Belina Budini

Intervist me drejtorin e prgjithshm t arkivave, Shaban Sinanin, pr Shqiprin komuniste n arkivat e Kins, pas lidhjes s nj marrveshjeje t re bashkpunimi shqiptaro-kineze. Ksaj radhe, pr t lexuar miqsin dhe bashkpunimin e 30 viteve t Shqipris me Kinn. Sipas Shaban Sinanit, burimet kineze pr Shqiprin ende nuk jan prekur nga askush dhe prbjn interes t madh pr historiant dhe publikun


Nuk sht krejt e panjohur Shqipria n arkivat e Bashkimit Sovjetik dhe as periudha e mjaltit shqiptaro-jugosllave n arkivat e Jugosllavis. Por jan krejt t bardha 30 vitet e marrdhnieve shqiptaro-kineze, t ruajtura n arkivat e Kins. Sipas drejtorit t prgjithshm t arkivs, Shaban Sinanit, burimet kineze pr Shqiprin ende nuk jan prekur nga askush, megjithse prbjn mjaft interes, sidomos pr historiant shqiptar. Plotsimi i t vrtetave pr marrdhniet shqiptaro-kineze sht edhe arsyeja e nnshkrimit t marrveshjes s djeshme n Drejtorin e Prgjithshme t Arkivave me paln kineze.

Periudha e miqsis midis Shqipris dhe Kins sht e fundmja kronologjikisht deri n ndryshimet demokratike. Qysh n vitet 1960, por m shum n vitet 1970, ka pasur nj varg udhheqsish t lart komunist q jan dnuar pr qndrimet q kan mbajtur gjat bisedimeve me udhheqjen kineze. Kjo marrveshje do t ndihmoj pr t kuptuar m mir kt t shkuar?

Nj prej qllimeve themelore t nnshkrimit t ksaj marrveshjeje sht pikrisht plotsimi i t vrtetave pr marrdhniet shqiptaro-kineze gjat afro tri dekadave miqsi e bashkpunim. N arkivat e Shqipris ruhen t vrtetat e paplota t udhheqjes s vendit, kurse n arkivat kineze ruhet pjesa tjetr e t vrtetave. Ruhen po ashtu shnimet e mbajtura nga udhheqsit shqiptar gjat vizitave dhe takimeve po aq intensive n Pekin. Deri tani burimet kineze pr historin e ktyre marrdhnieve nuk jan shfrytzuar nga shkenca shqiptare. Studiues t huaj q kan br krkime n arkivat kineze, kan qen m t interesuar pr shtje t tjera, pr shembull, pr konfliktet kino-sovjetike, pr nyje apo episode t lufts s ftoht, apo pr luftrat e nxehta rajonale. Disa dokumente jan botuar n mnyr fragmentare nga Cold War International History Project (duke prfshir bisedimet e Beqir Ballukut me Mao Ce Dunin). Por mund t thuhet se burimet kineze jan krejtsisht t pashfrytzuara nga studiuesit vends. Dhe kto burime jan me nj pesh politike jashtzakonisht t madhe, s paku pr Shqiprin, e cila pr nj koh t gjat nuk kishte lidhje zyrtare efektive me ndonj vend tjetr, prve RP-s s Kins.

N AQSH-ja ruhen mbi 500 procesverbale takimesh t nivelit t lart midis delegacioneve shqiptare dhe kineze n t gjitha fushat. Shum nga kto procesverbale kan 150-200 flet. Me mijra jan takimet e zhvilluara n nivel t mesm e n at vendor. Ne nuk jemi informuar ende nga pala kineze se vend z Shqipria n arkivat e Pekinit, por, duke e ditur se marrdhniet midis dy vendeve jan zhvilluar mbi bazn e ndrsjelltsis, mund t prfytyrohet se n kto arkiva ka jo m pak lnd pr takimet dhe bisedimet dypalshe t zhvilluara n Kin. Pr m tepr q disa vizita t delegacioneve shqiptare, si ato t viteve 1967-1968, ku kan br pjes gati gjysma e qeveris dhe e ish-Byros politike, nuk kan zgjatur me dit e jav, por me muaj. Marrveshja krijon lehtsira pr t br krkime n kto dokumente dhe pr t shkmbyer fotokopje t tyre.

Nuk ka mundsi krahasimi pr shkalln e shfrytzimit t burimeve kineze pr Shqiprin me ato ruse apo jugosllave. Burimet ruse n nj pjes t madhe jan shpallur nga shkolla ruse e albanologjis, e cila ka qen dhe mbetet nj prej shkollave m t fuqishme t ksaj shkence. Burimet jugosllave, sido q me vshtirsi, jan br t ditura, n mos t tra, t paktn pjesrisht nga studiuesit shqiptar t Kosovs, si dhe nga albanologt kroat, malazes, slloven e serb. Kurse burimet kineze mund t thuhet se sjan prekur fare. Kjo u jep atyre nj rndsi t prveme.

N Kin sistemi politik nuk ka ndryshuar, kurse n Shqipri gjrat jan ndryshe. A krijon ky fakt pengesa pr shkmbimin e dokumenteve?

sht e vrtet se ka ndryshime midis dy vendeve n rregullimin ligjor t shrbimit arkivor. N Shqipri dokumentet rezervohen pr arsye maturimi vetm 25 vjet q nga data e krijimit, kurse n Kin ka afat tjetr. N Shqipri, qoft meritat, qoft prgjegjsit e udhheqjes ish-komuniste nuk prbjn m faktor pr t ndikuar n jetn publike, sepse s shkuars son as i del zot kush, as ia trashgon kush t kqijat. Ndrsa n RP-n e Kins Partia Komuniste qeveris vendin si dhe m par. Ve ksaj, n Shqipri, prve akteve ligjore vendore, veprojn edhe norma t tjera t rndsishme ndrkombtare, pr shkak t antarsis s vendit n struktura ndrshtetrore ose n aleanca politiko-ushtarake.

Por kto ndryshime n bazn ligjore nuk prbjn penges pr t pajtuar interesa me frytshmri t barabart. Palt i kan shpallur interesat me koh. Marrveshja prbn aktin e vlersimit dhe t barazimit t tyre, mbi bazn e filozofis s pragmatizmit, por dhe duke respektuar traditn e marrdhnieve miqsore q kan ekzistuar midis dy vendeve. Mendoj se duhet theksuar se arkivat e RP-s s Kins, pavarsisht se e ushtrojn veprimtarin e tyre n kushtet e nj shoqrie ideologjikisht homogjene, jan vlersuar nga faktor t njohur ndrkombtar si arkiva t prirura pr m shum hapje ndaj publikut dhe partnerve, sidomos ndaj bots s shkencs. Vitin e kaluar Cold War International History Project zhvilloi n Kin nj konferenc t suksesshme pr historin e Lufts s Ftoht, ku morn pjes edhe prfaqsues nga institucione t larta t shtetit shqiptar. Presidenti i ksaj nisme t mirnjohur ndrkombtare q kujdeset pr historin e Lufts s Ftoht, dhe hapjen e burimeve n funksion t ndriimit t prmasave t dhuns sociale (The lustration) dr. Ch. Ostermann, gjat nj vizite q zhvilloi vjet n arkivat e Shqipris, pohoi se n arkivat kineze zbatohet nj standard komunikimi i vlersueshm. T gjitha kto e bjn m t leht bashkpunimin nga sa mund t duket.

A ka mundsi bashkpunimi edhe pr komunikimin?

Po, sht edhe kjo mundsi. sht krejt logjike q, nse nj dokument me rndsi pr lidhjet dypalshe sht deklasifikuar n arkivat kineze, nuk ka pse t mbetet i rezervuar n arkivat e Shqipris dhe ndrsjelltas. Bashkpunimi pr kt proces do t filloj me shkmbimin e informacionit pr dokumentet e hapura q palt kan pr njra-tjetrn. Hapi i dyt do t jet shkmbimi i informacionit pr dokumentet q kan ende status t rezervuar. Pastaj specialist t t dy rrjeteve arkivore mund t kshillohen pr t sinkronizuar procesin e hapjes. Kjo do t sjell nj ekonomizim t kohs dhe t energjive, pr at pjes t dokumenteve q kan mbetur ende t padeklasifikuara dhe q sht pakrahasimisht e kufizuar n raport me pjesn e dokumenteve t hapura. Jam i bindur se do t ket nj veprimtari t frytshme edhe n kt fush.

far dokumentesh ruhen n Arkivin Qendror pr marrdhniet shqiptaro-kineze?
Pjesa m e madhe e dokumenteve prbhet nga korrespondenca zyrtare dypalshe dhe procesverbalet e takimeve dhe t vizitave reciproke. Sipas standardeve ndrkombtare, pr kto dokumente DPA sht autoriteti publik q ushtron t drejtat e pronarit dhe njhersh t vendimmarrjes pr mnyrn e komunikimit, sipas ligjeve vendse dhe zotimeve n kuadr t organizatave apo nismave ndrkombtare. Nj kategori dokumentesh q kan si fond krijues institucione t shtetit kinez kan ardhur n Shqipri jo si pjes e ndonj letrkmbimi zyrtar, por thjesht pr informim t zhvillimeve t brendshme n Kin, n jetn e shtetit dhe t partis q drejton. Edhe e kundrta ka ndodhur: udhheqja ish-komuniste e Shqipris ka drguar n Pekin rregullisht akte dhe dokumente thjesht pr informim pr ka ndodhte n gjirin e saj dhe n zhvillimin e brendshm t shtetit shqiptar. Kjo kategori dokumentesh ka qarkulluar vice-versa, bazuar n mirbesimin e palve dhe n konsideratn se punt e brendshme t njra-tjetrs duhet t bhen t ditura ndrsjelltazi. Juridikisht, arkivat e Shqipris trashgojn nj t drejt mbi ato dokumente t krijuara nga shteti shqiptar q u jan drguar thjesht pr informim udhheqsve kinez dhe q sot ruhen n arkivat e Kins, sikurse kto t fundit kan t drejtn e nj interesimi t posam pr dokumentet q kan ardhur prej institucioneve fondkrijuese kineze n Shqipri vetm pr dijeni. Natyrisht, nuk bhet fjal nga asnjra pal pr t pretenduar t drejta pronsie, por jan mundsit q fondkrijuesi ti gzoj disa t drejta, n formn e informimit, kshillimit, marrjes s kopjeve, madje edhe t rregullimit t hapjes. Sipas legjislacionit shqiptar, dokumentet e fondkrijuesve t huaj, q jan n ruajtje pran AQSH-s, mund t rezervohen deri n 150 vjet, nse pala fondkrijuese e krkon nj gj t till. Ekziston edhe nj kategori e tret dokumentesh, q sjan as dypalshe (korrespondenc), as njpalshe (informim i njanshm), por me nj karakter m t gjer. Sikurse dihet, udhheqja komuniste e Shqipris dhe ajo e RP-s s Kins kan asistuar e mbshtetur njra-tjetrn n nisma dhe veprimtari ndrkombtare shumpalshe, kan diskutuar dhe investuar edhe pr t tret. Me kt bashkpunim Shqipria dhe Kina nuk i kan br dm kujt.

Por nj pjes e dokumenteve t ktij bashkpunimi sht ende politikisht me ndikim aktiv. Arkivat, pr tu br trashgimi, kudo n bot duhet t kalojn nj periudh stazhionimi. Pr kto dokumente, t kufizuara n vllim, t cilat mund t ken akoma ndikim n jetn publike t palve, do t zbatohen n pajtim t ndrsjellt ligjet n fuqi t vendeve nnshkruese t marrveshjes, me aktet ndrkombtare q sigurojn hapjen dhe transparencn. Komisionet e deklasifikimit do t shkmbejn prvoja dhe ndihmesa q t inkurajojn deklasifikimin masiv t dokumenteve, por pa prjashtuar edhe rezervimin przgjedhs, sipas prgjegjsis q u njeh ligji.