Letrsia shqiptare: probleme teorike-kritike n gjykimin e vlerave letrare


Shkruan: Ndue Ukaj

I.
Problemet teorike dhe kritike n gjykimin e vlerave letrare, vlersimin e letrsis shqipe, s kndejmi ndrlidhjen, n raport t ngusht me historin letrare (historin e letrsis), n prpjekjet e studiuesve shqiptar nuk ka shenuar ndonj rezultat t pranueshm trsisht, pasi q vlersimet e gjykimet jan br, shpesher pa dije t mjaftueshme, pa kritere letrare, mbase edhe me paragjykime, parashenja kto q kan ln letrsin shqiptare t fragmentuar, pastaj edhe me prplot cungime. Madje, n kuadr t studimeve shqiptare, nuk sht br ndonj prpjekje e mjaftueshme sistematike pr t par letrsin shqiptare n trsi, pr t par letrsin n kuadr t poetikave t ndryshme, ndrkomunikimeve t natyrshme, piktakimeve e lidhjeve t krijuara npr koh, pr t nxjerr pastaj premisa e gjykime t bazuara n nj sistem estetik-letrar, nuk jan nxjerr konstatime t qndrueshme t mbshtetura n nj dije paraprake, n kritere e n nj sistem parimesh teorike-estetike. Madje mungon vlersimi t bra n relacion me prfaqsimet estetike-letrare t shkollave t caktuara, autrve t veant, apo formacionaeve letrare. N kt kontekst dallohet Koliqi e abej, Koliqi me propozimin pr dy shkolla letrare (Ajo Jezuite dhe Franeskane), ndrsa abej me propozimin pr ndarjn e letrsis n qarqe letrare: Qarku katolik i Shqipris Veriore, Qarku italo - shqiptare, Qarku ortodoks i Shqipris Jugore dhe s fundi shkrirja e tyre n literaturn kombtare t shek. XIX . Ndrsa n fillimvitet e 70-ta, Sabri Hamiti, duke aplikuar teorin e kodeve t mdha (Northep Fraji) propozon interpretimin e Letrsis shqiptare prmes Kodeve t mdha, t cilat i identifkon t Bibla, Kodi Oral, dhe Kodi historik, duke i kontekstuliyuar edhe n dimensionet ligjrimore. Kjo poetik e vlersimit t letrsis, apo sprov do t vazhdoj, duke u interpretuar letrsia shqipe, brenda shkollave, poetikave formacioneve letrare-estetike perndimore.
Ndrsa nj segment tejet regresiv, q prudnojn letrsin shqipe n prgjithsi, mbetet tendenca e idelogjis soc-realiste, pr ta vn letrsin n shrbim t vetin, kritikn letrare n shqrbim t malverzimeve t brendshme t pushtetit dhe lojs me shkrimtart, tendenc kjo q n nj form vetm t restaurar bartet brenda shum segmenteve t studimeve letrare, edhe pas rnies s ktij sistemi, n Shqipri edhe n Kosov e viset tjera.

II.
Nj ndr problemet e para teorike, brenda varianteve t ndryshme t aktit t leximit dhe interpetimit, shqyrtimit t letrsis shqiptare, q nuk sht prekur n mnyr sistematike, mbetet shtja e letrsi s trashgimis iliro-shqiptare n gjuhn latine (apo gjuh tjera t shkrimit), pjes e s cils sht edhe nj pjes e konsiderueshme e letrsis perndimore. N kt kontekst, madje jan br edhe "padrejtsi", ngase prelat t kishs katolike, q shkruan n gjuhn latine (Niket Dardnai, Shn Jeronimi, etj.) jan "prjashtuar" edhe pse konteksti i prgjithshm gjuhsor dhe kulturor, n t cilin gjuh e shkrimit ishte latinishtja, figura kto kuliminate e civilizimit perndimor, ndrsa psh. nj pjes e krijimtaris s Sami Frashrit, Naim Frashrit t shkruar n gjuht orientale, sht pranuar apriori, edhe pse tashm konteksti ishte ndryshe, gjuht nacionale ishin n kultivim e sipr dhe lidhjet e ktyre me gjuht orjentale nuk ishin domosdoshmri e shkrimit letrar. N kt kndvshtrim e konsideroj t natyrshme nj prqasje, t konceptuar brenda dy komponentve t shkrimit nacionale, q sht letrsia shqipe, dhe letris shqiptare, q ndjek vijn trashgimis etno-nacionale. Letrsia shqipe ka m se pes shekuj t gjallimit, pr kundr letrsis shqiptare( e cila ktu shenjohet si letrsi q ndjek vijn etno-nacionale, pa marr parasysh gjuhn e shkrimit), e cila sht e vjetr n traditn e kulturs dhe letrsis perndimore. Pra, prkundr letrsis shqipe q ka shenjues gjuhn, si veanti etno-nacionale, tipar dallues, ekziston edhe letrsia me elemente identifikuese etno-nacionale shkurar n gjuhn latine, e t ciln deri me sot ende nuk e kemi pranuar si trashgimi letrare. Vshtruar n nj kontekst m t gjr, letrsia shqiptare n gjuhn dhe shkrimin latin ka mosh t vjetr, duke filluar me Shn Niketin e Dardans, dhe Shn Jeronimin, dy prelat t qytetrimit perndimor, i pari q shkroj himinin e par kishtar, Te deum laudamus (Ty zot t lavdrojm) dhe i dyti prkthyes i Bibls pr Europ. Mbas ksaj, nj etap e rndsishme pr t konceptuar rrugtimet e letrsis shqiptare, paraqet faza pararndse e letrsis n gjuhn shqipe, t ciln e njohim si latinitetit i periudhs s humanizmit, e cila funksionoj m t gjitha karakteristikat. Veorit poetike, n raport me poetikn e shkrimit humanist (Gjon Gazuli, Marin Beikemi, Mikel Maruli), q zhvillohej n kuadr t lvizjes s madhe t Humanizmit Evropain, u kultivuan edhe te kta autor. Nga kjo faz letrare kemi autorin e epopes s Gjergj Kastriotit, Marin Barletin, q pr letrsin shqipe n prgjithsi, do t mbetet nj paratekest i rndsishm e karakterstik esetik-letrar kontinuitiv, paramodel letrar e kulturor, q do t derivohet n gjith letrsin e mvonshme shqipe, brenda zhanreve t ndrsyhme. Vetdijsmi pr kt fenomen kultoror e letrar sht domosdoshmri, ngase si etni, krkojm m ngulim q rrnjet tona qytetruese e nacionale ti gjjm n ilirin e lasht, ather pr hir t vetvets, sht absurde, mbase edhe qllimkeqe q letrsin shqipare mos t shohim n kontinuitet, a po ta shohim sipas qejfeve t komisarve politike, mbase edhe t "historinve t famshm letrar", e shkrolsave t letrss shqipe. Duke e shqyrtuar e interpretuar historoin letrare shqiptare n raporte t ngushta e funksional me sistemin e vlerave t prgjithshme dhe shenjuese civilizuese, pa paragjykime, sfodi i vlerave letrare e estetike, mbase edhe kultorore do t sforcojm, me "rikthimin" e shum figurave, prsonaliteteve t rndsishme kulturore e letrare t "ekskomunikuara", t cilat jan pjes e kuturs, letrsis shqiptare.

III.
Letrsia shqipe gjat gjallimit pes shekulllor ka paramodel e paratekst t par ka hipotekstin biblik, s kndjmi edhe diskursin biblik n t gjitha rrafshet e shkrimit letrar-esetetik, pr t'u derivuar me shqiptime n rrafshin semantik, gjat pes shekujve t shkrimit t letrsis shqipe, pr t u transformuar npr gjitha periudhat letrare. Pr dallim nga letrsia shqiptare (shenjues i nacionales) letrsia shqipe (ktu kuptoj si shenjues i veantis nacionale t shkrimit e komunikimit) sht relativisht e vonshme, si e ktill eci me nj tempo t ngadalsuar, ashtu si fati i etnis son. Pr kundr disa dshmive pr shqipn e shkruar, libri i par n shqip sht botuar n gjysmn e shek. XVI, (m 1555), pra Mshari i Gjon Buzukut, nj tekst i cunguar, por me vlera t rndsihme letrare e kultuorre. Si i ktill ky tekst ka funksion doracaku, porse brnda teksteve gjejm elemente t fuqishme t shkrimi esetik- letrar, duke i hetuar prpjekjeet e para poetike, n raport t fuqishm e funksional me karkateristaikat e Shkrimit Shenjt Biblik, sikundr jan parpabolat, shmblltyrat, himnet, etj. pra teksti sht ndrtuar duke pasur paramodel paratekstin Biblik, i cili si i ktill do t derivohet pr t'u shenjuar si model elementar n gjith kulturn e ligjrimit dhe shrkimit letrar shqip.
Ndrsa n shek. XVII, kemi tre autor t rndsishm letrar q jan Budi, Bogdani dhe Variboba, t cilt n forma t ndryshme, n varante t ndryshme pasorojn kodin e diskursin biblik, shtresojn elementet bazike t kulturs e letrsis shqiptare, duke sforcuar shkrimin me elmente t fuqishme biblike, n t gjitha nivelet. I veant si n poetikn e shrkimit ashtu edhe n peshn kulturore, letrare, filozofike e estetike do t mbetet Bogdani, autori i veprs s par origjinale shqiptare, i cili duke pasur pr baz hipotekstin biblik, krijon hiprtesktin letrar etn e Profetve, q n dimensionet letrare, estetike nacionale shqiptare, do t mbetet shmblltyr e prsosmris, triumfit t ides nacionale, karshi hordhive barbare truke, pr tu zhvilluar si paradigm e shkrimit esetik e filozofik n letrsin shqipe prgjithsisht. Vepra eta e Profetve e Bogdanit, edhe n aspketin kompozicional e strukturor, i prgjigjet konceptit organizativ t Bibls. Libri sht i ndar n dy pjes, ashtu si sht e ndar edhe Bibla n Beslidhjn e vjetr dhe Beslidhjn e re. Megjithat libri sht origjinal n kontekstin e vet kohor dhe kulturor, q vetm e zbaton strukturn e Bibls dhe bazohet n t (Ibrahim Rugova) s kndejmi edhe n aspektin tematik, libri i par del analog me Beslidhjen e Vjetr, ndrkaq Libri i dyt del me prgjasime me beslidhjn e re, q konceptohet qysh n titull, Jeta e Jezu Krishtit, madje edhe numri i ligjratave sht i njejt me numrin e librave biblik. Kjo vepr duke u shfaqur anologe me modelin e shkrimit biblik, sht nj hipertekst i tij dhe interpretim diskursiv i atij shkrimi, me shum funksione t citatsis, metatekstit, si njsi t shfaqjs s intertekstualitetit( Anton Berishaj). Prmes modelit diskursiv biblik, Bogdani ka dashur ta praqes Jezu Krishtin si fenomen kulturor dhe letrar evropian. Prve ksaj n krijimtarin e Bogdanit kemi edhe nj cikl poezish, Kngt e Sibilave, profetesha pagane q paralajmrojn arrdhjen e mesis. Sibilat marrin n poezi dimensione e mveshje kombtare, madje t vajzave shqiptare. Poezia ka dy karakteristika: s pari formulimet poetike themelore q shprehin doktrinn (msimin) biblik t autorit, dhe s dyti figurn origjinale poetike, m s teprmi krahasimin e mbshtetur n ambientin konkret jetsor, pr t shprehur origjinalitetin e autorit n shkrim( Sabri Hamiti). Faza e mhershme t kultivimit t letrsis shqipe, letrsia e vjetr shqipe, si sht br e zakonshme t emrtohet, prfshin korpusin letrar q nga Buzuku, Budi, Bogdani e Variboba, q me sistemin zhanror dhe poetikn e krijimit, krijohet n raport me letrsin biblike, pr t'u derivuar si kultur dije, kultur shkrimi, gj kjo q do t pasuroheet e pasohet nga autor t shumt. Te ky korpus letrar raporti me tekstet biblike del m i veant, se n gjith letrsin e mvonshme, q ka kto shenja dhe kt sistem shkrimi e ndrkumunkimi. Te katr autort m t rndsishm t ksaj letrsie Buzuki, Budi, Bogdani, Variboba, krijojn nj litratur kreyesisht t ndikuar nga Bibla, nga tekstet biblike, pra sht nj letrsi e mbindrtuar (hipertekstuale). Te kjo periudh letrare edhe poezia si shkrim letrar fillon me diskursin biblik. Kshtu mund t themi edhe pr prozn, q me tipologjin e saj, me sistemin poetik funksionon n raport me diskursin biblik, her si shkrimi mimisis (Aristoteli), her si prgjasim me t, her si letrsi e mbindrtuar (hipertekstuale), her n raporte t pastra intertekstuale, aq sa mund t themi si interdiskursive( ndrstilshmrie).
Pjetr Budi, konsiderohet poet i par shqiptar, i cili kryesisht n poezi transformon tesktet biblike, duke i ndrlidh (pasuraur) edhe me kulturn popullore (orale) q vrehet n shkrimin n tetrroksh, ne katrvargsh, nj hibridiyim i stilit biblik me at popullor. Krakteristik e ksaj poezie sht, shpeshher marrin veorin e figuracion autetntik, popullor. Brenda ktij korpusi letrar, kemi autorin origjnal, Jul Variboba, vepra "Gjella e Shn Mris Virgjr", autorin letrar, krijuesin e mirfillt artistik. N kt vepr nuk sht Shn Mria biblike, por jeta e saj, q formsohet e transformohet prmes kulturs popullore, q duke u ndrlidh me diskursin biblik artikulojn nj diskurs letrare. Diskursi biblik ktu transformohet edhe n stilin e shkrimit (kemi nj krijim n poezi) edhe n prceptimin semantik.

IV.
Kodi dhe diskursi biblik, transformimet n letrsin e periudhave pasuse, n mnyr kontinuive deri me sot. N kt faz t zhvillimt t letrsis shqipe, diskursi biblik, q tashm kishte pasur shklqimin e tij dhe ishte formsuar si shkrim kombtar nuk sht dominant n kulturn e shkrimit letrar, por lidhja me kt tip dhe kultur sht e pashmangshme, si n dimensionin kulturor, ashtu edhe n at letrar e estetik. Diskursin biblik tashm e kemi prezent n form m implicite dhe si do t shprehej Umberto Eco "ai ( teksti letrar) le mundsin e kuptimeve infinite", nse e lexojm dhe vlersojm n sistem dhe ndrkomunikim, n raport intertekstual. Te shum autor t ksaj periudhe e hasim diskursin biblik (te N. Frashri, ajupi, Asdreni, m von Noli, Fishta, Haxhiademi, Konica, Kuteli etj), jan edhe krijuesit m t avancuar n gjitha letrsin dhe kulturn shqipe. N kt faz t zhvillimt letrar prania e diskursit biblik rikontekstualizohet dhe rifunksionalizohet n nivele t ndryshme dhe me status t ndryshm brenda tipit t krijuesit, temperamentit dhe shprthimit t tij emocional, madje edhe prkundr lidhjeve anologe me diskursin baz biblik, dallon dukshm, si rezultat i shndrrimeve t natyrshme dhe t domosdoshme q asimilon vepra letrare me pretendime estetike. M pastaj n varante t ndryshme kt tip shkrimi e hasim edhe n letrsin bashkohore, brenda gjitha poetikave dhe formacionave estetike ( Kadare, Pashku, Z. Rrahmani, V. Zhiti, Azem Shkreli, Mirko Gashi, Beqir Musliu, A. Podrimja, S. Hamiti, R. Musliu, I. Ahmeti, e vazhdon jetn n mnyr implicite edhe tek autort q jan n proces t krijimit Xh. Bajraj, A. Berishaj, S. Gjergji, K. Shala, A. Gojaj, Xh. Beqiri etj.)

V
N Shek. XVIII-XIX fillon zgjimi i ndrgjegjes kombtare, ndaj edhe letrsia tashm merr karakter m t theksuar nacional. Pas shklqimit t letrsis s vjetr me raporte t theksuara biblike, kemi nj faz kur letrsia shqipe u shkrua n raport me letrsit orientale, si me gjuh njashtu edhe me poetikn shkrimit, e q pr kultrn shqiptare ishte dika e re, dhe jo n sistem t velrave pararndse. Kjo letrsi njihet si letrsi e Bejtexhinjve, pa ndonj evidenc t thekusar letraree e esetike. Pas periudhs s kultivimit t letrsis shqiptare me elemente dhe karakteristka biblike, fillon shkrimi i letrsis shqipe, i cili do t bj paramodel t prshtatshm kulturn orale, pra paratekstin e kodin diskurisiv popullor, i cili n form implicite do t funksionoj paralel me diskursin e kodin biblik. N veanti, dallohet Letrsia e arbreshve t Italis, e cila prfaqson njrin nga korpuset m t rndsishme letrare, pr ta "instuticionalizuar" letrsin me vetdije t plot kombtare e me vetdije artistike, e cila ndrthurret n raporte t fuqishme me kulturn e mome nacionale, kodet orale, historike, duke i shtresuar bazat e letris s mirfillt me vetdije nacionale dhe letrare, n form t artikuluar n kt korpus letrar, dhe si i ktill roli i ksaj letrsin shqipe prgjithsisht mbetet shumdimensional. Autort e shumt ( De Rada, Z. Serembe, F.A. Santori, Daria i Riu, Z. Skiroi, etj.) jan krijuesit e mdhenj q shenuan kaprcylljet e sistemit t shkrimit letrar shqip, duke e inkuadruar n kuadr t rrjedhajve t letrsive nacionale perndimore q krijoheshin. Madje duke qen "tharmi i paprekur i gjakut shqiptar", ata rikujtojn momente t vetdijs histrike, momente t lavdishme dhe tragjike. N kt konteksrt duhet theksuar se me autorin e "Kngve t Milosuat" (1836), De Radn fillon letrsia shqiptare e Rilindjs, duke u karkatizuar me nj shprehje artitike, me nj diskurs letrar q shprfaq t gjitha format e shrkimit t mhershm, duke kultivuar t gjitha zhanret letrare, t gjitha llojet poetike, t gjitha temat e mdha t letrsis s kohs.

VI.
Nj ndr shtjet themelore t shqyrtimit teorik t letrsis shqipe, t shqyrtimit t ndikimeve, s kndejmi edhe t ndrkomunikimit t letrsis shqipe me ltrsi tjera, apo me vepra t caktuara, q kan ln gjurm n letrsit e prbotshme, q n kritikn ton nuk sht studiuar thelbsisht, sht prania e modelit t diskursit biblik (Bibls), teksteve biblike, n diskursin letrar, e cila prani paraqitet si nj vler e veant, duke u sforcuar npr koh e periudha letrare. S kndjemi nj studim dhe nj qasje reale pr kt korpusi letrar, do t i sherbente njohjs s vlerave t letrsis nacionale, pr shum arsye: sepse ky trupzim i shkrimit biblik n kt letrsi krijon nj literatur t realizuar letrare-artistike, manifeston kuptimsi shumshtresore dhe sublimon vlera shumdimensionale, universale e tejkohore, me ka e inkuadron letrsin shqipe n letrsit e mdha evropiane, dhe n traditn e shkrimit perndimor. Ksaj duhet ti shtojm faktin, se n qarkun e studimve shqiptare, kjo prani sht anashkaluar shpeshher, veanrsiht gjat t ashtuquajturs "kritik e soc-realiste" jan dhn vlersime me parashenja vlersuese negative, duke u reduktuar vlera e njmendt, ngase m s paku ka pasur kritere letrare. Studiues q i takojn ktij komuniteti, shkrimet te letersis s vjetr, q krakterizohen me raporte t fuqishme diskursive me tekstet biblike, i vlersojn si "shkrime me rndsi gjuhsore" (Dhimitr Shuteriqi) e jo vepra letrare, me ka hapn rrugn pr shum studime t njanshme, edhe pr gjith korpusin letrar q shfaqet m kto shenja dhe me kt sistem shkrimi n letrsin e mvonshme shqipe. Shpeshher pr pasoj ka ndodhur q letrsia t mos shqyrtohet si integrale, por jasht kontinuitetit t saj, ather edhe e fragmentuar. Vlersim me kto tendenca bn edhe historiani i letrsis shqipe Rexhep Qosja, i cili letrsin shqiptare n sdutdimet dhe interpretimet e tij e sheh t fragmentuar. (Qosja n kuadr t interesimeve t tij historiko letrare pr Historin e letris shqipe nuk i qaset asnjher Letrsis s Vjetr. Madje as n kuadr t pretendimeve pr periodizimin e letrsis shqipe ai nuk e prmend fare. Ai kur hulumton intresimet e autorve t ndryshm pr letrsit e ndryshme, si jan ajo antike greke dhe romake, pastaj italiane, franceze, angleze, persiane, arabe, fare nuk prmend intresimin pr letrsin biblike (R. Q. HLSH, Romantizmi I.II. III, Rilindja, Prishtin 1984, vepra I, fq. 8 -94. Shembja e skemave soc-realiste, i ka dhn nj pesh t re kritks letrare, dhe kritka i kthet tekstet letrar, imanencs s tij, q ndodh me nj brez t tr kritksh. Diskutime interesante pr kt fush me interes, i ka br studiuesi Sabri Hamiti, i cili duke i br qasje aspketit teorik t letrsis shqipe, aplikon teorin pr kodet e mdha( Northep Fraji), vren me t drejt tre kodet me t mdha, por thekson si dominant kodin biblik, q sht parsor dhe q e prcjell n forma, variante dhe derivime t ndryshme gjith letrsin shqipe, q nga fillimi deri me sot. Pastaj qasja e Ibrahim Rugovs, n "Vepra e Bogdanit", ka orientuar kritikn e receptuesin nga imanenca e veprs letrare, duke mos prejudikuar vlera, pr ta orjentuar studimin pr kt fush letrare n kontekst me poetikn e kohs. Pastaj, do t vazhdojn interpretimit e Isak Ahmetit, pr t par se si letrsia shqiptare me tema e ide biblike ka qen prezente n gjith letrsin shqipe, n t gjitha sistemt zhanrore, poetikat e formacionet estetike. Kjo qasje thellohet veanrisht n studimet e Anton Berishajt, i cili letrsin e Bogdanit e sheh n kuadr t poetiks e retoriks mesjetare. S kndjemi edhe krkon literaritetin (nocion i formalistve) tek autort e shkirmet e letrsis s vjetr, pr t hedhur posht qasjeet tradicionale pozitiviste t teksteve letrare t ksaj peridhe. Se Bibla ka ushtruar nj ndikim t rndsishm n gjith letrsin shqipe, S. Hamiti thot kshtu: "Letrsia e jon e shkruar q nga fillimi dhe pr disa shekuj sht mbshtetur n kodin biblik, njher si prshkrim e tejshkrim i tij , m von si shkrim n gjirin e tij dhe si prgjasim me t. N shek. XVI dhe XVII, q sht bre zakon t quhet letrsi e vjetr shqipe lidhjet me tekstet biblike jan edhe t natyrs tematike edhe t natyrs ligjrimore". Pastaj prania biblike n prmasa t ndryshme fillon ta manifestohet n letrsin shqipe n koh dhe faza t ndryshme letrare, duke u transformuar, varsisht prej zhvillimeve shoqrore dhe kulturore, por gjithnj me elemente edhe n makrotemat edhe n mitemat letrare q konfiguron. Prania e ndikimit t Bibls n letrsin shqipe, sht me nj rndsi t veant, ontologjike, jo vetm n leximin dhe intrepretimin e letrsis shqipe, por edhe n gjykimin e vlerave thjesht letrare, sepse prania e Bibls e prcjell prej datimeve me t hershme t shkrimit shqip (q nga Formula e Pagzimit 1468) dhe veprs s par (Buzuku, 1555) e deri me sot letrsin ton. Madje ne konsiderojm se sht nj ndr shtjet themelore t shqyrtimit t drejt t letrsis, t kuptimit t njmendt t vlerave, pr arsye sa universale aq edhe nacionale, sepse prania e Bibls si vepr fundamentale e kulturs botrore, e ka dominuar gjith kulturn e shkrimit perndimor. Kshtu edhe Tomas Elioti do t shprehet: "E gjith kultura perndimore sht mbshtetur n antikitetin greko-latin dhe n Bibl", prandaj edhe kultura shqiptare n krye t saj , si vlerson me t drejt Sabri Hamiti, sht kultur perndimore: kultur autentike, duke e pasur parasysh trashgimin mitologjike ilire dhe antike greke, n njr an dhe n ann tjetr letrsin filobiblike, duke u nisur q nga Shn Jeronimi ilir deri te, ta zm, Noli pr t vazhduar kontinuitetin deri te modernisti i madh Anton Pashku. Letrsia shqipe, ashtu si edhe vet gjuha shqipe, pra q n fillet e shkrimit t saj del biblike. Ky ndikim i Bibls n letrsin shqipe, sht i natyrshm edhe pr arsye t rrethanave kulturore dhe civilizuese. Madje, nse ksaj ia shtojm pikpamjen e Northop Frajit se letrsia perndimore ka qen e ndikuar nga Bibla m shum se nga do libr tjetr, ather shtja edhe me letrsin shqipe del analoge, edhe pse ktu ndikimi i kulturs s lindjes n shum sfera deprton, ndrsa n letrsi dhe n kulturn e shkrimit n prgjithsi mbetet n margjina, kshtu q krejt kultura dhe letrsia shqipe do t mbshtet fuqimisht n tekstet biblike, do t derivohet prej saj, duke br transformime letrare, shndrrime t natyrshme, t cilat n dimensionin e nj letrsie nacionale, marrin variante t reja duke shfaqur ide, emocione, realitete, trajta dhe gjendje t ndryshme konform rrethanave, por gjithnj duke ndrtuar nj letrsi t destinuar letrare estetike. Pr t kuptuar esencialisht kt korpus letrar krkohet nj qasje racionale, e analizuar, me njohje interdisplianare veanrisht njohje e Bibls, sepse sht vshtir, mbase e pamundshme q t shqyrtohet dhe interpretohet drejt letrsia e Buzukut, Budit, Bogdanit, Varibobs, Fishts, Kutelit, Nolit. Pashkut e shum t tjerve pa i analizuar n lidhje intertekstuale me paramodelin biblik. Ksaj duhet t'i shtojm edhe pikpamjen e Umberto Ecos, sipas t cilit, "Rregulli themelor pr t'iu qasur nj teksti narrativ (nj vepre letrare, verjetja ime N.U.) sht q lexuesi t pranoj heshtazi nj marrveshje fiktive me autorin" q gjithsesi krkon nj interpretim letrar dhe me kritere thjesht letrare, t cilat i ofron vepra e caktuar letrare, e mbindrtuar, n kt rast mbi tekstet biblike, q funksionon me shtresime t veanta interdiskursive, q i ka trupzuar elementet e ndryshme diskursive, si stilin shkrimor, leksikun, figuracionin, transformimin syzheore, fonemat, sintaksn, personazhin etj. Prandaj do tendenc pr t interpretuar kt korpus letrar me parashenja vlersuese negative, duke e kualifikuar si letrsi religjioze, fetare, (emrtime kto n kuptim joletrar) do ta reduktonte kshtu at q sht esenciale e nj vepre arti letrar- letraritetin.