Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    18-03-2005
    Postime
    41
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    Debat mes anti liberalve dhe liberalve

    PR LIBERALT E RINJ

    Pak dit m par u mbajt nj Colloquium Liberal me
    njfar mediatizimi. Do t shpreh disa mendime sepse shum
    pjesmarrs jan koleg t mi dhe shum prej tyre shprehen
    se iu intereson mendimi im pr t. Uroj t jet kshtu.
    Prndryshe n stilin edhe udia m e madhe zgjat tri
    dit edhe ky kolokium nuk do t ket ndonj ndikim q t
    mbahet mend n rrjedhn e gjrave shqiptare, prandaj nuk
    prbnte ndonj nxitje t veant pr t shkruar. Duke u
    prfshi n debat dshiroj t mos ndodh kshtu.
    Kolokiumi nuk kishte asgj t re. Asgj. Prandaj nuk mund
    ta filloj me shprehjet klishe t mirsjelljes d.m.th. me
    disa lvdata pr t kaluar pastaj tek disa vrejtje,
    kshilla etj. E vetmja gj q mund t them sht se
    problematika ndaj t cils do t trheq vmendjen sht
    ndihma q dshiroj tua jap. Sa nuk sht von. Pra
    vullneti sht i mir. Nxjerrja n dukje e problemeve dhe
    disa mendime n form kshillash (suggestions) sht
    dashamirse. Por n qoft se kjo keqkuptohet, dikush
    preket, fyhet etj., sht pun e tij/saj. Nuk sht hera e
    par q ndodh. Rrugt ndahen. Jeta vazhdon...

    * * *
    Pjesmarrsit n kolokium me vetdije nuk jan unik, nuk
    kan nj paradigm t vetme dhe nuk pajtohen njri me
    tjetrin pr gjithka. Prandaj ka thuhet ktu nuk vlen pr
    t gjith, pa dallim. S paku jo tani. Por n qoft se
    vazhdojn t veprojn bashkrisht, ather vlersimet
    thjesht individuale bhen t pamundura. Diferencimet dhe
    mospajtimet e para ve jan paraqit, si n vet kolokiumin
    (p.sh. Sejamini), ashtu edhe mbas tij (p.sh. mospajtimet
    Bumi-Nurellari pr traditn shqiptare dhe rolin e saj t
    sotm). Sidoqoft tani pr tani, vrjetjet e mia jan
    individuale, ndrsa kshillat kolektive.
    Po ashtu, nuk mund ta kaloj pa thn se, pr fat,
    materialet e diskutuara jan botuar t gjitha dhe kjo bn
    t mundur analizn. Por kjo analiz nuk mton aspak t jet
    e gjithanshme, e ruajna zot, shteruese. M shum, pr
    secilin problem do t merret ndonj shembull, ndrsa t
    tjerat po q se interesohen mund ti gjejn vet. Sepse jan
    djem e vajza t ditur, dhe ende besoj, t sinqert.
    Dhe tani, n pun!

    * * *


    Rikthimi i ideologjis: mjeti dhe qllimi

    Thuhet se nj ndr qllimet e kolokiumit ka qen rikthimi i
    ideologjis n ligjrimin politik dhe n formsimin e
    politiks n Shqipri. Henri ili e titullon drejtprdrejt
    fjaln e tij (s paku n variantin e botuar): Pro
    ri-ideologjizimit t debatit politik dhe qorton realitetin
    shqiptar n t cilin debati politik dhe ligjrimi politik
    jan zhveshur nga ideologjia dhe prmbajtja, jan reduktuar
    n replika personash apo gjykime t natyrs moralo-etike.
    Edhe t tjer krkojn ri-ideologjizimin. Po ashtu n nj
    shkrim replik, nj nga pjesmarrsit dhe organizatort,
    Adri Nurellari, thot se ky kolokium u prpoq t
    riideologjizoj debatin politik (Shekulli, 2.2.2005).
    ǒka gabim ktu? Asgj. Me zhvendos debatin nga replika
    personale n replika pr idet, sistemet e ideve,
    ideologjit sht gj e mir. Ideologjit jan ndar rreth
    sistemit dhe hierarkis s vlerave mbi bazn e t cilave
    duhet t ndrtohet nj shoqri q t jet shoqri e mir.
    Nxitja e debatit pr vlerat mbi t cilat duhet t bazohet
    shoqria shqiptare sht fillimi i vetm i shrimit t
    gjendjes n Shqipri. Mungesa e vlerave, e moralit
    publik-politik sht baza, kriza e t gjitha krizave n
    Shqipri. Prandaj rikthimi i ideologjive n ligjrimin
    politik d.m.th. diskutimit pr vlerat e shoqris sht
    normal dhe normalizues. Deri diku.
    1. N ka dshiroj t trheq vmendjen e rikthyesve t
    debatit ideologjik sht t mos ngatrrojn mjetin me
    qllimin. Qllimi duhet me qen Shqipria d.m.th.
    shqiptart ndrsa ideologjit mjeti q i shrben qllimit.
    N kt kuptim shpesh u kam thn si me shaka se un nuk
    kam ideologji, por nse duan t m prcaktojn patjetr,
    ather un mund t jem shqiptarocentrik. N kuptimin se n
    qendr (center) kam vendos (arbitrarisht) shqiptart dhe
    gjithka tjetr e shoh n varsi t ktij qllimi, duke
    prfshi edhe ideologjit. Kshtu po t kisha bindjen se
    komunizmi on n zhvillimin, forcimin dhe lulzimin e
    shqiptarve do t bhesha komunist, n qoft se nazizmi -
    do t bhesha nazizt, n qoft liberalizmi - do t bhesha
    liberal, n qoft konservatorizmi - do t bhesha
    konservator etj. Mundet t kombinoj element t tyre pa u
    shqetsu shum pr koherencn e mendimit. Po ashtu gjat
    jets do t ndrroja disa her ideologjit n varsi t
    kuptimit se ka sht n interes t shqiptarve tani dhe
    ktu, e jo metafizikisht, prher. Me fjal t tjera
    lojaliteti (besnikria) im sht ndaj shqiptarve dhe jo
    ndaj ideologjive. Mbasi njeriu nuk ka shum arsye t jet
    besnik ndaj mjeteve, por ndaj qllimeve. T menduarit
    ideologjik dallon n shum drejtime nga mendimi
    shqiptarocentrik. Ideologjit moderne prgjithsisht jan
    universaliste: ato pretendojn me qen t vrteta pr
    gjith botn, mendojn se gjith bota do t ishte m mir
    t ndrtohet sipas parimeve t saj, kriteret e gjykimit t
    t mirs dhe t keqes jan universale etj. Mendimi
    shqiptarocentrik sht partikular: ai pyet ka sht mir
    e ka keq pr shqiptart dhe jo pr botn n trsi; ai nuk
    pretendon t rregulloj gjith botn por nj bashksi t
    veant: shqiptart. Dhe dallime t tjera, q jan t
    njohura si dallime ndrmjet universalizmit dhe
    partikularizmit. Natyrisht, ndrmjet interesave shqiptare
    dhe ideologjive nuk ka papajtueshmri prjashtuese t
    domosdoshme e t pashmangshme. Nga ana tjetr, natyrisht,
    vshtrimi shqiptarocentrik nuk shkon domosdo ndesh me
    parime universale dhe vlera universale ose interesa
    botrore.
    Besnikt ndaj ideologjive shpesh bien n kurthin e
    ngatrrimit t mjetit me qllimin, shpesh qllim bhet
    ideologjia dhe mjet njerzit, bashksit e njerzve,
    njerzimi. Duke besu se parimet e ideologjis jan t
    vrteta, universale, t prjetshme etj., i vihen
    veprimtaris s futjes s bashksis n skemat ideologjike.
    Ideologjia bhet si shtrati i Prokustit. Shtrati i
    Prokustit u b mas e njeriut. do njeri shtrihej n
    shtrat: n qoft se ishte me i gjat, shkurtohej; n qoft
    se ishte m i shkurt, zgjatej duke e trheq deri sa
    kputej. Kshtu pak a shum vepruan komunistt: e morn
    shoqrin shqiptare dhe shqiptart dhe i vun n kallpin
    ideologjik: ka dilte jasht saj pritej, ka nuk i arrinte
    prmasat bheshin prpjekje t zgjatet pr t arrit
    kallpin e ideologjis. Tani ka rrezik q shtrat Prokusti
    t bhet liebralizmi, neoliberalizmi etj., ndrsa shoqria
    dhe shqiptart t futen n t. Prandaj e ndjej t
    nevojshme tu trheq vmendjen kolegve t mi ti shmangen
    ktij kurthi t mendimit, t ken qllim shqiptart dhe
    mjet ideologjit. Prandaj rikthimi i ideologjive n kushtet
    e sotme shqiptare sht gj e mir. Deri diku.
    2. Pjesmarrsit n kolokium n prgjithsi duan t bindin
    t tjert (e ndoshta edhe veten) se gjithnj e djathta
    zhvillon, e mjata pengon zhvillimin, e djathta sht e
    drejt, e majat e gabuar, e djathta i hap rrug efiiencs
    ekonomike dhe krijimit t bollkut e lulzimit, e majta
    pengon efiiencn ekonomike dhe bollkun e lulzimin etj.
    Mirpo vzhgimi i prvojave t vendve q jan t
    zhvilluara, efiiente etj., tregon dika tjetr, dika n
    mes t ktyre dy poleve: me prjashtime t rralla (si
    Suedia ku pr nj koh shum t gjat ka qeveris e majta)
    Perndimi nuk sht zhvillu as vetm nga e djathta, as
    vetm nga e majta. Perndimi, s paku po t marrim pes
    vendet m t zhvilluara t bots, sht zhvillu nga
    alternimi n qeverisje her i t djathts, her i t
    majts. Suedia sht shembull i bashkjetess s monarkis
    me t majtn etj. Perndimi sht zhvillu duke alternu
    shtetin ndrhyrs me shtetin minimal dhe as vetm nga
    shteti ndrhyrs, as vetm nga shteti minimal. Perndimi
    sht zhvillu duke alternu her kejnsianizmin, her
    monetarizmin, dhe as vetm nga kejnsianizmi, as vetm nga
    monetarizmi. SHBA jan zhvillu gjat qeverisjes s Reganit,
    dhe jan zhvillu gjat qeverisjes s Klintonit; Franca
    sht zhvillu gjat qeverisjes s Miteranit, dhe gjat
    qeverisjes s Shirakut e kshtu me radh.
    N zhvillim on alternimi i t majts dhe t djathts sepse
    do qeverisje sipas nj ideologjie priret t theksoj shum
    disa praktika dhe t l prapa t tjera, duke kriju kshtu
    shprpjestime, ekscese, teprime dhe mungesa. Ather vjen
    n qeverisje forca tjetr q i barazpeshon, deri sa, po t
    rri gjat n qeverisje, krijon shprpjestime, ekscese,
    teprime dhe mungesa n ann e kundrt. ka i ka zhvillu
    vendet m t zhvilluara t bots sht se si t majtt, si
    t djathtt kan menduar pr zhvillimin e vendit t tyre.
    Kur sht anu shum n njrn an kan kalu n tjetrn, dhe
    sht arrit drejtpeshimi, mbajtja e vendit dhe shoqris
    n rrug t drejt, duke e godit ngapak her nga e
    majta, her nga e djathta. Edhe ky sht nj argument se n
    Shqipri nuk sht parsore me qen i majt apo i
    djatht por n radh t par angazhimi moral pr
    shqiptart, q t majtt e t djathtt t mendojn pr
    zhvillimin e vendit. Si kan menduar n Perndim. Pak
    rndsi ka nse n pushtet jan t majtt apo t djathtt,
    n qoft se jan shqiptarocentrik d.m.th. mendojn pr
    zhvillimin e vendit.
    Pjesmarrrsit duket sikur duan t glorifikojn nj doktrin
    ekonomike, disa autor t caktuar, ose disa praktika n
    emr t zhvillimit. T tilla jan doktrinat ekonomike t
    tregut t lir, vet tregu i lir, monetarizmi, ndrsa ndr
    autort m i prbashkt pr shum pjesmarrs del F.A.
    Hayek. Prap, pa u hyr ktu gjith diskutimeve teorike,
    prvoja e vendeve m t zhvilluara t bots tregon se
    doktrinat, autort dhe praktikat jan alternu, ndrsa asnj
    nuk ka mbizotru gjithnj, madje as gjat. Secila prej tyre
    sht lavdru dhe sht kritiku.
    a) Ekonomist dhe doktrina krejt t kundrt jan vlersu me
    mime Nobel dhe n qarqet akademike jan diskutu me vite:
    kejnsianizmi, intervencionizmi, monetarizmi, merkantilizmi
    etj., - t gjitha jan tregu praktikisht shum frytdhnse
    dhe shum t mangta, teorikisht shum t argumentuara dhe
    me plot mangsi. Vet tregu i lir sht tregu plot mangsi
    dhe nj literatur e gjr, q shtrihet n shekuj, ka provu
    paprsosmrit e tregut dhe domosdon e korigjimit t tij
    shoqror-politik (d.m.th. me an t shtetit). Si p.sh.
    prirjet e akumulimit e t koncentrimit t kapitalit dhe
    lindja e monopoleve, mosbarazimi krkes/ofert etj., - pr
    t prmend vetm disa. Nga ana tjetr, shteti vet sht
    edhe aktor ekonomik dhe ministri amerikan i thesarit sht
    m i fuqishm se do biznismen privat, edhe se Billi Gejt e
    Donald Tramp t marr s bashku etj.
    b) Praktikat e kufizimit t tregut t lir jan po aq t
    shumta dhe kudo. Sot asnj ekonomi n botn e zhvilluar
    (por ka t ngjar n ndonj ekonomi primitive) nuk sht
    ekonomi e tregut krejt t lir. N qoft se gjith doktrina
    e Adam Smithit u shkru kundr masave proteksioniste, sot
    SHBA dhe BE kan ndoshta m shum masa proteksioniste se
    shum vende t pazhvilluara ose n zhvillim, duke prfshi
    edhe Shqiprin. Asnj nga kto vende nuk e ka fut
    praktikn n kallpet e ideologjis (shtratin e Prokustit),
    nuk ka gjyku se meqense Adam Smith ka argumentu
    iracionalitetin ekonomik t proteksionit, ta heqim masat
    proteksioniste, por kan pa nse kto masa u shrbejn ose
    jo kombeve t tyre.
    c) N fund, Hajekun Europa e ka pas aty q nga vitet 30
    t shekullit kaluar, por nuk sht br hajekiane, dhe
    madje as nuk e ka rendit ndr ekonomistt m t mdhenj
    t kohnave. N vendet e zhvilluara t gjitha kto
    (doktrinat ekonomike, ideologjit, tregu, autort) jan
    shiku si mjete pr tek qllimi: zhvillimi i popullit
    prkats, jan shiku nse i shrbejn ose jo zhvillimit t
    popullit q qeverisin dhe jo thjesht nse doktrina sht
    intelektualisht elegante. Vetm nse i kan shrby
    zhvillimit t popullsis dhe vendit t veant jan zbatu
    pavrsisht n jan t majt (intervencionist) a t djatht
    (merkantilist), jan pr ngushtim apo zgjerim t ekonomis
    s tregut, pr shtet t madh a shtet t vogl. Ose m
    sakt, sht zbatu her njri autor, e her tjetri. Edhe
    Hajek sht lavdu dhe sht kritiku shum. Kritika prej tij
    (epistemologjike) e logjiks s ekonomive t centralizuara,
    me argumentin e pamundsis s centralizimit t dijes sht
    konsideru shum e fuqishme ndaj socializmit. Por n nj
    sistem tjetr referimi del se sfida marksiste pr prirjen e
    tregut me centralizu dijen mbetet: n shkall botrore
    konstatohet leht centralizimi (dhe monopolizimi i dijes)
    n vendet e zhvilluara. Dija do para, mjete, laboratore.
    Dhe kto i ofrojn vende t zhvilluara. SHBA mund t blej
    gati do shkenctar (talent, gjeni, pavarisht se ku
    lind), dhe gati e monopolizon dijen. Zbulime shum t
    mdha pr vite mbeten monopol i NASA, CIA, FBI, ushtris
    amerikane etj. Dhe zbulimet n shkall botrore bhen
    pothuajse t gjitha n vendet e zhvilluara. Modern e
    pasmodern kan argumentu tanim se dija sht mall
    konsumi, prodhohet pr treg dhe si do mall n tregun e
    lir priret t centralizohet dhe monopolizohet. Kshtu,
    argumenti i Hajek mbetet i fort, n nj sistem referimi
    (brenda nj ekonomie), dhe argumenti marksist e
    postmarksist mbetet i fort, n nj sistem tjetr referimi
    (n shkall globale). Vet Hajek sht kritiku se mori
    prsipr t planifikoj ta paplanifikueshmen, kur shkroi
    disa vllime si projekt i ndrtimit konkret dhe komplet t
    nj regjimi demokratik. Shkurt, nuk ka nj autor t vetm,
    as nj grup autorsh (bashk me Barthes shum argumentojn
    se autori vdi), por ka praktika pa autor, duke prfshi
    ktu edhe shkencn. Pa autor.

    Paqartsia e vetkuptimit

    Megjith vullnetin pr rikthimin e ideologjive n politikn
    shqiptare mbetet e paqart se ciln ideologji synojn ta
    rikthejn dhe promovojn n Shqipri pjesmarrrsit e
    kolokiumit. Veprimtaria u quajt Colloquium Liberal por
    shum prej pjesmarrsve u referohen autorve, ideve dhe
    koncepteve q shtyjn drejt mendimit se fjala sht pr
    neoliberal dhe, disa prej pjesmarrsve, shpesh m kan
    thn se jan me bindje neoliberale d.m.th. t liberalizmit
    t vjetr, klasik, t fillimit. Mirpo ndrmjet
    liberalizmit dhe neoliberalizmit ka dallime t
    rndsishme si, ta zm, ndrmjet Klintonit dhe Reganit.
    Por, kt pjesmarrsit m duket se e din. Teorikisht.
    Ndoshta.
    Ka t ngjar q pjesmarrsit nuk kan t gjith t njjtat
    bindje, se n kolokium kan qen ftu liberal dhe
    neoliberal dhe prandaj krijohet konfuzion nga emrtimi i
    prgjithshm i veprimtaris. Sidoqoft n kolokium nuk
    konstatohej nj ligjrim i vetdijshm sipas ktyre
    ideologjive, dhe aq m pak nj debat mbi kt baz. Kjo m
    jep shkas pr kshilln (suggestion) q t mos nxitohen
    me paragjyku veten si liberal, neoliberal etj., pa qen
    shum t qart se n ciln ideologji e ndjejn veten m
    shum dhe ciln ideologji duan ta rikthejn n Shqipri.
    Kshtu p.sh. ili duke argumentu nevojn e riideologjizimit
    thot: ne q ndajm idet liberale kemi.... Edhe
    Nurellari pohon se pjesmarrsit diskutuan n lidhje me
    ideologjin e liberalizmit dhe mnyrn e integrimit t
    ksaj rryme n realitetin shqiptar. Por konceptet e
    shtetit t vogl (ose edhe shteti minimal, shteti roje
    nate, ideja e de-rregullimit, kthimi tek Smith dhe Lok
    etj.,) jan koncepte dhe ide t neoliberalve (dhe
    libertarianve) e jo t ideologjis q sot quhet
    liberalizm (pr ka nga neoliberalt akuzohen se e kan
    korruptu emrin liberal). Pra, edhe njher, idet,
    konceptet, autort q thirren t kthehen jan neoliberale,
    ndrsa thirrsit e quajn veten liberal. E, kjo orienton.
    Paqartsia shtohet edhe m shum nga fakti se ka emrtohet
    me fjaln e djatht ne Europ (kontinent), konsiderohet e
    majt n SHBA, ka quhet si neoliberale ne Europ sht
    liberalja-demokratike n SHBA, ndrsa, prkundrazi, ka
    quhet konservatore n Europ do t ishte liberale, gati e
    majt n SHBA. Kshtu termat kan shum ngarkes kuptimore
    lokale, kulturore, kombtare etj. Dyshimin n qartsin e
    pjesmarrsve pr vetkuptimin e shtuan edhe m shum disa
    replikime n shtyp. Kshtu p.sh. Bumi, n koherenc me
    vetprcaktimin e vet si i djatht, argumenton dobin e
    faktorizimit t tradits (pozitive) shqiptare si faktor
    zhvillimi dhe daljeje nga prirjet rrnuese t vendit. Por,
    Nurellari, q po ashtu vetprcaktohet si i djatht, e
    kundrshton me argumentin se tradita shqiptare sht vetm
    negative (sic!). Mirpo, n botkuptimin, logjikn dhe
    premisat e t djathts neoliberale hyn si element i
    rndsishm faktorizimi dhe mbshtetja n traditn (p.sh.
    Bush, Regan, Theer etj., pr ruajtjen e familjes, besimit
    fetar, kundrshtimi i martesave brenda t njjtit seks
    etj.). Thirrjet pr tregun e lir, shtetin e vogl etj., pa
    traditn jan karakteristik dhe dalin nga doktrinat
    (ideologjia) libertariane. Kshtu, Nurellari, e quan veten
    t djatht dhe le t kuptohet se sht neoliberal, pastaj
    del drejtor i Insitutit Liberal, dhe n fund nga qndrimet
    publike del se sht libertarian!
    Prej ktej, nj tjetr suggestion q t mos nxitohen pr
    vetidentifikim ideologjik pa krijuar m mir edhe njohurit
    pr logjikat e ideologjive t ndryshme, e filozofive t
    ndryshme politike dhe pa krijuar individualitetin q me sa
    duket mbetet t krijohet n procesin e ecuris s tyre n
    ballafaqimet ligjrimore, pjes e t cilit sht edhe ky
    shkrim. Ose t bhen shqiptarocentrik duke mos krkuar n
    plan t par koherencn ideologjike, dhe kjo u heq deri
    diku legjitimimin pr tu quajt liberal, neoloberal
    etj., por kombinimin, pavarsisht se nga vijn, t
    elementeve dhe praktikave t ndryshme q besojn se ojn
    n zhvillimin e vendit. Kjo e minon qllimin e rikthimit t
    ideologjive, por nuk e minon fare rikthimin e shqetsimit
    pr vlerat q duhet t qndrojn n themel t shoqris
    shqiptare pr me qen nj shoqri e mir. E, mendimi im
    sht se ndrtimi i shoqris s mir, krijimi i nj jete
    t mir pr shqiptart duhet t jet qllimi praktik dhe jo
    koherenca dhe eleganca teorike e ideologjive.
    Logjika: ushtrimi i mangt n teorin politike
    ka bie n sy dukshm dhe vrazhd mbasi lexohen diskutimet
    (me prjashtime t rralla si Neritan Sejamini dhe Aldo
    Bumi sepse nuk jan treguar, me vetdije, doktrinar por
    propozues praktik) sht mungesa e ushtrimit (training)
    n at q n kulturat anglisht-folse quhet teori
    politike, ose n Kontinent (Europ) filozofi politike
    (dhe nga Aristoteli, filozofi praktike). E, ideologjit,
    sistemet vlerore, vlerat si jeta, liria, prona, e drejta,
    barazia, shoqria e mir etj., jan objekt i filozofis
    politike, dhe n radh t par i saj. Ndryshe nga shkenca
    politike empirike q punon me metoda empirike, metoda
    kryesore, mjeti kryesor i puns s filozofis politike
    sht logjika (formale). Por tek shumica e diskutimeve,
    sado t shkurta, konstatohen mungesa t theksuara t
    koherencs logjike, kontradikta n mendim, prfundime q
    nuk dalin nga premisat etj.
    Ktu do t merret vetm dy shembuj, por edhe njher e
    prsris se kjo ishte munges e gati t gjithve.
    1. Shembulli i par do t jet Adri Nurellari d.m.th.
    prpjekja e tij me argumentu se t drejtat sociale nuk jan
    t drejta t njeriut dhe universale. Sipas tij t drejta t
    njeriut jan e drejta e jets, liris dhe prons, ndrsa t
    drejta sociale, si p.sh. e drejta e pushimit t paguar pr
    t punsuarit nuk mund t prfshihet n t drejtat e
    njeriut. Mirpo, sipas Nurellarit, Bashkimi Sovjetik ia
    doli q t impononte kndvshtrimin e vet n Deklaratn e
    t Drejtave t Njeriut t Kombeve t Bashkuara dhe t
    prfshinte edhe t drejtat sociale e ekonomike. Por kto
    t fundit nuk mund t quhen t drejta t njeriut pasi nuk
    jan universale, absolute, t patjetrsueshme dhe bien
    ndesh me t drejtat e individit. Pse? E drejta e pushimit
    t paguar nuk sht universale pasi nuk vlen pr t
    vet-punsuarit mbasi nuk ka kush tua paguaj pushimet,
    pasi nj i punsuar mund t vendos t heq dor nga
    pushimet e t qndroj n pun gjat beharit q t mbledh
    m shum para. Po ashtu, e drejta pr nj minimum jetik
    nuk sht e drejt universale dhe e njeriut sepse ky
    minimum ndryshon nga vendi n vend. far sht varfri n
    Shtetet e Bashkuara t Ameriks, sht begati n Afrik.
    Kta shembuj jan dshmi e moszotrimit t minimumit t
    domosdoshm t njohurive pr kuptimin e t drejtave t
    njeriut dhe t logjiks formale, ose kuptimin tepr t
    thjeshtuar t tyre. a) Me kt logjik hidhet posht do e
    drejt e njeriut duke prfshi t drejtn e jets, liris
    dhe prons. Nga fakti se e drejta e pushimit t paguar nuk
    vlen pr ata q sjan t punsuar tek nj pundhns,
    Nurellari nxjerr prfundimin se nuk sht e drejt
    universale dhe, rrjedhimisht, nuk sht e drejt e njeriut.
    Kshtu mund t thuhet pr pronn: e drejta e prons nuk
    vlen pr ata q nuk kan pron dhe, rrjedhimisht, nuk sht
    e drejt universale dhe as e drejt e njeriut. b) Heqja
    vullnetare nga nj e drejt nuk e zhbn universalitetin e
    t drejts dhe as t qent e drejt e njeriut. Mirpo
    Nurellari nga fakti se i punsuari mund t vendos t heq
    dor nga pushimet e t qndroj n pun gjat beharit q t
    mbledh m shum para nxjerr prfundimin se kjo e drejt
    nuk sht universale dhe, rrjedhimisht e njeriut. Kshtu
    mund t hidhen posht t gjitha t drejtat e njeriut duke
    prfshi jetn, lirin dhe pronn. P.sh. njeriu mund t
    vendos t heq dor nga jeta dhe tia shkrep vetes
    kobure, si puntori q heq dor nga pushimet e paguara,
    dhe kjo bka q e drejta e jets t mos jet universale dhe
    as e njeriut! Po ashtu, pronari mund t vendos t heq
    dor nga do pronsi e vetja, dhe prej ktej dilka se e
    drejta e prons nuk sht universale! Ose, kundr
    minimumit jetik si e drejt e njeriut, Nurellari, sjell
    faktin se kuptohet ndryshe n vende t ndryshme, n koh t
    ndryshme, se sht caktuar n nivele t ndryshme n vende
    t ndryshme etj., ka dshmon se sht nj e drejt
    historike, relative dhe jo universale, absolute, e njeriut.
    Nurellari sht historian dhe prandaj sht deri diku i
    legjitimuar pse nuk njeh kurthet (traps) e mendimit n
    filozofin (teorin) politike (por nuk sht i legjitimuar
    pse flet me siguri n nj fush q sht e huaj pr t).
    Nga fakti se gjenden plot, qoft edhe nj pafundsi
    faktesh t njerzve a grupeve t cilat nuk i gzojn
    realisht disa t drejta, nuk del se ato t drejta nuk jan
    t drejta t njeriut dhe universale, por vetm se atyre
    njerzve u jan shkel ose nuk u jan realizu kto t
    drejta. Pikrisht se t drejtat e njeriut mendohet se
    ekzistojn pavarsisht nga realizimi dhe shkalla e
    realizmit, n vende ose koh t ndryshme, ka kuptim t
    flitet pr dhunim t t drejtave t njeriut. Ndrsa
    Nurellari i bie shkurt: aty ku sheh se nj e drejt nuk i
    realizohet dikujt, nxjerr prfundimin se ajo e drejt as
    nuk i takon dikujt.
    Problemin dhe gabimin tipik t historianve, kur flasin pr
    t drejtat natyrore, e kan trajtu shum autor, ndr t
    cilt, pikrisht pr rastin e historianve, e ka trajtu
    edhe Leo Strauss (1953) t cilin po e citoj pak si
    gjatsisht: Historiant argumentojn se smund t
    ekzitojn t drejta natyrore n qoft se nuk ka parime t
    pandryshueshme t drejtsis. Por historia tregon se t
    gjitha parimet e drejtsis jan t ndryshueshme.
    Domethnia i ktij sulmi n t drejtat e njeriut n emr t
    historis smund t kuptohet para se t kuptohet parndsia
    e plot e ktij argumenti. N radh t par, pajtimi i
    gjith njerzimit nuk sht n asnj mnyr nj kusht i
    domosdoshm i ekzistencs s t drejts natyrore. Disa prej
    msuesve m t mdhenj t t drejts natyrore kan
    argumentu se, pikrisht n qoft se e drejta natyrore sht
    racionale, zbulimi i saj presupozon kultivimin e arsyes,
    dhe prandaj e drejta natyrore nuk do t njihet
    universalisht: madje as nuk duhet prit ndonj njohje
    reale t t drejtave natyrore n radht e t egrve. Me
    fjal t tjera, duke provu se nuk ekziston ndonj parim i
    drejtsis q nuk ka qen mohuar diku ose n ndonj koh,
    nuk sht provu se do mohim i dhn ka qen i legjitimuar
    ose i arsyeshm. Pr m tepr, gjithnj ka qen e ditur se
    nocione t ndryshme t drejtsis prftohen n koh t
    ndryshme dhe n kombe t ndryshme. sht absurde t mtohet
    se zbulimi i nj numri edhe m t madh t nocioneve t
    tilla nga studiuesit modern e ka ndikuar n fardo mnyre
    shtjen themelore. Mbi t gjitha, njohja e nj
    shumllojshmrie t pafund t nocioneve t s drejts dhe
    t gabuars sht shum larg s qeni e papajtueshme me
    iden e t drejtave natyrore se sht kusht thelbsor pr
    lindjen e asaj ideje: realizimi i shumllojshmris s
    nocionit t s drejts sht nxitje pr krkimin e t
    drejts natyrore. Nse mohimi i t drejts natyrore n emr
    t historis do t ket ndonj rndsi fardo, duhet t
    ket baz tjetr nga evidencat historike.
    2. Shembullii dyt ka t bj me moralin dhe politikn.
    Srish, Aldo Bumi, dhe srish n koherenc me
    vetprcaktimin si i djatht, mendon se nj element i
    rndsishm q duhet prfshi n programin e nj qeverisje
    t djatht sht kthimi i moralit dhe integritetit n
    sfern publike shqiptare. Ndrsa, Edvin Kulluri, duke u
    referuar tek Maks Veberi , argumenton t kundrtn: Pr
    eberin moraliteti i pastr nuk ka vend n politik dhe se
    politika bhet me kok, jo me pjes t tjera t trupit e
    shpirtit. Ndoshta duhet sqaruar se ka kuptohet me
    morali i pastr si dhe dallimet ndrmjet moralit t jets
    s prditshme e moralit politik, dhe pr cilin e ka fjaln.
    Kjo paqartsi shtohet kur shton se e djathta liberale
    duhet t adresoj tek qytetart e interesuar tezat e tij t
    tregut t lir, konkurencs s barabart, ruajtjen dhe
    nxitjen e pronsis private, sundimin e ligjit,
    meritokracin si kriter moral (sic!) t shprndarjes s
    drejt.... N qoft se moraliteti nuk ka vend n politik,
    nga del ky kriter moral pr t cilin flet?
    Dykuptimsia e qndrimit ndaj moralitetit t politiks le
    shteg pr dyshime si n qllimet praktike ashtu edhe t
    kthjellsis teorike. Pr praktikn nuk ka rndsi ka dhe
    si argumneton Veberi. Rndsi ka se ka mendojn liberalt
    e rinj, po t mendonin kshtu t gjith, ose far politike
    prpiqen t promovojn n Shqipri nismtart e rikithimit
    t ideologjis n ligjrimin politik. N qoft se Kulluri i
    sht bashkuar thirrjes s Mero Bazes drejtuar Partis
    Demokratike pr m shum politik dhe m pak moral
    ather ideja q i japin ksaj partie politike nj pjes e
    liberalve t rinj nuk ndryshon asgj nga realiteti q kemi
    imoral. Pra, sa i takon praktiks, propozimi
    Baze-Kulluri, nuk ofron asgj t re. Por m keq: legjitimon
    gjendjen ekzituese. Edhe m keq: krkon nj politik si kjo
    n t ardhmen.
    N lidhje me teorin, prap, ska rndsi ka mendon Maks
    Veberi, q sht vetm nj nga mendimtart, jo aq
    simpatizues i teoris (filozofis politike), dhe q nga
    filozofia-teoria politike po ashtu shihet si i
    parndsishm (me prjashtim t prkufizimit t shtetit dhe
    nj prej klasifikimeve t shumta t formave t
    legjitimitetit). Sidoqoft rndsi ka se si mund t
    argumentohet sa m drejt lidhur me marrdhniet ndrmjet
    moralit e politiks. Kur sht fjala pr filozofin
    politike perndimore ekziston nj pajtim i prgjithshm pr
    raportin moral/politik, q prmbledhtas e shpreh Robert
    Nozik, filozofi i libertarianve: Filozofia e moralit
    vendos sfondin, dhe kufijt e filozofis politike.
    Pa detyrimin moral vet ligjrimi pr t drejtat, duke
    prfshi edhe t drejtat natyrore, nuk ka kuptim. T drejtat
    natyrore kuptohen si t drejta natyrore sepse ekziston
    detyrimi moral pr respektimin e tyre. Po t ishin t
    drejta n kuptimin e ligjsive natyrore nuk do t lindte
    asnj detyrim pr respektimin e tyre, sepse njerzit nuk
    kan detyrim t respektojn ligjet e natyrs. Madje n
    prgjithsi historia e njerzimit sht histori e
    prpjekjeve pr mposhtjen e tyre dhe sundimin mbi natyrn.
    Kshtu p.sh. ligji i gravitacionit sht ligj natyror, por
    njerzimi ka br mos ta mposht at, t zbuloj mjete q
    fluturojn... Aq m pak e repektojn ligjin natyror t
    vdekshmris s t gjith njerzve. Pra n qoft se jan t
    drejta natyrore n kuptimin e fjalprfjalshm ather pse
    duhet ti respektoj t drejtat natyrore? N fund t fundit
    do t ishin dika q realizohen me domosdoshmrin
    natyrore.
    Po t ndiqet vija hobesiane e argumentimit sht m afr
    kuptimit t fjalprfjalshm t t dretjs natyrore,
    jomorale. Por si e till mund t provohet vetm e drejta e
    jets. Prandaj tek Hobsi nuk prfshihen n t drejtat
    natyrore as e drejta e prons, as e drejta e liris. Pr
    Hobsin skllavria, edhe m e egra, dhe zhveshja e tjetrit
    nga do pron sht krejt e legjitimuar pr t siguruar
    jetn. Po t ndiqet vija lokeane, ather t drejtat
    natyrore kan kuptim moral dhe jo natyror n kuptimin e
    fjalprfjalshm. Dhe sht baza e liberalizmit, bashk me
    Kantin, sepse Hobsi nuk sht patjetr i till. Prandaj
    krkesa pr politik t pamoralshme n nj kolokium liberal
    duket pa kuptim. Sepse nuk del nga themeluesit e
    liberalizmit politik. Pr m tepr liberalizmi (dhe
    neoliberalizmi) sht doktrin, ideologji q mton se e
    nxjerr kuptimin e ekzistencs s vet nga nj sistem
    vlerash, q mendon se jan universale, dhe m t mirat. Dhe
    mendon se gjith bota duhet ndrtuar sipas tyre.
    Libertariant, po, u pa n rastin e Nozik se si e mendojn
    filozofin e moralit si sfondi dhe kufiri i do filozofie
    politike. Pr t djathtt nuk ka dyshim kmbngulja e tyre
    n sistemin e vlerave morale madje deri tek vlerat
    tradicionale si feja, familja etj. Prandaj krkesa e
    Kullurit, nga njra an, pr nj politik t djatht e
    liberale n Shqipri, dhe nga ana tjetr, pa moral nuk
    pajtohet me asnj filozofi politike moderne. As pasmoderne.
    As paramoderne.
    Krkesa pr nj politik amorale (edhe pse jo domosdo
    imorale) duket pa kuptim n nj kolokium liberal q ka si
    qllim kthimin e ideologjive n ligjrimin politik. Pr
    ideologjit kryesore moderne shkputja e politikes nga
    moralja nuk sht pranuar nga asnj prej tyre dhe
    asnjher. Nuk mund t pranohet sepse do t ishte heqje e
    truallit mbi t cilin ngrihen ideologjit. Sepse
    ideologjit jan ndrtuar pikrisht mbi vlerat, se
    ekzistojn n saj t mtimit t tyre pr ndrtimin e
    shoqris q realizon nj sistem vlerash si t drejtat
    natyrore, liria, prona, jeta etj., etj. Dallohen n listn
    e vlerave dhe sidomos pr hierarkin e vlerave, por
    gjithnj ligjrimi ideologjik sht ligjrim pr vlerat.
    Prandaj krkesa pr rikthim t ideologjive (realpolitika
    nuk sht ideologji) dhe krkesa pr m pak ose hi moral
    politik, jan kontradiktore. Natyrisht, nuk sht Kulluri
    q krkon rikthimin e ideologjive n ligjrimin politik
    shqiptar.
    Shum studiuesve t rinj ideja se morali dhe politika jan
    t ndara u krijohet edhe nga teorit e zgjedhjes racionale.
    Teoria thot se nuk ka nj lidhje domosdoshmrie ndrmjet
    motivit moral dhe rrjedhojave: se edhe nga motive jo t
    mira morale nj politikan mund t sjell rrjedhoja t mira
    pr bashksin. Nganjher kjo merret sikur teoria thot se
    vetm motivet e kqia prodhojn rezultate t mira. Ktu
    sht e teprt t zgjatem n gabimin e madh kur rational
    choice kuptohet kshtu. Ndarja e moralit ka njfar
    kuptimi nga shkenca politike (ndonse sht e pamundur),
    por jo nga politika (q sht edhe m e pamundur).
    Kto jan vetm disa nga problemet e shumta logjike e
    keqkuptimet e teorive politike, dhe ndoshta jo m t
    rndat, por m t thjeshtat, q konstatohen n fjalimet e
    mbajtura n Colloquium Liberal. T gjitha kto nuk e
    zhvleftsojn Colloquium Liberal. Vetm tregojn se u
    duhet edhe shum pun. Mbasi jan vetm fillstar.


    Prmbatja: kurs fillestarsh n ekonomi dhe politik
    Ve logjiks formale n kolokium konstatohet edhe nj
    prmbajtje pa asnj interes: teorik as praktik. Teorik, jo
    pse referuesit, s paku disa prej tyre, nuk i njohin
    teorit, por se n pak minuta as q mund t thuhet ndonj
    gj e rndsishme teorikisht. Pa interes teorik edhe se
    gjithka q ishte thn, nuk ka libr hyrjeje n kurset
    fillestare t shkencave politike q nuk i prmban, aq e m
    t shtjelluara. Diskutimet po ashtu ngjajn me zrat
    prkats q gjenden n do fjalor t fushs. Prap: kjo nuk
    e zhvlerson trsisht kolokiumin sepse sht kolokiumi i
    par, ndoshta i takimit t shpatave pr tu ballafaquar
    m von me probleme m t posaqme e profesionale teorike,
    dhe me praktikn. Sidoqoft, kjo lehtsi dhe parndsi
    teorike sht ndr komentet m t shpeshta q kam dgjuar
    kto dit pr kolokiumin. Si paper studentsh t mir t
    nj kursi ekonomie ose n shkencat politike.
    E lidhur me kt teorizim bosh ka qen kritika se nuk
    ofron asnj zgjidhje pr problemet praktike t vendit.
    Ather kujt i duhen disa paper studentsh q gjenden n
    do faqe interneti, fjalor dhe tekstesh hyrse? N kt
    frym ishte kritika n Shekulli (31.01.2005) nga Adriana
    Anxhaku. Ndoshta Anxhaku u bnte nj padrejtsi kur u
    krkonte prgjigje pr politikat sociale ndaj t cilave
    neoliberalt jan kundrshtar. Por nga ta dinte Anxhaku q
    jan neolibral kur ata thon pr vete se jan liberal dhe
    kolokiumi ishte emrtuar Colloquium Liberal? E liberalt
    jan pr politika sociale, rishprndarje etj. Prandaj ishte
    e drejt tu krkohen.
    Mirpo, n prgjigjen dhn nga Nurellari thuhet se as q
    ka qen qllim t jepet ndonj zgjidhje. Pastaj thot se ka
    qen qllim pikrisht t jepen ide pr tu zbatu:
    artikulli ishte mbi t gjitha i keqadresuar, pasi ne
    organizatort e kolokiumit nuk jemi qeveria, q t na
    krkohet llogari pr problemet e pronsis, varfris dhe
    korrupsionit (Shekulli 2.2.2005). Natyrisht, Anxhaku nuk
    krkonte llogari pr gjendjen q sht, por si mendojn ata
    si liberal se mund t zgjidhen problemet q ka vendi, cilat
    jan idet e tyre pr t ardhmen. Nureallari indinjohet pse
    ia krkojn kto ide, pastaj thot se jan mbledh
    pikrisht pr t dhn ide. Kshtu, gati t gjitha fjalimet
    mendonin se jepnin prgjigje pr problemet e Shqipris
    dhe gati t gjitha prfundonin me rekomandime se ka duhet
    br. Edhe Nurellari prgjigjet se: t gjith ne kemi si
    qllim kryesor aplikimin e ideve liebrale n Shqipri, se
    pr kt kishin ftuar Partin Demorkatike dhe se synimi i
    kolokiumit nuk ishte q t ngelej gjithka aty, por q
    idet t prhapeshin, kuptoheshin e t viheshin n jet nga
    aktor serioz dhe me potenc, si sht Partia
    Demokratike (po aty). Po cilat ishin idet pra?!
    Nga fjalimet nuk del asnj ide konkrete por vetm, si e
    thash, fjalime q gjenden n do abetare t shkencave
    politike, n do tekst hyrjeje pr fillestar, n do
    fjalor, n do faqe interenti, n do detyr kursi q u
    japin dhe bjn studentt tan (mesatar).
    Ta marrim nj shembull. Pronn private. Nuk ka njeri q nuk
    di t tho se prona private hyn n t drejtat natyrore t
    njeriut, Loku... etj. Ja p.sh. se si flet (prap Nurellari -
    t m fal pr referimin e shpesht, mbasi edhe shumica e
    fjalimeve jan kshtu) pr t drejtat natyrore dhe t
    prons: q shum hert sht folur se ka t drejta n kt
    tok q tejkalojn kufizimet apo ligjet e vendosura nga
    njerzit ose institucionet e ndrtuara prej tyre. Tek vepra
    e Sofokliut, Antigona varros t vllan pa zbatuar
    urdhrin e mbretit. Ciceroni thot.... Pastaj kalon nga
    Akuini, Hobsi, tek Loku etj., dhe vjen tek: konceptin e t
    drejtave natyrore e prqafuan baballart themelues t
    Shteteve t Bashkuara t Ameriks, t cilt i quajtn kto
    t drejta universale, absolute dhe t patjetrsueshme. E
    para, ska tekst amerikan q nuk i ka kto fjali dhe, e
    dyta, me far ideje liberale doli nga msimet si kto
    Partia Demokratike pr ta zgjidh problemin e prons n
    Shqipri? Ose, me fjalt e Nurellarit, nga kto lloj
    fjalimesh si mundet q idet t prhapeshin, kuptoheshin e
    t viheshin n jet nga aktor serioz dhe me potenc, si
    sht Partia Demokratike pr pronsin private n Shqipri
    si baza e ekonomis s tregut, shtetit t vogl etj. E
    vrteta sht se ide si kto, dhe m mir, Partia
    Demokratike ka q nga themelimi q i prsrit. Prandaj
    pajtohem me komentet e prgjithshme se nuk kishte asgj t
    re dhe me interes. Prandaj mora prsipr t jap mendimin
    tim me shpresn se ndihmohen n t ardhmen, mbasi sht i
    nevojshm rikthimi i ideologjive.
    Problemi i pronsis private sht m i vshtir,
    teorikisht n prgjithsi, dhe praktikisht n Shqipri. Le
    t shohim disa prej tyre, dhe si kan shkuar n Shqipri,
    dhe kurthet (traps) e mendimit q e kan shoqruar.
    Shumica, pothuajse t gjith pjesmarrsit n kolokium nisen
    nga pranimi i padiskutueshm se prona private sht e
    drejt natyrore. Mirpo, i vetmi argument deri sot, pr
    natyrshmrin e prons private sht i dhn nga Loku dhe
    m von i prsritur n shekuj si nj ligjrim mitizues i
    tipit se prona private sht e shenjt etj., por pa dhn
    ndonj argument t ri.
    Lista e t drejtave natyrore t njeriut sht e lvizshme.
    Hobsi argumenton vetm nj t drejt natyrore: e drejta e
    jets (d.m.th. e drejta e personit mbi veten, mbi jetn,
    trupin e vet). Vetm kaq. Loku i shton ksaj liste dhe e
    zgjeron duke prfshi n t drejtn natyrore edhe pronn dhe
    lirin. Tani, nodshta mund t kuptohet pse vetja sht
    pron e vetes (ndonse jo pr besimtart q besojn se edhe
    vetja jon i takon Zotit). Por n kuptim prona private
    sht e drejt natyrore? Nga asnjra prej teorive mbi
    prejardhjen e njeriut nuk del se prona private sht e
    drejt natyrore: n qoft se njeriun dhe gjithka tjetr e
    ka krijuar zoti, nuk i ka krijuar individt si pronar sepse
    n librat e shenjt thuhet gjithka e krijova pr ju,
    bashkrisht, pa pron private; n qoft se njeriu ka ardh
    nga majmuni, prap prona private nuk del si natyrore mbasi
    majmunt nuk kishin pron. T drejtn e prons Loku (dhe m
    von, m 1974 e prsrit Nozick), e nxjerr nga e drejta
    (hobesiane) mbi veten: n qoft se un marr nga prona e
    prbashkt (ta zm moll t egra n mal), dhe i shtoj
    punn time (ta zm i mbledh, laj, fshij dhe i drgoj n
    qytet pr ti shit), u kam shtu dika nga vetja ime;
    prandaj nse dikush m merr pronn time, m ka marr dika
    nga vetja ime. Por me t drejt dikush merr dika nga
    prona e prbashkt (mollt e egra n mal) dhe e bn private
    (u shton pun dhe i drgon n treg)?. Loku formulon dy
    klauzola se kur prvetsimi nga prona e prbashkt (q e ka
    dhn zoti) nuk prbn padrejtsi, por kthehet n veprim t
    drejt: 1. Kur mbetet mjaft pr t gjith; 2. Kur nga
    privatizimi rritet mirqenia edhe e t tjerve (edhe zoti
    ka thn se iua dhash q ta punoni, dhe prona private
    punohet m shum, duke krijuar m shum pr t gjith). Po
    t lm kushtin e par, mbasi tani pak gjra t prbashkta
    mund t prvetsohen duke ln mjaft pr t gjith, ose
    se kur ka mjaft pr t gjith as q shtrohet problemi i
    pronsis, mbetet kushti i dyt: u bhet mir edhe t
    tjerve (ose situata e Pareto optimiale).
    N qoft se pronsimi privat sht i drejt vetm kur, ose
    sepse u bhet mir edhe t tjerve, ky sht nj argument
    utilitarist: rritja e sasis s prgjithshme t lumturis
    ose dobis n shoqri, ose s paku askush nuk bhet m keq.
    Tani: duke u nis nga nj e drejt natyrore, q nuk varet
    nga dobia shoqrore, arritm n nj t drejt utilitare: se
    prona private krijon m shum lumturi pr t gjith, tek
    dobia shoqrore (prandaj sht e shenjt etj). Mirpo, n
    qoft se drejtsia e prons private truallzohet me dobin
    shoqrore, ather mund t hiqet sa her provohet se heqja
    sht me dobi shoqrore. Si shihet argumenti i pronsis
    private, natyrshmris, shenjtris etj., t saj sht
    shum i brisht. Ky sht nja nga ato kurthet (trapet) e
    mendimit: nga nj piknisje arrin shpesh n t kundrtn.
    N ballafaqim me socializmin (edhe gjat lufts s ftoht)
    prona private sht mbrojt pikrisht me argumentin e
    efiiencs (dobis shoqrore) s saj m t madhe n
    krahasim me pronn shtetrore, me krijimin prej saj t
    bollkut m t madh, t mirqenies sociale etj., dhe rnja
    e socializmit sht festuar si triumf i efiiencs s
    prons private mbi pronn socialiste. Pra me argumentin
    utilitarist.
    Nj vij tjetr argumenti vazhdon mbi kushtin e par,
    pronsin mbi veten, dhe kush m merr pronn m ka marr
    dika nga vetja ime, si t m marr nj krah, a nj sy,
    veshkn apo dika tjetr q sht e drejta ime natyrore.
    Mirpo edhe vijimi i argumentit nga ky kusht ka dobsin e
    vet t rndsishme: pronsimin fillestar t drejt (sipas
    dy kushteve q u prmenden). Logjikisht, mbi nj veprim t
    padrejt nuk mund t lind kurr nj veprim i drejt
    pavarsisht nga koha q kalon. Ather, q titullimi i
    sotm mbi nj pron t jet i drejt, duhet q t jet
    transferu n mnyr t drejt, nga nj pronsim fillestar i
    drejt. Meqense askush smund ta provoj pronsimin e par
    t drejt (n kuptimin lokean-nozikian se lihet mjaft pr
    t tjert dhe u bhet mir edhe t tjerve) ather asnj
    pron private nuk sht e drejt n kuptimin e pronsis
    fillestare! Trashigimia, transferimi, dhurimi etj., jan t
    drejta kur zbatohen mbi nj pronsi t drejt. Pr m tepr
    argumenti se shtimi i puns, mundit etj., personal krijon
    t drejtn natyrore duket se nuk mund t funksionoj
    jasht kushteve lokeane. Kshtu p.sh. nj vjedhs banke
    smund t mtoj se ka t drejtn natyrore ose sht i
    titulluar mbi mallin e vjedhur sepse i ka shtuar punn dhe
    mundin e vet pr ta vjedh. Po ashtu, trashigimi,
    trasnferimi etj., i nj prone t vjedhur (t grabitur
    prmes vrasjes etj.), nuk e bn titullimin e ri mbi t, t
    drejt. S paku deri tani, nse blej (ndershmrisht) nj
    makin t vjedhur, po t gjendet makina m konfiskohet edhe
    pse sht trensferu drejt, me an t blerjes, ndrsa
    vjedhsi shpallet n krkim. Si shihet edhe kjo vij
    argumentimi sht e brisht pr truallzimin e shenjtris
    dhe natyrshmris s prons private. Kur krkohet parimi
    i pronsimit fillestar t drejt (Lok-Nozik) si kusht i
    drejtsis s prons private, vshtirsit e truallzimit t
    saj bhen t jashtzakonshme, por s paku praktike: t
    provosh praktikisht vijimsin e pronsis s drejt.
    N fakt, aspak praktike, sepse praktikisht askush smund t
    provoj vijimsin e pronsis private nga fillimi i
    fillimeve e deri sot. Ktu ka mbet problemi shqiptar. Dhe
    ktu ka ngel edhe kolokiumi liberal: mbas gjith njohurive
    teorike q po i pranojm t mirqena, a kan ndonj
    zgjidhje liberale pr problemet e prons private n
    Shqipri? Tani: prona private sht e drejt natyrore,
    Amerika e ka bazn e vet, baballart themelues t
    SHBA-ve... etj., dihen nga t gjith, por kujt i takon
    prona private n Shqipri?
    A duhen ligjruar e njohur si e drejt natyrore t gjitha
    pronat q jan prvetsu mbas vitit 1990 nga banor q kan
    ardh nga gjith zonat e Shqipris rreth Tirans, n
    Tiran ose qytete t tjera? N qoft se jo, cilat prona
    duhen njohur si t drejta natyrore? Mos ndoshta ato q u
    pushtuan nga partizant mbas Lufts s Dyt Botrore,
    shtpit q iu morn tradhtarve e borgjezve q u
    zbritn n podrume dhe vet partizant hyn n katet e
    tjera? N qoft se jo, mos duhet pranu prona e periudhs
    deri n Luftn e Dyt Botrore? Por ata i kishin fituar
    pronat t dhna nga Sulltani q ishte pushtues dhe prona e
    krijuar nga pushtimi nuk sht e drejt. Mos duhen njohur
    ato t para pushtimit osman? Por ather ishim nn
    Perandorin Bizantine, pronar i gjith tokave ishte
    perandori, ndrsa Muzakjat, Topiajt etj., ishin vetm
    npuns t Perandorit t Bizantit. Pra pronat ua kishte
    dhn pushtuesi. Apo ndoshta duhen njohur pronat e
    periudhs nn Perandorin Romake, sepse n at s paku
    njihej prona private? Po edhe Perandoria Romake erdhi si
    pushtuese. A ka ndonj shqiptar q mund ta ndjek
    pronsimin e par fillestar dhe pastaj kalimet e rregullta
    q nga paraardhsi i vet ilir e deri sot? N qoft se jo,
    ather ku do t vihet kufiri i kthimit prapa? Cili akt
    padrejtsie (n kt zinxhir t gjat) prodhon nj akt t
    mvonshm t drejt?
    Ky sht problem i konvencionit shoqror. N kt debat
    kan ngel partit politike shqiptare q pesmbdhjet
    vjet. Dhe ktu fjalt pr t drejtn natyrore,
    shenjtrin e prons private, baballart e SHBA-ve
    etj., nuk ndihmojn asgj. T gjith politikant shqiptar e
    din se duhet prona private, tregu etj., dhe aq m shum
    fjalit e hyrjeve n shkencat politike, por si t kthehen
    tek prona private... e shenjt?! N Shqipri?
    E, po n nj hyrje n shkencat politike, duke treguar
    dallimet ndrmjet SHBA dhe Kontintentit (Europian) thuhet:
    amerikant u zhytn n liebralizmin si zhytet rosa n
    uj. Por, si ndodh shpesh, nj ideologji e projektuar
    n nj vend oroditet kur zbatohet n rethana t tjera. Me
    e zbatu liberalizmin n Amerik ishte e leht; mbasi u
    przun anglezt dhe simpatizantt e tyre Tori, ai ra n
    nj vend pa rezistenc. Por n Franc, nj klas e gjr
    arsitokratike dhe kisha katolike romane e mbshtetur nga
    sheti kishin shum se ka t humbin. Revolucionart u
    prpoqn ta zgjidhin problemin me gijotin; ata hodhn
    tutje gjith institucionet. Shqipria nuk ka hapsinat
    amerikane ku secili mund t merrte aq pron sa donte, duke
    ln mjaft pr t tjert etj. Shqipria po ashtu ka nj
    tradit, histori, trashigimi, rezistenc. Dhe importimi i
    nj ideolgjie t projektuar n vend tjetr mund t oj
    leht n oroditjen e saj. Ather, si mund t zgjidhet e
    drejta natyrore e prons n Shqipri ku ska asnj nga
    kushtet amerikane?
    Pr m tepr, problemit i sht shtu edhe nj dimension
    tjetr: tjetrsimi nacional i pronsis. Shum ish-pronar
    shqiptar kan argumentu se me ligjin pr rikthimin e
    pronave, tokat e tyre u jan dhn minioritarve grek q
    kan qen vetm t punsuar n kto prona. Prona e
    shenjt, natyrore sht tjetrsu edhe kombtarisht.
    Pra, si shihet, diskutimet pr shenjtrin e prons
    private, pronsia fillestare, trasnferimi i drejt i prons
    etj., nuk kan fillu tani n Shqipri, por kan shku mjaft
    larg. Pikrisht mbi parime t ligjrimit liberal. Pr m
    tepr, pikrisht n logjikn liberale-libertarian t
    titullimit t drejt mbi pronn private, pronn private si
    e drejt natyrore dhe e shenjt. Prandaj, n qoft se
    pjesmarrsit n kolokiumin liberal mendojn se i kan shtru
    pr her t par, dhe krejt ndryshe problemet e prons
    private n Shqipri, thjesht gabojn. Ather del se nuk e
    kan ndjek dhe nuk e njohin ligjrimin politik n
    Shqipri. Nuk jan t informuar. Duken si ata studentt q
    jan largu q t rinj nga Shqipria pr studime jasht,
    kan msu teori elegante dhe t entuziazmuar vijn tua
    thon bashkatdhetarve q nuk i din. Por del se
    bashkatdhetart t gjitha kto i din. Dhe ndoshta prandaj
    nuk po munden ti zgjidhin problemet.
    Prej ktu, vijm tek nj kshill tjetr pr kolegt e mi
    t rinj: ta ndjekin ligjrimin shqiptar dhe ta kuptojn
    edhe kur nuk formulohet si teori, si n hyrje n shkencat
    politike, sepse qllimi i politikanve nuk sht formulimi
    i teorive. Dhe t heqin dor nga do mendim se meq kan
    studiu jasht duhet tu japin leksione teorike
    bashkvendasve. Sepse pothuaj ska mbet bashkvendas pa
    studiu jasht. Jo se nuk ka vend pr leksione, publike.
    Por...


    Metoda aksiomatike
    Metoda si jan nxjerr prfundimet nga pjesmarrsit n
    diskutime sht kryesisht aksiomatike. Nga nj supozim
    teorik, q merret si aksiomat n matematik ose gjeomteri,
    nxirren n mnyr deduktive propozimet pr praktikn
    politike, sociale, ekonomike e kulturore t Shqipris.
    Argumenti ndjek pak a shum vijn: modeli i tregut t lir
    sht zgjidhja e problemeve oferta i prgjigjet krkess
    - tregu karakterizohet nga konkurenca konkurenca nxit
    rritjen e prodhimit dhe shrbimeve t gjith bhen m
    mir... Kjo metod sht e prhapur pr qasjet normative
    ndaj politiks dhe ka qen tipike pr stalinizmin. Kush e
    njeh stalinizmin e di mnyrn e arsyetimit nga Stalini:
    meqense gjithka karakterizohet nga lufta e t kundrtave,
    ather shoqria karakterizohet nga lufta e klasave;
    meqense lufta e t kundrtave zhvillohet kudo, ather
    edhe lufta e klasave duhet t zhvillohet n t gjitha
    fushat... Mirpo metoda aksiomatike q mund t vlej deri
    diku n shkencat e natyrs sht mjaft e brisht n
    shkencat sociale objekti i t cilave ndryshon shum nga i
    shkencave natyrore. Nj gjemoteri sociale, aksiomatik,
    sht provu si e kundr e tregut. Dhe n praktik bhet
    shum e rrezikshme. Po t ndiqet kjo metod ather do t
    duhej t kishim nj politik shum t mir n Shqipri: po
    t vendoset pluralizmi n Shqipri ather krijohen shum
    parti lind konkurenca e partive pr vota q t marrin
    votat duhet t ofrojn programe sa m t mira votuesit
    blejn programet m t mira t gjith bhen m mir...
    Teorikisht duket shum logjike dhe e mir, pikrisht model
    i tregut. Por, ka pesmbdhjet vjet q n Shqipri sht
    vendos pluralizmi: ather pse gjrat nuk kan shkuar mir
    xhanm? Shoqria sht shum m komplekse se sa supozon
    metoda aksiomatike e nxjerrjes s praktiks nga nj grusht
    hipotezash teorike, duke prfshi edhe dorn e fsheht
    edhe minimaks-in.


    Krijimi i qytetarit ose i popullit
    ka m ndan m s shumti nga kolegt e mi pjesmarrs n
    kolokiumin liberal sht mendimi im se m urgjente sht
    krijimi i popullit n Shqipri, ndrsa ata mendojn se m
    urgjentja sht krijimi i qytetarit. Un nuk i shoh kto si
    t kundrta, prjashtuese, po prkundrazi, si plotsuese.
    Dallimi sht vetm se un besoj se, as ekonomia e tregut,
    t drejtat e njeriut, as demokracia, as zhvillimi, as jeta
    e mir, as qytetari nuk kan gjasa t ndrtohen e t
    funksionojn n Shqipri pa qen krijuar m par populli
    shqiptar. Populli n njjs. N at kuptim q shum autor
    bashkkohor e intepretojn si nj koncept t tmerrshm...
    dhe arkaik. Kur them populli e kam fjaln pr krijimin e
    ndjesis s t qenit nj trup politik (corp politique), e
    bashksis, e ndjesis s fatit t prbashkt etj., etj.
    Ndrsa kolegt e mi t rinj gati nuk e besojn se
    shqiptart nuk vetperceptohen si nj trup politik, dhe
    besojn se problemi sht t ndrtohet qytetari
    (demokratik-liberal).
    Metafora e trupit politik, ligjrimi dhe proceset e
    krijimit t trupit politik nuk prmenden sot m n vendet e
    zhvilluara perndimore. Prandaj nuk gjenden as n hyrjet
    n shkencat politike. Ndoshta, prandaj, as n mendimin e
    liberalve t rinj. Natyrisht n Perndim nuk ka pse t
    prmendet mbasi sht i mirqen. Mbasi ata nuk vuajn se
    nuk kan popull, por se ndoshta kan shum popull. Krijimin
    e nj corp politique e kaluan n shekujt 15-17. Metafora
    e trupit politik dhe proceset q shnonte n Perndim (dhe
    n shum vende t tjera) jan realizu shekuj m par. sht
    nj gjendje e siguruar dhe shum e fort. Prandaj nuk
    flitet pr t. Si ankohet njeriu i shndosh pr gjithka,
    por jo pse nuk sht shndosh. Ose t kish shndet. Ose t
    jet i lumtur se sht shndosh. Pr shndetin dhe
    rndsin e tij, dhe kotsin e shqetsimeve t tjera
    njeriu zakonisht kujtohet vetm kur sht smur. Kshtu,
    perndimort e kan trupin politik (shndetin) dhe ska pse
    t shprehen t gzuar do dit pr kt, as pse t mos
    ankohen pr gjra t tjera si cilsia e jets, demokracia,
    qytetari, qytete m t bukura, homoseksualizmi... Si nj e
    keqe e veant e metafors s trupit politik konsiderohet
    ideja e armikut t jashtm q e shoqron, q on n
    homogjenizimin e nj grupi prball rrezikut t jashtm
    etj. Pr m tepr argumentohet se demokracia liberale e
    bazuar n iden e individit e minon dhe zhbn metaforn,
    iden, ndjenjn e trupit politik.
    Por... Por kjo thjesht nuk sht e vrtet. Ndjenja e
    trupit politik sht shum e fort tek t gjitha vendet me
    tradit demokratike. Kur Berluskoni krahasoi nj
    eurodeputet gjerman (individ) m nj personazh nazist, nga
    gjermant nuk u konsiderua se u fye nj individ, por se u
    fyen gjermant. Shrder anulloi pushimet e planifikuara n
    Itali dhe kryeministri italian u detyrua tu krkoj falje
    gjermanve. Ndrsa shqiptart knaqen deri n ekstaz kur
    nj i huaj fyen politikant, dhe madje popullin shqiptar n
    trsi. Bush i fitoi zgjedhjet me prfytyrimin pr armikun
    e jashtm terrorizmin botror. N perndim, edhe n qoft
    se nuk ekziston, e sajojn figurn e armikut t jashtm.
    Shqiptart n Kosov lavdrohen gati do dit nga
    perndimort se zhvilluan zgjedhje t rregullta, krijuan
    qeverin pa nevojn e ndrmjetsimit ndrkombtar, po
    punojn mir, qeveria pasardhse lavdron t mparshmen se
    ka punuar mir etj., etj., sepse megjith dallimet e
    grindjet arrijn t bashkohen prball armikut t jashtm,
    rrezikut serb. Pra q nga SHBA deri n Kosov konstatohet
    se ideja e trupit politik dhe figura e armikut t jashtm
    sht krejt e pranishme. Dhe t gjitha kto vende jan m
    mir se Shqipria. Ndrsa n Shqipri askush sguxon t
    flas pr armikun e jashtm. Madje as me termat q e kan
    zevendsu si eufemizma si konkurentt, kundrshtart
    etj. Tani edhe t huajt, duke shkel normat e zakonshme t
    sjelljes, mbasi flisnin t uditur me njri-tjetrin kan
    filluar ta thon hapur n raporte zyrtare si ICG (2001),
    ose deklarime publike si Doris Pak (2005) se politikanve
    t Shqipris u mungon do ndjenj patriotizmi, se as edhe
    nj politikan i vetm nuk mendon pr vendin e vet etj.,
    etj.
    Un e shpjegoj kt me mungesn e popullit. Derisa nuk ka
    popull (n njjs), smund t ket bij e bija t popullit,
    q mendojn pr popullin, atdheun, mmdheun etj., etj.
    Vetm nj bashksi q e ka ndjenjn e fort t bashksis,
    nxjerr politikan q kan ndjenja pr bashksin.
    Kolegt e mi pjesmarrs n kolokiumin liberal e marrin
    gjendjen n Shqipri si normale, sikur edhe ktu sht
    krijuar populli, trupi politik dhe tani shtja sht si ta
    veshim m mir: me liberalizm, a konservatorizm, a
    libertarianizm, ta veshim majtas a djathtas etj. Pa
    supozuar se nuk kan trup pr t veshur. Vetm nj manikin.
    Ata direkt marrin ligjrimin karakteristik pr Amerikn dhe
    Europn perndimore q e kan trupin politik dhe e bartin
    n Shqipri, pa e uar ndrmend se mungon m thelbsorja:
    ideja e trupit politik, bashk me gjith shoqruesit e tij,
    duke prfshi edhe figurn e armikut t jashtm prball t
    cilit duhet qen homogjen.
    Ideja e homogjenitetit dhe trupit politik mund tu duken
    arkaike dhe e uditshme kolegve t mi. Ndrsa
    individualizmi, egozimi, interesimi pr vete, grupet e
    vogla t interesit dhe konflikti e konsensusi i tyre t
    mods, liberale. Kshtu p.sh. Blendi Kajsiu ndoshta do t
    m kundrshtonte menjher. N diskutimin e tij, Kajsiu, ka
    br nj analiz t mir t rrjedhojave t mundshme
    negative t prdorimit t kategorive homogjenizuese n
    ligjrimin e sotm t prditshm politik shqiptar. Ve nuk
    duket se qndron edhe pohimi se ndryshe nga sistemet e
    tjera ku krkohet uniformitet dhe unanimitet, ku synohet
    konsensusi dhe jo kompromisi, ku diferencat sheshohen dhe
    nuk institucionalizohen demokracia liberale bn
    institucionalizimin e diferencave dhe ndryshimeve midis
    individve, kategorive shoqrore, ideve apo ideologjive.
    Pothuaj se t gjith diskutuesit pajtohen se ekonomia e
    tregut dhe demokracia liberale bazohen dhe nxisin
    individualizimin, ndryshimin, larmin. Q nga konservatort
    e t gjitha shkallzimeve, duke kaluar nga marksistt e
    deri tek postmodernt kan argumentu logjikn, prirjen dhe
    praktikn uniformizuese t liberalizmit dhe ekonomis s
    tregut. Prmbledhur, n nj fjal, nga postmodernja
    modernja karakterizohet si fordiste. Shprehja m e qart
    sht globalizmi. I ardhur nga korporatat e fuqishme
    shumkombshe globalizmi do t dshironte nj bot pa larmi
    kulturash, shijesh, krkesash, pa kufi shtetror, dogana
    etj. Do t dshironte nj bot q ha, pi, vishet etj.,
    uniform. Do t dshironte q t gjith t han McDonald, t
    pijn coca-cola, t vishen njlloj... N logjikn e tyre t
    tregut dhe fitimit larmia rrit koston e prodhimit,
    makinerit duhen prshtat pr modele t ndryshme, pije dhe
    ushqime t ndryshme, lnd t par t ndryshme, ngjyra t
    ndryshme, doganat vonojn shitjen, kufijt vonojn arritjen
    e mallit tek konsumatori... Pr to uniformizmi rrit
    fitimin, ul koston, thjesht prodhohet dhe konsumohet.
    Shirit fordist. Njeriu ideal do t ishte njeriu q konsumon
    sa m shum dhe prodhon sa m shum pa krkuar larmi, pa
    detyruar prodhimin tu prshtatet larmive kulturore,
    shijeve lokale, rajonale e kombtare etj., etj. Fordizmi.
    Pavarsisht nga kto, deri tani problemet e nj shoqrie
    dhe ideologjie liberale, socialiste, konservatore,
    libertariane, anarkike, komunitariane etj., duket se i kan
    pas si probleme t para vetm ku ka ekzistuar trupi
    politik. Para krijimit t trupit politik, t gjitha kto as
    q jan diskutuar. Trupi politik mund t krijohet rreth
    sistemit t vlerave (ligjeve), rreth kulturs etj., por
    gjithnj si nj trup politike e prbashkuar shpirtrisht.
    Konceptet q shnojn kt dimension ky pr nj jet
    politike q nga lashtsia e deri sot jan t shumta - ka
    shpreh edhe rndsin q ka pas gjithnj ky themel
    shpirtror pr do sistem. Duke prfshi edhe at liberal.
    T tilla jan koncepte si tymosi, etosi, trupi
    politik, meoure, fryma, shpirti (gjerman, amerikan,
    rus etj.), karakteri kombtar, karakteret modale,
    kultura politike, vlerat, kapitali social, minimumi
    moral pr t prmend vetm disa. T gjitha kto mund t
    prmblidhen disi n termin patriotizm. Vetm mbi kt
    truall mund t ndrtohet qytetari. Pa kt, prpjekjet pr
    krijimin e qytetarit thjesht m duken t uara dm. Sepse
    nuk ka ndodh ndonjher. Duket nj rrug krejt origjinale
    e kolegve t mi. M duket sikur mendojn se jan n SHBA,
    Franc, Angli, Gjermani etj., ku ekziston trupi politik.
    Dhe mbetet vetm nse do t jet liebral apo neoliberal. E,
    nuk kan konstatuar se ajo q quhet shkenc politike sht
    shkenca politike pr Perndimin.


    Kolokium liberal apo kolonelsh grek
    Pikrisht ky dimension, d.m.th. ndjeshmria patriotike m
    duket se u mungon jo vetm politikanve pr t cilt sht
    bind edhe bota, por edhe kolegve t mi pjesmarrs n
    kolokiumin liberal.
    Colloquium Liberal kishte si t ftuar, gati t ftuar
    nderi, Arben Imamin, Pre Zogajn dhe Spartak Ngjeln. Edhe
    Sali Berishn. M 1997 pr Arben Imamin jan dhn shum
    dshmi nga Partia Demokratike se ka qen vesh me rrobat e
    gjeneralit grek n luftn e armatosur kundr Sali Berishs,
    i cilsuar si diktator. Ta zm se Berisha ka qen diktator
    dhe se nuk ka asgj t keqe t kap pushkn kundr
    diktatorit t vendit t tij. Po pse duhej t vishej si
    gjeneral grek? Pse nuk vishej si patriot shqiptar, po bash
    si gjeneral grek (dhe jo p.sh. si gjeneral kinez, a
    amerikan etj).? N qoft se Imami ishte vesh si ushtarak
    grek, Prei shrbente si komisar i agresionit grek t vitit
    1997 kundr Shqipris. Ngjela mbasi kishte deklaru se
    shqiptart e Kosovs e Shqipris jan dy kombe t ndryshme
    dhe nuk ekziston shtja kombtare shqiptare, bashk po me
    Imamin (dhe Cekn) mbas prishjesh me Berishn shkuan pr
    vizit n Beograd duke thyer akullin dhjetravjear t
    politikanve shqiptar me Serbin! A sht rastsi q pr
    tu ftu n Colloquium Liberal jan zgjedh pikrisht
    kta tre persona? Tani: Adri Nurellari del e thot se Arben
    Imami sht nj ndr prkrahsit m t prononcuar t ideve
    liberale n politikn shqiptare prandaj sht ftu, ndonse
    deri para nj viti ishte socialist dhe pak vite m par
    kishte luftuar me arm prkrah socialistve kundr t
    djathts. Kjo ka disa probleme: a) N Shqipri ka nj parti
    me emrin Liberale (Lao-Starova), e krijuar n kohn kur
    Imami ishte vesh si grek, luftonte prkrah socialisitve
    dhe ishte minisitr i nj qeverie t majt, qeveris
    socialiste. b) Termi bindje tregon ide t qndrueshme.
    Idet e qndrueshme nuk krijohen brenda nj viti, as pak
    vitesh. Sepse ska kuptim t flitet pr t qndrueshme n
    qoft se nuk jan tregu t qndrueshme d.m.th. q kan
    qndru pr nj koh t gjat. Por pr liberalt e rinj me
    sa duket sht e majftueshme q dikush thjesht t thot n
    mngjes se sht liberal, dhe e besojn. Po t thot pastaj
    n drek se nuk sht, prap e besojn. Po t thot t
    nesrmen se sht liberal, prap e besojn. c) Por m
    problematikja sht se pr liberalt e rinj sht e
    rndsishme dhe e mjaftueshme q dikush thjesht t thot
    se sht liberal (edhe pa qen) ndrsa dimensionet
    kombtare, veshja me unifromn e nacional-shovinistit grek,
    krejt e parndsishme. Ky sht vshtrim tipik
    ideologjik-dogmatik i gjrave pa asnj ndjenj patriotizmi,
    nacionalizmi, fryme kombtare, etosi, tymosi, morali etj.,
    etj. Njlloj si enverizmi q vllezr kishte vllezrit
    ideologjik.
    Prania e Imamit n Colloquium Liberal ka edhe nj an
    banale, e cila ndoshta sht kryesorja: ann praktike,
    sht politik praktike m shum se shqetsim teorik i tij.
    Kur m pyetn nj her nse i njoh kshilltart e PD-s
    (KOP-sat) u prgjigja se nuk i njoh kshilltart, por i
    njoh t kshilluarit. Duke e njohur mir Imamin, Zogajn
    dhe Ngjeln (veprimtarin e tyre politike, jo personalisht)
    mund tiu them kolegve t mi t rinj se organizimi nga
    Imami i veprimtarive t tilla i sht dasht pr riafrimin
    tek PD-ja dhe marshimin drejt ndonj posti ministri edhe
    njher tjetr. Sa pr idet e tij (si dhe t Ngjels e
    Zogajt) liberale nuk kan asnj lidhje me liberalizmin po
    me nacionalizmin romantik grek dhe serb. Colloquium
    Liberal ka qen thjesht fillimi prej tij i fushats
    elektorale. Natyrisht edhe nj pages q duhej ti ofronte
    PD-s e Berishs pr pushkn e vn dikur n kokn e tij
    prej tyre. Kjo sht ana praktike, banale, vulgare e
    realitetit politik n Shqipri n t cilin kolegt e mi t
    rinj liberal, me sa duket, me idealizmin e tyre do t bien
    shum her. Por, kjo sht tjetr gj. Tani pr tani
    shqetsuse sht mungesa tek ky brez i ri politologsh,
    historiansh, ekonomistsh, juristsh etj., e ndjenjs
    patriotike kombtare. Ky sht nj indikator tjetr se
    Shqipria nuk ka shanse t dal nga mjerimi.
    Mirpo n qoft se kolegt e mi kan pranu t hyjn n
    bashksin e gjeneralit grek ather del se mund t jen s
    paku kolonel grek. E, nuk besoj se Shqipris do ti vi
    ndonj e mir nga kolonelt grek. N qoft se kjo sht
    ekstreme, s paku mbetet konstatimi se nuk e kan ndjenjn
    patriotike, t trupit politik, t prfytyrimit pr armikun
    e jashtm etj., t qndrimit moral ndaj atyre q jan
    shit nj her tek i huaji...

    3-11. 02. 2005 Hysamedin Feraj

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    18-03-2005
    Postime
    41
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    replika e liberaleve me Ferajn

    Pr anti- liberalt e vjetr

    Adri Nurellari*

    Pas nj reflektimi t gjat mbi zbraztin e kolokiumit liberal t organizuar gjat muajit janar, z.Hysamedin Ferraj shkruajti nj artikull te gazeta Rimkmbja, ku prpiqej t prbaltte gjithka q lidhej me kolokiumin, prfshi ktu edhe emrat e filozofve me fam botrore, q u prmendn aty. N fakt, ishte paradoksale q nga njra an z.Ferraj thoshte se kolokiumi nuk kishte ndonje impakt apo ndikim, e nga ana tjetr shkruan pas nj muaji nj artikull me mbi 15 faqe si reagim ndaj tij.
    Z.Ferraj merrte prsipr, me goxha guxim, q t denigronte nobelistin e ekonomis pr vitin 1974, Friedrich von Hayek, duke thn, mes t tjerash, se ai nuk ishte ndr ekonomistt m t mdhenj t kohrave. Porse, komisioni n Stokolm nuk e ka menduar kshtu. N fakt, ky pohim tregon se z.Ferraj nuk e njeh hi Hayekun, gj q prforcohet kur ai e bashkon at me monetaristt, ndrkoh q Hayek njihet si nj ndr prfaqsuesit kryesor t shkolls austriake t ekonomis, e cila u zhvillua goxha prpara monetaristve t shkolls s ikagos.
    Z.Ferraj i quante punimet si elementare e t cekta q paraqisnin gjra q dihen. Por mosdija n fushn n fjal shpaloset nga vet z.Ferraj, kur ai gabimisht i konsideron merkantilistt si liberal anti-intervecionist, ose si ata q ishin pr ekonomin e tregut t lir. Ky gabim vjen nga fakti q fjala merkantilist ka lidhje kuptimore me tregun, gj q e ka shtyr t mendoj se merkantilistt kan qen pr tregti t lir ose pr liberalizmin. Megjithat, nj keqkuptim i till mund t zgjidhej me nj t klikuar t google, ose nj t shfletuar t nj enciklopedie. N vijim t diskutimeve fillestare t kolokiumit po e v n dijeni z.Ferraj, si dhe studentt e tij t shumt q mund ta ken msuar keq prej tij, se merkantilizmi sht teoria ekonomike q beson se pasuria ekonomike e nj vendi varej nga zotrimi i metaleve t rralla si ari apo argjendi (bullion) dhe krkonte q shteti t ishte intervencionist e t ndrhynte n mnyr aktive pr t inkurajuar eksportet dhe dekurajuar importet, nprmjet politikave proteksioniste. Merkantilizmi ka shum pak t bj me liberalizmin, bile edhe vepra pararoj e liberalizmit, Pasuria e Kombeve e Adam Smith, ka qen nj pamflet i qart antimerkantilist.
    Po kshtu, mua mu duk i palogjikshm q t argumentohej se teorit e Adam Smith nuk qndrojn vetm pse Evropa dhe Amerika sot kan politika proteksioniste. Kjo bindje sht tipike e atyre q kan nj prqasje orientaliste dhe mendojn se gjithka q bhet n perndim sht versioni m i mir dhe m i prshtatshm pr tu imituar dhe meqnse proteksionizmin na e bkrka perndimi, ather proteksionizmi sht pozitiv. N fakt, nga ana empirike, sht vrtetuar bindshm tashm q shtetet me ekonomi t kontrolluar kan m pak prosperitet se ato me ekonomi t lir, dhe se shtetet me ekonomi krejt t centralizuar, ose kan dshtuar e shkrmoqur prej kohsh dhe kan ndryshuar sistemin, si sht shteti komunist shqiptar, ose jan duke lnguar grahmat e fundit t jets s tyre, si po ndodh me Koren e Veriut dhe Kubn.
    Z.Ferraj n fillim t artikullit t vet deklaronte se ai ishte thjesht vetm nj shqiptarocentrik, ndrkoh q n vazhdim prqafon haptazi argumente antikapitalist t tipit marksist si: do mall n tregun e lir priret apriori t centralizohet dhe monopolizohet. uditrisht, shekuj kan kaluar q kur kapitalizmi industrialist ka nisur dhe jo vetm q nuk shohim monopolizim apo centralizim, por krejt t kundrtn. Po t ishte e vrtet teoria e centralizimit n ekonomit e tregut, ather ekonomia botrore do t kishte qen prej kohsh m e prqndruar n pak duarm ndrkoh q sot ne shohim lulzimin ekonomive t shteteve t Azis, Evrops Lindore a gjetiu dhe daljen e qindra kompanive t reja dita-dits.
    Po kshtu do t ishte mir t vihej n dukje se ndryshe nga artikullit i z.Ferraj, shumica e zbulimeve sot nuk bhet nga qeveria amerikane, por nga kompani ose shkolla private dhe arritjet e teknologjis vihen shpejt n dobi t njerzimit. Po qe se, si thot z.Ferraj, CIA do ti mbante pr vete arritjet shkencore, ather ne sot do t ishim akoma duke prdorur levn e Arkimedit apo duke br llogaritjet me goglat e Abakusit. E vrteta sht se konkurrenca e tregut t lir sht shtysa m e madhe pr prparimin dhe aplikimin e shkencs. Sot shum prodhues konkurrojn pr pak konsumator dhe pr t konkurruar m mir investojn shum para n teknologji pr t ulur koston e produktit, ose pr t shpikur produkte t reja m moderne q t bjn pr vete konsumatort. Fal tregut t lir, ne kemi kompjutera gjithnj e m t lir e m t prparuar. Po t ishim akoma n shtetin e ekonomis s kontrolluar, ne sot do t vazhdonim t kishim me t njjtin mim televizort bardhezi Butrinti apo Adriatiku, q jan prodhuar pr her t par n vitet 70-t e vazhduan t shiten t pandryshuar deri ne rrnien e komunizmit.
    N artikullin e siprprmendur, autori largohet akoma m tej nga shqiptaro-centrizmi, nse nj e till ekziston dhe prqafon argumente t tjera marksiste antiglobaliste, duke na vn n dukje prirjen pr tu uniformalizuar. Autori e shikon procesin e globalizimit sikur ai t lvizte vetm n nj kah. Ky duket q sht nj argument i kaprdir shabllon nga e majta evropiane, pasi aty prmendet krcnimi i identitetit shqiptar nga ngrnia e Mc Donalds, ndrkoh q ne ende nuk e kemi nj restorant t till n Tiran. Prof. Ferraj harron q fal globalizimit ne mund t lexojm libra t huaj, komunikojm me internetin, vishemi ndryshe etj. Neve n realitet na jan pasuruar shijet, pasi sot kemi mundsi t shkojm n restorante kineze, meksikane apo turke, q nuk i kemi par m par. Un nuk di t them pse tjetrkush ndihet i krcnuar nga liria pr t zgjedhur mes dhjetra pijesh t reja t shfaqura pas komunizmit, mes t cilave spikat Coca-Cola, por un pr vete jam i ngazllyer q sot mund t ble lehtsisht verra italiane apo spanjolle, bile edhe francezem po t jem mir nga xhepim si dhe mund t shkoj n klub e t gjej dhjetra pije t reja alkoolike e jo vetm mundsin e kufizuar pr t zgjedhur mes rakis e konjakut shqiptarm si kishin fatin e keq t gjenin prindrit e mi.
    Artikulli i z.Ferraj kundrshtonte n mnyr t pabazuar edhe tezn, q un kisha paraqitur n kolokium, n lidhje me bindjen liberale se shteti duhet t respektoj vetm t drejtat natyrore t njeriut dhe se t drejtat social-ekonomike dhe ato t grupit nuk mund t quhen t drejta t individit. Ajo q z.Ferraj nuk kuptonte ishte se un nisesha nga parakushti q t drejta natyrore mund t quhen vetm ato t drejta q jan absolute, universale dhe t patjetrsueshme. Duke u nisur nga kjo premis, un argumentoja se t drejtat social-ekonomike dhe ato t grupeve, q nuk i kan t tre kto cilsi, prandaj nuk mund t quhen t drejta natyrore. Ato jan shum t mjegullta dhe vnia n jet e tyre do t varej nga standarde apo kritere arbitrare t vendosura nga shteti dhe do cnonte t drejtat themelore t individit. Kushdo mund t mos mendoj si un, duke thn se t drejtat natyrore nuk jan vetm ato q jan absolute, universale dhe e patjetrsueshme, dhe ka t drejt t ndrtoj tjetr struktur argumentimi nisur nga premisa t tjera. Psh, mund t thoj se t qenurit shqiptar, mysliman dhe geg sht burimi i do t drejte dhe t vrtete.
    Prpos ktyre shtjeve, un dua q t shpreh kundrshtimin tim n lidhje me pretendimin e z.Ferraj, i cili thoshte se populli shqiptar akoma nuk sht ndrtuar. Un jam i bindur se ne shqiptart jemi tashme nj komb me identitet t veant e t kristalizuar. Ideja q ne nuk jemi trup politik i aft pr t ndrtuar nj shtet sht nj teori antishqiptare q i shrben vetm qarqeve shoviniste serbe e greke. Kto qarqe historikisht kan pretenduar, po si z.Ferraj, q shqiptart nuk jan nj trup politik, nuk kan identitet t qart dhe nuk jan ende t aft q t ndrtojn nj shtet t hajrit t tyre. Sidomos tani me negociimin e pavarsis s Kosovs, ky sht nj ndr argumentet kryesor m t dmshm q prdoren pr tiu mohuar shqiptarve atje shtetin e pavarur.
    Kuptohet q njerz t tjer jan t lir t ndrrojn pr nj komb apo popull politik alternativ, ndryshe nga ai q kemi tani. Porse idet pr ndrtuar e imponuar nj kndvshtrim t vetm nprmjet inxhinierive sociale jan krcnuese. Ne, liberalt, ndihemi patriot dhe jemi gjithmon t shqetsuar pr lirin dhe t drejtat e bashkkombasve ton jasht kufijve. Por ne nuk jemi t shqetsuar pr kombin ton, sepse na kan dbuar nga Kosova pr kushedi far dhe kemi urrejtje e dshir pr t marr hak, por sepse mendojm se nj akti i till n parim sht i padrejt e i papranueshm dhe asnjeri, qoft, shqiptar, serb, boshnjak apo timorian, nuk meriton nj trajtim t till njerzor.
    Ktu qndron edhe ndryshimi mes nesh, q jemi idealist deontologjik dhe ata q jan konsekuentalist. N filozofin e moralit, qndrimi deontologjik sht ai q pengon ose lejon veprime n baz t normave t moralit, dhe n rastin ton norma kryesore sht liria. Ndrkoh konsekuentalistt mendojn se ato q kan rndsi n veprimet politike jan pasojat q vijn dhe jo parimi i veprimeve. Q do t thot liria dhe respektimi i simboleve etnike sht i mir dhe i justifikueshm kur aplikohet te shqiptart, por pr hir t shtjes kombtare nuk duhet aplikuar te minoriteti serb n Kosov, ose minoriteti grek n Shqipri.
    Nse mund t konsiderohet q ska t bj me moralin, ajo sht ideja e hedhur nga z.Ferraj, i cili ishte i gatshm q t bhej me nazizmin e Hitlerit dhe komunizmin e Stalinit pr hir t shqiptarocentrizms s tij. Q do t thot se ai nuk e ka pr gj t pranoj makabritetet e llahtarshme t Holokaustit, pogromeve dhe gulageve pr hir t shtjes kombtare.
    Por, nejse, errare humanum est, dhe n punimin e vet z.Ferraj e demonstron goxha dendur kt pohim, por, fatkeqsisht, nj artikull sht tepr i shkurtr pr ti shqyrtuar t gjitha kto demonstrime t tija.


    ____________
    Autori sht drejtor i insitutit Liberal Shqiptar, bashkorganizator i COLLOQUIUM-it LIBERAL, organizuar m 1819 janar 2005 n Tiran


    Gjykime mbi paragjykimet e profesor Ferajt

    HENRI ILI*

    Nj nga qllimet tona kryesore, kur ideuam aktivitetin COLLOQUIUM LIBERAL: Teza pr nj platform liberale, ishte t ndikonim n radh t par tek aktort kryesor t krahut t djatht politik n Shqipri, te Partia Demokratike apo edhe forcat e tjera t ktij krahu, q platforma politike e tyre t mund profilizohej (sa m shum t ishte e mundur) mbi parimet e liberalizmit t djatht. N t njjtn koh me kt qllim t par, synonim t kontribuonim n nxitjen e prmbajtsimit t debatit politik e publik n Shqipri. Ky i fundit filloi gjithnj e shum t zbrazej nn efektin e kategorive prgjithsuese dhe formulave sterile, q vijn apo qarkullojn n ligjerimin publik, nga burime t ndryshme, mediat, ndrkombtart apo aktort politik e shoqror. Shpresojm t kemi kontribuar n t dy kto drejtime. Replika e gjat, q doktor Hysamedin Feraj, prgjegjs i seksionit t shkencave politike n Fakultetin e Shkencave Sociale, i ka br prmbajtjes s ktij aktiviteti sht, ndoshta, nj ilustrim i arritjes s ktij qllimi. Por sht nj objektiv i realizuar prgjysm, po t mos llogaritim faktin, q sht pozitive q profesor Feraj, nj specialist e shkencave politike, ka marr n analiz punimet tona. Kjo, pr arsyen e thjesht se kritika q zoti Feraj i bn katr prej punimeve t ktij kolokiumi, edhe pse ndoshta ishin m modestet ndr 30 punimet, tezat apo diskutimet q u mbajtn gjat dy ditve, ka t paktn dy defekte. E para; kolokiumi nuk kritikohet duke mbajtur ndonj pozicion tjetr ideologjik a filozofik. E dyta, replika sht e mbushur plot me paragjykime, apo me argumente t tipit ad hominen.

    Kritik liberalav, por nga far pozitash!
    Defekti i par, q manifeston zoti Feraj, sht fakti q ai nuk shprehet se nga far pozitash e kritikon liberalizmin e djatht dhe tezat e hedhura n kt aktivitet. Pa marr nj pozicion tjetr ideologjik, sht e pamundur q t bsh nj kritike t nj tjetr filozofie politike, n rastin ton t liberalizmit t djatht. As q diskutohet fakti q secila filozofi politike apo ideologji sht e kritikueshme. Kshtu, liberalizmin mund ta kritikosh nga pozita marksiste, nga pozita konservatore, etj. Por, sht e nevojshme, pikrisht, t marrsh nj pozicion, q kritika t ket kuptim apo lidhje organike. sht, pikrisht, kjo mnyr e t folurit, apo e debatit politik sot n Shqipri, t ciln ne kemi patur qllim t kundrshtojm me aktivitetin ton. Rndom, nse shfleton median apo botime t tjera, sht e pamundur t gjesh, se cili sht identiteti ideologjik, idet apo tezat, t cilat mbron kritikuesi, nga ku ai bn kritikn apo analizn e ideve, fenomeneve e tezave t t tjerve. do gj sht e mir apo e keqe, duke u nisur nga pika jote e vshtrimit. Kshtu, ti marrsh taksa t larta biznesit sht dika e mir pr marksistt, sepse rishprndan pr ata q nuk kan. Po kshtu, mund t marrim nj pafundsi shembujsh, pr t par se i njjti aksion apo argument politik ka interpretime t ndryshme. Esht, ndoshta, elementare, q autori t na bj t ditur se nga cilat pozita ideologjike kritikon, pr t mos ia ln arbitraritetin ton apo t lexuesit ta identifikoj ideologjin e tij politike. Pr shembull, duke sistemuar pa shum kujdes prmbajtjen e kritikave, q zoti Feraj i bn disa prej tezave t kolokiumit, mund t thuhej se ato jan marksiste apo neo- marksiste.
    Kuptohet, nuk mund t marrim pr ideologji, apo t paktn pr sistem organik idesh shqiptarocentrizmin, pozicion t cilin zoti Feraj bn kujdes ta marr pr ti dal ndoshta prball pyetjes q bm m par: nga cili pozicion i bn ai kritikn liberalve t rinj dhe t vjetr. sht tjetr pun po t thoshte nacionalizm, por nuk mund t jemi t padrejt t bjm etiketime t tilla.
    Por a sht i mjaftueshm q shqiptaro-centrizmi t prbj nj ideologji t plot, pr t kritikuar gjith pjesn tjetr t bots. Po ashtu, si i prgjigjet shqiptaro-centrizmi disa prej pyetjeve t jets son t prditshme? Pr shembull, far propozimi ka ai pr furnizimin me uj dhe drita, pr mnyrn se sa dhe si duhet t jen taksat. Apo deri te hollsi t tjera, por q krkojn nj prgjigje, si pr mnyrn se si duhet t jen vijat e bardha n rrug, cili sistem prizash dhe spinash duhet t prdorim, at evropian, at amerikan, apo at nordik? Duket absurde t pretendosh t kritikosh liberalizmin e djatht nga pozitat shqiptarocentrike. Ose duket nj tez e re, t ciln zoti Feraj duhet t prpiqet ta legjitimoj n qarqet shkencore t bots mbar. Pas ksaj do t flisnim ndryshe.
    Defekti i dyt i profesor Ferajt, n repliken e tij t gjat, sht paragjykimi. Por, ajo q sht m e keqja duket te fakti se, t gjitha ato paragjykime mbi t cilat na gjykon zoti Feraj, mund t ishin t prdorshme nga ia vet mbi vetveten. Zoti Feraj thot se Blendi Kajsiu, Henri ili, Adri Nurellari, Edvin Kulluri jan t rinj dhe, pr pasoj, jan fillestar n kto fusha. Nuk prbn argument fakti se, meqense disa prej ktyre pedagogve, krkuesve a referuesve, jan t rinj n fushn e akademizmit apo t krkimeve, tezat e tyre jan t zhvlersueshme. Autori thot se, Adri Nurellari vjen nga nj formim universitar i lmit t historis, prandaj sht inkompetent t trajtoj problemin e lirive dhe t drejtave njeriut. Po t prdornim t njjtin paragjykim mbi zotin Feraj, mund t themi se meqense Hysamedini sht diplomuar pr filozofi marksiste, pra pr internacionalizmin proletar, nuk ka t drejt t shkruaj pr nacionalizmin shqiptar, si ka br n doktoraturn e tij Skic e mendimit politik shqiptar. Por, ne jemi liberal dhe nuk e pranojm paragjykimin si nj form, pr t gjykuar idet e tjetrit, dhe jasht ktij paragjykimi studimi n fjal duket mjaft i mbshtetur n kritere shkencore. Pa harruar ktu se zoti Nurellari, vese i diplomuar n histori, sht dhe titullar i nj masteri n Studimet Evropiane n Universitetin e Kembrixhit dhe nj specializimi n Shkolln Londineze t Ekonomis, pr politikat publike. Zotin Feraj e shqetson mungesa e fryms kombtare te liberalt e rinj. Ai e mbshtet kt me pranin e tradhtarve, Arben Imami, Spartak Ngjela dhe Pre Zogaj n kt aktivitet, duke prfunduar se meq aty ishte Arben Imami, i akuzuar nga RD si gjeneral grek, kta t rinjt i bie t jen kolonel grek dhe kolokiumi t jet kolokium kolonelsh grek.
    Nj shkarje e till e logjiks nuk sht nevoja t analizohet, pr nj mendje t shndosh t analiziohet. Por, megjithat, mund ti futemi nj sporti t retoriks, pr t par se si edhe kjo mnyr pr t kritikuar liberalt e rinj, sht, n radh t par, nj kritik q ai i bn vetes. Pra, Hysamedini, autor i shkrimit, duke paragjykuar Hysamedinin. S pari, fakti q n nj aktivitet sht i pranishm dikush tjetr nuk do t thot se dhe t tjert q jan aty kan po ato faje dhe mkate si ai. Kshtu, po t fantazonim n linj do t thonin se, meq zoti Feraj ka patur koleg si pedagog Servet Pllumbin, dhe ku i fundit ka qen zevndsi i Fiqirete Shehut n Shkolln e Partis, sipas logjiks q prdor zoti Feraj pr liberalt e tij, i bie q vet Hysamedini po t shoh me kujdes, del se sht pjes e komplotit t poli-agjentit Mehmet Shehu. Me arsyetime t tilla, si ai i librit Titistt, nuk besoj se gjenden kaq thjesht tradhtart e Shqipris s sotme, si bn zoti Feraj.
    Po t vazhdonim t njjtin sport, do t thonim se si ka mundsi q shqiptaro-centristi Hysamedin Feraj bashkpunon n t njjtn parti t shpallur me parime nacionaliste me zotin Abdi Baleta, kur ky ka qen ish- ambasador i Shqipris Internacionaliste n Kombet e Bashkuara?
    Pr ne, liberalt, nuk ka paragjykime mbi individt, pasi ne njohim dhe mojm si parsore lirin e njerzve pr t ndryshuar mendim, ide, ideologji, qndrim. Ka gjykime vetm mbi prmbajtjen e aksioneve t tyre konkret jo mbi personalitetin e tyre. Jo, thjesht sepse prania n kt aktivitet e tradhtarve Imami, Zogaj, Ngjela nuk i bn tjert detyrimisht barts t mkateve t tyre, por, prkundrazi, n gjykimin ton, kta tre individ ne i njohim pr personazhe historik t aktualitetit shqiptar t dekadave t fundit.
    Tradhtia ndaj Atdheut sht nj vepr penale dhe jo nj vendim gazetash partiake. Nuk dim ndonj vendim gjyqsor n Shqipri, ti kt shpallur kta individ tradhtar t Atdheut, po t mos llogaritim gazetat dhe gazetart e prdorur keqaz nga pushteti i PD-s n vitet kur ata ishin kundrshtar politik t qeveris demokrate. Nse tagrin pr t shpallur tradhtar, agjent grek apo serb, do ta kishin shkrimet e gazetave apo librat, ne do t mendoheshim pr t pir kafe, apo pr tu ulur n panelin e nj aktiviteti me vet zotin Feraj. Kjo kur dhjetra e dhjetra artikuj n shtyp apo libra argumentojn tradhtin e lart t profesorit n shrbim t serbve. Por, ne jemi liberal, nuk paragjykojm asknd me fjal gazetash apo librash, as zotin Feraj, t cilin e prezumojm t pafajshm, derisa ndonj gjykat nuk e ka shpalluar at fajtor pr kto akuza gazetash a librash. N kt logjik, kemi knaqsi t pim shpesh kafe e t bjm debate intelektuale me profesor Ferajn.
    Duke filluar nga zoti Imami, ne nuk dim q t jet dnuar nga ndonj gjykat si tradhtar i kombit. Prkundrazi, zotin Imami e njohim si nj prej liderve t lvizjes s dhjetorit 90, q solli prmbysjen e komunizmit n Shqipri, si nj prej politikanve t angazhuar n vitet 1992-1997, 2002 e deri tani, pr vlerat e demokracis dhe votn e lir t qytetarve si vlern themelore n demokracis, si lufttar pr legjitimitetin e pushtetit n Shqipri. Pa ashtu, zotin Zogaj nuk e njohim si ideolog t ndonj rebelimi grek n Shqipri, por si themelues t shtypit t lir n Shqipri, si nj nga autort e marrveshjes s 9 marsit 1997 pr pajtim kombtar, si militant koherent i vots s lir. Bile si nj prej njerzve q luftuan fort komprometimin e interesave ekonomike t Shqipris nga monopolet greke q kan instaluar socialistt kto 8 vjett e fundit. Zotin Ngjela, ne nuk e njohim si tradhtar serb, vetm pse ai paska vizituar Beogradin e vitit 1993, i ftuar nga nj Institut n Beograd. Secili mund t takohet me gjithknd n politik dhe armiqt bile mund t takohen dhe jan takuar me njri-tjetrin. Arafati dhe Rabini, armiqt e betuar, u takuan dhe bn marrveshje pr paqen. Ndaj ktij shembulli historik, takimet e zotit Ngjela n Beograd duken shum m modeste. Prkundrazi, Spartak Ngjeln e njohim si nj t burgosur politik t diktaturs komuniste me nje koherenc dhe qndres t admirueshme pr disidentt e t gjith Lindjes Komuniste, n nj koh kur shum t tjer e mbrojtn filozofikisht komunizmin shqiptar. Edhe pse kta t fundit nuk i paragjykojm aspak pr zgjedhjen e tyre t imponuar n nj koh t vshtrir dhe shtrngesash t lloj-llojshme.
    Ndoshta, pas prdorimit t t gjitha paragjykimeve, me t cilat na sulmon personalisht zoti Feraj, kundr atij vet, ndoshta liberalizmi do t ishte nj filozofi pr tu prqafuar edhe nga ky kritik i liberalve t rinj dhe t vjetr, e cila mund ta lejonte t ruante koherencn si personalitet dhe si karrier.

    Sikur artikulli i zotit Feraj t ishte i zhveshur nga paragjykimet dhe ai t kishte identifikuar nj pozicion, nga i cili ai e kritikon liberalizmin dhe kolokiumin liberal, ndoshta do tia kishte vlejtur nj debat dinjitoz. Aq m tepr mes universitarsh. Nj shans i humbur kt her.

    _______
    Autori sht pedagog n departamentin e gazetarisw, drejtor i Institutit t Krkimeve pr Demokracin dhe Zhvillimin, bashkorganizator i COLLOQUIUM-it LIBERAL, organizuar m 18-19 janar 2005 n Tiran





    Shqiptaro - orientizmi

    Nga Blendi Kajsiu*

    Ky do t ishte termi m i prshtatshm pr t prmbledhur qndrimin e zotit Ferraj ndaj Kolokiumit Liberal organizuar disa jav m par. Reagimi i zotit Ferraj, ndonse her her parashtron argumente me interes fillon me nj pozicionim inkoherent, vazhdon me nj shtjellim tendencioz t argumentave dhe degjeneron n akuza mjerane. N thelb t ktij qndrimi zien dshira e autorit pr t provuar se ai di, kurse ata jo, pavarsisht se gjith kjo dije ofrohet si kshilla dashamirse pr fillestart. Pr t arritur kt qllim autori nuk ngurron t prodhoj m shum citime sesa argumentim.
    sht e pamundur q ta analizojm qndrimin e zotit Ferraj n trsin e tij, pasi numri i argumentave dhe keqinterpretimeve sht tepr i madh. Pr kt arsye do t prqendrohemi tek piknisja e tij, apo ajo q mund ta quajm doktrina e shqiptarocentrizmit. Sipas ksaj qasje zoti Ferraj thot se n qendr kam vendosur (arbitrarisht) shqiptart dhe gjithka tjetr e shoh n varsi t ktij qllimi, duke prfshi edhe ideologjit. Ndryshe kjo qasje do t prmblidhej n fjalt e Vaso Pashs feja e shqiptarit sht shqiptaria, ka do t thot se ajo e shikon zhvillimin e kombit shqiptar t mbetur diku rreth nj shekull m par.
    Si e till ndonse mund t tinglloj mjaft patriotike, nj qasje e till nuk ofron asgj n planin ideologjik, plan n t cilin u zhvillua kolokiumi. T thuash q n qendr t shqetsimeve ke shqiptart dhe Shqiprin nuk ke thn asgj, pasi kt e thon apo e nnkuptojn pothuajse t gjith aktort dhe faktort politik ose jo, patriot ose t shitur, dhe madje kta t fundit m shpesh se t part. Pikrisht pr kt arsye zhvillohen debate pa fund midis nj numri aktorsh, ku secili prpiqet t argumentoj se far sht m e mir pr shqiptart dhe Shqiprin. Kshtu t majtt argumentojn se ata dhe qeverisja e tyre me n krye Fatos Nanon sht alternativa m e mir pr Shqiprin dhe shqiptart, ndrsa t djathtt argumentojn t kundrtn duke thn se e mira e Shqipris sht Berisha, ndrkoh q nj pjes e mir e analistve apo e qytetarve t thjesht nuk duan as njrin dhe as tjetrin duke argumentuar se ikja e t dyve e shpton Shqiprin.
    Debati q nxiti kolokiumi i liberalve t djatht ishte pikrisht n kuadrin e far dhe pse sht e mir pr Shqiprin dhe shqiptart, dhe pr kt u ofruan nj sr idesh me nj qasje t qart ideologjike dhe me implikime konkrete n praktik, t cilat n nj pjes t mir jan prfshir edhe n programin elektoral t Partis Demokratike, sic sht rasti i qeveris s vogl (small government). Si t tilla ato mund t materializohen si politika t mirfillta qeverisjeje nse e djathta vjen n pushtet. Dhe ky ishte pikrisht njri nga qllimet themelore t ktij kolokiumi, q sipas zotit Ferraj nuk kishte asgj t re; t nxiste nj qeverisje t mbshtetur mbi parime dhe vlera t qarta liberale t djathta.
    Shqiptarocentrizmi nga ana tjetr jo vetm q nuk kontribuon n debatin politik aktual, por prkundrazi e eliminon at. S pari ai i trajton shqiptart si nj kategori homogjene, duke marr si t mirqen q ata kan q t gjith t njjtat interesa, t cilat jan n qendr t shqiptarocentrizmit. N kt mnyr anashkalohet diveristeti dhe interesat e ndryshme dhe shpesh t kundrta midis grupeve t ndryshme shoqrore dhe politike midis shqiptarve. do grup shoqror apo politik, sikurse dhe do individ i vecant n shoqrin shqiptare ka jo vetm interesa t ndryshme dhe shpesh t kundrta me grupe apo individ t tjer por edhe nj vizion t vetin mbi at se far sht e mir pr Shqiprin dhe shqiptart. Dhe n nj demokraci liberale kjo sht nj e drejt themelore e do grupimi apo individi. Shum leht nj liri e till mund t eleminohet n emr t shqiptarocentrizmit, socializmit, komunizmit, apo ndonj izmi t ngjashm m kto. Ashtu sikurse shum popuj jan masakruar n emr t popullit. Kshtu shqiptarocentrizmi i zotit Ferraj n rastin m t keq mund t na oj drejt kufizimit t liris apo nj shoqrie totalitare ndrsa n rastin m t mir nuk na thot asgj mbi shtjet m themelore q e shqetsojn shoqrin shqiptare.
    Mundsia e dyt ndonse me pak e rrezikshme se llogjika totalitare e shqiptarocentrizmit sht n fakt m shqetsuesja. Shqiptarocentrizmi i zotit Ferraj, ashtu sikurse ligjrimi steril politik n Shqipri, q bazohet ekskluzivisht n nj sr kategorish prgjithsuese, sht nj streh komode pr t ngritur zrin e patriotit duke mos thn asgj. Duke i shar t gjitha palt si jo patriote, nj qasje e till shrben thjesht pr t ruajtur status-quon, pasojat e s cils mbi Shqiprin i shohim do dit. sht thjesht ironike q kjo status -quo ruhet n emr t shqiptaro - centrizmit. Dika e till ka vetm nj emr: shqiptaroorientizm.
    _____
    *autori sht lektor i jashtm n departamentin e gazetaris , Universiteti i Tirans dhe drejtor i Shkolls Shqiptare t Politiks, si dhe nj prej bashkorganizator i Colokiumit Liberal

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •