albanologu italian

zbulimi


Kush sht jezuiti italian q adhuronte Shqiprin

Kulla: Zef Valentini, hija q duhet ndriuar


06 Gusht 2004

Nj italian 20-vjear, vendos t shkel Shqiprin e viteve 20. Ishte nj prej jezuitve q u mrekullua me gjithka hasi n vendin e shqiptarve.

Kalendari shnonte fillimin e viteve 20, kur ai shum shpejt e msoi gjuhn shqipe n mnyr t prkryer, dhe nuk kishte asnj shenj dalluese nga e folura e shqiptarve. Quhej Zef (Giuseppe) Valentini dhe i dha Shqipris dhe shqiptarve, kontributin m t amdh q mund t jepte nj i huaj. Krejt n hije pr dekada me radh, Zef Valentini, albanologu dhe albanofili m i madh shqiptar, do t nis t zbulohet pak nga pak dhe t njihet m n fund.

M 25 prill 1968, me rastin e festimit t 500-vjetorit t vdekjes s Sknderbeut, Papa Pauli VI n Rom, ndr t tjera, foli edhe pr At Zef (Giuseppe) Valentinin, duke thn: Shqiptar! Duajeni At Zef Valentinin, se ai ju dashuron me zemr. mojeni, se ai punon paprer, pr t njohur prpara bots vlerat tuaja shpirtrore dhe artistike. Ai sht juaji, sepse i ka vn shtjes suaj mendjen dhe zemrn e vet.

Por n Shqipri, n vitin 1968 kishte njerz dhe ambiente q me vetdije t plot e zhdukn emrin e tij dhe nuk e prmendn kurr, ndrsa ai, prtej toks shqiptare, punonte pandrprer derisa vdiq. S fundi, shum prej veprave t tij mbi Shqiprin, do t botohen t plota nga shtpia botuese Plejad, ndrsa botuesi Ndriim Kulla, pas nj pune t gjat disavjeare me veprn e tij, ka shum pr t thn pr Zef Valentinin.

Cili sht ky shqiptar kaq i shquar me nj emr t huaj?
Nuk mund t flassh pr lartsimin e kulturs shqiptare, pa u ndalur n kontributin e Zef Valentinit, i cili konsiderohet sot si nj nga albanologt m t mdhenj shqiptar, si nj albanofil i jashtzakonshm dhe, s bashku me Branko Merxhanin, me shkrimet e tij brilante publicistike, sht nj nga majat m t larta t etiks dhe iluminizmit shqiptar.

N vitet 1920-1945, nj falang e shquar shkrimtarsh dhe mendimtarsh shqiptar t organizuar rreth revistave dhe gazetave m t rndsishme t kohs si Prpjekja shqiptare, Hylli i drits, Leka dhe Demokratia e Gjirokastrs, u prpoqn me prkushtim pr t riprtritur Rilindjen Kombtare, n drejtim t kulturs dhe mendimit. E n botn e veant mendore t asaj kohe, njri nga zrat m t dalluar ishte edhe Zef Valentini. Ndrmjet revists s shquar,LEKA, drejtuar pr tet vjet rrjesht prej tij, me shkrimet rigoroze, t mprehta e t mbushura me informacione historike e kulturore, ai u msonte shqiptarve se si ta vzhgonin dhe zgjidhnin problemin e tyre kombtar, me filozofi dhe ndrgjegjje kritike. Ksisoj, At Zef Valentini u b shembull i kristalizimit t nj tendence q synonte analizimin e s tashmes, rindrtimin historik t s shkuars, dhe nj orvajtje e guximshme pr t vendosur bazat e s ardhmes, t karakterizuara nga cilsit e veanta t shpirtit etnik shqiptar, q ishin dashuria pr lirin dhe lidhjet e forta me traditat e shndosha.

Nga ana tjetr, Zef Valentini ka edhe nj fam ndrkombtare pr kontributin e tij t muar n fushn e albanologjis dhe studimeve historike, duke i shtuar kshtu nj faqe brilante aktivitetit t tij t dndur n mendimin filozofik, sociologjik dhe edukimin demokratik, qytetar dhe humanist t individit shqiptar.

ǒmund t na thoni m hollsisht mbi jetn dhe veprn poliedrike t ktij njeriu t madh?
Ishte italian i lindur n rrethinat e Padovs, i diplomuar n filozofi (1924) dhe teologji (1928). Q n moshn 20-vjeare vjen me detyrn e misionarit jezuit n Shqipri. N fare pak koh, e msoi aq mir shqipen sa nuk dallohej prej shqiptarve t tjer. Ndrmjet viteve 1922-1932, ushtroi msuesin n Gjimnazin Jezuit t Shkodrs. Vepra e par pr Shqiprin Kolegja Saveriane ndr 50 vjett e para 1877/78- 1927/28, u botua shqip dhe italisht. Nj vit m pas shkruan n shqip nj biografi t Garcia Moreno-s dhe pas tre vjetsh, prkthimet e Polieucte t Kornej-it, Sauli t Alfieri-t dhe nj libr me poezi. Boton, gjithashtu, bashk me akademikun e njohur italian, Fulvio Cordignano, nj studim mbi hakmarrjen historike t shqiptarve. Nis n vitin 1940 edhe nj kronologji mbi historin e Shqipris, nga viti 313 e deri n shekullin XIII, nga e cila u botuan vetm dy vllimet e para. Prej vitit 1932 drejtoi revistn e njohur LEKA deri m 1943 dhe, s bashku me t revistn Lajmtari i zemrs s Krishtit (1933-1939). T dy organet mbajn kontributin e dendur t Zef Valentinit, n mjaft argumente t shkencave shoqrore (histori, dokumentacion e arkivistik, letrsi, filozofi, jurisprudenc etj).

U largua nga Shqipria n fund t vitit 1943. N Itali themeloi dhe drejtoi revistn Letture, numri i par i s cils doli n janar 1946, por se harroi kurr Shqiprin. Rifilloi kshtu nga botimet pr Shqiprin: E drejta e komunitetit n traditn juridike shqiptare (1956), Ligji i maleve shqiptare 1880-1932, (1969), dhe prej 1968 e deri m 1973, dy vllimet e para t veprs E drejta juridike shqiptare.

M pas nisi redaktimin e 30 vllimeve t veprs s tij monumentale, Akte shqiptaro-veneciane t shekujve XIV- XV, q hedhin drit mbi nj faz tepr t rndsishme t historis shqiptare e q i dhan autorit fam ndrkombtare. Pr fat t keq, sa qe gjall ai pa t dilnin n botim vetm 25 vllimet e para, pavarsisht se vepra e plot qe drguar pr shtyp q m 1976. Ve puns studimore, ndihmesa e Valentinit n fushn e pedagogjis dhe studimeve mbarshqiptare sht veanrisht e spikatur. N vitin 1955 ai bhet titullar i Katedrs s Gjuhs Shqipe, n Universitetin e Palermos (1955) dhe po aty themelon dhe drejton Qendrn ndrkombtare t studimeve shqiptare. Nga ana tjetr, Valentinit i njihet jo vetm nj kontribut i muar n fushn e albanologjis dhe studimeve historike shqiptare.

Nj kontribut me vlera t rndsishme n fushn e mendimit filozofik dhe edukimit familjar, qytetar dhe shoqror, t ciln ai shpalosi n shtypin e kohs.

Probleme t edukats, etiks, moralit, humanizmit njerzor, ishin leksione t cilat ai i trajtonte nga kndvshtrimi i nj mendimtari edukator. Kategori t tilla filozofike si e mira dhe e keqja, optimizmi dhe pesimizmi, ai i ngriti n planin teoriko-filozofik, duke i konkretizuar madje edhe me jetn e ardhshme t sociologjis s shqiptarit.

ǒvlera t veanta aktuale, historike dhe kombtare do t kishte przgjedhja dhe botimi i veprs s ktij autori pr publikun shqiptar apo pr opinionin e huaj?
Kam lexuar kto dit librin e Samuel Huntington, Konflikti i qytetrimeve. M ka br shum prshtypje dhe m kan ngacmuar shum opinione; mendimi i tij q i klasifikonte shqiptart n qytetrimin tipik mysliman. Pr mendimin tim, ky sht nj opinion i gabuar, nj tabu e kompozuar nga sulmi historiografik i fqinjve tan me an t superprodhimit t botimeve t tyre, pr t errsuar traditat dhe historin e qytetrimit, t cilit ne i prkasim. Kjo sht njra nga mangsit tona historike dhe nj problem aktual dhe serioz q i prket kontributit ton pr zbulimin e s vrtets. E Zef Valentini, si nj shkenctar dhe albanolog i madh, me publicistikn e tij t shumt, me librat dhe dokumentet e bollshme t mbledhura np arkivat e bots, e sidomos me kryeveprn e tij 28-vllimshe, Akte shqiptare-veneciane t shekullit t 14-15-t, na paraqet nj Shqipri ekumenike, me shum elemente romake e t krishtera n kulturn e saj; nj Shqipri me lidhje t forta me Perndimin pr nj periudh jashtzakonisht t gjat, q i kalon pes shekujt e lidhjeve t afirmuara me t. E ka ndodhur, jo rrallher n historin ton, q mjaft vepra e dokumente shkencore, q mund t na favorizonin me gjeopolitika t privilegjuara, lihen n harres apo nnmohen, kur ndrkoh ato jan fryt i nj arsyetimi t ftoht, profesional e mjaft t dgjueshm n qarqet e duhura, q mund t vendosin mbi nivelin e lidhjeve t ndryshme gjeopolitike.

Ather, si sht e mundur q nj vler e tij, kaq e madhe kombtare, t jet ln n hije pr nj koh kaq t gjat?
Shkaku kryesor i harress s ksaj figure madhore t albanologjis shqiptare, sigurisht q ka t bj me regjimin komunist, edhe pse ai nuk u mor kurr me politik militante n Shqipri. Gjithsesi, duke njohur ideologjin komuniste, nj qndrim i till arrin t imagjinohet, ndrkoh q sht e paprligjshme dhe fajtore harresa q i sht kushtuar ktij autori nga brezi i studiuesve, kritikve dhe institucioneve tona, q pas viteve 90. Prmasat e ktij personaliteti me fam t jashtzakonshme ndrkombtare meritonin jo m harres, por nj vlersim maksimal n t gjitha nivelet: shkoll, arsim, analiz, kultur e histori. E duke sjell ndrmend fjalt e Papa Paulit VI mbi dashurin, pasionin dhe gjenin q ai derdhi pr Shqiprin, sht imperative nga ana jon, q nprmjet ndriimit t ksaj hijeje, ku ai sht ln, pra, nprmjet botimit t plot, s paku t veprs s tij, t arrijm jo vetm t respektojm kulturn dhe dinjitetin ton, por edhe ti shrbejm interesave dhe strategjive tona vitale kombtare.



Pak pr jetn dhe veprn e misionarit jezuit
Kush sht At Zef Valentini

Ai quhej Zef Xhuzeppe Valentini, italian i lindur n rrethinat e Padovs. U diplomua pr filozofi n vitin 1924 dhe m pas pr teologji n vitin 1928. Kur ishte vetm 20 vje, ai mbrriti n Shqipri me detyrn e misionarit jezuit. Ndrmjet viteve 1922-1932 ushtroi profesionin e msuesit n Gjimnazin Jezuit t Shkodrs. Ndrsa vepra e tij e par, pr Shqiprin, titullohet Kolegja Saveriane ndr 50 vjett e para 1877/78-1927/28, nj vepr e cila u botua n gjuhn shqipe dhe italiane. M tej ai shkruan n gjuhn shqipe nj biografi t Garcia Moreno-s dhe n vitet q pasojn merret me shum prkthime n gjuhn shqipe t autorve t njohur botror dhe, paralelisht, disa studime historike mbi shqiptart dhe studime t tjera letrare mbi autort shqiptar. Nga viti 1932 drejtoi revistn LEKA deri m 1943, s bashku me t, revistn Lajmtari i zemrs s Krishtit. N fund t vitit 1943 At Zef Valentini largohet nga Shqipria pr n Itali, ku drejtoi revistn Letture. N Itali ai nisi t botoj shum tekste mbi Shqiprin. N vitin 1955 ai bhet titullar i Katedrs s Gjuhs Shqipe n Universitetin e Palermos, ku themelon dhe drejton Qendrn ndrkombtare t studimeve shqiptare.



Vepra t Zef Valentinit

Kolegja Saveriane ndr 50 vjett e para 1877/78-1927/28
Biografi e Garcia Moreno-s
Polieucte e Kornej (prkthim)
Sauli i Alfieri-t (prkthim)
Studim mbi hakmarrjen historike t shqiptarve (Bashkautor me Fulvio Cordignano)
Kronologji mbi historin e Shqipris nga viti 313 e deri n shekullin XIII
E drejta e komunitetit n traditn juridike shqiptare (1956)
Ligji i maleve shqiptare 1880-1932 (1969)
E drejta juridike shqiptare
Akte shqiptaro-veneciane t shekujve XIV-XV
Revista Letture (themeluar prej tij m 46-n n Itali)
Shkodra dhe poeti i saj (ese pr Ernest Koliqin)
Fishta (studim pr Gjergj Fishtn) etj.






Jezuiti italian q dashuronte Fishtn

Ai sht Homeri shqiptar, nj poet nga m t mdhenjt

Fishta sht nj Homer shqiptar. Ai nuk sht vetm nj poet i madh kombtar. Ai sht nga m t mdhenjt n bot. E rndsishme sht q ai t njihet prej saj.

Ky ishte vlersimi i At Zef Valentinit pr poetin e cunguar n Shqipri pr shum e shum vite, poetin e vargjeve t mrekullueshme t Lahuts s Malcis. Studimi i Valentinit pr Fishtn sht nj studim madhshtor. Kshtu thot botuesi Kulla, ndrsa rrfen rrugt dhe prpjekjet e ktij studiuesi pr t deprtuar te t mdhenjt e letrsis shqipe. Sepse At Zef Valentini sht nj studiues krejt i veant.

Me kritikat e tij, pas viteve 30 ai l gjurm n kritikn e letris dhe autorve shqiptar.

Prve nj varg prkthimesh, aktiviteti i Valentinit sht mjaft i spikatur edhe n kritikn letrare t autorve tan m prfaqsues,- thot Kulla. Sipas tij, m madhshtori sht studimi i tij, Fishta, ku me mprehtsin dhe zbulimin e detajeve dhe metriks, ai e mon autorin si nj Homer shqiptar, si nj poet jo vetm kombtar, por edhe nga m t mdhenjt n bot, mjaft q t prkthehet e t njihet prej saj.

M tej, ai prmend kritikat e famshme t Valentinit mbi Mjedn dhe Koliqin. Pr Ernest Koliqin, Valentini ka shkruar nj ese t gjat me titull Shkodra dhe poeti i saj, nj ese mjaft interesante,- cilson Kulla, duke prmendur pas ksaj studimet mbi arbresht e mdhenj De Rada dhe Zef Skiroi.

Madje, pr poemn e njohur t ktij t fundit, me titullin Kthimi, ai citon se sht pr letrsin shqiptare ashtu si sht Komedia hyjnore e Dantes n letrsin italiane,- citon botuesi. Ai thot se pr t mos u harruar n letrsi, jan edhe dy krijime t tij autentike, mjaft t bukura artistikisht, kushtuar flamurit shqiptar. Njri sonet titullohet Flamuri u ngjall. Po ashtu, nj krijim tjetr i Zef Valentinit, mjaft interesant, i kushtohet arkeologut t madh shqiptar dhe martirit t shquar t ides kombtare, Shtjefn Gjeovit.

E megjithkt, n fushn e studimit ai la edhe shum gjurm t tjera. Studime mjaft t rndsishme prej tij u lan edhe pr metrikn e gjuhs shqipe. Sipas botuesit Ndriim Kulla, i nj rndsie tejet t veant sht edhe nj studim i tij i gjat, i botuar n shum numra t Leka-s, mbi metrikn shqipe. M tej, kt studim t gjat Zef Valentini e plotsoi, koh m von, n formn e nj traktati, t cilin ia dhuroi Ministris son t Arsimit t asaj kohe, ku shnonte se mund t prdorej n shkollat e mesme.

Sipas Kulls, po t prjashtohej vepra e Luigj Gurakuqit, Vargnimi n gjuhn shqipe, nj vepr kjo e botuar n vitin 1906, studimi i Valentinit sht i pari libr i ktij lloji n gjuhn shqipe.



Valentini i botuar n Shqipri

Botuesi i shtpis botuese Plejad, Ndriim Kulla, e ka obligimin e tij kryesor pr momentin. Fjalt e Papa Paulit VI mbi dashurin dhe pasionin q Zef Valentini derdhi pr Shqiprin, e kan shtyr gjithmon t mendoj se nprmjet ndriimit t ksaj hijeje, ku ai sht ln, pra nprmjet botimit t plot t veprave t tij, t arrijm jo vetm t respektojm kulturn dhe dinjitetin ton, por edhe ti shrbejm interesave dhe strategjive tona kombtare. Ai thto se ka br tashm gati pr botim nj pjes t veprs s Valentinit, dhe nj nga veprat e tij mbi Kanunin, sistemin legjislativ t kohs n Shqipri, pr kohn e Sknderbeut, si dhe shum studime t tjera t bien n dorn e lexuesve shqiptar.



Me Respekt.