Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 7
  1. #1
    Perjashtuar Maska e ORIONI
    Antarsuar
    10-12-2003
    Vendndodhja
    Shkup-Prishtine-Ulqin-Tirane-Cameri
    Postime
    919
    Faleminderit
    0
    5 falenderime n 5 postime

    Kara Mahmud Pash Bushati

    KARA MAHMUD PASH BUSHATI BUALLI I SHKODRS

    (1776 1796 ER / 1190 1211 AH)

    Olsi Jazexhi



    Pashalleku i Shkodres nen Kara Mahmud pash Bushatin
    Venia nen harac e rajave Malazez
    Ndershkim pabesim te Venedikasve
    Luft kunder intriges Austriake
    Rrebelim dhe Martirizim
    1.1 KONTEKSTI HISTORIK


    Fundi i shekullit te 18te prkoi me ndryshime t rndsishme n fuqin dhe aparatin ushtarak te shtetit Osman ne bote. Aufklrungu [3] dhe rrevolucioni industrial q u shfaq n Evropn e shekullit t 18 dhe 19t, i sollen ndryshime drastike kontinentit plak evropjan n status quone e tij ne bote. Merkantalizmi dhe pushtimet koloniale evropjane npr Azi, Afrik dhe Amerik, i sollen kontinentit plak t ardhura t pafund. Si rrjedhoj komonwealthi kundershtar osmanli q gjndej ne opozit ndaj Evrops, ne kete periudhe u zhyt n kriza dhe inflacione t nj pas njshme, pasiqe ari dhe argjendi tejet i lire kolonial evropjan sabotoi aken e argjendt osmane. Dobsimi ekonomik i shtetit Osman nga konkurrenca perndimore u pasua me kriza politike, sociale dhe ushtarake. Si rrjedhoj, fundi i shekullit t 18-te i lejoi Evropes turkofobike q t sulmoj brigjet osmane ne Evrop dhe Afrik, me shpresa kryqzatore n mndje. Ne kt val dobsimesh t rregjimit t Stambollit, Rusia dhe Austria ishin dy shtetet kryesore evropjane q ndrmorrn iniciativn t sulmojn dhe shtyjn kufijt osmanli, nn pretekstin e mbrojtjes s t drejtave te kristjanve. [4]
    Koha e ktyre kryqezatash kundr Dar al-Islamit osman, filloi ne ditt e sulltan Mustafes III q sundoi ne vitin 1757 ER / 1171 AH. Edhe pse vitet e para te sundimit t tij ishin t paqme, si rrjedhoj e luftrave civile qe Kristendomi kaloi gjate Lufts Civile Austriake (1740 1748) dhe Shtat Viteve Luft (1756 1763), [5] viti 1768 shnoi ndryshimin final t kesaj periudhe paqeje.
    Si rrjedhoj e dobsimit te shtetit osman, dhe mosmundsise s sulltaneve t tij pr t arrestuar rnien e prgjithshme dhe policuar komonwealthin e Dar al Islamit, nje klas e re aristokratike, e njohur si ajan u shfaq ne shtetin Osman. Termi ajan qe ne fillim nnkuptonte vetm aristokracin e shtetit osman, m von parapa ata njerz q nprmjet influencs s tyre politike kishin arritur te zinin poste zyrtare ne shtet. Nj faktor me rndsi q oi ne fuqizimin e ajanve osman, ishte instituimi gjat shekullit t 17t t malikaneve apo - fermave masive qe iu lshuan atyre nga Porta e Larte, si prona te prjetshme. Pasuria e gjeneruar nga kto malikane i oi ajant t begatohen nga ana ekonomike dhe si rrjedhoj te kontrollojn zonat ku ata jetonin. [6] Nj nga pozicionet m t rendsishme q ajanet fituan ne shtetin Osman, ishte posti i mutesellimit t sanxhaqeve. Ajant caktoheshin n kt post nprmjet fermanesh t lshuar nga sulltani. Gjat shekullit t 18t shum ajan q zun kto poste filluan q te marrin bashk me to edhe tituj si Pasha apo Vezir. [7]
    Sulmet antiosmane t shekullit t 18t krijuan nj shqetsim t madh edhe pr shtresn sunduese muslimane shqiptare, e cila q n ditt e para te shekullit t 15 (n koh t Jakub Shpats), ishte br aleatja m e vendosur e ktij rregjimi. Duke qn ushtar t zot, shqiptart kishin ditur sesi t integroheshin n Devletin osman, dhe n fakt ishin kthyer n shtylln kryesore t ktij civilizimi ne Ballkan. [8] Sbashku me grekt ata prbnin kokat e makins ushtarake dhe marins tregtare osmane. [9] Nn slloganin ku sht kordha sht besa, shqiptart ishin integruar n sistemin osman me t gjith forcat e tyre, duke adoptuar masivisht edhe fne e miqve t tyre oriental. N ata shteti osman kishte gjetur nj mik te vrtet, t fort, t bess dhe trim. Shqiperia nen osmant u b m e begate se kurr. Per kt Sami Frasheri i madh ka shkruar: Shqiptart sulshin bashk me tyrqit npr githant t bots edhe kthehshin ngarkuar me ar e me ergjnt, me arm t vjejtuara e me kuaj t bukur tArabis, tEgjypts, t Qyrdistanit, tUngris etj. Me t qn m trima e m t zotte se tyrqit, shkonin edhe npr m t mdhenjt e me te ndermit vnde e kishin m tepr nder se ata vet tyrqit. [10]
    Megjithat, shthurrja e sistemit osmanli gjat shekullit t 18 dhe 19t, dhe nevoja e prballimit t shqiptarve vet, me furtunat e kryqezatave evropjane, oi klasen sunduese muslimane shqiptare, q t krkonte gjithnj e m tepr pamvarsi nga Stambolli n administrimin e vendit.
    Shqipria e shekullit t 18t ndahej n 2 grupe dialektike. N gegt, q rronin n veri te Shqipris dhe n toskt e Jugut. Ndarja e shqiptarve ne geg dhe tosk sht vazhdim i ndarjes historike t ilirve me epiriott. [11] Vija ndarese mes ktyre dy grupeve linguistike sht lumi Shkumbin. Kryeqyteti i Gegrise s Shqipris osmane, ashtu si edhe per ilirt e lasht ishte qyteti i Shkodrs, i cili njihej si Scutari nga romakt dhe si Uskudar apo Iskanderije nga osmant. Shkodra sht qyteti ku ilirt e lasht i rrezistuan kolonializmit romak nn udhheqjen e mbret Gentit m 168 P.E.S. [12] Ne ern e Pax Osmanikes Shkodra ishte nj nga sanxhaqet m t mdha osmane ne Ballkan. Ky qytet u b pjes e shtetit Osman ne vitin 883 AH / 1478 E.R., kur sulltan Mehmet Al-Ftihu dboi nga qyteti sunduesin e tij venedikas dhe ia la komandn e qytetit nje shqiptari qs quhej Koxha Jusuf Beu, [13] nga i cili rrodhi edhe familja e Bushatllive qe udhhoqi kt sanxhak gjat shekullit t 18 dhe 19t.
    Sanxhaku i Shkodrs ndahej n 6 kaza, nga t cilat 5 ishin shqiptare dhe e gjashta malazeze. [14] Mali i Zi, apo sic ai njihej ne turqisht, Karadagu ishte bashkuar me sanxhakun e Shkodrs n mes te shekullit t 16t kur sunduesi i tij Sknder Beu, pasardhes i familjes se Crnojevive, vdiq. Mali i Zi, qndroi nn juridiksionin e Shkodrs deri n fund t shekullit t 18t kur rrebelt malazez vran Pashn e 3t t dinastis s Bushatllive, Kara Mahmud Bushatin. Pas vdekjes s Kara Mahmudit, Mali i Zi u rrebelua dhe u nda prgjithnj nga juridiksioni i Shkodrs. [15]
    Nga viti 1757 deri m 1831, sanxhaku i Shkodrs ne Shqiperin gege u sundua nga nj familje e fuqishme shqiptare. Kjo familje, meq rridhte nga nahija (fshati) Bushat ne dalje te Shkodrs, u njoh si familja e Bushatllijve. Ne koh t Evlija elebiut ajo ishte njohur si familja e Beg-oglluve (Begolli), apo e bijve te Jusuf Beut. [16] Kjo familje nxorri 5 pashallare gjat sundimit t saj 73 vjecar mbi Shkodrn: Mehmet Plakun, Mustafn (Qorrin), Kara Mahmudin, Ibrahimin dhe Mustafn II, t cilt e shtrin pushtetin Bushatlli n Shqiprin e Veriut dhe t Mesme, Kosov, Maqedoni, Mal t Zi dhe pjes te Venecies dalmate. Secili nga pashallart Bushatllij t lartprmendur pervec Mustafes I, u shquan per trimri dhe aftsi t larta n administrimin e sanxhakut geg. Ndr ta, Mehmet Bushati dhe i biri i tij Ibrahim Bushati, arritn t zn poste shum t larta ne sistemin osman. Mehmet Bushati q sht edhe themelues i pashallkut, arriti t bhet Kapudan-i-derja i flotes perndimore osmane [17] gjate lufts ruso turke t 1768 1774, ndrsa Ibrahim Bushati arriti q t bhet Bejlerbej dhe Vali i Rumelis nga viti 1804 [18] deri n 1806. Ai dha nj kontribut t veant n shtypjen e terrorizmit srb t Gjergj Petroviit (t njohur si Karagjergj) n Serbi dhe Ballkan.

    top


    1.2 PASHALLKU I SHKODRS NN KARA MAHMUD PASH BUSHATIN

    Nj nga pashallart m me fam t pashallkut t Shkodrs nn Bushatllit, ngelet padyshim i famshmi Kara Mahmud Bushati, i biri i Mehmet Bushatit (Plakut), themeluesit t dinastis s Bushatllive. Si thot edhe historiani i shquar britanik, Noel Malkolm n librin e tij Kosovo a short history, Kara Mahmud Bushati sht nj nga figurat m interesante t historis s Shqipris osmane. Ai e thrret at nj njeri t jashtzakonshm q fatkeqsisht ka gzuar shum pak vmendje n Perndim, n krahasim me bashkkohsin e tij tosk nga Janina, Ali Pash Tepedelenin (Tepelenn), Luanin e Janins. [19] Arsyet pr injorimin e figurs s tij jan t ndryshme. Nj nga m t rndsishmet n kontekstin e injorimit t tij sht arsyeja pse ai ishte nj nga t paktt shqiptar n histori q ka nnshtruar n mnyr efikase terrorizmin malazezo ortodoks n Ballkan, dhe pr m tepr ka vendosur nn hara kolonit dalmate t Republiks s Venedikut. Ndoshta per keto arsye, historiografia komuniste shqiptare, e ka prekur perciptazi heroin e Shqipris osmane, Kara Mahmud Bushatin kur n t kundert ka himnizuar tejskajshem nj figure gjenetikisht kontradiktore si Sknder Beun, duke e kthyer at edhe mitin nr. 1 t historis s kombit shqiptar.
    Kara Mahmud Bushati erdhi ne pushtet n pashallkun e Shkodrs n vitin 1776, nj vit pas vdekjes s babait t tij Mehmet Pash Plakut. Prpara tij, Shkodra ishte qeverisur nga i vllai i tij Mustafa Bushati, sundimi i t cilit provoi i pasuksesshm. Kara Mahmud Bushati, ishte nj djal me temperament t egr dhe rrebel. Ai mendohet t ket lindur n vitin 1155 sipas hixhretit, apo 1742 t ers romane. [20] Duke qn lufttar i zoti, ai u shperblye me titullin Pasha nga sulltan Mustafa III kur ishte vetm 18 vje. Kt shprblim, sulltani ia dha Kara Mahmudit si shprblim t trimris q ai tregoi n Greqi sbashku me vllezrit dhe t atin, duke shtypur rrebelimin grek t luftes ruso turke t 1768 1774. [21] Kur u b sundues i Shkodrs ai ishte vetm 20 vje. Ai besohet t jet martuar 5 her, por pa mundur t lj trashgimtar. [22]

    Emri i vrtet i Kara Mahmudit ishte Mahmud Bushati. Por n jetn e tij ai u njoh si Kara Mahmud. Duke mos i qndruar disa prkthimeve t gabuara q disa historian shqiptar i kan br termit Kara q Mahmud Bushati kishte, q japin aludime per kuptim si trim, kurajoz etj, kuptimi i vertet i kesaj fjale ka qn i zi. Arsyeja pr kt nofk qe i sht dhn Mahmud Bushatit, do t ket qn pamja e tij fizike. Ai duhet t kt qn nj djal zeshkan me flok t errta. Nofka Kara n arealin osman t shekujve q ne trajtojm ka qn nje term mode, q e kan mbajtur shum figura historike osmane. N kontekstin Ballkanik, ne mund t kujtojm pr shembull rastin e terroristit serb, Gjergj Petrovi, i cili njihej si Kara Gjorgje.
    Gjat sundimit si Pasha i Shkodrs, Kara Mahmudi pati periudha t gjata luftrash me armiqt e tij shqiptar dhe t huaj. Nga konfliktet e para q ai pati menjher pas marrjes s sundimit t tij n Shkodr, ishte ai me Ahmet Kurt Pashn e Beratit ne vitin 1778. Ky konflikt me pashn beratas, ishte rrjedhim i armiqsis q Pasha shkodran trashgoi nga i ati, Mehmet Bushati, n lidhje me konfiskimin e mallrave q i fundit i pati bri pasuris s nj tregtari beratas me emr Dhimitr Berati. Por ky konflikt pati prfundime t mira pr Kara Mahmudin, pasiq Porta e Lart morri ann e tij n kt mosmarrveshje, dhe shkarkoi Ahmet Kurt Pashn nga posti i tij n Berat. [23] Nga ky shkarkim Kara Mahmudi arriti t instaloj vjehrrin t debuar me pare nga Tirana si Be te Tirans. Megjithat sukseset e Kara Mahmudit kundr Ahmet Kurt Pashs nuk zgjatn pr shum. 2 vjet m von Porta e Lart morri anen e pashs beratas n konflikt, e pr t ndryshuar srisht ann m pas, gjat luftrave civile q t dy pashallart ne fjal kryen kundr njri tjetrit n vitet q rrodhn.

    top


    1.3 VNIA NN HARA E RAJAVE MALAZEZ

    Megjith konfliktet e brendshme n Shqiperi, kundr Ahmet Kurt Pashs dhe pashallarve te tjer, shqetsimi kryesor pr Kara Mahmudin ishin malazezt. Ata kishin marr nj prift t ri per vladika (peshkop) te tyre q nga viti 1782. Famkqin Petr Petrovi Njegoshin. [24] Pr m tepr q nga viti 1780, kur vladika Sava ishte peshkop i Malit t Zi, n mes t Rusis dhe Austris, nj skem e urryer anti-muslimane ishte projektuar. Kjo skem q pati si iniciatore Katerinn II t Rusis dhe Jozefin II t Austris, u njoh me emrin Skema Greke. Sipas ktij projekti, Austriakt kishin planifikuar q tiu pushtonin osmaneve Vllahin, Srbin, Bosnjn dhe Herzegovinn, Istrian dhe Venecien Dalmatike, ndrsa rust do t pushtonin Moren, Kretn dhe Qipron. Tokat e tjera t mbetura nga shteti Osman n Evrop, dmth Shqipria (Epiri apo Toskria), Bullgaria, Rumelia dhe Maqedonia do t bheshin pjes e nj perandorie greke, qe do te kishte Stambollin si kryeqytet. Nipi i Katerins II, Konstandin Pavlovii do t vihej despot i saj. [25]
    Por Kara Mahmudi, ashtu si edhe zyrtar t tjer osmanlli arritn q ti diktojn planet ogurzeza austro ruse kundr Shqipris dhe planet e cytjet q ata i bnin malazezve kundr sunduesve t tyre shqiptar. N Janar t vitit 1784, n pashallkun e Kara Mahmudit nj kolonel austriak q dezertoi Jozefin II, krkoi strehim politik. Pasiq Pasha e pranoi kolonelin n sarajet e tija, i fundit e informoi at dhe sovranin e tij n Stamboll mbi planet ogurzeza q Vjena po thurrte kundr Devletit. [26] Koloneli austriak e paralajmroi n veanti Pashn shkodran mbi tradhtit q vladika i Malit te Zi kishte thurrur kundr shkodraneve n Vjene me Jozefin II. [27] Ky fakt mjaftoi per ta antagonizuar Pashn Bushatlli kunder rajave t pabesa malazeze dhe t gjeneroj nj val xhihadesh t shumta nga shqiptart kunder tyre. Pasha shkodran drgoi ekspeditat e para kunder bazave terroriste malazeze nj muaj pas ardhjes s kolonelit austriak. Njerzit e tij vran mjaft ekstremist malazez dhe kokat e tyre i varn ne kalan e Shkodrs. [28] Bab-i Ali (Porta e Larte) q u knaq me sjelljen patriotike te Kara Mahmudit, e shprbleu vllain e t fundit me postin e mutesarrifit t Ohrit.
    Megjith ndrshkimet q Pasha shkodran iu bri rrebelve malazez, ai nuk mundi t rrinte i qet perball agresioneve konstante qe ata kryenin kunder popullsis shqiptare pran Malit t Zi. Pr kt ai u detyrua t prgatis ushtrin e tij kundr Shpuzs qe ndodhej n kufij me Malin e Zi, n Nentor t 1784. [29] Ushtria Bushatase marshoi kundr Shpuzs n Shkurt t 1785. Pashai boshniak q zotronte Shpuzn, i friksuar nga ushtria shqiptare, dezertoi kalan e saj perpara ardhjes se Bushatasve. Ky akt i lejoi Pashs q t hyje ne Shpuz n paqe dhe m pas t ndrshkoj terroristt malazez q ishin perqark saj. [30] Pas kesaj fushate ai u kthye n Zadrim, ku sbashku me gjeneralet e tij vendosi pr planet e ardhshme kundr Malit te Zi. Prpara se t bnte ndonj akt kundr malazezeve, m 21 Mars 1785 ai morri gruan e tij t dyte, t bijn e Ibrahim Beut nga Tirana. [31] N t njjtn koh ai hyri n negociata me fiset malazeze, t cilave iu kerkoi bashkpunim gjat fushatave q ai planifikonte kundr Malit te Zi. Si rrjedhoj e ktyre negociatash me 18 Prill 1785 atij iu nnshtrua qyteti venedikas i Pastroviit, pleqt e t cilit erdhn dhe i dhan besn duke i kerkuar t behn shtetas osman dhe t mbrohen nga ai, kunder Venedikut. Ata i treguan Pashs gadishmrin e tyre q t pushtonin pr at qytetet e Buduas, Kotorrit dhe Kastel Nuovos. [32]
    Kushtrimi pr xhihad q Pashai geg iu lshoi shqiptarve kunder malazezve rrebel q po ndihmonin planet austro ruse n Ballkan, i oi t fundit t vinin nga Shkodra, Tivari, Malsit e Shkodrs, Dibra, Gjakova, Peja, Tirana, Kavaja pr t marr pjes n fushatn ndrshkimore. Kjo gj i friksoi malazezt jasht mase. Guvernatori i tyre Joko Radoniqi ne Maj te 1785, drgoi n Shkodr kushririn e tij Jovo Popovin q ti lutej Kara Mahmudit t ndaloje sulmin e tij kundr Malit te Zi. Pasha i Shkodrs iu pergjigj malazezve se ndrshkimi i tij kunder rrebelve do t ndalohej vetm nse ata do ti jepnin atij pengje nga familja e Njegoshit, te paguanin harain e vonuar prej 16 vjetsh dhe prfaqsuesit e tij t udhhiqnin Malin e Zi. Por malazezt e mbledhur n 9 Qershor 1785 pranuan q ti jepnin Pashait shkodran vetm nj pjes t harait t vonuar [33] dhe asgj m shum. N shkmbim t ksaj mosbindje, Pasha iu premtoi atyre nj vizit t shpejt. [34] Me 13 Qershor 1785 ai u nis nga Shkodra me 30.000 ushtar dhe kalors q mbanin me vete 3 topa per t sulmuar Malin e Zi. Luftimet e Pashs me malazezt filluan n 18 Qershor dhe vazhduan deri m 22 Qershor 1785 kur ushtrit shqiptare hyn triumfalisht n Cetinje. Aty, ata shkatrruan dhe dogjn bazat e terroristve malazez sbashku me manastirin e Cetinjes. [35] Pas 4 ditsh luftime malazezt iu bindn Pashs se tyre shqiptar, dhe i dhan atij harain dhe pengjet e nevojshme.
    Pas nnshtrimi t malazezve trupat shqiptare lan Cetinjen dhe u drejtuan pr n Shkodr, duke kaluar buz bregdetit Adriatik npr zotrimet venedikase. Porta e Lart n Stamboll q kishte msuar aktin heroik t Pashs shkodran, e shprbleu vllan e t fundit, Ahmet Bushatin me gradn Pasha i Ohrit. Ajo i fali me kt rast edhe Pashs t gjith mosmarrveshjet e tij te mparshme me Stambollin. [36] Por gjat kthimit pr n kryeqytetin e Gegris, pastroviasit q i kishin premtuar bindshmri m par Kara Mahmudit, u solln n mnyr arrogante me t fundit. Pashs shqiptar i ishte krkuar n fakt q m pare nga miku i tij, Kapudan Pash Hasani, q t sulmote sundimet venedike n Adriatik, n mnyr q t provokonte luft me ata n kundrprgjigje t konfliktit venedikas me Beun e Tunizis. Dhe tani rasti ishte i volitshm. Pr kt arsye, Pasha malazezsundues vendosi q t tregoj forcn arnaute edhe mbi veneciant. Pr kt ai vrau arrogantt venedikas t Pastroviit q nuk i dhane atij rrespektin e duhur ne pritje, dhe kreu sulme ndrshkuese n t gjitha zonat prreth. [37]
    Pas kthimit ne Shkodr, Kara Mahmudi n bashkpunim me mutessarrifin e ri t Delvins, Ali Pash Tepelnn, vendosi q t sulmonte Elbasanin dhe Beratin. Lufta kundr ktyre qytetesh bhej n prgjigje t shtytjes q Ahmet Kurt Pasha i kishte br Sulejman Bej Verlacit q t ndante motrn e Pashs t martuar me Vrlacin. Fushata q Pasha shkodran sbashku me Ali Pash Tepelenn nisn kundr Elbasanit dhe Beratit shkoi mbar n fillim. Sulejman Bej Vrlaci i friksuar nga marshi i Bushatllijve, pranoi t rimartohej me motrn e tyre dhe ta mbylli mosmarrveshjen pa lufte. Si rrjedhoj Ahmet Kurt Pasha u detyrua q t perballet i vetm me sulmet e pashallereve tosk dhe geg. Por fushata e Kara Mahmudit dhe Ali Pashs kunder pashs beratas nuk arriti q ta hedh Ahmet Kurt Pashn nga pushteti. Ky i fundit me ndrhyrjen e Venedikut n Portn e Lart, arriti t bindi Stambollin q t dergoj
    Kapudan Hasan Pashn qe ti krkoj Pashait geg ti japi fund derdhjes s gjakut musliman. [38] Por edhe pas ksaj krkese, Pasha shkodran morri nga zotrimi i Kurt Pashs kshtjelln e Peqinit, m Dhjetor t 1785. Aty, ai vendosi nipin e tij Mahmud Beun si kullukibash, dhe pas ksaj u kthey n Shkodr pr t marr gruan e tij t pest, vajzn e Kahreman Pashs nga Peja. [39]
    Mbi fitoret e Pashs Bushatlli, Mulla Husein Dobraci, q ishte bejtexhi n pallatin e Pashs n fund t 1785, shkroi edhe kto vargje triumfante:
    Molla Hysejnit i than:
    Tabak e Terzi po thon, Tosk e Geg u pan Elbete nje kang e don Mahmud Pasha i hypi atit Shkon asqerit tue i than
    Me Kurt Pashn e Beratit sot me sot do ndajm mejdan Kurt Pasha del ne Teqe Pa njizeteshtat bajrak, i shkuln mjekr e musteqe Prej frike i ra te pakt [40]


    top


    1.4 NDRSHKIM PABESIVE T VENEDIKASVE

    Ndrhyrja e Venedikut kundr Pashs pran Ports s Lart, e mrzitn jasht mase Kara Mahmudin. Pr kt spiuni venedikas n pallatin e Pashs, padre Erazmo da Banjo edhe i spiunonte Venedikut m 22 Dhjetor 1785 se n pallatin Bushatlli nuk bhj tjetr fjal, prvese dshirs pr t vendosur Venedikun nn hara:
    ... qui non si parla in Seraglio, e da piu Signori Adirenti al Passa, che presto si deve prender a Venezia un buon Tributo, che molti poi lo fanno arrivare a 20 e 30 mille Zecchini, ed io stesso lho inteso dalla boca istessa del Passa, non ho dieci, giorni, che iscialla kemi mar Venedicut gni arac fort imir, e che faranno gl allaggienenti sotto Zara sulla primavera... [41]
    Si rrjedhoj e konspiracive n Portn e Lart kundr Kara Mahmudit, nga Venediku dhe Ahmet Kurt Pasha, ai, vella i tij Ahmet Pasha i Ohrit dhe Ali Pash Tepelena i Delvins u shpalln rrebel. Ata u rrzuan nga postet e tyre dhe valiu i Rumelis dhe Bosnies u urdherua q t zbatoj urdhrat. [42]
    Shteti osman dshmoi tronditje t reja ne status quon e tij n kohn kur Pasha shkodran u rrzua nga posti. Krimet ruse n Krime dhe rrebelimet greke t shtyra nga Katerina II (q ishte br Carin e Rusis pas vrasjes s burrit t saj) uan Koxha Jusuf Pashn, guvernatorin e Mores q t shpallet sadrazam (Kryeminister) n Janar t 1786. [43] Duke qn mik i Kara Mahmudit dhe n dijeni t trimrive t Ali Pashs gjat fushatave osmane n Balkan, ai i fali t tre pashallart shqiptar me 5 Mars 1786
    dhe i krkoi divanit perandorak q tiu rinjoh atyre postet dhe pozitat e mparshme. [44]
    M t marr faljen nga Porta e Lart, Kara Mahmudi vendosi t hakmerret me Venedikun dhe t vinte nn hara tokat e saja dalmate. Pr kt ai u nis nga Shkodra m 24 Mars 1786, pr n Podgorice. [45] Aty mblodhi rreth 500 malsor malazez [46] t cilve iu krkoi bashkpunim gjat fushats q Pasha do t ndrmerrte kundr Venedikut. [47]
    Pashai shkodran morri nj sr aksionesh kundr Venedikut prgjat muajit Prill 1786. Por sulmi i tij final kundr tyre erdhi n fund t Majit, kur n krye te ushtrive shqiptare ai marshoi mespermes Malit t Zi dhe Bosnjes. Duke kaluar npr qytetet Venedikase si Nogoste dhe Rizanja, ai nnshtroi zotrime t shumta venedikase n Adriatik. N shenj fitoreje, ai drgoi n Shkodr m 12 Qershor 1786 dhjet koka veneciansh (rizanjotsh) dhe rrebelsh sllav. [48]
    Si edhe me par, Porta e Lart dhe sadrazam Koxha Jusuf Pasha u gzuan me avancimet e Kara Mahmudit npr tokat Venedikase. Pr kt arsye, ata jo vetm q nuk ia vun veshin qarjeve t venedikasve ne Stamboll kundr Pashs shkodran, por n t kundrt i dhan atij titullin vezir. [49] Venicjant q nuk pan ndonje rrugdalje tjeter me ghazin shqiptar, u detyruan q ti japin t fundit harain e kerkuar. Qyteti i Kotorrit i ofroi Pashs 200.000 grosh pr hara, edhe pse Pasha iu kerkoi 500.000. [50]
    Megjithat avancimi i Kara Mahmudit nuk u ndal vetm n tokat venedikase. Trupat e tij hyn pas ksaj ne Bosnie, Kosov, Maqedoni dhe Srbi duke vendosur rregull dhe urdhrin Bushatlli. Por avancimi i madh i Pashait shqiptar e shqetsoi jasht mase Porten e Larte. Ushtart e Kara Mahmudit konfiskuan n nj rast edhe rrogat e jenierve t Beogradit. N nj rast tjetr BejlerBeu i Rumelis u ndalua nga trupat e tij q t shkoj n Manastir. [51] Shum kadij, bejler dhe pashallar u ankuan pran Bab-i Alis kundr ekspansionit t Kara Mahmudit. Disa prej tyre than edhe at se Pasha i Shkodrs po planifikonte t pushtonte Nishin, Sarajevn dhe Selanikun dhe t shpallej mbret. Kishte nga ata q mendonin se ai donte te zvendsonte vet sulltanin. [52] Avancimi i Kara Mahmudit npr Ballkan arriti kulmin kur ai rrethoi Sarajevn. N kt rast Bab-i Ali e shpalli at rrebel dhe urdhroi Mehmet Pash aushollin q ta zvendsoj. Megjithat vendimi kundr tij u vu n jet n Maj t 1787, kur zera u hapn n Stamboll q thonin se Pasha po planifikonte t sulmonte Edirnen (Adrianopojn) me 25.000 ushtare. Kto zhurma vlejtn mjaft n Stamboll, pr t nxitur thirrjen pr xhihad kundr Pashait rrebel. Seihulislami nxorri fetvan dhe e shpalli Pashn rrebel, kurse sulltan Abdlhamidi I krkoi ekzekutimin e tij.
    Pr t ekzekutuar Pashain rrebel t Shkodrs, Bab-i Alija urdhroi Mahmud Pash Ajdoslliun. Ai do t drejtonte trupat q do t sulmonin Pashn rrebel, me trupa toksore q do te vinin nga Bosnia, Shqipria dhe Rumelia, sbashku me anije nga deti. [53] Kara Mahmudi u hodh i pari ne luft kundqr sulmuesve. Ai u largua pr n Kosov me 20.000 ushtar. Aty, sbashku me t vllan Ahmet Pashn, nnshtroi pashn e Gjakoves, dhe sulmoi trupat e Mehmet Pash aushollit n Manastir t cilat i theu. [54] N t njjtn koh vllai i tij, Ahmeti, sulmoi valiun e Rumelis n Shkup. [55] Pas ketyre fitoresh, Kara Mahmudi u trhoq n kalan e Shkodrs, kurse i vellai organizoi rrezistence ne veri te qytetit me ndihmn e malsorve, nga ku Pasha i Bosnjes pritej t vinte. [56] Por boshniakt e mundn rrezistencn shqiptare m 20 Gusht 1787. Gjat kesaj thyerje Ahmeti Bushati u kap me tradhti nga disa shkodran, t cilt e vran dhe ia kputn kokn. [57]
    Ushtrit osmane hyn n Shkodr n fund t Gushtit 1787. Mehmet Pash ausholli, familja e t cilit ishte dbuar nga Shkodra prpara 30 vitesh nga i ati i Kara Mahmudit, iu bri thirrje shkodranve q ta dorzonin qytetin n paqe dhe t pranonin at si mutesarrif. Por shkodrant nuk iu dorzuan oferts s shkodranit ausholli. N t njjtn koh Kara Mahmudi u mbyll n kshtjell me 250 deri 900 besnik t tij. ausholli q u bind se Shkodra nuk dorzohej n paqe, filloi ta bombardoj. N t njjtn koh, ushtart anti-bushatlli kryen shum reprezalje npr qytet. Meqnse n ditt kur Kara Mahmudi ishte rrethuar, shteti osman kishte hyr n luft kundr Rusis, kjo oi shume nga rrethuesit e qytetit t largohen nga rrethimi pr te luftuar n frontin rus. Nj ndr ata ishte edhe Ali Pash Tepelena, [58] trupat toske t t cilit marshuan drejt Danubit ku iu dhan nj grusht t fort ushtrive austriake [59] q po sulmonin Devletin.
    Megjith gjendjen e lufts n Devlet, Kara Mahmudi dhe rrethuesit e tij vazhduan qndresn per 4 muaj te tjere. Kjo status quo do t prishej vetm m 25 Nntor, kur mbshtetsit e Pashs nn Tahir Ag Jukn u rrebeluan dhe organizuan nj sulm t papritur guerril n prapavijat e ushtris osmane. Kara Mahmudi, rezervat ushqimore t t cilit po mbaronin, e shfrytzoi kt rrevolt pr t dal nga kshtjella e Rozafatit dhe sbashku me rrebelt shkodrane sulmoi ushtrit e Mehmet Pash aushollit q ishin corientuar dhe trembur nga rrebelimi i Tahir Ags. N luftimet q rrodhn, ushtrit rumeliase, shqiptare dhe boshniake u thyen dhe organizuan. Mehmet Pash ausholli u kap i gjall dhe iu kput koka nga malsort e Shkodrs t cilt e uan kokn e tij si trofe te Pasha Bushatlli. Ato pak anije q kishin ardhur pr t rrethuar Shkodrn u trhoqn n kaos pas kesaj fitoreje. Kara Mahmudi arriti t vendos paqe dhe miqsi me kapudani vezirin e flots osmane dhe me pashn e Bosnjes. Ish-armiqt e Pashs q tashm ishin bindur n mirsin dhe forcn e tij, shkuan aq larg saq sbashku me popullin e Shkodrs ti apelojn Divanit osman q t fal Kara Mahmudin. N t njjtn koh Kara Mahmudi lshoi t gjith t burgosurit q ai pati zn nga ushtria e Mehmet Pash aushollit, vezirit t Rumelis dhe t tjer. [60]


    top


    1.5 LUFT KUNDR INTRIGS AUSTRIAKE

    Gjat kohs kur Kara Mahmudi ishte i rrethuar n Shkodr, Perandori Jozef II i Austris and Caresha Katerina II e Rusis, arritn konsensus pr t dbuar popullsin muslimane nga Evropa osmane. Si rrjedhoj, Rusia filloi agresionin e saj kundr Khanit tatar Shahin Girai dhe aneksoi Krimen muslimane, ndrsa vejusha gjermane Katerina II deklaroi dshirn e saj pr t rindrtuar Bizantin dhe t vendos nipin e saj, Konstandin Pavloviin si perandor t tij. Kundr ksaj kryqzate pankristjan, osmant u detyruan q n 15 Gusht 1787 ti shpallin xhihad Rusis. [61]
    N kohn kur Kara Mahmudi ishte i rrethuar n Shkodr, spiunt ruse dhe austriak u munduan q t rekrutojn sa m shum dezertor osmanli pr n kampin e tyre. Duke prfituar nga pozita e dobt e Pashs shkodran, n fund t 1787 dhe fillim t 1788 perandori Jozef II u mundua m t gjitha mnyrat q ta blej Pashn shkodran dhe komandant te tjer osmanli. [62] Austriakt e shihnin dezertimin e Kara Mahmudit n krahun e tyre si nj shans pr gjurulldi n Ballkan, q do tu jepte mundsi t pushtonin Bosnjen. Por edhe rust kishin skemat e tyre me Kara Mahmudin t cilin donin ta hidhnin n sulm kundr trupave osmane ne Greqi dhe Maqedoni. Pr kt arsye, spiunt austriak zbritn n Mal te Zi q n vitin 1787 dhe u munduan q t blejn Pashain rebel t Gegris.
    Prpjekjet austriake pr ta kthyer Pashain shkodran n dezertor, dukej sikur po ndihmoheshin edhe nga armiqsia q sulltan Abdlhamidi I tregonte kundr tij. Nga kjo armiqsi edhe popullsia shkodrane po e humbte besn e saj n Pashn e tyre. Rrebelime kundr tij u pan n Shpuz, Kruj etj, ku bejler shqiptar deshn ta rrzojne at me cdokusht. [63] Pashai shkodran filloi t bhej paranoiak me bejlert dhe agallart e tij nga Shkurti deri n Mars t 1788-es. N 29 Mars 1788 ai ekzekutoi edhe Tahir Ag Jukn, veteranin e rrethimit te Shkodrs, pasiq i fundit prgatiti nj plot me Pashn e Bosnjes kundr tij. [64]
    Duke par gjendjen e tendosur n vend, austriakt iu afruan Pashs me shpresa te mdha. N Mars t 1788, ata edhe i dhuruan atij disa dhurata t shtrenjta. Nj pistolet dhe nj shpat. [65] N 1787 kur ai fitoi mbi valiun e Rumelis, Jozefi II i pati dhuruar 50.000 dukate dhe dhurata t tjera. [66] Pr t rekrutuar Pashn, Austria drgoi n Mal te Zi dhe n Shqipri, kolonel Vukasoviin q ti premtonte atij pamvarsin. Rust gjithashtu udhezuan princ Ostermanin q t ngarkonte ambasadorin e tyre n Venedik A. Mordinovin q t mundohej t blinte Pashn. N mbshtetje t ketyre planesh, 2 spiun, Ivan Oliveri dhe Savo Mirkovii u caktuan si emisar q komunikonin me Pashn nprmjet priftit katolik spiun te Venedikut, Padre Erazmos. [67] Megjithat, rust nuk patn sukses me Pashn, i ati i t cilit i pati masakruar ata n Greqi m 1770. [68]
    Por me austriakt puna dukej ndryshe. Mendjelehti Jozef II kujtoi se mund ta rekrutonte Pashn arnaut n kampin e tij. N 29 Prill 1788 gazeta franceze Courrier de lEurope raportonte sikur perandor Jozefi II kishte marr letr nga Pasha, i cili i shprehte gadishmrin pr tu kthyer n dezertor. Austriakt caktuan edhe nj spiun t quajtur De Bronjar t negocionte me Pashn nga Prilli deri n Qershor t 1788. N vizitn e tij finale m 15 Qershor 1788 De Bronjari me tre shoqruesit e tij, patn disa dit biseda t nxehta me Pashn rrebel. Ata e krcnuan t fundit q t hapte Shkodren pr ushtrin e tyre nn Filip Vukasoviin, perndryshe ata do t bombardonin qytetin. [69] Por Pasha q si duket u ofendua nga krcnimet austriake, n 20 Qershor 1788, pasiq e percolli delegacionin n fjal n fshatin Muriq jashte Shkodres, ekzekutoi De Bronjarin dhe spiunt q ishin me t. Trupat e tyre i hodhi n nj grop, ndrsa kokat e tyre, si dshmi fotografike te besnikerise s tij ndaj Devletit, i oi ne Stamboll. [70] Kshilltari Venedikas n Durrs, A.S. Markoni, i reportonte pr kt ngjarje Venedikut se Pasha i Shkodrs pasiq i morri 20.000 zekina zyrtareve t Vjenes ua shkurtoi kokat dhe sbashku me letrat e tija i nisi pr n Stamboll, pr t marr faljen e sulltanit. [71]
    Vrasja q Kara Mahmudi bri spiunve austriak, ishte nje akt normal i nj patrioti shqiptar dhe ajani musliman t shekullit t 18t q mbronte vendin e tij nga agresort. Armiqt kristjan bnin t njjtn gj pr muslimant q ata zinin. Eleminimi q Kara Mahmudi iu beri austriakve, kishte lidhje edhe me poshtrsit q ata po i bnin Shqiperise mbas shpine. Ata i kishin premtuar mbretit t Napolit Shqiprin si shprblim nse ai do t kontribuonte 30.000 ushtar kundr osmanve. Kurse malazezve ata i kishin premtuar n 1774 se nse territoret srbe do tu merrnin nga osmant, zona e Zets s Siprme dhe t Poshtme, kalat e Podgorics dhe Zhabljakut dhe i gjith territori i bregut t lumit Buna do tu kalonte atyre. [72] Kjo dyfytyresi austriake dhe pr m tepr tradita patriotike e familjes se Kara Mahmudit me osmant e uan at qe t shperblente Jozefin II me kt turprim. Pr m tepr, Pasha nuk i harroi kurr paralajmrimet q koloneli austriak i pati dhn atij n 1784 mbi planet ogurzeza austriake kundr Shqipris. Pr kt arsye, Eduard Creasy thot me t drejt se Jozefi II u tregua aq i trash me Kara Mahmudin saq te mos kuptonte q mos-bindja e Pashs ndaj sulltanit nuk mund ta bnte at kurre tradhtar t kombit dhe fes s tij. [73]
    Pas eleminimit t austriakve autoriteti i Pashs u stabilizua jasht mase n popullsin e Shkodrs. Ata pan tek ai tanim nj ghazi t vrtet q edhe pse rrebel ndaj khalifit t tij n Stamboll, i qndronte srisht besnik Dar-al-Islamit.

    * * *

    Mirpo Jozefi II q ishte ofenduar jasht mase nga aktet e Pashs shkodran, u hodh n agresion t pandalshem kundr muslimanve ballkanas. N kt agresion ai pati nj mbshtetje t madhe nga rajat lokale t cilat formuan banda dhe luftuan kundr rregjimit vendas osman. [74] Jozefi II sponsorizoi dhe shtyu banditt malazez q t ojn krye kundr Shkodrs. Pr kt kolonel Filip Vukasovii u dergua n Mal t Zi pr t mobilizuar dhe armatosur banditt rajan n luft kundr Shkodrs. Vukasovii bleu arm n mas npr Ballkan, si n Senic pran Bosnies dhe rekrutoi ushtar n mbar Malin e Zi dhe zotrimet Venedikase per rrebelimin e planifikuar. [75] Prball ktij agresioni Kara Mahmudi nuk qndroi duar kryq. Ai marshoi kundr Shpuzes dhe dboi q aty terroristt lokal dhe shefat e tyre austriak. Kto akte parandaluese ushtarake uan misionin e Vukasoviit n dshtim. Nj rrol t veant n kt mes patn edhe intrigat ruse me vladiken Pjetr I i cili nuk favorizonte prezencn katolike austriake ne Malin e Zi ortodoks. [76]
    Gjat kohs kur Pasha shkodran ishte n luft me austriakt, Devleti Osman u prball me nj lufte dyfrontale nga austriakt dhe rust. N pranver t 1788 ata humbn Bosnjn dhe Moldavin. Aleksandr Ipsilanti, hospodari i Moldavis i tradhtoi osmant n pikn m t vshtir t lufts s tyre. [77] Megjithat n kohn kur Kara Mahmudi dboi austriakt nga Shpuza, n Stambol, sulltan Abdlhamidi I vdiq. Ai u zvendsua nga nipi i tij, Selimi III m 7 Prill 1789. [78] Duke qn se Selimi III kishte qn ne konflikt me xhaxhain e tij me par, pas ardhjes s tij devleti pa ndryshime rrnjsore n administrat. Ai largoi sadrazamin armiqsor t Pashs shkodran, Gazi Hasan Pasha dhe e zvendsoi me Giritli Husein Pashn. Edhe Seyhulislami [79] i cili e pati deklaruar Kara Mahmudin rrebel m par u largua. Duke prfituar nga kto ndryshime n shtet, Kara Mahmudi ri-apeloi pr falje n Portn e Lart m 7 Mars 1789 dhe krkoi leje pr t luftuar kundr austriakve dhe rusve. [80] N t njjtin muaj, ai dergoi pr hesap t tij 6.000 shqiptar n ndihm t Pashs s Bosnjes. Lvizjes s tij rust iu pergjigjn duke drguar 3 luftanije nga Trieste kundr sanxhakut te tij, kurse austriakt nn gjeneral Laudonin dhe me rrebelt malazez dhe shqiptar katolik po planifikonin t sulmonin Shkodrn. [81]
    Pr t shqyrtuar shtjen e Pashs shkodran, sulltan Selim III vendosi Semsedin Beun si shqyrtues t cshtjes, i cili e shpalli at t pafaj. Sbashku me faljen, ai u ricaktua Pasha i Shkodres ndrsa i vellai Ibrahim Beu, u gradua Pasha i Ohrit. [82] Me t marr faljen, Kara Mahmudi urdhroi pr mobilizim total n sanxhakun e tij pr t kryer xhihad kundr Austris n Bosnje. Ai lshoi urdhra pr rekrutim t dokujt n sanxhak pr luft. Kush nuk merrte pjes n xhihad, duhej te paguante. Pasanikt 150 grosh pr person, t tjert nga 70, 50, 30 dhe 14 grosh pr person. Edhe priftrijt u urdhruan t paguanin. Kush nuk i bindej urdhrit pr xhihad ekzekutohej. Kshtu q n 3 Shtator 1789 ushtria Bushatllie doli nga Shkodra [83] pr tiu bashkangjitur xhihadit n Bosnie, kundr kryqzats austriake. Ushtar shqiptare nga Gjakova, Peja, Prishtina dhe vise t tjera t Kosoves iu bashkuan ushtris s Pashs kur ajo arriti n Prizren pr n rruge pr Bosnje. Edhe nipi i Pashs, Mahmut Beu iu bashkangjit ushtris Bushatase me 500 ushtar nga Durrsi. [84]
    Ushtria shqiptare nn Kara Mahmudin arriti shume suksese ne Bosnje. Megjithat pas rnies s Beogradit ato pesuan humbje. Kara Mahmudi u angazhua n frontin Austriak prgjate viteve 1789 dhe 1790. Por vdekja e perandor Jozefit II n 20 Shkurt 1790, dhe ardhja e Leopoldit t II n fronin Austriak, e oi t fundit q t mundohet t evitoj luftn dhe t merret me rrevoltat n Hungari dhe problemet q i vinin nga Hollanda dhe Prusia. [85] N kt koh sadrazami Xhazairi Hasan Pasha vdiq, dhe u zvendsua nga Veziri i Madh Sherif Hassan Pasha. [86] Duke qn ballkanas nga Rusuku i Bullgaris ai u tregua mjaft miqsor me ajanet ballkanas. [87] Pr kt, pas marrjes s pushtetit, ai e gradoi Pashn shkodran me titullin vezir dhe i dhuroi ejaletin e Anadollit dhe 600 qese me flori pr t financuar luftn n Ballkan. [88]
    Shqiptart morrn pjes aktive n luftimet osmane kunder ruso austrikve prgjat t gjith vitit 1790. N Shkurt t 1791 sadrazami Sherif Hussein Pasha u vra me urdhr nga sulltani n Shumla dhe u zvendsua nga Koxha Jusuf Pasha q filloi negociatat pr paqe.
    Pashallart geg dhe tosk shqiptar si Ali Pash Tepelena dhe Kara Mahmud Pash Bushati, morrn pjese aktive ne luftrat e frontit osman prgjat viteve n fjal dhe dhan shembull t mir trimrie. Kara Mahmudi luftoi kundr austrikave n Vidin n Maj t 1791 me 25.000 trupa. [89] Kurse Pasha i Toskrise, Aliu i Janines, luftoi kundr agresorve rus nn Princ Repninin n brigjet e Danubit, t cilve iu rrezistoi edhe pse trupat e tjera osmane u mundn. [90] Megjithat marrveshja e Sistovs e 4 Gushtit 1791 e oi konfliktin osmano austriak n prfundim. Kjo marrveshje i dha fund edhe lufts se Kara Mahmudit me Austrin. Ashtu si n Sistove, marrveshja e Xhasit me rust ne Janar 9, 1792 prfundoi konfliktin ruso osman. Me kto marrveshje osmant humbn shume toka, si Krimen, Oczakovin dhe Besarabin. Megjithat n frontin tosk, Ali Pasha mundi q pas ksaj lufte t shtrij ndikimin e tij ne Toskri dhe nipi i tij, Mehmed Pasha, q ishte zn rob nga rust n Rimnik u lirua. [91] Pasha i Shkodrs u kthye n Gegri m Tetor t 1791 sbashku me nipin e tij Mehmet Pashn dhe kunatin, Rustem Beun. Njerzia fliste se ata kishin sjell pasuri t madhe nga fronti i lufts. [92]


    top


    1.6 RREBELIM DHE MARTIRIZIM

    Mbarimi i lufts me austriakt dhe rust nuk provoi i qet pr Kara Mahmudin. Edhe pse ai ishte falur nga Bab-i Ali me kusht q t mos kryente m luftra me pashallart dhe bejlert lokal, ai u detyrua q t ket luftime t ndryshme n Mal te Zi dhe Shqipri ne vitet qe rrodhn. Luftrat e tija u prqndruan kundr terrorizmit malazez dhe banditrise lokale. Rrebelizmat e Kara Mahmudit nuk ishin unike pr shtetin osman n kto koh, q n historin e tij njihen si periudha e disintegrimit. Duke qn se shteti nuk kishte fuqi t sponsorizonte ushtrit e tij, u detyrua q t mbshtetet jasht mase n forcn e ajanve lokal t cilt merrnin pjes pothuajse vullnetarisht n luftrat osmane. [93] Si shprblim pr kontributin e tyre ata fitonin m shum autoritet dhe pamvarsi n koh paqeje. Paqja e Xhasit dhe Sistovs e ndryshoi situatn e ajanve musliman ballkanas n mnyre drastike. Ali Pash Tepelena psh. n kt koh kontrollonte shumicn e Shqipris Qndrore dhe Epirin Jugor, nga Elbasani deri ne Gjirin e Korintit. [94]
    Pasvanoglu Osman Pasha, nj ajan boshniak q kaloi nj pjes t mir t jets s tij n Shqipri, morri nn kontroll Vidinin n 1791 pas kthimit nga fronti osmano rus. Duke qn se pas paqes n fjal, sulltan Selimi III toleroi terroristt srb si Gjergj Petrovicin q t ktheheshin n Srbin osmane dhe t bjn terror mbi popullatn muslimane shqiptaro boshniake, shum jenier dhe ajan shqiptaro-boshniak te dbuar nga Srbia iu bashkangjitn veteranit musliman boshniak, Pasvan Oglluse, ne rrebelim t hapur kundr politiks s Ports s Lart q po toleronte rajat te masakronin muslimant e Serbis. Si rrjedhoj, figura rrebele e veteranit islamik t lufts Pasvanoglus, q iu dilte n krah shqiptaro boshniakve t dbuar, morri ngjyrat e nj heroi musliman ballkanas. [95]
    Por pas viteve 1790 devleti osman kishte filluar t humbte autoritet edhe gjetk prve Ballkanit. N Anadoll, Arabi, Egjipt, Siri dhe Irak, ajan t fuqishm doln n sken q injoruan pushtetin qendror osman. N Egjipt dhe Irak, mamlukt doln n sken dhe dbuan pushtetart osman. N Arabi, vahabitt ishin n rrebelim kundr devletit q nga ditt e Mehmet Pash Plakut. Ndrsa n Siri jeniert shqiptar dhe boshniak nn udhheqjen e boshniakut Ahmed Xhezar Pashs kishin marr vendin nn kontroll. [96]
    Nj fakt tjetr q oi n disintegrim t Devletit n kto koh ishte edhe reforma e Nizam-i Xhedidit (Urdhrit t Ri) t cilin sulltan Selim III filloi me ushtrin. Reformat n fjal antagonizuan jeniert dhe ulemat kundr sulltanit. Ata i pan kto reforma si anti-islamike [97] dhe e pan Selimin III si kaurr sulltan. Kundr ktyre reformash u rrevoltuan edhe shum shqiptar, [98] t cilt arritn kulmin e tyre ne vitet 1830, me kryengritjen panislamike t Mustafa Bushatit n Gegri dhe Kapudan Husein Gradashqevicit n Bosnje.
    Pasoj e mbarimit t lufts austro ruse kundr osmanve, ishte zhytja e Ballkanit npr gjurulldi dhe kaos social. Shfaqja e bandave t Xhelalive dhe Krxhallive [99] q u krijuan nga veterant e lufts n fjal, uan Pashn geg t nderhyj militarisht pr t vn rregull n sanxhakun e Gegnis. Ai nnshtroi shum pashallar, bejler dhe rrebel t Shqipris Qndrore. Zonat e Shkupit, Dukagjinit, Prizrenit, Prishtins dhe Ohrit erdhn nn sundimin e tij. Megjithat fushatat e Kara Mahmudid krijuan shqetsim n Stamboll. Vet antar t familjes s tij, si i vllai Ibrahim Bushati i Shkupit dhe i nipi Mehmet Pasha i Elbasanit i rrefuzuan kt ekspansion t Pashs dhe krkuan ndrhyrjen e Stambollit. Si rrjedhoj Bab-i Ali (Porta e Larte) e hoqi Pashn shkodran nga posti i tij dhe e zvendsoi me t vllane, Ibrahim Pash Bushatin. Ebu Bekir Pasha i Beogradid, q ishte edhe Bejlerbeu i Rumelis n kt koh, u ngarkua m detyr q t heqe Pashn nga posti. N kt fushat, Ebu Bekiri u ndihmua nga Ali Pash Tepelena, Ibrahim Pash Vlora i Beratit, Xhafer Pasha i Shkupit, Mustafa Pasha i Krujes, Mehmet Pasha i Elbasanit dhe i vellai i Pashs, Ibrahim Pasha. Nje ushtri prej 40.000 ushtaresh marshoi kunder tij serisht. [100]
    Si n nj dzh vu me luftn e 1787, edhe kesaj rradhe Kara Mahmudi i luftoi sulmuesit jasht Shkodrs fillimisht. M pas u mbyll n kshtjelln e Rozafatit me 500 besnik te tij, ndrsa trupat osmane rrethuan Shkodren ne 20 Gusht 1793. [101] Ne kete fushate, Ali Pash Tepelena qe kishte ambicjet e tija per ekspansion ne Shqiperi dhe qe ne 1792 ishte Pasha me besnik i Ports s Lart ne Shqipri, dha kontributin me te madh kunder Pashs shkodran. Me bijt e tij ai kishte arritur qe te shtypte cdo kryengritje ne Jug te Shqipris dhe Maqedoni, e pr kete Bab-i Aliu edhe e kishte shperblyer me postin e mirmiranit dhe te birit, Muhtar Pashs i dha Ohrin ne 1794, qe me pare i perkiste Ibrahim Bushatit. [102] Keshtu q n ver t 1793, duke udhehequr nje ushtri te madhe shqiptare te perbere nga musliman e te krishtere ai marshoi ne Toskri kunder Kores dhe Ohrit qe me pare ishin nen juridiksionin e Kara Mahmudit. Duke patur qellim qe te heqe kercenimin e Kara Mahmudid nga Toskria, ai i beri pushtimet ne fjale me nje shpejtesi rrufe. Per kete pune sulltani edhe e shperbleu me titullin Asllan (Luan). [103]
    Megjithate Pasha shkodran i qendroi rrethimit panosman per tre muaj. Ne 30 Nentor 1793, kur rrethuesit ishin te lodhur nga shirat dhe i ftohti i Shkodres, ne bashkepunim me popullin e Shkodres ai sulmoi rrethuesit. Si ne 1787, ushtaret shqiptaret dhe boshniake u gjeten te hutuar dhe te papergatitur nga sulmi i Gegve te ashper, qe i detyruan ata te marrin arratine drejt Elbasanit. [104]
    Pasha i Shkodres qe nuk donte te antagonizonte Bab-i Ali-n srisht i shkroi asaj ne fillim te 1794 mbi fitoren e tij, dhe krkoi faljen dhe mirkuptimin e Stambollit pr kt luft. Ne letrn drejtuar Padishahut, ai e siguronte kt per besnikerine e tij dhe ne te njjtn koh denonconte konspiracine qe pashallart shqiptare kishin ngritur kunder tij per te justifikuar agresionin e tyre. [105] Bab-i Aliu iu pergjigje kerkeses se Pashs rrebel, duke i kerkuar atij qe kete ceshtje tia shpjegonte Seyhulislamit, Sadrazamit dhe Kapudan Pashs (qe ishte miku i tij personal). Nje nga parakushtet qe Divani osman i dha faljes se Pashs, ishte qe ai te garantonte qe nuk do te sulmonte pashallart e tjere ne te ardhmen, tiu kthente bejlereve dhe pashallareve pronat qe ai ua kishte marre me dhune, dhe te behej mbeshtetes i zbatimit te Nizam-i Xhedidit ne Pashallk. Kara Mahmudi iu pergjigje ofertes se Portes se Larte, dhe nje vit me vone, ne 10 Mars 1795 ri-morri zyrtarisht postet dhe titujt ne Shkodr. Pashallart e Gjakoves, Prishtines dhe Krujes u vun ne vartsin e tij gjithashtu. [106]
    Megjith premtimet, Kara Mahmudi sulmoi serisht ne 1795 ne Prizren te Kosoves Tahir Pash Rrotullarin, qe kishte hequr nga pushteti nipin e tij, Mehmet Pashn. Duke hyre ne Prizren ne krye te shume trupave shkodrane dhe nga Shqiperia Qendrore, ne Shtator te 1795 ai kreu nje beteje te pergjakshme ne qytet ku asgjesoi rrezistencen kosovare dhe instaloi nipin si mutesarrif. Fitorja e tij ishte kaq impresive, saq peshkopi katolik i Prizrenit, Mazreku, donte ta krahasonte ate me Makabeusin biblik apo me Sknder Beun. Peshkopi ne fjale vinte ne dukje se Kara Mahmudi kishte grabitur shume serbe dhe u fajesonte ate per perdorues te politikes pra e sundo n Kosov kundr pashallarve dhe bejlerve lokal. [107]
    Viti 1794, deshmoi ndryshime drastike ne historine e Ballkanit dhe te Evrops. Tamam si ne Amerik nje dekade m par me Xhorxh Uashingtonin, edhe ne France levizja rrevolucionare apo anarshiste kunder status quos monarkike botrore, oi aventuriere si Napoleon Bonaparti q te kthejn rroten e historise. Duke permbysur rregjimin monarkik ne France, rrevolucionaret e rinj tamam si Hitleri n Rajhun e Tret gjerman, vendosen qe te eksportojne idealet e tyre neper Evrope. Nuk ka asnje fare dyshimi se perballe ketij eksporti te dhunshm, monarkit evropjane do tu bashkonin qe te luftonin rrezikun e tyre vdekjeprures. Duke qn se Mali i Zi ishte kthyer tashm nga vladika Pjetr Njegoshi ne protektorat rus qe ndahej me Austrin; ai perbente rrezikun me te madh te ekspansionit bonapartist n Itali. Duke dashur qe te jene te lir nga kthetrat ruse ne Adriatik, francezt preferonin ta shohin Karadagun (apo Malin e Zit) pjese te Devletit Osman. Dhe padyshim q njeriu i vetmi qe ishte ne gjendje ta ndermerrte kete akt patriotik me Malin e Zi ishte Pasha i Shkodrs. Ne menyre qe ta kishin at n ann e tyre, ambasadori francez ne Venedik, lAleman, kishte kerkuar nga Parisi qe te onin nje keshilltar ne Shkodr. Sipas tij Shkodra kishte kerkuar te kishte kontakte me Francen qe ne 1786. Kerkesa e LAlemanit u pranua dhe Parisi dergoi nje keshilltar ne Shkodr ne 1795. [108]
    Ne Tetor t 1795 i debuari korsikan, Napoleon Bonaparti morri nen kontroll ushtrine franceze ne Paris, pas shtypjes me dhune t rrevolts se monarkistve. Pas kesaj aventure te suksesshme, ai nisi Luftrat Napoleonike qe planifikonin te pushtonin Italin veriore. Por pushtimi i Italise mund te behej i mundur vetem nese francezet krijonin diversion ne Mal te Zi. Si rrjedhoj ne Maj te 1796 ata derguan shtate oficere dhe inxhiniere ne Shkodr nga Sllovenia [109] sbashku me shtat anije te ngarkuara me ushqime dhe arme, [110] per te ndihmuar Pashn shkodran q t rilironte Malin e Zi. [111]
    Kara Mahmudi q kishte planifikuar t lironte Malin e Zi prej kohsh nga duart e vladikes, vendosi q t shkoj prpara me planet e tij n ver t 1796. Perpara lirimit t Karadagut ai e paralajmroi vladikn Pjetr Njegosh t rrinte jasht konfliktit. Por vladika, si shrbtor i bindur rus q ishte veproi ndryshe dhe mobilizoi fiset e egra malazeze kundr Pashs shqiptar. Gjurulldia pan-kristiane q ai lshoi kundr Pashs u prkrah edhe nga fiset katolike shqiptare t Malsis s Shkodrs (Malsia e Madhe), Kuit, Piprit dhe Palabardhit. Venediku, Rusia dhe Austria qe e kishin hal n sy Kara Mahmudin dhe planet franceze, ndrhyn haptazi n konflikt duke nxitur dhe armatosur fiset malsore t rajave katolik dhe ortodoks kundr Pashs musliman.
    Me mbshtetjen franceze te siguruar, Kara Mahmudi sulmoi Malin e Zi n Korrik t 1796. Trupat shqiptare q numeronin 20.000 ushtar sulmuan Malin e Zi n mnyrn e njohur shqiptare, duke u ndar n tre divizione. Divizioni i par sulmues i ushtris shqiptare komandohej nga Kara Mahmud Pasha, i vellai Ibrahim Pasha, Osman Pash Kavaja, Hasan Pash Tirana, Abdyl Bej Gucia dhe Jusuf Bej Dibra. Nipi i Pashs, Mehmet Pasha, Ahmet Pash Elbasani dhe Hasan Bej Hoti, komandonin divizionin e dyt. Ndersa Osman Pash Nikshiqi, Kapedan Selim Nikshiqi dhe Kapedan Murat Kolashini komandonin t tretin. Fiset malazeze u udhhoqn n kt rrebelim nga vladika Pjetr Njegoshi dhe Joko Radoniqi. [112]
    Sulmi i par i shqiptarve kundr Karadagut nuk prodhoi rezultatet e pritura dhe ata nuk mundn q t hyn n Cetinje si n 1785. Kt her, fiset rajane malazezeve ishin armatosur dhe barrikaduar m mir se m par nga protektort e tyre rus dhe austriak. Si rezultat shqiptart psuan shum humbje dhe u detyruan t trhiqen pr n Shkodr. Por Bualli i Shkodrs, si Kara Mahmudi e quante veten e tij, nuk mundi ti lejoj rajat e tij t shkonin pa u ndrshkuar. Pr kt ai organizoi nj sulm t dyt kundr Malit te Zi pas dy muajsh, n Shtator. Kt her ushtria shqiptare u nda n 4 divizione t cilat hyn thell n Crna Gora (Mal te Zi), deri n fshatin e Krushs. [113]
    Ushtrit shqiptare arritn n brigjet e lumit Morava n 8 Shtator t 1796 ku u ballafaquan me malazezt q rrinin n ann tjetr t lumit. Edhe pse u munduan q ti ndjekin malazezt, ata nuk patn sukses. Lufta e trupave shqiptare vazhdoi kundr malazezve deri n 22 Shtator 1796 kur luftimet kaluan n Piper. T ndar n katr kollona, ata sulmuan malazezet duke brohoritur slloganet e zakonshme me tekbire t shqiptarve. Por rajat, q e njihnin m mir fushbetejn e tyre arritn ti fusin shqiptart n kurth, duke br sikur po largoheshin nga beteja. Pasiq i rrethuan, ata i goditn shqiptart pr rreth 4 or [114] n nj betej q vazhdoi pr jet a vdekje.
    Kontigjenti i vogl i Kara Mahmudit q e kuptoi kurthin ku kishte rn u terhoq n fshatin e Piperit. Aty ata pritn perforcime nga Ibrahim Pash Bushati. Por ai nuk erdhi n koh. [115] T rrethuar ne mes te kurthit armik vetm pak ushtar t Pashs arriten q t thyenin rrethimin malazez. Ndrsa Kara Mahmudi sbashku me komandantt e tij m t virtyteshem, u trhoq n nj kishe n lagjen e Palabardhve. Aty t rrethuar si ishin ata luftuan deri n vdekje. Kara Mahmudi ishte nj nga ata shum martir shqiptar q u kthye n shehid n kt fund Shtatori 1796 / Rabiul Aual 1211. Por prpara se t vdiste ai mendohet t ket vrar rreth 32 malazez. [116]
    Rajat malazeze arritn ta vrasin Buallin e Shkodrs pas luftimesh te prgjakshme. Pasiqe ai dhe ushtaret e tij me besnik kishin vdekur, malazezt u hodhen mbi trupin e pajet t luanin geg si hijena te uritura. Duke treguar instikte kanibaleske, vladika Pjetr I Njegosh nuk e trajtoi Pashn si ai e pati trajtuar kt n 1785. Por si kanibal i etur pr kafka, ai ia kputi kokn Buallit shkodran dhe ia morri skalpin me vete. [117] Kjo ishte dhurata m e mir q nj anthropofag mund ti tregonte fisit t tij t egr. Pr ta nderuar sektin e tij kanibalist dhe pr ti prngjar sadopak shenjtit ortodoks sllav, Ivan Groznit t Rusis, vladika Petrovi e vendosi kokn e Kara Mahmudit n manastirin e Cetinjes. [118] Sir Gardner Wilkinson q vizitoi Cetinjen 50 vjet m vone e pa kafkn e Pashs t ngulur n murin e kalas s turqve. [119] Trupi i pajet i shehidit shqiptar u varros n fshatin Krush pran Podgorics, ndrsa skalpi i tij u ruajt nga malazezt n muzeun e Cetinjes deri n fillim t Lufts s Par Botrore. [120] N Palabardh t Piperit, sbashku me Kara Mahmudin vdiqn edhe katr oficere franceze. Ndrsa francezet nn Bonapartin po i sillnin Evrops vlerat e Libert, galit, Fraternit-s, aleatt e tyre shqiptar me n krye Buallin shkodran, ishin n luft me xhepat m t errt t kanibalizmit kokngrns sllav t Evrops.

    [100] S. Naci. fq. 228 - 229
    [101] Historia e Shqiperise, 1959, fq. 452
    [102] S. Shaw, Between fq. 232
    [103] I. Qafezezi, Historie e Ali Pashe Tepelenes, Bucharest, fq. 36 37
    [104] Historia e Shqiperise, 1959, fq. 452
    [105] S. Naci, fq. 234
    [106] Ibid, fq. 234
    [107] N. Malcolm, Kosovo a Short History, New York, 1999, fq. 176
    [108] G. Casetllan, Histories des Ballkans, Paris, 1991 (Alb. translation), fq. 224
    [109] Ibid, fq. 224
    [110] S. Pollo & A. Puto, citet, fq. 98
    [111] S. Naci, fq. 239
    [112] Ibid, fq. 240
    [113] Ibid, fq. 241
    [114] Ibid. fq. 241
    [115] N. Nikaj, fq. 123
    [116] N. Nikaj, fq. 124
    [117] W. Miller, The Balkans, fq. 410
    [118] Edvin Jacques: The Albanians, an ethnic history from prehistoric times to the present, McFarland & Company, 1994, fq. 252
    [119] W. Miller, The Balkans, fq. 410
    [120] H. Bushati, Shkodra (vol II), fq. 464

  2. #2
    i/e regjistruar Maska e ibiza
    Antarsuar
    03-02-2005
    Postime
    11
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    kara mahmud pasha


  3. #3
    i/e regjistruar Maska e ibiza
    Antarsuar
    03-02-2005
    Postime
    11
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    beteja e kara mahmud pashes

    Ndryshuar pr her t fundit nga ibiza : 28-04-2005 m 14:03

  4. #4
    i/e regjistruar Maska e King_Gentius
    Antarsuar
    24-11-2004
    Vendndodhja
    Boston
    Postime
    485
    Faleminderit
    0
    Falenderuar 1 her n 1 postim
    Hmmm, shum turkofil dhe islamofil ky artikulli. Flet ngadonjehere sikur duhet te jemi penduar qe nuk u turkizuam te gjith. Mos ka studiuar ne ndonje universitet islamik jashte Shqiperise ky Jazexhiu???
    Ndryshuar pr her t fundit nga King_Gentius : 28-04-2005 m 14:49

  5. #5
    i/e regjistruar Maska e King_Gentius
    Antarsuar
    24-11-2004
    Vendndodhja
    Boston
    Postime
    485
    Faleminderit
    0
    Falenderuar 1 her n 1 postim

    Angry

    "Nn slloganin ku sht kordha sht besa, shqiptart ishin integruar n sistemin osman me t gjith forcat e tyre, duke adoptuar masivisht edhe fne e miqve t tyre oriental."

    Turqit erdhen si miq ne ballkan?

    "ne mund t kujtojm pr shembull rastin e terroristit serb, Gjergj Petrovi, i cili njihej si Kara Gjorgje."

    KaraGjeorgji terrorist?

    Me sa di une ai po luftonte per lirine e Serbise kunder Osmaneve. Vetem po ta shohesh nga pikepamja e turkut njerez si KaraGjeorgji dhe Skenderbeu mund te quhen terroriste.



    Kam lexuar dhe artikuj te tjere nga website si muslim.com qe flasin me urrejtje per te krishteret, e flasin sikur interesat e shqiperise mund te sherbehen vetem nepermjet islamit. Gjithashtu, keto artikuj flasin me perbuzje per Kastriotin dhe ngrene ne qiell veziret shqiptare.

    Keta njerez qe i shkruajn keto u paska shkuar truri per dhjam qeni prej ndonje universitet fundamentalist islamik andej nga Irani o Arabia Saudite .

    Duhet tu qendrojme ketyre vendeve sa me larg se mos fanatizohemi. Keto elemente jan destabilizuese per Shqiperine, dhe rrezikojne aspiratat e saj per integrim europian.
    Ndryshuar pr her t fundit nga King_Gentius : 29-04-2005 m 12:30

  6. #6
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    19-04-2002
    Postime
    876
    Faleminderit
    0
    3 falenderime n 3 postime
    "...Shkodra sht qyteti ku ilirt e lasht i rrezistuan kolonializmit romak...Ne ern e Pax Osmanikes Shkodra ishte nj nga sanxhaqet m t mdha osmane ne Ballkan. Ky qytet u b pjes e shtetit Osman ne vitin 883 AH / 1478 E.R., kur sulltan Mehmet Al-Ftihu dboi nga qyteti sunduesin e tij venedikas dhe ia la komandn e qytetit nje shqiptari..."

    kolonializmi romak...kurse turqit paskan qene lirimtare...
    Sulltan Mehmeti deboi sunduesit...hajde tru, hajde! Peseqindvjet pushtim paskan qene lirim...e turqit e paskan rrethue Shkodren per me e lirue, po keshtu Krujen etj.
    uditrisht turqit paskan pase te drejte me shekuj me pushtue, dhunue, masakrue pa kufi popujt tjere e tokat e huaja, kurse lufta e popujve te krishtene per lirim na qenka "kryqezata kundr Dar al-Islamit"! Turqit kane te drejte me shkue e me rrethue Vjenen ne zemer te Europes, vjenezet nuk kane te drejte me u mbrojte se keshtu po bajne kryqezate!

    "Paqja" e shqiptareve me turqit asht pamundesia e popullit te vogel me luftue ne pafundsi me nji armik pushtues shume te madh. Asht ekzistenca ne robni ma mire se me u zhduke.

    me qi perdor "883 AH / 1478 E.R" duhet me pase ndershmenine me e quejt "E.R" "pas Krishtit" ashtu si asht.

    Rrofte Sulltani e poshte Skenderbeu (Gjergj Kastrioti ma mire) thote artikullshkruesi.

    Preferova me e ndale leximin mbas ketyne rreshtave...
    Ndryshuar pr her t fundit nga shkodra13 : 29-04-2005 m 13:55

  7. #7
    i/e regjistruar Maska e King_Gentius
    Antarsuar
    24-11-2004
    Vendndodhja
    Boston
    Postime
    485
    Faleminderit
    0
    Falenderuar 1 her n 1 postim
    Se kush me tha qe nje nje myfti nga Lezha qe ka studjuar ne Arabi deshte te hapte nje parti Islamike ne Shqiperi, me agjende Islamike, dmth ta ktheje shtetin ne vend islamik. A eshte e vertete kjo?
    Une per vete kur te kthehem ne atdhe nuk dua te shoh ne aeroport tabelen: (Welcome to Talibania! .


    Shoket e mi Kosovare po thone ne Kosove po ndertohen nga 5 xhamia per cdo fshat. Dhe jane te stilit Arab, jo Shqiptar. Me kan then qe ka e ca hoxha atje qe ne vend te merren me fene, mesojne shqiptaret fraza si "Vdekje Amerikes".

    Shejtani arab do te depertoje ne Shqiperi .

    Na rrujt zoti nga keta psiko qe duan ta prishin karakterin paqesor te fese myslimane te Shqiperise.

Tema t Ngjashme

  1. Nikoll Lesi rreth vetes dhe Mafies socialiste
    Nga Brari n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 11
    Postimi i Fundit: 13-01-2016, 16:09
  2. Nga Iliret deri tek Shqiptaret!
    Nga tani_26 n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 111
    Postimi i Fundit: 06-03-2007, 21:53
  3. Mustafa Mahmud.
    Nga INDRITI n forumin Enciklopedia letrare
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 17-12-2005, 11:55
  4. Analistt shqiptar mbi skenaret e 3 korrikut
    Nga Iliriani n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 30-06-2005, 03:43
  5. Ambasadori i Shqipris Bushati vizitoi rajonin e Preshevs
    Nga Irfan n forumin Tema e shtypit t dits
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 15-04-2005, 16:19

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •