Pes autort me t vjetr n gjuhn shqipe

Fjal Hyrse

Selman Riza sht pa mdyshje nj nga mendjet m t mprehta t shekullit t XX n mbar botn shqiptare. Ai bashkoi n veprn e vet forcn e argumentit me logjikn e hekurt dhe kritikn e rrepte shkencore, guximin shkencor dhe vetmohimin pr kombin me objektivitetin e s vrtets. Dhe t gjitha kto, ai arriti prmes nj rruge t vetme: puns s prkushtuar.

Kampion atdhetarie Selman Riza iu kundervu me ashprsi dhe prbuzje qysh n krijimet e tij m t hershme do shfaqjeje artizanale n studimin e vlerave tona kombtare, do teza a hipoteze frym-e dritshkurtr, do ndjenj inferioriteti ballkanik dhe do orvajtjeje nprkmbse nga fqinjt tan. Ai mbrojti me fanatizm t pashoq vlerat e vrteta t kombit ton, ato arritje e kontribute t tij q u qndrojn ballhapur stuhive t kohs dhe nj kritike shkencore objektive.

Mu pr kto dhunti, cilsi dhe prirje Selman Rizn e shohim t prsekutuar pamshirshm e sistematikisht qysh n agimin e veprimtaris s vet, qysh athere kur mendja e tij sapo kishte nisur t jepte frytet e para. Ky persekutim nis me pushtuesit fashist dhe do t vijoj pandrprer nga nacionalizmi i egr serb, demaskimit t veprimtaris s shkombtarizuese t t cilit n Kosov Selman Riza nuk iu nda deri n frymn e fundit. Ai do t plotsohet m n fund nga veglat e verbra e t fshehta t ktij nacionalizmi, t cilat shihnin te Selman Riza nj zhvleftsues "t pandreqshm" t "fitoreve" t tyre t n lmin kombtar dhe nj asgjsues t politiks s tyre nnshtruese dhe poshtruese t elementit shqiptar n Ballkan.

I mbrujtur qysh n vegjli n konviktin "Naim Frashri" me dashurin pr atdheun nga msues t till patriot si Ibrahim Fehiu e Sadi Pejani, t cilve m von do t'u kushtoj monografi t vetat, me nj formim t shndosh shkencor, q nis n Liceun Kombtar t Kors vijon me studimet n Franc dhe mbaron me mbylljen e jets s tij m 1988, mbajts i dy diplomave franceze nj pr drejtsi dhe nj pr gjuhsi, njohs i 12 gjuhve jo thjesht pr kultur, por pr t'i prdorur si mjete t domosdoshme e t pazvendsueshme pune, shfrytzues i pakundshoq i kohs pr t punuar dhe jo "pr t vrar veten" Selman Rizs "do t'i mjaftoj" koha e sakt q i lan prndjekjet, arrestimet dhe burgimet e njpasnjshme pr t'u br nj analizues i thell dhe kompetent mbar gjuhs shqipe dhe i problematikave t saj. Ai sht i vetmi gjuhtar ndr ne q e ka kaluar n sitn e vet t imt e t rrept shkencore tr strukturn e ksaj gjuh dhe n t dy planet, historik dhe bashkkohor.

Dhe Selman Riza nuk merrej me t rndomtn, me at q shihet vetiu. Prkundrazi ai teorizonte me guxim "pr t zbuluar nprmjet t pames t papamen". Ashtu si nj elektronist merr dhe zbrthen nj kompjuter, edhe Selman Riza "do t zbrthej" hap pas hapi e pjes pas pjese, mbar ngrehinn e gjuhs son n elementt e saj prbrse dhe do t hedh hapa t guximshm, aty ku shumkush shihte vetm terr t padeprtueshm nga mugtia e shekujve. At nuk e shqetson aspak mendimi i mparshm pr nj shtje. Nuk e shqetson as fryma oportuniste e kohs "se kjo dmton interesat kombtare". Ai ishte thellsisht dhe patundshm i bindur, se nj komb duhet t krenohet dhe t mbroj me dinjitet vlerat e vrteta q ka dhe jo t zbukurohet me pend t huaja, me pikpamje q i beson vetm ai, po kurrkush tjetr.

Ai ishte edhe kundr fshehjes t s vrtetave "t paleverdisshme", ka i ngjante fshehjes s koks s strucit n rr.

N kt hulli, pas nj analize t thelluar t gramatiks s shqipes, pas kaq e kaq arritjesh t mdha n kt lm, ku vuri gur themeli duke filluar nga nyjat, duke vijuar me premrat, emrat e deri te foljet (dhe duke trajtuar brenda ktyre temave dhe sa e sa dukuri t tjera, q grshetohen me to) - me nj zotrim uditrisht t thell t strukturs dialektore t shqipes, me nj njohje prej gramatikani dhe stilisti sidomos t latinishtes, greqishtes s vjetr, serbo-kroatishtes e italishtes, dhe me kndvshtrimin shkencor q e karakterizonte, Selman Riza do t'i hyj edhe puns titanike t studimit t veprave t autorve tan "t vjetr". Mundi i tij do t kurorzohet me monografin q po i vihet sot n dor lexuesit, fal dashamirsis s madhe pr vlerat kombtare q tregon shtpia botuese "TOENA", si dhe puns tejet t vshtir q ka br me prkushtim radhitsja n kompjuter, zonja Albana Kuraj. Pas nj studimi jashtzakonisht t imt e t mundimshm, pas qmtimit sistematik t t dhnave q ofrojn veprat e ktyre autorve, e duke u mbshtetur fort n to, pas nj analize q mund t quhet pa mdyshje riziane, duke shoshitur tezat e kundrtezat dhe hipotezat m t ngjashme, me nj bisturi t holl prej kirurgu me prvoj dhe me logjikn e pashoqe q e karakterizon, ai arrin t shikoj te vepra e Buzukut, aspak nj pun t rndomt prifti pr t prkthyer "n gjurmt e t parve" disa pjes bible dhe shrbesa e lutje fetare; prkundrazi, ai pa aty nj pun heroike t krahasueshme me at t Sknderbeut, duke na zbardhur barabar faqen prpara gjith popujve t Europs, njri duke na treguar si nj nga popujt m trima e m liridashs, dhe tjetri si njrin nga popujt m t qytetruar, i cili flet, jo vetm njrn nga 12 gjuht m t lashta t kontinentit, por edhe nj gjuh q ktej e tutje do t shkruhet si gjith gjuht e lvruara. Me at pun n dor (n t vrtet ather thjerra nuk gjendeshin ndr ne!) q i ka kushtuar pjes t rndsishme t jets e t krijimatris s vet m t mir, Selman Riza i ka ngritur atij Buzuku, q shumkush ia prmend fjalt si dika t rndomt ("U dom Gjoni, i biri i Bdek Buzukut...") nj prmendore t shklqyer e t merituar mes burrave m t mdhenj t kombit ton. Selman Rizn e mallngjen dhe e krenon njherazi fort, shprehja e bukur buzukiane "ns dashunit s bots san" ("nga dashuria pr gjindjen ton"). dhe Selman Riza do t lartsoj me kt studim jo letrarisht, po shkencrisht veprn e shquar prej pionieri t pes burrave t mdhenj t kombit shqiptar: Buzukut, Matrngs, Bardhit, Budit dhe Bogdanit, t cilt brenda nj harku kohor prej gati 130 vjetsh, njri pas tjetrit e kthyen gjuhn prej pionieri t Buzukut dhe Matrngs. Selman Riza do t shprehte se "Gjon Buzuku dhe Lek Matrnga jan dy figurat m t lashta e m t ndritshme n historin, jo vetm t kulturs son kombtare, por njherazi edhe t patriotizmit ton popullor". Ndrsa pr Budin mendon, se ai "tr jetn qe nj studiues nga m ngulmuesit e njherazi, nj autor nga m t apasionuarit n mbar letrsin shqiptare". Ai ishte "prkthyes i sakt, prshtats i talentuar e shkrimtar origjinal". "Kundrejt Gjon Buzukut, pionierit naiv t shqipes s shkruar n variantin jo-jugor, qndron Pjetr Budi, zanafillsi nivel-art i letrsis shqipe n t njjtin variant".

Sa i prket gjuhs, do t vrejm se kjo vepr sht hartuar n vitet 60 t shekullit t kaluar, koh kur ende mungonte nj drejtshkrim i njsuar i shqipes dhe secili gjuhtar, sidomos i formatit t Selman Rizs kishte pikpamjet e veta. Gjithsesi vlen t vm n pah nj gj: n vitet e vona t jets s vet, Selman Riza, duke e marr kushedi me 'rast n dor variantin e daktilografuar, n nj numr t vogl faqesh t tij ka br ndryshime, duke pranuar pr nj pjes t mir zgjidhjet e Kongresit t Drejtshkrimit, me nj prjashtim, i cili prbn nj qndrim shkencor konsekuent t tij: mospranimin e ambigjinis, pra ruajtjen e gjinis mashkullore edhe n shums, tek emrat me shums n-e (male t lart, mendime t drejt). Duke marr shkas nga kjo gjendje, ne, pa ia cnuar paska freskin dhe origjinalitetin, me nj dor tejet t rrudhur e me prkitje tejet t kursyera, jemi munduar t'ia ofrojm gjuhn e veprs sa m shum ndjenjs gjuhsore t lexuesit t sotm, duke shtrir e prgjithsuar kshtu nismat e vet autorit, t cilat ai pr arsye t kuptueshme moshe nuk mundi t'i onte deri n fund. Ndrkaq, nuk kemi vn aspak dor n ndrtimin e frazs, pra, nuk kemi prekur as sintaksn, as leksikun dhe as fjalformimet e autorit. Duhet t shtojm m n fund se gjat redaktimit na kan dal disa vshtirsi teknike. S pari, daltilografimi sht br qysh para dyzet vjetsh dhe n nj letr jashtzakonisht t dobt, kshtu q shpesh leximi i teksteve t autorve t vjetr prbnte vshtirsi thuajse t pakaprcyeshme pr ne. Se dyti, pasi u hodh n kompjuter, pr fat t keq, nj pjes e materialit humbi n shtpin botuese pas radhitjes, kshtu q neve na mungonte mundsia e prqasjes. M n fund, sa her q zanorja n daktilografim ishte e gjat, pra me viz prsipr, n botim ka dal normale, pasi nuk mund ta paraqisnim dot me shenjat grafike q zotronte kompjuteri. Po kshtu n vend t y-s, Buzuku ka prdorur nj shenj grafike sllave t ngjashme me numrin 8 t hapur prsipr. Ne e kemi ln thjesht 8, n pamundsi pr ta riprodhuar me besnikri n kompjuter.

Ali Dhrimo