Shrbesa e prgatitjes pr kungim dhe e falenderimit pas kungimit, prkthyer dhe kjo nga Dh. Beduli.

    Dhe me kto mund t themi se mbyllet prshkrimi kronologjik i prkthimeve dhe botimeve t librave liturgjik t Kishs n gjuhn shqipe dhe i prdorimit t tyre n Kish.


    14. Historia e Letrsis Shqipe. Botim i Universitetit Shtetror t Tirans. Viti 1959, vol. I, faqe 149-150. 1 5 Si m sipr, faqe 151.
    15. Si m sipr, faqe 151.
    16 Tekstet e vjetra shqip dhe disa kritere rreth botimit t tyre. Buletini i Universitetit Shtetror t Tirans. Seria "Shkencat shoqrore", Nr. 2, 1959. faqe 110.
    17. Historia e Letersis Shqipe, faqe 305.
    18. Aleksudhi Anthim. (titulli greqisht i librit) 1868, faqe 148-149
    19. Dh. S. Shuteriqi "Anonim i Elbasanit", Buletin i Institutit Shkencave, Viti III, Nr. 1, faqe 33-54.
    20. Viti V. 195 I. Nr. 3-4, faqe 69-130.
    21. Buletini: Universitetit Shtetror t Tirans. Seria "Shkencat shoqrore", Viti XIII, 1959, Nr. i, faqe 166-177.
    22. Historia e Letrsis Shqipe, faqe 321. Si m sipr, faqe 313-314.
    23. Si m sipr, faqe 313-314.
    24. Dh. S. Shuteriqi: Anonim i Elbasanit. Shkrimi Shqip n Elbasan n shek. XVIII-XIX dhe Dhaskal Todri. Buletin i Institutit t Shkencave Viti III, 1949, Nr. I, faqe 37.
    25. Historia e Letrsis Shqipe, faqe 323
    26. Dh. S. Shuteriqi "Historia e Letrsis Shqipe" pr shkollat e mesme. Tiran 1955, faqe 113.
    27. Si m sipr, faqe 114.
    28. Dh. S. Shuteriqi "Anonim i Elbasanit", Buletin i Institutit t Shkencave, viti III, 1949, Nr. 1, faqe 45.
    29. Dh. Beduli "Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqiprise", dorshkrim pran Arkivit t institutit t Historis dhe Gjuhsis, faqe 7.
    30. Vehbi Bala "Fan S. Noli dhe poezia e tij". Shih "Album" t F. S. Nolit, Tiran 1958, faqe 4.
    31. Dh. Beduli "'Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipris", faqe 8-10.
    32. Dh. Beduli "Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipris", faqe 11.
    33. Revista "Predikimi" organ shpirtnuer, shoqnuer kombtar i Kishs Orthodhokse Autoqefale, Nr. 44. 31 Mars 1935, faqe 8.
    34. Uratore e Kishs Orthodhokse. E prktheu Imzot Noli. E botoi Peshkopata e Ameriks. Boston Mass 1941.
    35. Kremtore e Kishs Orthodhokse. E prktheu Imzot Fan S. Noli. E botoi Peshkopata e Ameriks. Boston Mass 1947.
    36. Triodhi dhe Pesdhjetorja. E prktheu Imzot Fan Stilian Noli.


  4. #4
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    III.

    Prkthimi i nj teksti liturgjik kishtar sht shum m i vshtir se prkthimi i do lloj teksti tjetr letrar. Ai krkon q prkthyesi t jet jo vetm njohs i thell i gjuhs shqipe dhe i gjuhve kishtare t huaja, nga t cilat prkthen, (pr t'i dhn versionit shqip bukurin e shprehjes s gjuhs son), por edhe njohs i thell i disiplinave t ndryshme teologjike: t dogmatiks, t historis s Kishs, t liturgjiks dhe t tipikos, t Ermineutiks dhe t Shkrimeve t Etrve t Shenjt, pr t'u dhn shprehjeve edhe kuptimin e drejt orthodhoks; njkohsisht duhet t jet dhe nj njohs i mir i melodive kishtare bizantine, n mnyr q pjesa e prkthyer t'i prshtatet melodis origjinale t saj, pa u larguar nga teksti origjinal

    T para nn kt prizm, prkthimet tona t deritanishme, me prjashtime t pakta, paraqesin mjaft t meta. Nuk do t hym n ndonj analiz n kt drejtim. Sjellim si shembull vetrn nj rast karakteristik dhe me rndsi nga pikpamja dogmatike-parimore, frazn nga artikulli VIII i Simbolit t Besimit Orthodhoks, q flet per rrjedhjen e Shpirtit t Shenjt dhe q prbn nj nga pikat dalluese t Kishs Orthodhokse.
    N origjinal kjo fraz sht:
    [teksti n origjinal greqisht]
    Imzot Noli e ka prkthyer:
    "Dhe me Shpirtin e Shenjt...q drgohet prej Atit... ".
    Kshtu ka kaluar kjo fraz dhe n ribotimet e mvonshme, ndonse kto jan par nga komisione dhe jan aprovuar nga Sinodhi i Shenjt 37.

    Dhe sa i gabuar sht ky prkthim nga pikpamja dogmatike orthodhokse, s'sht nevoja t provohet, sepse e di dhe orthodhoksi m i thjesht. Jan shkruar me qindra e qindra vepra q nga koha e Etrve t Shenjt e deri n kohn ton, pr ta br sa m t qart kuptimin e shkakut t par t rrjedhjes s Shpirtit t Shenjt dhe t s drejts t drgimit t tij n bot.
    M i sakt n kt. drejtim sht Kristoforidhi, i cili n Ungjillin pas Joanit e ka prkthyer kt fraz jo me fjalt "q drgohet prej Atit", por me shprehjen "q del prej Atit" dhe q sht m e drejt nga pikpamja orthodhokse 38.

    Gabime t tilla t rndsishme parimore si edhe gabime sbprehjesh q nuk i prshtaten strukturs s gjuhs son ka mjaft dhe pr pasoj kto pjes mbeten t errta e t pakuptueshme.
    Natyrisht, kjo nuk e pakson aspak vlern e madhe q kan kto prkthime dhe as punn shum t muar t prkthyesve, t cilt me shum prpjekje dhe kurajo, n rrethana jashtzakonisht t vshtira, an rrugn n kt drejtim.
    Ky fenomen ka ndodhur dhe n Kishat e tjera orthodhokse. Ato, m von sa her u sht paraqitur nevoja e ribotimit t ndonj teksti liturgjik kishtar t prkthyer n gjuhn e tyre, me an komisionesh t posam bnin korrektimet e duhura n tekst, jo vetm nga ana e zhvillimit t gjuhs, por edhe nga pikpamja e prcaktimit sa m t qart t termave teologjike, pr t'ia prshtatur kt sa m shum origjinalit.
    Kshtu po vepron dhe Kisha jon. Meq tani na u paraqit nevoja pr t ribotuar Librin e Shrbesave t Shenjta, me inisiativn e ndritur t Kryehirsis s Tij, Kryeepiskopit t Gjith Shqipris Imzot Paisit, Sinodhi i Shenjt, i cili i ka kushtuar nj vmendje t veant pajisjes s plot t Kishs son me libra liturgjik n gjuhn amtare, n mbledhjen e dats 9. 8. 1958, vendosi formimin e nj komisioni t posam pr ta rishqyrtuar dhe plotsuar kt libr, n mnyr q ky t jet m i prsosur si nga pikpamja gjuhsore, ashtu dhe nga ana parimore.
    Dhe n baz t shkress Nr. 43, dat 25.10.1958 t Kryesis s Kishs, komisioni u formua nga Prof. Sotir Papakristo, Niko ane, Dhimitr Beduli dhe dhiakon Sotir Kanxheri.
    Pr rishqyrtim dhe plotsim u mor si baz:
    "Libr e shrbesave t shenjta t Kishs Orthodhokse", Shtypshkronja dhe Libraria Dhori Koti. Kor 1930.
    Por, komisioni ka pasur parasysh dhe botimin e par t Imzot Nolit.

    Si tekst origjinal n gjuhn greke jan prdorur botimet e mposhtme:
    1. [titulli i tekstit greqisht] 1896. Kt tekst e ka pasur parasysh dhe Noli gjat prkthimit t par, gj q rezulton nga renditja e lnds dhe nga shnimet.
    2.- [teksti greqisht] l912.
    3.- [testi greqisht] 1891.
    4.- [teksti greqisht]1891.

    Prve tekstit origjinal n gjuhn greke, komisioni ka patur si baz dhe:
    1. Dumnezeestile liturghii ale sfintilor parintilor nostri Toan Gura de Aur, Vasile cel mare si Grigorie Dialogul. Bucuresti. 1950.

    Pr pjest biblike (psalme, ungjij, apostuj) dhe pr termat e ndryshme liturgjike kemi patur parasysh:
    l.-[tekst greqisht] 1925.
    2.-[tekst greqisht] 1928.
    3. - Biblija, ili knjigi svjashennovo pisanija vethovo i novovo zavjeta v ruskoi perevodje. Izdanie Moskovskoi Patriarhii. Moskva 1956.
    4.- Biblia, sau sfanta Scriptura a Vechiului si Noului Testament Cu aprobarea Sh. Sinod, Bucuresti 1940.
    5.- [tekst greqisht] 1876.
    6.-Liturghica Bisericii ortodoxe. Cursuri universitare.

    Komisioni sht prpjekur q do pjese ti jap shprehjen shqipe sa m t qart, pa iu larguar tekstit origjinal, shprehje q njkohsisht t'i prgjigjen fryms orthodhokse. Gjithashtu sht prpjekur t prcaktoj sa m qart termat me karakter dogmatik, duke prdorur sa rn pak fjal t huaja. Por, komisioni ka ln dhe mjaft terma liturgjik si jan n origjinal, jo vetm pse ato kan hyr tashm n gjuhn ton kishtare, por edhe sepse po kshtu prdoren dhe n t gjith Kishat e tjera Orthodhokse t bots.

    Libri sht plotsuar me kto pjes t reja:
    1. Uratat e fillimit t shrbes s Mbrmsores, paravargjet e javs dhe bekimi i pes bukve (artoklasia)
    2. Uratat gjat gjasht psalmeve n shrbesn e mnngjesit.
    3. Liturgjia e Shn Vasilit t Madh.
    4. Liturgjia e Dhuratave t Parashenjtruara.
    5. Shrbesa e prgatitjes pr kungim dhe e falenderimit pas kungimit.
    6. Prlshimet e ndryshme gjat vitit,
    7. Shrbesa e martess s dyt.
    8. Shrbesa e varrimit t foshnjave.
    9. Urata n raste t ndryshme t jets kishtare.

    Esht plotsuar, gjithashtu dhe me nj shumic shnimesh tipikonale, pr t lehtsuar sidomos ata priftrinj dhe psalt q nuk din gjuhn greke, pr t ndjekur rregullin sipas tipikos s Kishs, q ende nuk sht prkthyer shqip dhe q s'ka mundsi t prkthehet, pa u prkthyer m par t gjith librat e tjer liturgjik.
    Jan ln jasht ktij libri: Stihirat e mbrmsores e t lavdrimeve t mngjesit, eksapostillart, iavdit e mngjesit (eothinat) dhe katavasit e vitit, sepse pjesa m e roadhe e tyre prfshihet n librin e Lutjesores, i cili, i rishqyrtuar dhe i plotsuar, do t botohet s shpejti.

    Sinodhi i Shenjt i Kishs Orthodhokse Autoqefale, pasi e pa tekstin, shfaqi plqimin e tij pr punn e kryer nga komisioni dhe ka bindjen se ky botim plotson nj nevoj t madhe t Kishs son dhe t klerit.


    37. Libr e Shrbesave t Shenjta t Kishs Orthodhokse, Kor 1930.
    38. Ungjilli i hyjnuar dhe i shenjt. Tiran 1930, faqe 145.
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 24-06-2005 m 04:34

  5. #5
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    Pasthnie

    Ky material sht botuar pr her t par si hyrje n "Libr i Shrbesave t Shenjta" n vitin 1961. Me rishqyrtimin dhe plotsimin e tij, n botimin e vitit 1994, hyrja me historikun e prdorimit t gjuhs shqipe n Kish u la jasht me qllim q, pasi autori ta plotsonte me t dhna t reja, t botohej si libr m vete.*
    Autori, z. Dh. Beduli, kish grumbulluar materialin e nevojshm pr kt tem, por nuk arriti ta sitemoj e ta pr-punoj. Gjat viteve t fundit, ai ishte mjaft i ngarkuar me detyra imediate t ringritjes nga e para t Kishs dhe sido-mos me drejtimin e grupit t prkthim-botimeve t teksteve liturgjike e librave fetare.
    Pr vlerat q ka ky studim, u mendua t botohej si libr m vete duke u plotsuar edhe me kt informim:
    Fortlumturia e Tij Imzot Anastasi, n fjalimin-pro-gram t tij n ditn e fronzimit m 2 Gusht 1992, shtroi si problem kryesor: "Urgjente paraqitet nevoja e botimeve kishtare n gjuhn shqipe. Pr m shum se 30 vjet nuk kan qarkulluar n vend botime orthodhokse, kurse ato q ekzistonin u shkatrruan...... Nj grup i prhershm prkthimi
    intelektualsh kompetent, nn kryesin e teologut dhe prkthyesit t dgjuar Z. Dhimitr Beduli, do ta shpjer m prpara punn prkthyese, duke vazhduar kshtu n kohn ton prpjekjen q nisi gjat dekadave t para t shekullit ton biri i madh i Shqipris Fan Noli ".**

    Dhe puna filloi. Gjat ksaj kohe u rishikuan, u plotsuan me prkthime t reja dhe arritn t botohen nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipris: l.Dhiata e re, 1994
    2. Libr i Shrbesave t Shenjta t Kishs Orthodhokse, 1994
    3. Liturgjia Hyjnore e Atit ton ndr Shenjtort Joan Gojarti, 1995
    4. Pasdarka e vogl, 1997
    5. Mngjesorja, 1997. Ndrkoh jan gati pr botim:
    1. Uratore
    2. Dhiata e Re, e prpunuar dhe e saktsuar n gjuhn e sotme
    3. Ungjilli Hyjnor dhe i Shenjt, pr prdorim t prgjithshm n Kish
    4. Apostulli
    5. Letrat e Apostujve
    6. Psalmet
    Duhet prmendur se gjat ksaj periudhe t ringritjes s kishs jan shtypur e shprndar n form dispencash mjaft materiale n ndihm t priftrinjve dhe seminaristve.


    Shtator 1997
    K. B.


    * "Ngjallja" Korrik 1994
    ** "Ngjallja" Nntor 1992

  6. #6
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    "Kontribut i qensishm n prtritjen e kishs son"

    - U botua libri i Shrbesave t Shenjta t KOASH -

    Me bekimin dhe prkujdesjen e Kryehirsis s tij, kryepiskopit t Tirans dhe gjith Shqipris, Prof. Dr. Imzot Anastasit, u ribotua teksti liturgjik: "Libr i Shrbesave t Shenjta t Kishs Orthodhokse", i cili sht nj nga librat m t domosdoshm e m t prdorshm pr klerin ton dhe pr Kishn.
    Ky tekst sht prkthyer pr her t par nga greqishtja n gjuhn shqipe prej t prndershmit At Theofan S. Noli dhe sht botuar n Boston Mass. t Ameriks m 1909 dhe ka pasur gjer m sot katr rishqyrtime dhe botime.
    Botimi i dyt shf br m 1930 n Kor. pasi m par u kontrollua nga pikpamja gjuhsore prej nj komisioni shqyrtues t prbr nga Prof. Sotir Papahristo, Kostaq Cipo, Simon Shuteriq dhe Ik. Mitr. At Vasil Marko, nn kryesin e Imzot Visarion Xhuvanit, Kryepiskop i athershm i Kishs, pa iu br tekstit asnj ndryshim.
    Botimi i tret sht br nga Peshkopata e Ameriks m 1941 po n Boston Mass, kt radh me nj titull t ri: "Uratore e Kishs Orthodhokse", q i prgjigjet tekstit zyrtar t njohur me emrin "Efhollogjion to mega". Ky botim sht prpunuar rishtaz prej Imzot Nolit, pr t'iu prshtatur melodive origjinale bizantine.
    Me epuizimin e plot l tekstit t botuar m 1930, i cili, nga pikpamja e prkthimit, i qndronte shum m afr origjinalit, e.sht ndier nevoja c ribotimit t tij. Me vendim t Sinodhit t Shenjt, m 1958 u formua nj komision i prbr prej z.z. Prof. S. Papakristo, Niko Cane, Dh. Beduli dhe kryedhjakon Sotir Kanxheri, i cili, pasi e rishqyrtoi tekstin nga pikpamja gjuhsore dhe e plotsoi me pjes t tjera, (Meshn e Shn Vasilit, Meshn e t Parashenjtruarave e me nj sr shrbesash dhe uratash t ndryshme, t domosdoshme pr priftin e pr Kishn), m 1961 e dha pr botim. ishte botimi i katrt i tekstit.
    Ky botim, pra, q ishte m i miri e m i ploti se t gjith botimet e tjer t mparshm, u mor si baz pr ribotim dhe jan br kto ndryshime, q i krkonte nevoja: Esht hequr nga teksti, hyrja me historikun e prdorimit t gjuhs shqipe n Kish, e cila, pasi t plotsohet me t dhna t reja nga autori i saj z. Dhimitr Beduli, mendohet t botohet si broshur m vete. Jan: shtuar Katavasit (zbritsit) e vitit, t cilat n t tre botimet e para qen prfshir n tekst. N botimin e katrt qen hequr, sepse ishin prfshir n librin e Oktoikut t madh, i cili ishte prkthyer i tri dhe ishte dhn pr botim, por q, me mbylljen e Kishave n vitin 1967, nuk dihet se ku ka prfunduar.
    Pr t lehtsuar punn e priftrinjve dhe t psaltve n zbatimin e rregullit pr kryerjen e shrbesave sipas Tipikos s Kishs, jan ln n tekst dhe t gjitha shnimet tipikonale. Gjithashtu, jan shtuar edhe mjaft udhzime t reja, q u pan t domosdoshme.
    Si thuhet n hyrjen e shkruar nga Kryepiskopi Anastas, "do klerik orthodhoks, sa her q Perndia do ta bj t denj t prdor kt libr pr t meshuar, ka pr detyr t prgatite n mnyr t prshtatshme, t mendoj dhe t ndjej kuptimin e thell t gjrave q kryhen, dhe pastaj, i dlirsuar truprisht dhe shpirtrisht, me prshpirtshmri t filloj kryerjen e Liturgjis Hyjnore, me lutjen e gjithshpirtshme, q prmbledh urata e Proskomidhis s Liturgjis Hyjnore t Shn Joan Krisostomit (Gojartit): "...Bna t denj (o Zot, Perndi i Gjithpushtetshm), t gjejm hir prpara teje q t bhet e mirpritur prej teje therorja jon, dhe shpirti i mir i hirit tnd t ngrer tnden mbi ne dhe mbi kto dhurata q ndodhen prpara, dhe mbi tr popullin tnd".
    N fund duhet shprehur prgzim i veant pr prpjekjet e frytshme t grupit botues, drejtuar nga teologu Dhimitr Beduli, si dhe motrn Argjiro, q u kujdes pr realizimin e botimit.

    "Ngjallja" Korrik 1994

  7. #7
    Shpirt Shqiptari Maska e Albo
    Antarsuar
    16-04-2002
    Vendndodhja
    Philadelphia
    Postime
    24,444
    Postimet n Bllog
    3
    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve, 1761, dhe lufta pr krijimin e nj alfabeti shqiptar

    nga Robert Elsie

    1. Letrsia e mome shqiptare dhe problemi i alfabetit

    Ndr problemet e shumta pr tu ballafaquar n krijimin e nj letrsie shqiptare ishte edhe mungesa e nj alfabeti t prbashkt n gjuhn shqipe1. Shqiptart katolik, kryesisht n veri t vendit, prdorn alfabetin latin, i cili u prputh mir me nevojat e shtypshkronjave. Shqiptart orthodoks n jug prdorn alfabetin grek, me t cilin u krijua nj sasi e kufizuar veprash2. Shqiptart mysliman preferuan pr nj koh t gjat alfabetin arab3, at t Kur'anit. Prdorimi i ktyre alfabeteve tregonte nj identifikim t qart me nj fe dhe me nj kultur t huaj, nj identifikim i papranueshm pr shqiptart e besimeve t tjera.
    Pa pajtim kulturor mbi shtjen e alfabetit, nj letrsi kombtare nuk mund t zhvillohej. Stagnacioni n letrsin shqiptare n shekullin tetmbdhjet rrjedh, t paktn pjesrisht, nga ky problem, i cili vazhdonte t ngacmonte intelektualt shqiptar deri n shekullin njzet.
    Gjat prpjekjeve t para pr t shkruar gjuhn shqipe, klerikt dhe intelektualt ishin n dijeni q t gjitha alfabetet ekzistuese ishin t huaj. Dinin gjithashtu q popujt fqinj kishin alfabete t veta q ndihmuan n zhvillimin e shpejt dhe n afirmimin e kulturave dhe t letrsive prkatse. Grekt kishin nj alfabet t vet q nga fillimi, dhe sllavt ballkanas kishin zhvilluar dy sisteme origjinale: alfabeti glagolit dhe alfabeti kirilik t cilt lulzuan n Ohr, m pak se njqind kilometra nga Elbasani. Edhe pushtuesit osman solln me vete nj alfabet t ri, t cilin e kishin marr nga fqinjt e tyre arab dhe persian.
    Me siguri ekzistonte nj dshir tek intelektualt shqiptar q kombi shqiptar t ket nj alfabet t vet, dhe nuk sht e rastit q kjo dshir pr nj alfabet origjinal shqiptar ishte m e theksuar n Shqiprine e Mesme. Nj prift katolik n veri e kishte t qart se duhej t shkruante n alfabetin latin. Kuptohet gjithashtu q nj pop orthodoks nuk imagjinonte dot nj alfabet tjetr prve alfabetit grek. Banort e Shqipris s Mesme n kufirin kulturor midis bots latine dhe bots bizantine, domosdo, ishin m t dezorientuar. Hyrja e Islamit n Shqipri i solli nj zgjedhje vetm shqiptarve t fes islame.
    Ishte ather nga krishtert e Shqipris s Mesme q duhej t bnin prpjekjen e par pr krijimin e nj alfabeti origjinal, dhe pikrisht nga ana e tyre u krijuan alfabetet e para origjinale n periudhn 1750-1850. M i hert nga alfabetet origjinale, dhe n t njtjn koh, m i prshtatur nga t gjith, ishte alfabeti i Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve.

    2. Alfabeti origjinal m i vjetr dhe Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve (1761)

    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve, i njohur deri tani thjesht si Anonimi i Elbasanit, sht nj dorshkrim i vogl dhe i vetm q ruhet n Arkivin e Shtetit n Tiran dhe q sht nj prpjekje e pashoqe pr ta zgjidhur problemin e alfabetit. Ky dorshkrim 10 x 7 cm. me nj rndsi historike prmban 30 flet n t cilat gjndet teksti m i hert shqip i shkruar me nj alfabet origjinal. Me prjashtimin e tekstit t shkurtr t Ungjillit t Pashkve t shekullit pesmbdhjet4, Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve sht vepra m e vjetr e letrsis orthodokse shqiptare dhe n t njtjn koh prkthimi i par orthodoks i Bibls.
    59 faqet e prkthimeve biblike n Dorshkrimin Elbasanas prmbajn 6.113 fjal t shkruara n nj alfabet prej 40 grmash: tridhjet e pes grma t zakonshme dhe pes grma t rralla. Me gjith se disa grma t kujtojn alfabetin grek, shumica e grmave t ktij alfabetit duket t jen krijime t reja pa ndikim t gjuhve dhe t alfabeteve t popujve fqinj(5).
    Alfabeti i Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve i prshtatet mir gjuhs shqipe. Mund t thuhet bile se ai i prshtatet m mir se alfabeti shqip i sotm. Me pak prjashtime, alfabeti i Elbasanit prdor nj grm pr do fonem. Ka tre grma pr g (nga t cilat, dy grma u prdorn vetm pr fjal t huaja greke), dhe ndryshimi midis r dhe rr dhe midis l dhe ll bht me an t nj pike mbi grmn prkatse. Nj pik mbi d krijon nd. N prgjithsi, sistemi grafik i Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve sht i qart dhe i mir-konceptuar nga krijuesi i tij.

    3. Alfabete t tjera origjinale shqiptare (1761-1844)

    Alfabeti i Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve [1] nuk sht i vetmi alfabet shqiptar origjinal i krijuar n Shqiperin e Mesme ose t Jugut n gjysmn e dyt t shekullit tetmbdhjet. Bile kemi t dhna mbi nj total prej shtat alfabetesh origjinale shqiptare n kt periudh.
    N kapakun e Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve vet gjndet nj vizatim dhe afr dymbdhjet fjal, emra vetiak si duket, t shkruar me nj alfabet [2] i cili ndryshon krejtsisht nga alfabeti i dorshkrimit. Nuk sht i deshifruar akoma, me gjith se nj prpjekje sht br nga shkenctari elbasanas Dhimitr Shuteriqi.
    M i njohur se kta dy alfabete sht i ashtuquajturi alfabeti i Todhrit [3], i krijuar nga njfar Todhri Haxhifilipi (1730-1805) nga Elbasani. Alfabeti i Todhrit u zbulua nga Johan Georg fon Hani (1811-1869), konsulli austriak n Janin dhe babai i Albanologjis. N veprn e tij, Studime Albanologjike, Hani e botoi alfabetin q e cilsoi si alfabetin e moem shqiptar nga koha e lasht(6). Ky alfabet u studiua nga Leopold Geitler (1847-1885) si dhe nga studiuesi slloven Rajko Nahtigal(7) (1877-1958). Alfabeti i Todhrit(8) sht nj sistem grafik i ndrlikuar prej 52 grmash i cili u prdor n mnyr sporadike n Elbasan q nga fundi i shekullit tetmbdhjet. Nuk i prshtatet mir gjuhs shqipe.
    Alfabeti i katrt sht ai i t ashtuquajturit Kodeksit t Beratit [4]. Ky dorshkrim prej 154 faqesh i cili ruhet n Bibliotekn Kombtare t Tirans sht vepra e t paktn dy shkrimtarve dhe u hartua midis viteve 1764 dhe 1798. Dorshkrimi lidhet me njfar Kost Berati (ca. 1745-ca. 1825). Thuhet se Kost Berati ishte pronari i dorshkrimit nga viti 1764 deri n vitin 1822, me gjith se nuk ka t dhna q tregojn se ishte ai autori. Kodeksi i Beratit prmban tekste t ndryshme greqisht dhe shqip9: tekste biblike dhe liturgjike orthodokse shqip n alfabetin grek, nj poem shqip prej 44 radhsh me titullin Zonja Shn Mri prpara kryqs, disa shnime fetare, dhe nj kronik greqisht t ngjarjeve t viteve 1764-1789. N faqen 104 gjejm dy radh shqip t shkruara me nj alfabet origjinal prej 37 grmash t ndikuara, si thuhet, nga glagolishtja. N faqen 106 autori jep nj pasqyr t alfabetit t tij. Edhe ky alfabet i prshtatet keq gjuhs shqipe.
    Nga Gjirokastra n jug, kemi disa t dhna mbi nj alfabet tjetr nga fundi i shekullit tetmbdhjet ose nga fillimi i shekullit nntmbdhejt. Edhe alfabeti i Gjirokastrs [5], nj sistem grafik prej 22 grmash, u zbulua dhe u botua nga Hani. Hani shkruan: "M n fund, nj alfabet tjetr nga Shqipria e Jugut duhet shnuar ktu, t cilin autori e zbuloi me ndihmen e Veso Beut, nj kryetari gjirokastrit nga familja e Alisot Pashalides-ve. Si djal, Veso Bej e msoi alfabetin prej nj hoxhe shqiptar si nj alfabet sekret i trashguar nga familja e tij dhe e prdorte vet pr letrkmbim me farefisin e tij(10)."
    Nj alfabet tjetr i shpikur n jugun e Shqipris sht ai i Jan Vellarait11 (1771- 1823), greqisht Ioannis Vilaras (Ianns Blaras). Vellarai, djali i nj mjeku, studioi mjeksi n Padov n 1789 dhe banoi m von n Venedik. N vitin 1801, u emrua mjeku i Veliut, birit t Ali Pasha Tepelens (1741-1822). Jan Vellarai nuk ishte shqiptar. Ishte nj poet grek i njohur dhe autor i shnimeve gramatikore greqisht-shqip t vitit 1801 pr t'i msuar shqip grekve. Gjuhn shqipe e shkroi me nj alfabet origjinal [6] prej 30 grmash n baz t latinishtes dhe t greqishtes. Dorshkrimi ruhet n Bibliotekn Kombtare t Parisit (supplment grec 251, f. 138-187). N fund t shnimeve gjndet edhe nj letr n gjuhn shqipe e shkruar me kt alfabet nga Vellarai vet n fshatin Vokopol me 30 tetor 1801.
    Alfabeti i fundit shqip i ksaj periudhe sht ai i Naum Veqilharxhit (1797-1846) nga Kora. Veqilharxhi shpiku nj alfabet prej 33 grmash [7] t ciln e botoi n nj abetar shqip n vitin 1844. N vitin tjetr, 1845, shtypi botimin e dyt t librezit me 48 faqe12 me titullin: Far i ri abtor shqip per djlm nismetore. Jehona e ktij alfabeti, i cili i ngjan nj lloj armenishtje kursive, ishte e pakt, duke qen se autori vdiq nj vit m von. Nj problem tjetr q lindi n kt koh kur shtypshkronjat po prhapeshin edhe n Ballkan, lidhet me faktin se nj alfabet i veant shkaktonte shpenzime t larta pr botuesin, kshtu q, me gjith se alfabeti i Veqilharxhit ishte pak a shum fonetik dhe asnjans nga pikpamja fetare, ai nuk pati sukses.
    Me Rilindjen Kombtare Shqiptare, prpjekjet pr krijimin e nj alfabeti origjinal filluan t merrnin fund, duke i ln rrugn nj lufte m realiste pr t shkruar dhe pr t botuar shqip me alfabetet latin, grek dhe arab. Nj zgjidhje prfundimtare nuk u realizua para shekullit njzet.
    Si e pam, kjo periudh njqindvjeare nga 1750 deri n 1850 ishte nj koh shumllojshmrie orthografike t habitshme n Shqipri. Me t gjith, gjuha shqipe u shkrua me dhjet alfabete: shtat alfabetet origjinale t lartprmendura si dhe adaptime t njohura t alfabeteve latin, grek dhe arab. sht pr tu uditur q kultura shqiptare arriti t afirmohej, bile t ket mbijetuar me nj skizofreni t till letrare.

    4. Historia, autori dhe gjuha e Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve

    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve na vjen nga manastiri orthodoks i Shn Jon Vlladimirit, n fshatin Shijon t Elbasanit. Hyri n pronsin e shkenctarit elbasanas Lef Nosi para ose gjat Lufts s Dyt Botrore. Lef Nosi luajti nj rol t rndsishm n organizimin e Kongresit t Elbasanit n gusht t vitit 1909, gjat t cilit u themelua Shkolla Normale. M von u b drejtor i ksaj shkolle dhe botoi nj organ shtypi me emrin Tomorri nga 25 marsi 1910. N vitet e qeveris s prkohshme t Ismail Qemal bej Vlors (1844- 1919), ai punoi si Ministr i Postave. N vitin 1919 u zgjodh antar i delegacionit shqiptar n Konferencn e Paqs s Parisit, i drejtuar nga Msgr. Luigj Bumi (1872-1945). Gjat Lufts s Dyt Botrore, Nosi ishte kryetar i lvizjes anti-komuniste Balli Kombtar dhe n vitin 1943 u b kryetar i kuvendit shqiptar dhe antar i Kshillit t Shtetit gjat kohs s pushtimit gjerman. Pas pushtimit komunist, u dnua me vdejkje dhe u vra.
    Thuhet se Lef Nosi kishte bibliotekn e dyt t Shqipris, pas biblioteks s Mid'hat bej Frashrit (1880-1949), nj figure tjetr t qndress anti-komuniste. T dy bibliotekat u bn themelet e Biblioteks Kombtare t Tirans ku dorshkrimi yn prfundoi n fillim. Me 9 janar 1949, gazeta Zri i Popullit shpalli zbulimin e Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve, t quajtur Anonimi i Elbasanit. Dorshkrimi u transkribua dhe u botua fillimisht nga historiani Injac Zamputi13 dhe u trajtua n dy artikuj shkencor nga Dhimitr Shuteriqi14 dhe nga Mahir Domi(15).
    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve prmban 59 faqe tekstesh biblike, duke prfshir prkthime (kryesisht nga Shn Mateu dhe Shn Gjoni) dhe proz origjinale mbi mundimin e Krishtit. N prgjithsi, dorshkrimi len prshtypjen si t ishte nj prpjekje fillestare e prkthimit t teksteve biblike, se nj prkthim prfundimtar i Dhiats s Re.
    sht spekuluar shum mbi autorin e Dorshkrimit Elbasanas. T dhnat historike dhe gjuhsore q kemi n dispozicion na sjellin n prfundim se autori quhej Gregori i Durrsit (greqisht: Grgorios ho Dyrrakhu) , i njohur gjithashtu si Gregori i Voskopojs. Gregori ishte nj prift orthodoks i cili u emrua Metropoliti i Durrsit n vitin 1768 dhe vdiq para majit t vitit 1772. Dihet se Gregori kreu prkthime t Dhiats s Vjetr dhe t Dhiats s Re me nj alfabet q e shpiku vet. Mendohet se Gregori erdhi n Voskopoj para vitit 1730.
    Mahir Domi mendon se ishte n Voskopoj q nga themelimi i shtypshkronjes n 1730 deri n vitin 1744 kur u themelua Akademia e Re(16). N vitin 1741 botoi veprn e par 'Jeta e Shn Nikodemi'(17). Autori yn duhet t mos ngatrrohet me nj Gregor tjetr, Gregori Konstantinidhi ose Gregori Tipografos, i cili punonte edhe ai n Voskopoj n at koh.
    N vitin 1744, Gregori yn u zgjodh zvendsrektori i Akademis s Re dhe i botoi dy libra. M von banoi n manastirin e lartprmendur t Shn Jon Vlladimirit (ca. 1746-1772), me gjith se nuk ka gjurm prkatse mbi t atje. Metropolia e Durrsit e kishte selin jo n Durrs vet por n manastirtin e Shn Jon Vlladimirit, kshtu q ka t ngjar se Gregori jetoi dhe vdiq atje. Pr Gregorin thuhet se ishte ndr personat m t kulturuar t kohs n Shqiprin e Jugut. Pr fat t keq ne dim fare pak mbi t.
    Burimi m i mir mbi Gregorin gjndet n veprn Nea Hellas hellnikon theatron (Athens 1872) e shkrimtarit bashkkohor grek Gergios Zabiras (1744-1804) i cili banonte n Budapesht. N nj shnim t vitit 1761, Zabiras thot:

    "Gregori i Durrsit, nxns i Ioannes Ch., shkroi akolluthin e t shtat shenjtorve, d.m.th. Kiril, Klemens, Metodi, dhe Naum... e cila u botua n Voskopoj; [nj traktat] mbi ditt, muajt, dhe vitet; nj kanon uratash pr Shn Naumin, shkrime t ndryshme; dhe prktheu Dhiatn e Vjetr dhe Dhiatn e Re dhe i shkroi n shkronja shqipe q i shpiku vet(18)."

    Pr vitin 1767, Zabiras shton kshtu:

    "Gregori, Metropoliti i Durrsit q n vitin 1767 ka vn nnshkrimin si pjesmarrs i nj Sinodhi n Konstantinopol mbi martesat, shkroi disa shnime mbi kohn q i botoi n fund t nj ekspozeje mbi epistolart e Koridhaleut n vitin 1768 n Hall t Saksonis(19)."

    Nj informat tjetr q prputhet me shnimet e Zabiras-it sht nj letr q shkenctari grek Joaqim Martiniani (Iakeim Martinianos) ja drgonte kolegut t tij shqiptar Ilo Mitk Qafzezi (1889-1964). N kt letr shkruan:

    "Sidozot Kavalioti, po ashtu edhe akademikt e tjer t Voskopojs, t cilt jan marr edhe me gjuhn shqipe, kan patur pr msonjs ierodhaskalin Gregor, i cili pasi dha msim lart nga 30 vjet n Voskopoj, u zgjodh Metropolit i Durrsit m 1748 [sic]. Ky pat ln shum lnd shqipe t pabotuar n manastirin e Shn Jon Vlladimirit t Elbasanit (20)..."

    Kjo informat mjafton, sipas mendimit tim, pr ta pandehur Gregorin si autorin e Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve. Megjithat, Dhimitr Shuteriqi ka propozuar nj autor tjetr. N prpjekjen e tij pr ta deshifruar tekstin n kapakun e dorshkrimit me alfabetin tjetr t lartprmendur, Shuteriqi lexon emrat Theodoros Bogomilos dhe Papa Totasi. Duke qen se puna shkencore e profesorit Shuteriqi kishte nj ndikim t madh n Shqipri, kta dy emra kan hyr n historin e letrsis shqiptare dhe u futn n tekstet msimore shqiptare si fakte dhe jo si hipotez. Edhe pse nuk ka t dhna shkencore pr ta kundrshtuar teorin e Shuteriqit, nuk ka t dhna n favor t ksaj teorie. Leximi i alfabetit n kapakun duhet shikuar si nj tentativ dhe jo si nj deshifrim prfundimtar.
    Po ta pranojm autorsin e Gregorit t Durrsit dhe saktsin e t dhnave t Zabirasit, ather mund ta datojm Dorshkrimin Elbasanas n vitin 1761. Gregori do t kishte jetuar n manastirin e Shn Jon Vlladimirit pesmbdhjet vjet. Shtat vjet pas prkthimit, do t ishte emruar Metropolit i Durrsit (1768). Megjithat, mundet se dorshkrimi yn ishte vetm nj prpjekje fillestare pr nj prkthim m t gjr t Bibls t ciln nuk e kemi zbuluar akoma. Ather dorshkrimi yn do t isht akoma m i vjetr.
    Prpjekje t pavarura pr ta datuar dorshkrimin nga pikpamja gjuhsore kan qen t vshtira duke qen se na mungojn tekste krishtere nga kjo periudh si krahasim. Por nuk ka t dhna gjuhsore q flasin kundr mesit t shekullit tetmbdhjet si periudha e hartimit t dorshkrimit.
    Dialekti, ose m mir nn-dialekti i dorshkrimit, sht nj shtje tjetr kontradiktore. sht e qart se prkthimet jan br n nj dialekt geg jugor, si dialekti i Elbasanit, por prmbajn edhe disa elemente t toskrishtes q nuk ekzistojn n dialektin e sotm t Elbasanit.
    Tiparet gege t dorshkrimit shihen n mungesn e rotacizmit: urdhn, smun, t lutuna, shkruam, pam, mbuluam, mbushun, ikun, n infinitivin me than, n kohn e ardhme kini me gjetun. Nj tipar i dialektit t Elbasanit sht fjala njme (tani). N ann tjetr shkruhet kudo n dorshkrim sht tosk dhe jo asht geg. Tiparet e tjera toske jan pr shembull t je, t di dhe nuku. Shuteriqi mori przierjen e dialekteve si vrtetim i dialektit kalimtar t Shpatit. Pr fat t keq, dim fare pak mbi dialektet e Shqipris s Mesme para shekullit nntmbdhjet pr t nxjerr nj prfundim t qart. Megjithat, mua m duket e vshtir t mund t caktohet nj dialekt shqiptar q t prputhet me gjuhn e Dorshkrimit Elbasanas t Ungjijve. Ka m shum t ngjar se teksti yn u hartua, me ose pa dijeni, n nj przjerje dialektesh.
    Edhe nga pikpamja gjuhsore, Gregori i Durrsit do t ishte i besueshm si autor. I lindur dhe i rritur n Shqiprin e Jugut (Berat dhe Voskopoj), ai duket t ket kaluar pesmbdhjet vjet n Elbasan para hartimit t dorshkrimit. Ndoshta prpiqtej t shkruante n nj gjuh t prbashkt q ta kuptojn shqiptart nga krahinat e ndryshme. Nj gj bie n sy n Dorshkrimin Elbasanas. Ka shum pak fjal t huaja.
    Mosprdorimi i fjalve t huaja na sjell n prfundim n nj an se autori nuk pranonte islamizimin e plot t vendit dhe n ann tjetr se donte t prdorte nj gjuh t pastr n alfabetin e tij origjinal. N t gjith dorshkrimin ka vetm tri fjal latine dhe shtat fjal turke:

    Fjalt latine

    02.10 letrort = shkrimtar, < lat. litterator
    06.06 mort = mort, vdekja, < lat. mors, mortis
    19.10 letr = shkrim, < lat. littera
    Fjalt turke
    02.10 sarajet = pallatet, < turq. saray
    04.08 kabil = e mundur, < turq. kabil
    14.07 dushmanvet = dushmanve, armiqve, < turq. dşman
    28.09 sheher = qytet, < turq. şehir
    39.03 sahat = sahat, or, < turq. saat
    44.14 paha = mim, < turq. paha
    53.02 qorrit = qorr, i verbr, < turq. kr.

    M e habitshme sht se ky tekst i prkthyer nga greqishtja e Dhiats s Re ka vetm njzet e nj fjal greke:

    Fjalt greke

    02.04 apostojt = apostujt, < greq. apostolos
    02.09 upeshkpint = kryepeshkopt, < greq. episkopos
    02.17 mb[o]dhisnjn = pengojn, < greq. empodiz
    03.07 ergjand- = monedha argjendi. Nj neologjizm nga greq. argyria
    03.18 profitvet = profetve, < greq. profts
    04.01 nomi = ligji, < greq. nomos
    05.06 dhidhaskale = msues, < greq. didaskalos
    07.15 parigori = ngushllim, < greq. pargoria
    13.11 dhaskali = msues, < greq. daskalos
    16.18 kustodhit = rojet, < greq. kustdia
    26.01 stadhion = stad, < greq. stadion
    29.02 iğemoni = igumeni, guvernatori, < greq. hgemn
    33.01 adhit = ferrit, < greq. haidu
    35.01 laust = popull, < greq. laos
    41.07 kranio = kafk, < greq. kranion
    42.02 kalamt = kallam, shkop, < greq. kalamos
    43.09 angjelli = ngjelli, < greq. aggelos
    44.13 korvanat = thesar, < greq. korban < hebreishtja
    46.19 χlamidh = rrob, < greq. khlamys, khlamydos
    48.01 kliron = short, < greq. klros
    51.14 marturi = dshmori, < greq. martyria.

    Duket qart se, sipas mundsive, sht shmangur terminologjia greke e Dhiats s Re pr t prdorur fjal shqipe. Kjo prpjekje pr t mos prdorur fjal t huaja del akoma m qart n faqen 28, radhn 9, ku autori shkruan fjaln e lartprmendur sheher dhe pastaj e zvendson me fjaln shqipe qutet.

    5. Prfundim

    Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve, pesdhjet nnt faqe t teksteve biblike n nj dialekt jugor t gegrishtes dhe n nj alfabet origjinal, ka nj rndsi t madhe pr zhvillimin e kulturs shqiptare pr disa arsye. Kjo vepr sht shembulli m i hert i nj alfabeti origjinal shqiptar, d.m.th. sht prpjekja e par pr ta krijuar nj sistem grafik t sakt pr gjuhn shqipe. Gjithashtu, me perjashtim t tekstit t shkurtr t Ungjillit t Pashkve, dorshkrimi yn sht prkthimi i par i rndsishm biblik nga greqishtja si dhe proza m e hert shqipe nga komuniteti orthodoks i Shqipris.
    Prpjekjet e shumta, pjesrisht anonime, n periudhn 1750-1850 pr krijimin e nj alfabeti origjinal pr gjuhn shqipe n Shqiprine e Mesme na tregojn se patriotizmi shqiptar ekzistonte shum vjet para Rilindjes Kombtare. Ka shum t ngjar se Dorshkrimi Elbasanas i Ungjijve, ky visar i kulturs shqiptare t shekullit tetmbdhjet, sht vepra e Gregorit t Durrsit, nj figure t madhe t ksaj periudhe e cila bri shum pr afirmimin e ksaj kulture dhe e cila na jep nj prov t qart t ktij patriotizmi.


    1 Pr historin e alfabeteve shqiptare, shih: Rrota 1936, Skendi 1960, Janura 1969, Hoxha 1986, dhe Osmani 1987.
    2 shih: Elsie 1991.
    3 shih: Elsie 1992.
    4 Ungjilli i Pashkve sht nj tekst shqip nga fundi i shekullit pesmbdhjet q prmban 15 radh n shkronja greke t prkthyer nga Ungjilli i Shn Mateut (27:62-66). U zbulua nga historiani grek Spyridn Lampros (1851-1919) n vitin 1906 n nj dorshkrim grek t Biblioteks Ambrosiane t Milanos (Kodeks 133, f. 63). Shih: Lampros 1906 dhe Borgia 1930.
    5 Shuteriqi 1949, f. 38, dhe Domi 1965, f. 272, ngulin kmb pr nj ndikim sllav t fort n krijimin e ktij alfabetit, gj q shpjegohet, sipas atyre, n varsin, deri n vitin 1767, e kishs orthodokse n Shqipri nga Partriarhati Bullgar i Ohrit. N vitin 1767, Ohr u bashkua drejt me Partiarhatin Grek t Stambollit.
    6 shih: Hahn 1854, vll. 1, f. 280-300.
    7 shih: Geitler 1883 dhe Nahtigal 1923.
    8 shih gjithashtu: Nosi 1918, Qafzezi 1937, Ressuli 1938, Shuteriqi 1949, 1954, 1959, 1973, dhe Hetzer 1987.
    9 shih: Ressuli 1938, Shuteriqi 1976, f. 121-122, dhe Hetzer 1981, 1981-82, 1982a, 1982b, 1986, 1989.
    10 shih: Hahn 1854, vll 1, f. 297.
    11 shih: Jochalas 1985.
    12 shih: Qosja 1983.
    13 shih: Zamputi 1949 dhe 1951.
    14 shih: Shuteriqi 1949.
    15 shih: Domi 1965.
    16 shih: Domi 1965, f. 274-276.
    17 shih: Shuteriqi 1987.
    18 shih: Zabiras 1872, f. 236.
    19 shih: Zabiras 1872, f. 244.
    20 shih: Domi 1965, f. 277.


    6. Bibliografi

    BORGIA, Nilo
    Pericope evangelica in lingua albanese del secolo XIV da un manoscritto greco della Biblioteca Ambrosiana. (Tip. Italo-Orientale S. Nilo, Grottaferrata 1930) 35 f.
    DOMI, Mahir
    Rreth autorit dhe kohs s dorshkrimit elbasanas me shqiprim copash t ungjillit. n: Konferenca e par e Studimeve Albanologjike, f. 270-277. (Tiran 1965)
    ELSIE, Robert
    Dictionary of Albanian literature. (Greenwood, Nju Jork & Uestport 1986) 170 f.
    - Albanian literature in Greek script. The eighteenth- and early nineteenth century Orthodox tradition in Albanian writing.
    n: Byzantine and Modern Greek Studies, Brmingm, 15 (1991), f. 20-34.
    - Albanian literature in the Moslem tradition. Eighteenth and early nineteenth century Albanian writing in Arabic script.
    n: Oriens, Journal of the International Society for Oriental Research, Laiden, 33
    (1992), f. 287-306.
    GEITLER, Leopold
    Die albanesischen und slawischen Schriften.
    (Hlder, Vien 1883) 188 f.
    GERGIADS, Theofrastos
    Moschopolis.
    (Ekdosis syllogu pros diadosin tn hellenikn grammatn, Athen 1975) 176 f.
    GKATSOPULOS, Stauros Matth.
    Moschopolis.
    (Hidryma Boreiopeirtikn Ereunn, Janin 1979) 108 f.
    GRGORIOS MOSKHOPOLITOS
    Akoluthia tn hagin heptarithmn, poitheisa para tu en hieromonakhois Grigoriu Moskhopolitu.
    (Voskopoj 1761)
    HAHN, Johann Georg von
    Albanesische Studien.
    (Friedrich Mauke, Jena 1854, ribotim Karavias, Athen 1981)
    HETZER, Armin
    Der sogenannte Kodex von Berat. Teil 1. n: Balkan-Archiv, Neue Folge, Hamburg, 6 (1981), f. 125-195.
    - Griechisches in Sdalbanien im Zeitalter der Aufklrung. Untersuchung zu der einem Priester namens Konstantin zugeschriebenen Berater Handschrift vom Ende des 18. Jahrhunderts.
    n: Mnchner Zeitschrift fr Balkankunde, Mynih, 4 (1981-82), f. 169-218.
    - Nachlese zu: Der sogenannte Kodex von Berat 1 (BA 6.125-195).
    n: Balkan-Archiv, Neue Folge, Hamburg, 7 (1982) f. 57-75.
    [= HETZER 1982a]
    - Der sogenannte Kodex von Berat. II. Untersuchungen zu einer anonymen griechischalbanischen Handschrift vom Ende des 18. Jahrhunderts.
    n: Sdost-Forschungen, Mynih, 41 (1982), f. 131-179
    [= HETZER 1982b]
    - Zur Textberlieferung des albanischen Gedichts "Maria vor dem Kreuz" aus der einem gewissen Konstantin zugeschriebenen anonymen Berater Handschrift. n: Zeitschrift fr Balkanologie, Berlin, 22 (1986), f. 11-36.
    - Armenier und Albaner.
    n: Balkan-Archiv, Neue Folge, Hamburg, 12 (1987), f. 29-148.
    - Maria vor dem Kreuz (Paristamen ti stauri). Die Textberlieferung eines Gedichts als Beispiel fr das Einwirken des byzantinischen Erbes in Sdalbanien (Toskria) ber Venedig und seine griechischen Territorien (Kreta und Heptansos) am Ende des
    18. Jahrhunderts.
    n: Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia IV. Adam Mickiewicz University Press,
    Poznan 1989, f. 275-287.
    HOXHA, Ibrahim D.
    Npr udhn e pens shqiptare. Nga historiku i ABC-s dhe i shkrimit shqip.
    (Libri shkollor, Tiran 1986) 329 f.
    HYSA, Mahmud
    Krestomaci e letrsis s vjetr shqiptare.
    (Enti i teksteve, Prishtin 1987) 317 f.
    JANURA, Petro
    Nga historia e alfabetit t gjuhs shqipe.
    (Nova Makedonija, Shkup 1969) 128 f.
    JOCHALAS, Titos P. (= GIOCHALAS, Titos P.)
    Stoicheia hellno-albaniks grammatiks kai hellno-albanikoi dialogoi. Anekdoto
    ergo tu Iann Blara. Filologik ekdos apo ton autografo kdika ts Ethniks
    Bibliothks tn Parisin. Institute for Balkan Studies.
    (Selanik 1985) 317 f.
    KODRA, Ziaudin
    Letrsia e vjetr shqipe dhe arbreshe. Tekst pr Kl. III-t t shkollave t mesme.
    Botim i dyt.
    (Tiran 1954)
    LAMPROS, Spyridn P.
    To Christos anest albanisti.
    n: Neos Hellnomnmn. Trimniaion periodikon syggramma, Athen 3 (1906),
    f. 481-482.
    MARTINIANOS, Iakeim
    H Moschopolis 1330-1930. Epimeleia Stylpnos P. Kyriakidu. Hetaireia
    Makedonikn Spudn. Makedonik Bibliothk 21.
    (Selanik 1957) 366 f.
    MICHALOPOULOS, Phans
    Moschopolis. Hai Athnai ts Turkokratias 1500-1769.
    (Perigtiks Leschs, Athen1941) 56 f.
    NAHTIGAL, Rajko
    O elbasanskem pismu in pismenstvu na njem.
    n: Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, Beograd, 1 (1923), f. 160-195.
    NOSI, Lef
    Dhaskal Todhri.
    n: Kopshti letrar. E prkohshme e prmuejshme, Elbasan, 1918, Nr. 1. f. 13-14;
    Nr. 2, f. 13; nr. 3, f. 8; Nr.4, f. 11; Nr. 5, f. 2.
    OSMANI, Tomor
    Histori e alfabetit t gjuhs shqipe.
    (Libri shkollor, Tirane 1987) 295 f.
    PEKMEZI, Georg
    Vorlufiger Bericht ber das Studium des albanesischen Dialekts von Elbasan.
    n: Anzeiger der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophischhistorische
    Classe 38, Vien 1901, 9, f. 39-64
    PETROTTA, Gaetano
    Popolo, lingua e letteratura albanese. 2a tiratura con aggiunte e correzioni.
    (Pontificia, Palermo 1932) 528 f.
    PEYFUSS, Max Demeter
    Die Akademie von Moschopolis und ihre Nachwirkungen im Geistesleben
    Sdosteuropas.
    n: Studien zur Geschichte der Kulturbeziehungen in Mittel- und Osteuropa. Vll. 3.
    Wissenschaftspolitik in Mittel- und Osteuropa. Berlin, 1976, f. 114-128
    - Voskopoj und Wien. sterreichisch-albanische Beziehungen um 1800.
    n: Albanien-Symposion 1984. Referate der Tagung "Albanien. Mit besonderer
    Bercksichtigung der Volkskunde, Geschichte und Sozialgeschichte" am 22. und 23.
    November 1984 im Ethnographischen Museum Schlo Kittsee (Burgenland). Kittseer
    Schriften zur Volkskunde. Verffentlichungen des Ethnographischen Museums
    Schlo Kittsee. Heft 3. Botues: Klaus Beitl. Kittsee 1986, f. 117-132.
    - Die Druckerei von Moschopolis 1731-1769. Buchdruck und Heiligenverehrung im
    Erzbistum Achrida. Wiener Archiv fr Geschichte des Slawentums und Osteuropas
    13.
    (Bhlau, Vien & Kln 1989) 256 f.
    POGONI, Bardhyl
    Albanian writing systems. Disertacion i pabotuar.
    (Indiana University 1967)
    - Some comments on the writing system of the oldest Albanian text: Meshari.
    n: Zeitschrift fr Balkanologie 8, Berlin, (1971/1972), f. 118-122.
    QAFZEZI, Ilo Mitk
    Theodhor Kavalioti dhe Dhaskal Todri-Haxhifilipi.
    n: Prpjekja shqiptare, Tiran, 1937, 11-12, f. 247-250.
    QOSJA, Rexhep
    vetari (1845) i Naum Veqilharxhit. Dokument i rndsishm i Rilindjes kombtare.
    n: Gjurmime albanologjike. Seria e shkencave filologjike, Prishtin, 13 (1983),
    f. 217-274.
    RESSULI, Namik
    Abecea e dorshkrimit beratas dhe abecea e Thodhr Haxhi Filipit.
    n: Leka, Shkodr, 10 (1938), f. 181-185.
    RROTA, Justin
    Per historn e alfabetit shqyp. Pasqyra e shembuj per shkolla t mjesme.
    (Shtypshkroja Franeskane, Shkodr 1936, ribotim Rilindja, Prishtin 1968) 93 f.
    SHUTERIQI, Dhimitr
    Anonimi i Elbasanit. Shkrimi shqip n Elbasan n shekujt XVIII-XIX dhe Dhaskal
    Todhri.
    n: Buletin i Institutit t Shkencavet, Tiran 1949, 1, f. 33-54.
    - Dhaskal Todhri.
    n: Buletin i Institutit t Shkencavet pr Shkencat Shoqrore, Tiran, 1954, 4, f. 35-
    55.
    - Shkrime t Dhaskal Todhri dhe t pasardhsve t tij elbasanas, shoqruar me fjalorin e
    shkrimeve t Todhrit.
    n: Buletin pr shkencat shoqrore, Tiran 1959, 1, f. 165-198.
    - Dhaskal Todhri.
    n: Shuteriqi. Npr shekujt letrar. Studime. (Naim Frashri, Tiran 1973), . 82-113.
    - Shkrimet shqipe n vitet 1332-1850.
    (Akademia e Shkencave, Tiran 1976) 316 f.
    - Alfabeti i vjetr origjinal i Gjirokastrs.
    n: Shuteriqi. Autor dhe tekste. (Naim Frashri, Tiran 1977) f. 153-159.
    - Nj alfabet origjinal n Gjirokastr.
    n: Studime filologjike, Tiran, 3 (1979).
    - Alfabetet e veanta t shqipes.
    n: Msuesi, Tiran, 26 XI 1980.
    - Grigor Voskopojari, i quajtur i Durrsit.
    n: Shuteriqi. Marin Beikemi dhe shkrime t tjera. (Naim Frashri, Tiran 1987)
    f. 103-126.
    SKENDERS, Knstantinos Ch.
    Historia ts archaias kai synchronu Moschopoles.
    (I. Bartsos, Athin 1928) 135 f.
    SKENDI, Stavro
    History of the Albanian alphabet. A case of complex cultural
    development.
    n: Sdost-Forschungen, Mynih, 29 (1960), f. 263-284.
    (rebotim n: Balkan Cultural Studies, Nju Jork 1980)
    ZABIRAS, Gergios Iannos
    Nea Hellas hellnikon theatron. Ekdothen ypo Gergiu P. Kremu.
    syggrammata.
    (Typ. Efmeridos tn Syztsen, Athin 1872, ribotim Athin 1972) 561
    ZAMPUTI, Injac
    Disa shnime rreth alfabetit t dorshkrimit t Anonimit elbasanas.
    n: Buletin i Institutit t Shkencavet, Tiran 1949, 1, f. 55-57.
    Dorshkrimi i Anonimit t'Elbasanit, Transliterim, transkriptim dhe koment.
    n: Buletin i Institutit t Shkencavet, Tiran 1951. 3-4, f. 64-130.


    Artikullin e plote se bashku me fotot ilustruese gjeni ne adresen e meposhtme:

    http://www.elsie.de/pdf/articles/A19...hkrimi_Fig.pdf
    Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 26-08-2007 m 16:51

Tema t Ngjashme

  1. Gjuha Shqipe - Kisha dhe Kleri Katolik
    Nga toni77_toni n forumin Komuniteti katolik
    Prgjigje: 14
    Postimi i Fundit: 02-10-2011, 14:48
  2. Dshtimi i gjuhs standarde shqipe te gegt!
    Nga Davius n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 460
    Postimi i Fundit: 31-01-2010, 20:27
  3. Armiqt e gjuhs shqipe dhe triumfi i saj
    Nga brooklyn2007 n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 24-11-2008, 11:35
  4. A vihet ne diskutim Sovraniteti Kombit?
    Nga Dito n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 12
    Postimi i Fundit: 06-10-2006, 20:17
  5. Armiqte e Gjuhes Shqipe?
    Nga Tastiera n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 10-10-2005, 10:57

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •