Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 3
  1. #1
    Diabolis
    Antarsuar
    21-01-2003
    Postime
    1,625

    Perspektiva e nj letrsie pa kritik

    nga Shekulli:

    Perspektiva e nj letrsie pa kritik

    Mark Marku

    Kriza e kritiks dhe mungesa e instancs kritike jan natyrisht dy gjra t ndryshme, me pasoja t ndryshme dhe q rrall mund t shfaqen si dukuri kulturore n t njjtn kultur e n t njjtn koh. N kulturn shqipe t erek shekullit t fundit ka ngjar pikrisht ajo q ngjet shum rrall: t dyja dukurit jan shfaqur paralelisht me njra-tjetrn, ose m sakt i jan mbivendosur njra-tjetrs. Madje ka ndodhur q kriza t sjell si pasoj zhdukjen e instancs kritike. Kjo natyrisht e ka nj shpjegim. M sakt disa t till.
    Deri n fillim t viteve 90 n letrat shqipe studimet kritike zinin padyshim kryet e vendit. T krijohej prshtypja sikur studimet pr letrsin kishin m shum rndsi se sa vet letrsia. Autoriteti i kritikut dhe i studiuesit t letrsis e tejkalonin dukshm at t shkrimtarit, instanca kritike vlersohej m shum se sa instanca krijuese e kjo mbshtetej me institucione studimore brenda e jasht universitetit, me botime e fonde t pashterrshme pr to, me nj platform t qart politike, me nj platform tmerrsisht t qart politike. Shkurt, kritika i printe letrsis e n m t shumtn e rasteve, ajo e prcaktonte paraprakisht objektin e saj, e parashkruante tekstin letrar (jo gjith tekstin por tekstin model) duke ia prcaktuar kufijt e shtrirjes, shtresat kuptimore, ideologjin e madje edhe figuracionin. sht e qart pra, se kritika kishte nj autoritet t paimagjinueshm prkundrejt letrsis. Ishte ajo q prcaktonte para dhe pasfatin e tekstit letrar. Kuptohet n kt rast nuk kemi as letrsi t vrtet, e as kritik t vrtet, madje as lexues t vrtet pasi edhe lexuesi ishte nj instanc sociale me horizont kulturor e ideologjik t manipuluar. Ishte krijuar nj qark i mbyllur ku kritika interpretonte tekstet e shkruara sipas kritiks e pr kritikn. Nj gjendje ku kishim shum kritik e pak letrsi. E gjitha kjo kishte kuptim vetm n kuadrin e nj sistemi politik si komunizmi q e kishte t parashkruar historin e vet nga dogma.
    Rnia e sistemit solli edhe rnien e autoritetit t kritiks. Si kritik e prgatitur pr t interpretuar tekste q i diktonte po vet, kritika shqipe nuk mund t ishte e aft t vendoste autoritetin n nj letrsi q si akt t par t liris ka refuzimin e diktimit t tekstit. Dhe do ti duhej koh q ta rifitonte prsri autoritetin e humbur. Kritiku italian Romano Luperini e prkufizon kshtu nj situat t till: Kritika vendos nj raport joprivat me veprn letrare, raport para s gjithash publik e social. Kritiku duhet ta afirmoj autoritetin e tij n nj kontekst q ia verifikon instrumentet dhe aftsit intepretative. Ndrsa vepra e ka apriori nj autoritet t vetin t sanksionuar nga tradita dhe kanoni letrar, kritikut i duhet t legjitimohet do her n fushn e vet. Atij i duhet domosdoshmrisht ta ringrej autoritetin e vet mbi at t tekstit duke dshmuar njohjen dhe aftsin pr ta interpretuar at. Kritiks shqiptare i duhej q ta legjitimonte autoritetin e saj n raport me nj letrsi q edhe pse e tronditur n sistemin e saj t vlerave nuk e kishte humbur plotsisht autoritetin e saj.
    N momentet e para kritika shqiptare u mundua ta mbroj legjitimitetin e saj nprmjet mbrojtjes s kanonit letrar t vendosur m par nga po vet ajo. Fillimisht kritika kishte vendosur rregullat n baz t t cilave duheshin shkruar veprat letrare, pastaj ajo kishte zgjedhur modelet pr kanonin dhe kshtu nprmjet ngulitjes s kanonit kishte vendosur autoritetin e vet. Duke mbrojtur kanonin ajo realisht mbronte vetveten. Kanonet jan trsi veprash t cilave u atribuohet nj vler- thot Eagleton. E meq vlerat jan sa t qndrueshme aq edhe kalimtare, t tilla jan edhe kanonet. Ato prve vlerave t qndrueshme kan disa vlera t pranuara pr kt ose pr at qllim, n funksion t ksaj apo asaj platforme ideologjike dhe pr kt arsye ndryshojn me kalimin e kohs. Ksaj logjike do ti nnshtrohej edhe kanoni letrar shqiptar. Kanoni i mparshm letrar n momentet e para psoi nj tronditje t madhe gj q ndikoi n riprcaktimin e tij. Por fati i autoritetit t tij nuk qe i njjt me at t kritiks. N fakt letrsia nuk e humbi plotsisht autoritetin e saj. N kanonin e ri t riformuluar hyn vepra dhe autor t prjashtuar m par, por megjithat hyrja e tyre nuk solli orientimin total t kanonit t mparshm. Ai ekzistonte, por tashm i ristrukturuar. Martin Camaj thoshte n nj intervist t botuar n revistn Nntori n vitin 1991 se studiuesit n Tiran e Prishtin duhet ta kuptojn se asgj e keqe nuk i vjen letrsis shqipe nga pranimi i veprave t mia. M tepr se nj gjest shpirtmadhsie fjalt e tij shprehnin nj t vrtet: futja e nj vepre n nj kanon letrar mund t ndryshoj kanonin dhe modelet e tij (sipas T. Eliot), por nuk do t thot asgjsim i kanonit dhe modeleve t tjera.
    Pasi dshtoi n prpjekjen e par pr ta ruajtur autoritetin e saj nprmjet ruajtjes s piramids s vlerave, kritika pati nj moment reflektimi kur krkoi ta dshmoj autoritetin nprmjet ristrukturimit t sistemit t vlerave. N periudhn kalimtare ajo u mor me afirmimin e veprave apo autorve t ndaluar. U duk sikur bashk me ringritjen e letrsis s ndaluar po ringrihej vet kritika, tashm duke u pohuar bashk veprat q i kishte mohuar m par domethn nprmjet mohimit t vetvetes. Por me t mbaruar afirmimi i veprave t ndaluara kritika e humbi prsri arsyen e vet t ekzistencs. Ajo ekzistonte ose pr t pohuar, ose pr t mohuar. Ajo ekzistonte vetm n raport me veten. Por kritika e vrtet duhet t funksionoj n nj skem tre elementshe ku prve saj marrin pjes vepra ose teksti letrar dhe lexuesi.
    Edhe pse me shum ngjashmri me kritikn shqipe t zhvilluar brenda kufirit t Republiks s Shqipris, kritika shqipe e zhvilluar n Kosov, n Maqedoni dhe n qendrat e emigracionit nuk ka t bj aq shum me ato q u than m sipr. Pr shkak t mungess s ideologjizimit t plot dhe ekzistencs s dijes alternative kjo kritik, sidomos pas viteve 70, kishte arritur ti shptonte skematizmit dhe t orientohej n kritikn bashkkohore duke u ndikuar sidomos nga atmosfera kritike franceze ku pasi ishin pranuar n mnyr triumfale formalistt rus kishte marr udh revolucioni strukturalist. Megjithat pr arsyet historike q dihen kjo rrjedh u ndrpre dhe n fund t viteve 90 edhe kritika shqipe e shkruar jasht kufijve t Shqipris u gjet n t njjtn kriz autoriteti me at t pjess tjetr.
    Duke mos e fituar dot autoritetin e duhur n raport me tekstet letrare, nj pjes e kritiks u trhoq dhe i humbi lidhjet me letrsin, nj pjes tjetr u trhoq duke i humbur lidhjet me letrsin bashkkohore, por duke iu prkushtuar historis s letrsis apo teoris s letrsis, gjithnj duke br kujdes t mos implikohej n shtjet e ngatrruara t letrsis bashkkohore. Madje u krijua bindja se studimi akademik serioz nuk duhet t merret me letrsi bashkkohore. Por Wellek dhe Waren mendojn krejt ndryshe n lidhje me kt shtje: Nse ia vlen t studiohen shum shkrimtar t rangut t dyt ose t rangut t dhjet t kohve t shkuara, ather ia vlen t studiohet edhe nj shkrimtar i rangut t par apo t dyt i kohs son.
    Por ajo q e ndrlikon edhe m shum krizn e kritiks shqiptare sht t qenit n nj kriz t dyfisht. Fare mir kritika shqiptare mund ta kaprcente kt moment t vshtir duke u orientuar n kritikn bashkkohore botrore, pra duke e marr at si sistem referimi e orientimi. Por aty nga fundi i viteve 80 dhe fillimi i viteve 90 vet kritika bashkkohore botrore prjetonte nga ana e vet nj kriz t vrtet. Pas nj momenti vetsigurie t tepruar q kishte kaluar me strukturalizmin, kritika letrare dhe studimet pr letrsin futen n kriz me postrukturalizmin. Teorit e deriathershme t strukturuara me aq zell dhe q kishin pretenduar ta shndrronin teorin e letrsis n nj shkenc objektive t prafrt me shkencat ekzakte e humbn pak nga pak autoritetin e tyre dhe kritik t veant i prkushtohen montimit t ngrehins s tyre ose si u plqente francezve ta quanin kt mjeshtri dekonstruktimit t tyre. Nuk ndryshojn dhe zhvlersohen vetm teorit apo metodat, por bashk me to horizonti i pritjes s lexuesit, prkufizimet e tekstit, koncepti pr letrsis dhe zhanret letrare, pr gjuhn dhe shenjn gjuhsore. Postrukturalizmi v n diskutim parardhsit. Posmodernizmi fut n kriz edhe kanonin letrar pasi pr epokn postmoderne sht e pamundur t gjenden kritere t pranueshme vlersimi e gjykimi q do t bnin t mundur prcaktimin e modeleve t qndrueshme.
    Dikur- thot kritiku francez Antoine Compagnon, profesor n Universitetin e Sorbons- besohej se interpretimi e kishte aftsin pr t kuptuar tjetrin n fund t asaj q quhej trajektore hermeneutike. Duke lexuar mund ti afroheshe pak nga pak kuptimit dhe nisur nga ajo ka kishim lexuar mund t hipotetizohej nj trsi. M pas vazhdimi i tekstit e konfirmonte ose e hidhte posht kt hipotez, e mbante ose e korrigjonte. Deri sa shkohej n faqen e fundit ku hipoteza prfundimtare prkonte me kuptimin e tekstit. Por kjo hermeneutik e besueshme sht vn pak nga pak n diskutim n rrjedhn e shekullit t kaluar... M pas sht menduar se sht e pamundur t nxjerrsh ndonj gj nga pyetjet, se sht e pamundur t shkosh drejt tjetrit dhe ta kuptosh t paktn pjesrisht. Dialogu ather ndrpritet, do kultur, do tekst sht i padeprtueshm nga t tjert dhe si rezultat i ksaj nuk kemi gj tjetr ve keqkuptimeve.
    Kshtu pra, kritiks shqiptare n kriz i duhej t orientohej n nj kritik bashkkohore gjithashtu n kriz dhe n nj proes t vazhdueshm dekonstruktimi teorish e metodash dhe rindrtimit t tyre n mnyr subjektive dhe n prputhje me krkimet vetjake. Kriz e dyfisht kjo e kritiks shqipe. E shprehur n mnyr figurative kritiku shqiptar gjendej n nj pozit pak a shum t till: E kishte shembur ngrehinn e tij (ose ia kishin shembur) pasi i kishin thn se mund t gjente streh m t mir diku tjetr, ta zm n Bibliotekn George Pompidou n Paris (nj bibliotek kjo e hapur dhe funksionale pr t gjith). Por n momentin q kritiku shqiptar mbrrin gjith strmundim para strehs s re, e gjen at t zhbr dhe n vend t saj gjendet vetm nj monument i kryepuntorit t zhbrjes Jacque Derrida. Natyrisht kritikut shqiptar pr t mbijetuar nuk i ngelet gj vese ti prvishet nj pun tjetr m pa telashe.
    Pr pasoj letrsis shqiptare i sht dashur ta bj rrugn e ktyre viteve pa pranin e kritiks. Nj letrsi pa kritik sht nj paradoks po aq i madh sa edhe nj kritik pa letrsi. Mungesa e instancs kritike n nj kultur apo shoqri e bn shoqrin dhe kulturn aksidentale, jo funksionale, pasi shoqrit, kulturat dhe qytetrimet ngrihen mbi sistemin e vlerave. Sistemi i vlerave sht rezultat i gjykimit t vlerave dhe gjykimi sht i gjymtuar pa instancn kritike. E njjta gj mund t thuhet edhe pr kritikn letrare. Mungesa e kritiks e bn skemn e komunikimit letrar mes veprs dhe lexuesit jofunksionale. N kt mnyr ai q humb sht teksti letrar. Respekti pr tekstin-thot Luperini- sht njhersh respekt pr lexuesin, respekt pr intepretuesit e t shkuars dhe t tashmes. Pa kritikn ose pa dialogun mes tesksteve kritike dhe teksteve letrare, mes autorit, kritikut dhe lexuesit teksti pushon s qeni medium social. N kt rast zhdukja e kritikut nga skema e komunikimit e dmtom m shum skemn se sa zhdukja e autorit. Sipas Gadamer Teksti nuk na flet ashtu si flet nj bashkbisedues fardo. Jemi ne ata q e bjm at t na flas... Teksti flet vetm nprmjet interpretuesve t tij. Vetm nprmjet interpretuesve shenjat shkrimore shndrrohen n shprehje t kuptimshme. Pr kt arsye rilindja e kritikut dhe kritiks sht e domosdoshme pr ta nxjerr letrsin nga memecria e saj aktuale.
    wrong verb

  2. #2
    your incubus
    Antarsuar
    24-04-2002
    Vendndodhja
    Londer
    Postime
    456
    e c'eshte kjo? kritike kritikes, pa nuanca te tjera pervecse krikellimes se gjinkalles? hej hej! une kritik nuk jam, por do me pelqente me shume te lexoja nga kritika shqiptare mbi nje letersi pa perspektive, sic mund te konsiderohet surrealizmi apo realizmi magjik, se sa mbi perspektiven e nje letersie pa kritike (letersia pa kritike me duket paradoks me te cilin nuk ia vlen te merret me njeri). ptuh, me gjithe vlera!
    gjuha jote eshte blu blu blu blu blu ne portokalli

  3. #3
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    10-09-2004
    Postime
    2,389
    Citim Postuar m par nga kulla
    e c'eshte kjo? kritike kritikes, pa nuanca te tjera pervecse krikellimes se gjinkalles? hej hej! une kritik nuk jam, por do me pelqente me shume te lexoja nga kritika shqiptare mbi nje letersi pa perspektive, sic mund te konsiderohet surrealizmi apo realizmi magjik, se sa mbi perspektiven e nje letersie pa kritike (letersia pa kritike me duket paradoks me te cilin nuk ia vlen te merret me njeri). ptuh, me gjithe vlera!


    plotesisht dakord me ty kulla...
    Ndryshuar pr her t fundit nga [xeni] : 21-10-2004 m 10:10

Tema t Ngjashme

  1. Dr. Ibrahim Rugova - Presidenti i par i Republiks s Kosovs
    Nga Albanino n forumin Elita kombtare
    Prgjigje: 2055
    Postimi i Fundit: 27-11-2014, 11:11
  2. Veshtrim kritik i romanit ''I huaji ''- Albert Kamy.
    Nga Biondina n forumin Mentori akademik
    Prgjigje: 11
    Postimi i Fundit: 10-10-2011, 19:47
  3. Kritik ndaj msuesve t fes islame n Austri
    Nga DYDRINAS n forumin Problemet ndrkombtare
    Prgjigje: 4
    Postimi i Fundit: 10-02-2009, 20:42
  4. far letrsie preferoni m shum?
    Nga Flori n forumin Votime dhe sondazhe
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 13-09-2006, 12:00
  5. A ekziston masa kritike e materjes ne gjithesi?
    Nga buki19 n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 26-11-2005, 13:24

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •