Close
Duke shfaqur rezultatin 1 deri 2 prej 2
  1. #1
    Shpirt i Lir
    Antarsuar
    15-04-2002
    Postime
    898
    Faleminderit
    0
    11 falenderime n 11 postime

    Vshtrim i shkurtr historik pr fisin e Kelmendit

    Shqiptar
    (7/10/00 9:27:38 am)
    Vshtrim i shkurtr historik pr fisin e Kelmendit
    --------------------------------------------------------------------------------
    Dom Nik Ukgjini

    Vshtrim i shkurtr historik pr fisin e Kelmendit

    Shtrirja gjeografike

    Malsia e Kelmendit shtrihet n skajin verior t Alpeve Shqiptare, n trekndshin e formuar mes kufijve shtetror t Republiks s Shqipris, Republiks s Kosovs dhe Malit t Zi. N kuptimin etnografik, fisi i Kelmendit bn pjes n malet e Malsise s Madhe. Sipas shtrirjes fisnore Kelmendi kufizohet me Hotin, Kastratin dhe Shaln n Jug, me Gash e Krasniqe n Lindje, kurse me Vasojeviqt, Kuin, Triepshin dhe Gruden n Veri. Banort e ktij fisi, banojn kryesisht rreth dy burimeve t lumit Cem, Vuklit dhe Selcs dhe lumit t Vermoshit. Komuna e Kelmendit sot ka 6344 banor, t prqndruar n fshatrat: Vermosh, Lpush, Selc, Tamar, Broj, Kozhnja, Nik, dhe Vukl.1)

    Emri i fisit.

    Emri ktij fisi vjen nga fjala latine clemens-(tis), dmth. i urt, i thjesht, i mir.2) Kt emrtim t natyrs s njeriut, m von e gjejm si emr personal, Clemens. Ndr shkrimet e studiuesve t huaj e gjejm n forma t ndryshme fonetike "Klemnti" "Klimenti", "Clementiner"etj. kurse n gjuhn shqipe "Klmen-Klmente"3) gjegjsisht "Kelmendi". Pr her t par, n kuptimin e sotm, si emr personal, e takojm tek zvendsi i tret i Shn Pjetrit Papa Klementi e I-r (90-101),4) cili duke predikuar fjaln e Krishtit ndr pagan, u martirizua. Kelmendasit kt e kan mbajtur pr Shenjt, dhe mbrojts t fisit n tr historin e tyre duke ia kushtuar njherit edhe tempujt e lutjes ndr kisha. Pr kt arsye kelmendasit n menyr t veant i nderonin papt e Roms. Kt gj na e dshmon n nj relacion pr kelmendasit drguar Selis s Shenjte n vitin 1636, nga At Bonaventura. Ai shkruan se kur se serbt e fes ortodokse, t ardhur n tokat kelmendase pr t shptuar nga barbarizmat e ushtris turke, filluan ta fyenin papn, kta t fundit i krcnuan se do ti przinin nga territori i tyre fisnor.5)

    Si toponim, ky emr identifikohet me emrin e kshtjells bizantine "Klementiana", t ciln e prmend historiani i epoks Justiniana Prima (527-565), Prokopie i Cezares. Sipas historianit serb Vladislav Popoviq, kjo kshtjell duhet t kt qen e vendosur ndr viset e Kelmendit, ose n veri t liqenit t Shkodrs.6) Kurse pr Sufflay-n kjo fortes duhet t kt qen n rrugn romake Shkodr - Prizren, tek dogana e Shptimit Shenjt (Svetog Spasa).7)

    Origjina

    Origjina e fisit t Kelmendit, si dhe fiseve t tjera t Malsis s Madhe, sipas trajtimeve shkencore, deri me sot sht ende e paqart. Por e gjith kjo nuk do t thot se nuk duhet t bhen prpjekje pr t plotsuar apo shtjelluar sado pak at ka albanologt shqiptar e t huaj, si Selami Pulaha, Rrok Zojzi, Milan yfflay, Franz Baron Nopcsa, Georg Stadtmuller, Giuseppe Valentini dhe n kohn e fundit, Peter Bartl-i, kan shkruar mbi origjinen e fisit n fjal si dhe pr fiset e tjera t Malsis s Madhe.

    Albanologt e huaj si dhe ata shqiptar, n munges t dokumenteve t shkruara, prejardhjen e ktij fisi e shpjegojn sipas koncepteve t gojdhanave popullore. Kshtu, sipas misionarit franeskan Bernardo nga Verona, i cili pr shum vite punoi n mes t ktij fisi, n relacionin e drguar "Kongragates pr Ungjillzim" n vitin 1663, n mes t tjerash shkruan: "nuk sht e leht t thuhet nga e ka origjinn ky fis, por sht br zakon me thn se kjo popullsi sht pasardhse e Kuasve ose e fqinjve t tjer"; , kurse Arqipeshkvi i Shkodrs (1656-1677) dhe m von i Shkupit (1677-1689) Pjetr Bogdani, n relacionin e vet t vitit 1685 drguar Selis s Shenjte, ndr t tjera thot: "sipas gojdhns, i pari i kelmendasve ka ardhur nga rrjedha e eprme e lumit Moraa"9), dmth nga fiset e vjetra shqiptare kodrinore, t cilat, sipas Valentinit jan: Piperri, Kui, Vasojevii, Bratonoshiqi, Palabardhet-(Bjelopavliqi) 10) etj. M pas, i pari i kelmendasve u martua me nj vajz nga fisi i Kuit dhe djalit t par t lindur ia vuri emrin Kelmend.11) Ndrsa albanologu i shquar Zef (Giuseppe) Valentini, pas shum versionesh, si m te besueshmin variant mban at se ky fis rrjedh nga fisi i vjetr Kodrinor shqiptar i Kuit, e ky i fundit rrjedh nga fisi Berish, t cilin n dokumente e gjejm q n vitin 1242.12). Sidoqoft, nj mbiemr t dokumentuar t ktij fisi ne e gjejm n vitin 1353 me emrin, Gjergji, i biri Gjergj Kelmendit nga (vendi) Spas, (dominus Georgius fulius Georgii Clementi de Spasso)13) tek fortesa e lartprmendur Clementiana, kurse si fis t organizuar mir, e takojm n vitin 1497.

    .Megjithat, kur themi se zanafilla e fiseve sipas konceptit shkencor dhe atij popullor zakonisht lidhet me emrin e toponimit, ose me emrin e nj antroponimi n patronim (mbiemr njeriu), m von n emr vllaznie dhe s fundi n emr fisi, dhe se, mbeturinat e rendit fisnor n Shqipri jan t trashguara nga koht m t lashta t historise son,14) d. m. th. nga trungu ilir, e kur n ann tjetr msojm se sa i lasht qenka prejardhja e ktij emri, n mnyr t natyrshme i bjm vehtes pyetjen: Vall, a mund t na tregojn gj fjalt e enciklopedis gjermane, t botuar n Altenburg n vitin 1824, e cila ktij fisi i kushtoi 22 rreshta, e ku ndr t tjera thot: " Kelmendasit, Arnautt, jan nga fiset e vjetra ilire".15) Pra, ndoshta kemi t bjm me nj fis t lasht, i cili gjat invazioneve barbare sllavo-avare n trojet tona mbeti krejtsisht nndhe deri n shekullin e XI-t (sikurse vet emri i popullit shqiptar dhe historia e kishs shqiptare), sepse, si e dim, ky fis n rrjedhen e historis kombtare shqiptare, luajti nj rol t rndsishm n ruajtjen e identitetit kombtar dhe atij fetar n Shqiprin e Veriut, me ka shkurtimisht do te njihemi n vazhdim.

    Mbi historin e fisit

    Si shihet n regjistrimet e hollsishme t Defterit t Sanxhakut t Shkodrs t vitit 1497, kelmendasit para pushtimit turk jetonin n dy fshatra: fshatin Selisha ku ishte vendosur katundi Lieni dhe fshati paja-Spai-Ishpaja ku ishin vendosur katr katunde dhe kishte 152 shtpi16). Truallishta e prbashkt quhej Petersjan-Petershban-Bishtan, dhe gjendet nj or larg Selcs, n veri t Podgorics.

    Fakti se n vitin 1582 n Kelmend shnoheshin vetm 70 shtepi17), tregon qart se me ardhjen e pushtuesit aziatik ky fis u detyrua t bj lvizje brnda Malsis dhe t shprngulet n viset e Anamalit, fshatrat Muriq, Shestan dhe Goljemadh n Mal t Zi1 . Kurse sipas relacionit t providurit Marin Bolica, procesi i organizimit territorial i ktij fisi si dhe fiseve Hot, Piper, Ku etj,19) n fund t shekullit t XVI kishte prfunduar dhe ishte formuar tashme teritori baz i Kelmendit. N relacionin e tij t vitit 1638 drguar Selis s Shenjt, ipeshkvi i Sapes Frang Bardhi, thot: "Kelmendasit banojn ndr male shum t mdha dhe me pozita t forta ndrmjet Bosnjs dhe Shqipris. Ata jan me kombsi shqiptare, flasin shqip dhe jan t prfshir ndr kufijt e Shqipris, ushtrojn besimin ton t shenjt katolik romak".20) Prndryshe, sipas dokumenteve, q n vitin 1671 kt fis e gjejm t ndar n tri vllazn: Selc, Vukel, Nik dhe n vitin 1688 edhe vllaun e katrt Bog21) q n fakt paraqitnin katr degt e fisit t shprndar npr katr lugina.

    Sipas ipeshkvit te Sapes, Gjergj Bardhit, i cili m 8 korrik 1634 beri nj vizit baritore n malet e Dukagjinit, Pultit e Kelmendit, n kt vit, ky fis kishte 300 shtpi me 3200 shpirtra22).

    Kelmendasit gjat pushtimit otoman

    Pas rnies s Medunit m 1457, dhe m n fund, t Shkodrs m 147923) ushtria pushtuese osmane ngadal arriti tashm q pushtetin e vet ta shtrij edhe n viset e Malsis (s Madhe). Kelmendasit n pjesen m t madhe t tyre, prkundr njohjes s pushtetit sulltanor n vitin 1497, me gjith vshtrsit e mdha jetsore me t cilat ballafaqoheshin, qendruan t pannshtruar duke mos paguar asnj lloj detyrimi ndaj pushtuesit deri n vitin 1664.24) Deshmi pr kt sht fakti se kelmendasit nuk ishin t regjistruar n Defterin e Sanxhakut t Shkrodrs t vitit 1485. Pothuajse ekzistonte tradit n t gjith malsort t refuzohej dora e pushtuesit turk. Kjo mund t vrehet edhe n relacionin e Marin Bicit (1608-1624), arqipeshkvit t Tivarit, i cili n vitin 1610 i shkruante Selis s Shenjte, se malsort jan vetm t besimit latin (katolik) t ndar n fise Kelmend, Grud, Hot, Grise, Kastrat, Tuz, Shkrel, etj. Prsa i prket Kuit, gjysma e tyre jan t fes ortodokse, pjesa tjetr t fes katolike, e t gjitha kto fise jetojn n bjeshk t paprshtatshme dhe asnjher nuk u jan nnshtruar tuqve.25). Prndryshe, Bici n kt relacion emrtimin Kelmendi e prmend pr gjith konglomeratin verior shqiptar, duke prfshir ktu edhe fiset gjysm t slavizuara si, Bjelopavliqt (Palabardhet), Pipert, Bratonozhiqet dhe Kuqasit.26)

    Organizimi i par i malsorve me prmasa ballkanike, pr t'iu kundrvn turqve me prkrahjen e aleatve, t Selis s Shenjt dhe spanjollve, mbajtur n Ku n vitin 1614, bri q Kelmendi t bashkoj 650 lufttar27) dhe t formohej aleanca ushtarake "Bashkimi i Maleve"2 pr luft lirimtare kundr osmanllinjve. Kshtu, malsoret u bn nj fuqi e rndsishme, e cila prcaktoi fatin e sundimtarve t Sanxhakut n grindjet e tyre pr pushtet. Nuk kaluan shum vite dhe pjesa m e madhe e zonave malore duke udhhequr kryengritje t vazhdueshme hodhi posht si detyrimet e vitit 1497, ashtu edhe regjimin e timarve.29) Kshtu, n fillim t shekullit XVII, spahinjt u dbuan prgjithmon nga 11 krahina t Malsis s Madhe, pra edhe nga Kelmendi, i cili sipas relatorve kishtar, bri kryengritjet m t mdha duke qen edhe i favorizuar nga shtrirja gjeo-strategjike. Shumica e malsorve, pas sakrificave t mdha, rrnimeve, dmtimeve, marrjes s njerzve si skllevr, mbeti fshatarsi e lir.30)

    Kelmendasit, t lir nga armiku npr malet e tyre, pr shkak mungess s toks, luftonin me armikun tjetr, varfrin, e cila ata i detyronte t grabisnin pronat e feudalve, karvanet tregtare dhe disa her vet qytetet. M Bolica, n kronikn e tij t vitit 1614, thot se rajoni i Plavs dhe i Gucis, t cilin e administronin turqit, sht shkatrruar shum her nga plakitja e kelmendasve q jetonin n fqinjsi direkte. Pr kt, Porta e Lart, n vitin 1612, u detyrua nn udhheqjen e pashait t Podgorics, Cem aushit31) t ndrtonte nj fortes t madhe mbi fshatin Gerar, n vendin e quajtur Godilje, fortes q u emrtua Qytet i Ri. Prndryshe, kelmendasit i quajn njerz t palodhur dhe trima. Ipeshkvi i Saps Frang Bardhi, pr kelmendasit sulmues, n nj relacion t vitit 1638 thot se, ata u bnin sulme t pandrprera karavanave n Shqipri, Bosnj dhe Serbi.32)

    M. Bolica, shkruan gjithashtu se sulmet e ktij fisi si dhe fiseve t tjera, kan arritur deri n Filibe, qytetin e sotshm Plovdiv n Bullgari33). Kt gj kelmendasit e bnin me siguri edhe pr shkak t grumbullimit t materialit luftarak pr t br luft me turqit. Kjo shihet n luftrat lirimtare t udhhequra m von kundr Asllan Pashs s Podgorics n vitin 1613, Ibrahim Ags t Shkodrs n vitin 1617, dhe Mehmet Beut n vitin 1633 etj.

    N vitin 1638, pas nj prgatitje t gjat, me direktivat e vet Sulltan Muratit IV (1623-1640), nn udhheqjen e Vuo Pashs nga Bosnja34) dhe sanxhakbeut t Shkodrs, Ali engiqit, ku morn pjes, sipas ipeshkvit t Saps Frang Bardhit 15.000 ushtar (kryesisht me prbrje turq, dalmatin, serb bullgar dhe boshnjak), qeveria turke bri nj luft masovike, vendimtare pr shkatrrimin e ktij fisi heroik35). Por edhe pas nj lufte njvjeare nuk ia arriti q t'i mposht trimat kelmendasit, t cilt me nj luft vetmohuese ia arrtitn ta mbrapsin n vitin 1639 armikun. Madje ata shpreheshin se, vet Papa i Roms sht lutur pr ne qe t na ndihmoj Zoti n kt betej. Kshtu kelmendasit, edhe pse t drrmuar, ruajtn amanetin e t parve: "fe dhe atdhe".

    Megjithat, kelmendasve nuk iu desh t prisnin shum pr luftn e tyre: n vitin 1645 filloi lufta 25 vjeare pr Kretn, nj ballafaqim ky veneciano-turk q e kishte arenn e lufts n Ballkan. Kelmendasit gjat ksaj kohe hyn n marrveshje me venecianet dhe n muajin gusht t vitit 1648 nga paria e Kotorrit morn ftes, q s bashku t'u kundrviheshin turqve pr t'i liruar tokat shqiptare deri n Kruj. Si dat pr t sulmuar Shkodrn u caktua 27 shkurti 1649, por edhe pas prgatitjeve t mdha q u bn n Budva, sulmi nuk u realizua36)

    Mvon, pr shkak t ruajtjeve t pozitave t veta t cilat krcnoheshin gjithnj nga hordhit osmane dhe pr arsye t islamizimit t nj pjes t fisit, Kelmendasit pr nj koh u terhoqn nga kjo marrveshje veneciane, n trojet e veta. Por, gjat viteve 1686-1699, kur austriakt avancuan deri ne Prizren dhe Shkup n luft kundr osmanllinjve, kelmendasit prsri ndryshuan qndrimin e tyre dhe iu bashkangjitn gjeneralit austriak Piccolominit,37) i cili kishte prfshir n marreveshjen e 12 tetorit 1689. edhe fisin e Kelmendit.3 Dyshimi i shprehur nga autort serb mbi pjesmarrjen e kelmendasve n luftn e madhe austriako-turke (1683-1699), sht i pabazuar. Kt gj shum qart e deshmojn burimet austriake n fund t XVII. Jo rastsisht, Graf Luigi Ferdinand Marsigli (1658-1730), n nj promemorie, drejtuar mbretit Leopoldit I, 39) m 1 prill 1690 pr Shqiprin dhe kelmendasit thekson se, "Pikolomini bri marrveshje me Kelmendasit dhe me ata q jetonin n Rozhaj dhe prrreth saj" dhe, se "Kelmedasit jetojn n Shqiprin Turke". "Ata - vazhdon Marsigli - shtrihen nga afersija e Prishtins, n Pej e Plav deri n Shkodr"40). Kt me siguri e thot pr arsye se Kelmendasit kan qen t shprndar edhe n kto vende, s paku n rrethin e Pejs. Pr nj shtrirje t ngjashme na flet edhe harta venedikase e Giovanni Giacomo Rossi-t, e vitit 1689 ku shihet qart se territori i ktij fisi sht i shtrir deri n Hercegovin.41) Graf Marsigli, kt e shkruan pr t treguar rndsin e madhe q kishte ky fis. Marsigli, i cili gzonte nj autoritet t madh n shtabin e perandoris austro-hungareze, nuk mund t ishte i keqinformuar, gj q e pohon edhe Rajko Vaselinoviq.

    N vitin 1700, pr t'i mposhtur kelmendasit, Porta e Lart angazhoi pashain e Pejs dhe t Dukagjinit, Hodoverd Mahmutbegun, i cili me dredhi dhe par deprtoi n drejtim t Ulqinit dhe Tivarit, pasi nnshtroi Malsin e Madhe42). Sipas relacionit t vitit 1702 drguar Selis s Shenjte nga arqipeshkvi Shkupit, Pjetr Karagaqit, kelmendasit, pas nj rezistence t spikatur, nga dhuna e madhe 274 familje u detyruan t shprngulen dhe t vendosen n rrethin e Novi Pazarit, n Peshtr, Rozhaj dhe Rugov.43) Kshtu, vazhdoi shprngulja pakthim, tashm masovike e kelmendasve e cila kishte filluar m par, q n vitet 1661, 1667, 1669 n grupe t vogla pr n Plav e Guci.44) Pr gjendjen e tyre t mjer ekonomike dhe fetare, m s miri njoftoi Arqipeshkvi i Tivarit Vinenc Zmajeviqi (1701-1712) n letrat e tij baritore drguar Selis s Shejt q nga viti 1702 e tutje,. i cili tashm i kishte marr nn kujdesin e vet atror45).

    Gjat lufts ruso-austriake kundr turqve (1735-1739), austriakt prsri u prpoqn si shumher m par ta lirojn Balkanin nga hordhit turke dhe arritn madje deri n brendsi t Serbis, ku m 28 korrik 1737, pa luft, morn Nishin dhe Novi Pazari. Patriarku serb i Pejs Arsenije IV. Shakabenda, arqipeshkvi i Shkupit Mhill Suma, ai Ohrit Joasaf, hyn n bisedime t fshehta me Vjenn,46) pr t organizuar nj kryengritje. Kelmedasit, s bashku me fiset e tjera t Malsis, me kt rast i dhan nj mbshtetje t fort ktij organizimi. N ann tjetr, shtabi perandorak u kishte premtuar shqiptarve se n rast t vendosjes s paqs dhe nse rajonet e tyre nuk liroheshi nga sundimi turk, malsort do t mund t emigronin n rajonet perandorake, d.m.th. n brendsi t Serbis. Por, fatkeqsisht, shkatrrimi ndodhi m shpejt se sa kelmendasit dhe kryengritsit e tjer kishin imagjinuar. Kshtu, austriaket u detyruan t zbrapseshin e t hiqnin dor edhe nga Prishtina. Me 24 gusht ra Novi Pazari, ku kishin prparuar 200 kelmendas, 200 nga Hoti e 100 nga Gruda. Kryengritsve shqiptar dhe serb, s bashku me trupat austriake nn komanden e kolonelit Lentulus, iu desh t trhiqeshin pr n Kryshevc47). Pas ktij dshtimi m 4 tetor kelmendasit drguan nj prfaqsues n shtabin austriak tek feldmarshali Sekendorf pr t krkuar si mjet shptimi, emigrimin n Banat-Vojvodin. Kshtu, n nntor t vitit 1737, nj grup i madh i ktij fisi, s bashku me disa nga fiset t tjera t Malsis s Madhe, rreth 4000 vet,4 u drguan n rajonet e Rudnikut, Nishit, Mitrovics, Sremit, Karlovcit. N vitin 1738, pr shkak t sulmeve barbare turke n Valjev, u masakruan dhe robruan 3000 shqiptar dhe serb. Kjo bri q disa nga malsort t kthehen n trevat e veta t okupuara, nj grup t'i bashkangjitej ushtris austro-hungareze, kurse nj pjes tjetr t mbetet n Serbi, ku m von n vitet 1749-55 u prqndruan n banim t prhershm n fshatrat Hritkovci, Nikinci dhe Jarak.49) N kto vende kelmendasit qndruan dhe ruajten deri n gjysmn e dyt t shek. 19 gjuhn dhe etnin e tyre. Megjithe ambientin orthodoks serb prreth, ata mbetn katolik. Sipas regjistrimit t vitit 1900 kto fshatra numronin 4438 banor shqiptar,50) kurse sipas nj kronike n vitin 1921, n Hritkovc flisni akoma 5 vet shqip dhe n Nikince vetm 4 vet.51) Por n kt popullat tashme t sllavizuar edhe sot e ksaj dite mbetet e pashlyer vetdija e origjins.

  2. #2
    Shpirt i Lir
    Antarsuar
    15-04-2002
    Postime
    898
    Faleminderit
    0
    11 falenderime n 11 postime

    vazhdimi

    Kelmedasit q mbeten n Shqipri nga viti 1737, (bht fjal pr m shum se gjysmen e fisit) vazhduan revoltn kundr turqve edhe pas trheqjes s austriakve, ashtu si dhe fiset e tjera kodrinore. Ekspedita ndshkimi pr nnshtrimin e kelmendasve u zhvilluan edhe n vitet 1739, t udhhequra nga Ibrahim pasha i Trebinjs, dhe n vitin 1740, nga Sulejman Pasha i Shkodrs, i cili kishte superioritetin absolut, por nuk e prjetoi gjat kt sukses, sepse po n kt vit vdiq52).

    Gjat lufts austro-ruse me turqit 1787-1792, ku merrnin pjes edhe malazezt, me prjashtim t Piperit, fisi i Kelmendit nuk i mbeshteti. Kjo mosprfshirje erdhi vetm nga antagonizmi i tyre kundrejt malazezve53). Kta, s bashku m banort e Kuit, me t cilt pothuajse gjithmon qndronin s bashku, ksaj her qndruan n ann e Mahmut Pash Bushatliut, i cili duke manovruar mes Austris e Rusis, donte t krijonte nj pozicion t pavarur kundrejt Ports54)

    N kohn e Rilindjes Kombtare, n mesin e atyre burrave t Malsis s Madhe t cilt moren pjes n Lidhjen Shqiptare t Prizrenit n vitin 1878, ishte dhe seljani Ujke Gila,55) si vlla m i madhi i katr bajraqeve q kishte Kelmendi: Selca, Vukli, Niki dhe Boga. Sidomos gjat dhe pas Lidhjes Shqiptare, kelmendasit ishin nga ato fise q u ngriten kundr dhnies s territoreve shqiptare, Malit t Zi. T fuqishme ishin edhe protestat e tyre kundr t ashtuquajturit kompromisi "Corti" mbi shkmbimin e territoreve.56)

    M 24 mars t vitit 1911, Turgut Pasha, komandanti i ekspedits turke kundr kryengritsve malsor, shpalli tradhtar disa prej burrave m t nderuar t Malsis s Madhe. N mesin e tyre ishin edhe Fran e Mirash Pali, Luc Mark Gjeloshi nga Selca57). Por e gjith kjo, si dhe shum kercnime e vrasje t tjera q iu bn ktij fisi nga pushtuesit, nuk i zbrapsen kta trima q t marrin pjes n gzimin shum t pritur, krah pr krah me Hot, Grud Kastrat, Shkrel e Shal n majn e Bratils s Deiqit, m 6 prill 1911, ku me urdhrin e trimit legjendar Ded Gjo' Luli, Nik Gjelosh Luli, Gjon Ujk Miculi dhe Pjetr Zefi ngriten flamurin kombtar shqiptar5 . Kelmendasit nuk mbetn prapa as n Kuvendin e Gres, i cili u mbajt m 10-23 qershor t 1911, n kulmin e kryengritjes s Malsis s Madhe, duke drguar si prfaqesues t vetin Lule Rapuken nga Vukli, Col Dedn nga Selca, Llesh Gjergjin, bajrakatarin e Nikit59). E kshtu, malsort kelmendas, tashm, luft pas lufte ishin t molisur dhe t shperndar. Numri i tyre n vendlindje n vitin 1916 ishte: Selca 852 banor, Vukli 712, Niki 685, Boga 228, gjithsejt 2475 banor.60)

    Po kaq e rndsishme n historin e ketij fisi ishte koha kur nga shtetet fqinje bn prpjekje si shum her m par t'i zaptonin trojet tona. Kshtu Kelmendi, prkatsisht paria e Bogs s bashku me fiset e tjera, m 2 korrik 1919 nnshkruan Memorandumin q do t'i drgohej Konferencs s Paqs n Paris61), ku shprehn qart kundrshtimet pr cungimin e trojeve strgjyshore. Po kshtu, kt paknaqsi e shprehn s bashku me malsor t tjer edhe me grykn e pushkve n vitin 1920, duke i dbuar ushtrit grabitqare serbo-malazeze nga kto vise njher e prgjithmon.

    M n fund, pas marrjes s pushtetit n Shqiperi nga forcat komuniste n vitin 1944, pr Malsin e Madhe si nj zon atdhetare, liridashse dhe fetare, nisi nj epok e re e vrtet zie e ideuar prej forcash qartsisht antishqiptarve62). Kshtu, m 27 dhjetor 1944, n fshatin Ivanaj t Bajzs, burrat e mbledhur n shtpin e Gjok Tom Kokajt63), bn beslidhjen e tyre pr dalzotje kundr komunizmit t kuq, t cilin n Shqipri e kishin sjell agjentt sllav. E gjithe Malsia pothuajse u ngrit n kmb dhe u organizua pr rezistenc. Kshtu Kelmendit i printe seljani, Prek Cali, i cili m 1 janar t po ktij viti, mblodhi t tri bajraqet e veta: Selc, Nik e Vukel, dhe me 150 burra zuri vend n bregun e djatht t Urs s Tamars64). Pr rreth nj muaj, ai ndaloi hovin e e t ashtuquajturs brigad e par partizane shqiptare, e cila, s bashku me forcat aleate komuniste serbo-malazez, dshironin ta pushtonin pendn e hekurt t racs shqiptare - Malsin. Por trimat malsor t zbathur e t zhveshur, pa ngrn e pa pir, pa armatimin e duhur, nuk mundn t'i bnin ball gjat, betejave t hordhive t kuqe prosllave. Kshtu, pas betejs s prgjakshme t janarit t vitit 1945 te Ura e Rrjollit ku morn pjes trimat e Kastratit, t Hotit, Shkrelit dhe Bajzs65) etj, e ku malsort psuan disfata t renda, pr ta filloi nj kalvar i ri ku me qindra u pushkatuan me gjyq e pa gjyq, nga Kopliku, Bajza deri ne majat e Vermoshit. Si shenj hakmarrje pr t'i gjunjzuar deri n fund malsort, po kt vit, n Shkodr, pikrisht n Zall t Kirit u pushkatuar trimi i Kelmendit burri 78 vjear Prek Cali. Sipas raportit t shefit s Mbrojtjes Shkodrs, Zoi Themeli, gjat ksaj vale, 44 Kelmendas u vran, 21 u plagosn, 3 t tjer u pushkatuan, sepse qen bashkpuntor t Prek Calit; 34 shtpi u dogjen. Pra, ky fis ksaj here u dogj nga vet shqiptart66).

    N fund t bie n sy se, ne vitin e pavarsis s Shqipris m 1912, Kelmendi tashm numronte 2.475 frym, dhe se 3% kishin pranuar islamizimin. M se shumti ndr vllaznit kelmendase u islamizue Niki, deri n 10 %.67). Kundrejt atyre luftrave t prgjakshme pesshekullore, dhe presioneve t ndryshme: tatimeve t mdha, drshirmes-jenierizmit, marrjes skllevr, torturave njerzore, likuidimeve fizike etj, ky fis, si dhe fiset e tjera shqiptare edhe pse t drmuar, arritn te mbijetonin, ndokush m pak e ndokush m shum, duke ruajtur etnin e pastr, fen stregjyshore, e cila kombit i dha drit e jet.

    N fund, themi se fisi i Kelmendit si nj gjymtyr e rndesishme e popullit ton me nj organizim dhe vet flijim t mahnitshm gjat tr t se kaluars, edhe kundrejt demtimve te popullats qe pati, luftoi dhe rreshtoi fitort t panumrta duke ndrkombtarizuar edhe m shum eshtjen ton dhe duke i treguar qeveris osmane si dhe fuqive ballkanike se trojet e strgjysherve dhe etnia do t ruhen me mim jete si syt e ballit.

    Referencat

    1. Gj. Gruda, S. Sheme, Kelmendi, Vshtrim Gjeografik e Turistik, Tiran, 1998, fq. 59.

    2. M. Divkovi, Latinsko-Hrvatski Rjenik, Zagreb, 1900, fq.195.

    3.M. uflay, Srbi i Arbanasi, knj.1, Beograd, 1925, fq. 60.

    4.A. Franzen, Pregled Povjesti Crkve, Zagreb,1970, fq.22.

    5.P. Bonaventura, Ascpf, Socg,Vol.263,f,43r-45v.Roma,1636

    6.V. Popovi, Albania u Kasnoj Antici, n: Iliri i Albanci, ASHAS, lib.XXXIX, Beograd,1988, fq.206.

    7.M. uflay, vep. e cit.,fq.60.

    8.Bernardo, Socg, Vol,302, f 310r-313v, Roma, 1663, n: Marko Jaov, Le Missioni Cattoliche Nei Balcani Durante La Guerra Di Candia (1645-1669),Vol.II, Citta Del Vaticano, 1992, fq. 353.

    9. A. Theiner, Vetera Monumente Slavorum, Meridionalium, II. Zagarbriae, 1875, fq.217-221, n: Marko Jaov, Spisi Tajnog Vatikanskog Arhiva, XVI-XVIII-veka, Beograd,1983, fq.136.

    10. G. Valentini, Il Diritto delle Comunita, Firenze, 1956, 246.

    11. A. Theiner, vep. e cit., fq. 136.

    12. G. Valentini, vep. e cit.,fq. 284.

    13. M. uflay, vep. e cit., fq.6O

    14. Ibidem, fq.74.

    15.P.Bartl, Die Kelmendi Zur Geschichte eines nordalbanischen Bergstames, Shejzat, Rom,1977, fq. 123.

    16.S. Pulaha, Kontribut Pr Studimin e Ngulitjes s Katundeve dhe Krijimin e fiseve n Shqiprin e Veriut n Shekujt XV-XVI, Studime Historike, nr.1, Tiran, 1975, fq.102.

    17. Ibidem.

    18. Ibidem

    19. I. Zamputi, Relacione Mbi Gjendjen e Shqipris Veriore e t Mesme n Shekullin XVII, Vol. I, Tiran, 1963, fq.265-273

    20. Ibidem, fq.465.

    21. G. Valentini, vep. e cit,.fq .286.

    22. I. Zamputi, vep. e cit,. Fq. 465.

    23. F. Cordignano, Geografia ecclesiastica dell`Albania dagli ultimi decenni secolo XVI alla meta del secolo XVII, Pont. Institutum Orientalium Studiorum, vol. XXXVI, 4, dicembre, Roma, 1934, fq. 229.

    24. S. Pulaha, Defteri i regjistrimit t Sanxhakut t Shkodrs 1485, Tiran, 1974, fq.4.

    25. I. Zamputi, vep. e cit,.fq. 196.

    26. Ibidem, fq.198.

    27. Ibidem, fq. 182.

    28. S. Nai, Pashalleku i Shkodrs nn Sundimin e Bushatlive 1757-1795, Tiran, 1964, fq. 26.

    29. Ibidem, fq. 25.

    30. Ibidem.

    31. I. Zamputi, vep. e cit,. fq. 275.

    32. I. Zamputi, Relacione Mbi Gjendjen e Shqipris Veriore e t Mesme n Shekullin XVII, Vol. II, Tiran, 1963, fq.161.

    33. I. Zamputi, Relacione Mbi Gjendjen e Shqipris Veriore e t Mesme n Shekullin XVII, Vol. I, Tiran, 1963, fq. 277.

    34. I. Zamputi, Relacione Mbi Gjendjen e Shqipris Veriore e t Mesme n Shekullin XVII, Vol. II, Tiran, 1963, fq.163.

    35. Ibidem.

    36.P.Bartl, Die Kelmendi Zur Geschichte eines nordalbanischen Bergstames, Shejzat, Rom,1977, fq. 131.

    37. Ibidem ,fq. 132.

    38. R. Veselinovi, Ko su " Albanci" i "Klimenti" u Austrijskim izvorima s kraja XVII veka?, Zbornik Matice Srpske za drutvene nauke, nr, 25, Beograd, 1960, fq. 107.

    39. Ibidem, fq. 100.

    40. Ibidem, fq. 104.

    41. G. Cantelli, Alabaia Propria Overo Superiore, Roma, 1689, n: Albania, Instituto Italiano di Cultura, dhe Biblioteca Nazionale, Tiran, 1998, fq.46.

    42. J. Tomi, O Arnautima u staroj Srbiji i Sandjaku, Beograd, 1913, fq. 81.

    43. F. Zefiq, Shqiptart Kelmendas n Hrtkovc e Nikinc, (1737-1997), Zagreb, 1997, fq.10

    44. Ibidem, 11.

    45. V. Zmajevi, Apf, Sc (Albania) Vol. 5,f. 504-508v. Perast, 1702, n: P. Bartl, Quellen und Materialien zur Albanischen Geschichte im 17. Und 18. Jahrhundert, Albanischen Forschungen 15, Otto Harrassowitz . Wiesbaden, 1975, fq. 41.

    46.P.Bartl, Die Kelmendi Zur Geschichte eines nordalbanischen Bergstames, Shejzat, Rom,1977, fq. 133.

    47. M. Kosti, Ustanak Srba, i Arbanasa u Staroj Srbiji protiv Turaka 177737-1739, i seoba u Ugarskoj, Glasnik Skopskog Naunog Drutva 7-8, 1929, fq. 217-219.

    48. Ibidem, fq. 222.

    49. P. Bartl, Die Kelmendi...,fq. 135.

    50.L.Thalloczy, Die albanische Diaspora, n: Illyrische-albanische Forschungen, I Mnchen. Leipzig, 1916, fq. 321.

    51. P. Bartl, Die Kelmendi...,fq. 135.

    52. Ibidem, fq.136.

    53. G. Stojanovi, Crna Gora pred stvaranje drave,1773-1796, Beograd, 1962, fq. 176.

    54. Ibidem, fq. 191.

    55. Akte t Rilindjes Kombtare Shqiptare 1878-1912, prgaditur nga S. Pollo dhe S. Pulaha, Tiran, 1978, fq.57.

    56.Bartl, Die Albanischen Muslime zur zeit der Nationale Unabhngikeitsbewg (1878-19129), Otto Harrassowitz. Wiesbaden, 1968, fq. 121.

    57. Kronik e Agimit t Liris Leka, 1937,28 nedur, vjeta, IX, nr. VIII-XII, fq. 376.

    58. D. Kurti, Flamuri Komtar n Krahinen t Shkodrs, Hylli i Drits, Vjeta XIII, nr. 11, nanduer, 1937, fq.521.

    59. Leka, vjeta IX, 1937, 28 nedur, vjeta, IX, nr. VIII-XII, fq. 9-13.

    60. F. Seiner, Ergebnisse der Volkszhlung in Alanien in dem von den sterr-ungarischen Truppen 1916-1918 besetzen Gebiete. Schriften der Balkankommission, Wien und Leipzig 1922, fq.108.

    61. Shqipnia prpara Konferencs s Paqs, ble i dyt, Shkodr, 1921, fq. 41.

    62. N. Ukgjini, Shkreli, nj veshtrim historiko kuluror, Shkodr, 1998, fq. 53.

    63. U. Butka, Ringjallje, Tiran, 1995, fq.117.

    64. Ibidem, fq. 118.

    65. N. Ukgjini, vep. e cit., fq. 54, 56.

    U. Butka, vep. e cit., fq. 120.

    P. Bart, Die Albanische Muslime..., vep. e cit., fq. 41.




    Phoenix 11_12 - Artikulli 05
    www.dardania.com/phoenix/...art05.html

    Phoenix - Bashkimi Katolik i Publicistve Shqiptar
    Riprodhimi dhe shprndarja vetm me lejen e redaksis.
    www.dardania.com/phoenix

Tema t Ngjashme

  1. E.abej: Ilirishtja dhe Shqipja
    Nga BARAT n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 11-02-2009, 19:00
  2. Nj vshtrim i shkurtr historik rreth debatit mbi filoque
    Nga Kryeengjelli n forumin Komuniteti orthodhoks
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 12-12-2006, 07:52
  3. Fiset e Veriut (edmondfieri)
    Nga Eni n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 28-04-2004, 02:49
  4. Personat me te dalluar te Malsise se Madhe
    Nga Gruda n forumin Historia shqiptare
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 06-02-2003, 16:06

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •