Gazeta Panormama boton sot nj letr t Gjergj Fishts, drguar nga Parisi Vinens Prenushit, n t ciln paraqiste qndrimin e tij dhe t kishs katolike rreth problemeve politike t viteve t fundit. Botimi i ksaj letre sht br i mundur me ndihmn e studiuesit Stefan apaliku. N kt letr, Ati franeskan bn t qart qndrimin e tij kundrejt politikave q ndjek vendi. Po kshtu, n kt letr paraqitet nj Fisht i ashpr me myslimant e Shqipris. Ai sht gjithashtu i paknaqur me qeverin q drejton vendin n at koh, duke prjashtuar nga grupi i ministrave vetm Luigj Gurakuqin. N letrn e gjat, ai pyet dhe jo rrall i prgjigjet edhe vet pyetjeve. sht i uditur me nderimet q shkodrant i bjn nj qeveritari t huaj, ndrkoh q ndihet mir kur mson se pritja e shkodranve pr dy ministra shqiptar ka qen n nivelin e duhur. Fishta i shpjegon Prenushit gjithashtu se n gazetat e huaja gjendeshin komente nga m t ndryshmet pr Shqiprin, pretendime pr qeveritart dhe pr qytetin e Shkodrs, e cila, sipas Jugosllavis, ishte pjes mjaft e rndsishme e ksaj t fundit, prej t cils Jugosllavia nuk hiqte dot dor. Kush i lexon kto gjra, kto realitete t rnda, nuk mund t mos i vij keq pr naivitetin e disa atdhetarve shqiptar, qofshin edhe t mir edhe t sinqert, t cilt verbrisht u besojn premtimeve boshe t agjentve serb, kshtu edhe nuk mund t mos uditet pr disa festa t Shkodrs, shprehet Fishta, n brendsi t letrs s tij. Ai shpjegon edhe arsyet pse shikon mbshtetje tek Italia, duke thn se nj gj e till bhet vetm me nj qllim, q Shqipris t mos i shtohej nj armik tjetr. Po sa i sakt sht Gjergj Fishta n gjykimet e tij, pr kt secili lexues mund t nxjerr prfundimet e tij.


Paris, 15 prill 1920

Po t shkruaj italisht pr tia lehtsuar detyrn censurs, nse ajo do ta gjente t udhs t merrej me brendin e ksaj letre. Lajmi i gzuar pr rindrtimin e provincs son, si dhe zgjedhja e definitorit, ma ka mbushur zemrn me gzim t patregueshm. Uroj me gjith zemr q tu prgjigjeni detyrave q Kisha, Urdhri dhe Atdheu presin prej jush dhe prej veprs suaj t disiplinuar.

Jam i sigurt q, qoft provinciali i ri, qoft etrit definitor do ta ndrmarrin me besim dhe energji zbatimin e detyrs s rnd q, n koh kaq kritike, Urdhri ka pasur zgjuarsin, tua vr barr atyre: dhe ky besim dhe kjo energji prej ans suaj jan pr mua pengu i nj t ardhmeje m t gzuar t provincs son. T lutem tu paraqitsh edhe kolegve t tjer urimet dhe prgzimet q po bj pr rritjen e grads sate dhe t tyre. At Pal Dods do ti shkruaj nesr. Po m shkruan se t gjith qytetart e Shkodrs ia paskshin vn detyr vetes t shkonin pr t prcjell gjeneralin D Furtu at dit q ai linte at qytet (ka lidhje me dokumentin e botuar n nr.119), do t isha kurioz t dija prse shkodrant e kan par t nevojshme ti bjn nj t till brohoritje nj t huaji, cilsit e mira t t cilit ishin prher t nnshtruara urdhrave epror? Supozoj se e kan br kt vetm pr njerzi t thjesht.

Por, m ka plqyer q qyteti i Shkodrs u ka br nj pritje entuziaste dy ministrave t rinj t qeveris shqiptare. Ishte mir, bile e nevojshme, q Shkodra t deklaronte solemnisht prpara bots vullnetin e saj t ngulur pr t qen pjes prbrse e shtetit shqiptar. Sot nuk duhet tu vihet mendja aq shum personave sesa realitetit t gjrave. Si sht e nevojshme q n Shqipri t ket nj qeveri: q t gjith duhet ta njohim kt qeveri dhe ti durojm njerzit q e prbjn, qofshin t aft ose t paaft. N lidhje me formimin e qeveris shqiptare (sht fjala pr qeverin e dal nga Kongresi i Lushnjs), gazeta e madhe pariziane Le Temps, n nj shnim t vetin botonte n kto dit se lvizja e re politike n Shqipri ishte e lidhur me lvizjen kombtare turke t Mustafa Qemalit. Natyrisht, ky lajm do t jet nj pallavr, ndoshta e qitur n qarkullim prej grekve, t cilt shkojn duke thn se kryetari i qeveris s re shqiptare, Sulejman Delvina, sht nj npuns turk dhe se tani gjendet me leje n Shqipri; se nj antar i po asaj qeverie sht kryetar i grupit panislamik shqiptar, se kryetari i ri i xhandarmaris apo milicis shqiptare nuk di t flas shqip dhe se qeveria e re ka qen themeluar sidomos me veprn e ish-oficerve turq e kshtu me radh

Po ajo gazet, Le Temps, botonte dje mbrma, 15 prill, nr.21444, lajmin interesant q vijon: Zoti Radovi i ka deklaruar shtypit t Belgradit se zoti Pashi, para se t linte Parisin, u kishte dorzuar aleatve nj memorandum, me ann e t cilit qeveria e tij bnte t ditur q qyteti i Shkodrs dhe hinterlandi i tij ishin po aq t domosdoshm pr Jugosllavin sa edhe Fiumja (Rijeka), meqense q t dy qytetet jan shfrim i natyrshm i ktyre vendeve n Adriatik, njri pr Veriun dhe tjetri pr Jugun. Qeveria e Belgradit deklaronte pastaj se Jugosllavia nuk mund t hiqte dor nga asnjri prej ktyre vendeve. Nga ana e saj Idea Nazionale, 14 prill, nr.90, botonte kt lajm tjetr, q e nxirrte nga Havas: Studentve universitar t Zagrebit rregjenti i Serbis u ka drguar prgjigje me adjutantin e vet q t mos u zn bes zrave q prpiqen ta vn qeverin e Belgradit n drit t rreme, sikur ajo dashka t heq dor nga Fiumja (Rijeka) dhe territori istrian midis Monte Maxhoros dhe Voloskas, n shkmbim t Shkodrs. Ne t gjith kemi pr zemr qoft Fiumen, qoft Shkodrn. Askush nuk ka menduar ndonjher t flijoj njrin apo tjetrin qytet.

Trashgimtari i fronit dhe qeveria bjn do gj q ka mundsi njeriu pr t shptuar si njrin, ashtu edhe tjetrin, sepse q t dy paraqesin interesa jetsore pr Jugosllavin.

Kush i lexon kto gjra, kto realitete t rnda, nuk mund t mos i vij keq pr naivitetin e disa atdhetarve shqiptar, qofshin edhe t mir, edhe t sinqert, t cilt verbrisht u besojn premtimeve boshe t agjentve serb, kshtu edhe nuk mund t mos uditet pr disa festa t Shkodrs

M 5 mars kemi shkuar, imzoti, dr.Turtulli dhe un, n Londr pr t trhequr vmendjen e qeveris dhe t popullit britanik n favor t shtjes son (lidhet me dok. nr.134). Kemi biseduar me lordin Robert Sesil, me ministrin e Arsimit, me sekretarin e Llojd Xhorxhit dhe me deputet t ndryshm, q jan n favor t Shqipris. Kta deputet kan mbajtur dy mitingje n parlament, ku kemi marr pjes edhe ne. Duket se n Angli ka nj rrym n favor ton edhe ndr qarqet e larta, Lordi Kurzon, sikur ne t kishim qndruar edhe ndonj dit n Londr, do t kishte qen i gatshm t na jepte nj audienc. Megjithat, un jam shum pesimist pr zgjidhjen prfundimtare t shtjes son. Kemi shum armiq dhe ne nuk kemi kompetencn e duhur pr tua ndryshuar fytyrn gjrave. Bile, un jam i mendimit se prania jon n Paris i ka shkaktuar m shum keq se mir shtjes shqiptare, dhe kjo, jo vetm pr munges disipline nga ana jon, por edhe pr inferioritetin ton intelektual prball armiqve tan. A mund ta prballojm ne ballafaqimin me profesort, doktort dhe diplomatt sllav dhe grek? sht e kot t gnjehemi. Nse prjashtohet Gurakuqi, q vetm ai ka nj kultur t prshtatshme, ka nj atdhetari t shndosh dhe nj njohuri t gjer pr njerzit dhe pr sendet e Shqipris, asnj nga antart e qeveris, qoft t asaj t mparshmes, qoft t s tanishmes, nuk mund t thot se e paraqet denjsisht Shqiprin dhe t mbroj si duhet interesat e saj. Nga shkaku se nuk e flisja rrjedhshm frngjishten, un rrall her kam qen i pranishm ndr bisedimet e shqiptarve me prfaqsues e delegat t huaj; por do her q m sht paraqitur rasti t jem i pranishm, po t them t vrtetn se m sht dashur t skuqesha pr inferioritetin ton. Si mund t pretendohet q njerz, t cilt nuk zotrojn vese nj kultur shum t ngusht dhe mentaliteti i t cilve ka qen prher refraktar ndaj do ideje pr Atdhe, t mundohen sot t prbjn nj Atdhe t qytetruar? Kan iden e qeveris, por jo t Atdheut. Ideja q t formohet Shqipria nuk ka rrjedhur tek ata nga nj trsi psikologjike, por nga detyrimi i rrethanave t jashtme, t cilat skan t bjn aspak me Atdheun, as me qytetrimin, as me prparimin. Dhe, q t t siguroj pr kt q t shkruaj, mjafton t shikohet ideja q kan pr t administruar Shqiprin, duke e ndar n kantone e kantone t privilegjuara, t shikohet fakti se zyrat dhe npunsit nuk shprndahen sipas zotsis dhe prgatitjes s individve, por sipas bindjeve t tyre besimtare dhe sipas cilsis dhe grads s npunsve q kan pasur nn qeveri t huaja pr Shqiprin etj.

Po kshtu nuk formohet Atdheu. Dhe t huajt, q i njohin mir kto gjra, e kan formuar iden se shqiptart nuk jan t aft pr tu mbajtur e pr tu qeverisur nga vetja e tyre, dhe prandaj propozojn coptimin e Shqipris. Qoft lord Sesili, qoft sekretari i Llojd Xhorxhit na kan pyetur duke nnqeshur: A do t jeni ju t zot t qeveriseni nga vetja juaj?.

N Londr, imzoti ka qen ftuar n drek nga vllai i duks s Norfolkut, lordi Talbot, njeri me shum influenc pran qeveris britanike dhe kryetar i partis katolike t Anglis, i cili i ka premtuar mbshtetjen e vet pr shtjen shqiptare. Prkrahsit m t zellshm t shtjes son n Londr jan Mis Durham dhe koloneli Obri Erbert. Mis Durham prshndet t gjith fretrit q ka njohur n Shqipri. Si u kthye nga Londra n mars, na u desh srish t niseshim pr n Londr m 5 prill, mbasi qem ftuar n nj banket t shtruar nga kryetari i nj shoqrie t madhe filantropike, e cila ka mbledhur plot 40 milion lira strlina pr tu shkuar n ndihm popujve q kan vuajtur nga luftrat. Qem pritur me njerzin m t madhe dhe aty kryetari i propozoi komitetit t Londrs t dhuronte nj milion strlina pr t shkretn Shqipri. Nuk e di t t them me saktsi nse kjo shum do ti jepet ose jo Shqipris, sepse drejtimi i shoqris gjendet n Amerik, por un jam kthyer nga Londra me bindjen se kto t holla do t na jepen. Nse i nnqesh ky fat Shqipris, duhet tia dim pr nder zotit Preka, vlla i Ton Preks dhe baba i Pjetr Preks, kushrinj t A.Deds, t cilt, m 1915, kan kaluar npr Shkodr me oficert anglez, ai sht prpjekur shum pr shtjen shqiptare.

N muajin shkurt, imzoti dhe un kemi qen n Bruksel dhe pastaj n Malines, pr ti br vizit kardinalit Mersie. Ai sht nj prelat q i bn nder jo vetm Belgjiks, por mbar kishs. U interesua shum pr shtjen ton, por nuk e di sa do t mund t ndikoj pr prfundimin e mir t saj. Nse nuk zotrohen topa dhe miliona, me njerzit e sotshm nuk i dilet mban asgjje. M duket se i kam shkruar dikujt n Shqipri pr kt udhtim tonin n Bruksel. Sikundr, ndoshta do ta kesh dgjuar, imzot ka dhn dorheqjen si delegat pran Konferencs s Paqes dhe pikrisht dje ka marr njoftim se dorheqja e tij sht pranuar. Dhe kshtu do t nisemi sa m par nga Parisi. Ku ra fjala! E pata harruar. Urimet e mia m t gjalla e m t sinqerta pr emrimin tnd si senator i shtetit shqiptar. Jam mse i sigurt se ti do tia dalsh me nder ktij dinjiteti t ri. Por, kam bindjen e plot se, duke ditur natyrn e mjedisit ku ty do t t duhet t zhvillosh veprimtarin tnde, rezultatet kan pr t qen mjaft t pakta, pr t mos thn asgj. N palestrn e qytetrimit e t prparimit po na dgjojn sa koh q nuk na kuptojn; sepse, pasi t na ken kuptuar, nuk gjejm pastaj kush t na e vr veshin. Sidoqoft, ke br mir q pr tani, e ke pranuar kt barr. N letrn tnde t fundit, ti flet pr nj far paknaqsie q un ushqyekam ndaj teje. Kjo sht e pasakt, sepse kurr nuk kam pasur rastin t ankohem pr ty ndr marrdhniet tona personale. Por, sht e vrtet se un jam i paknaqur pr besimin e pakt q ju keni pasur pr veprimin tim n Paris. Sigurisht, q nuk ka qen nj knaqsi pr mua t shihja se si ndonj frat yni, shqiptar, e kishte par t nevojshme t drgohej n Paris - ndrsa un, frat, gjendesha akoma n prfaqsin shqiptare - nj delegat i veant, i pajisur me kredenciale t veanta, t nnshkruara nga fretrit, pr t mbrojtur interesat e Shqipris. Pr kt pun m ka ardhur shum keq. Nse ata kishin pr t br propozime apo vrejtje, duhej t mi kishin njoftuar mua, dhe jo t drgohej n Paris nj shekullar, duke e shpallur me shkrim prfaqsues t tyre. A mos kan dashur, ndoshta, t vn n dyshim atdhetarin time pr faktin se spo shkruaj m satira kundr Italis? Por kjo sht e padrejt. Sipas pikpamjes sime, sot q ka rrezik t zhduket jo vetm pavarsia shqiptare, por vet kombi, detyra jon kryesore sht t shptohet m par kombi dhe pastaj t mendohet pr formimin politik t shtetit. Kam pasur bindje se Shqipria nuk mund t formohej vese me ndihmn e nj fuqie t madhe t qytetruar dhe se, pas zhdukjes s Austro-Hungaris, vetm Italia ishte ajo q do t kishte pasur t gjith interesin t formonte nj Shqipri mundsisht sa m t madhe; nga ana ime kam kujtur se ishte nj krim t vihesha kundr qeveris italiane dhe ti krijoja kshtu nj armik t ri atdheut tim. Pr dashuri ndaj Shqipris un kam mohuar do politik sentimentalizmi, dhe vet ky fakt duhej shikuar si nj vepr atdhetarie t kulluar. Ju e dini mir se far ka ngjar ndrmjet meje dhe italianve para armpushimit. Si sht e mundur prandaj q franeskan, t frymzuar nga ndjenja atdhetarie, t mund t vn n dyshim atdhetarin time? Ti dhe un, para armpushimit, kishim kundrshtuar politikn e qeveris italiane, jo sakt pr urrejtje ndaj kombit italian apo pr servilizm ndaj Austro-Hungaris, por sepse ishim thellsisht t bindur se Shqipria nuk i kishte elementet e nevojshme pr tu themeluar si shtet i pavarur dhe se monarkia austro-hungareze ishte m e pershtatshme pr t drejtuar popullin shqiptar drejt qytetrimit dhe pavarsis. Pr t kritikuar prandaj qndrimin tim t sotm ndaj Italis, do t duhej t provohej nse gjat nj viti Shqipria ka br nj evolucion t till t madh sa t mos ket m nevoj pr ndihmn e nj fuqie t madhe, ose Jugosllavia do me t vrtet dhe, duke dashur me t vrtet, mund ta themeloj shtetin shqiptar, n mos tjetr, brenda kufijve t Konferencs s Londrs. Tani, sipas meje, as njra dhe as tjetra hipotez nuk jan t pranueshme. Deklarata q kan br jugosllavt n konferenc, n lidhje me Shqiprin, ka qen br nga kroatt q kan interes t shptojn Fiumen, por jo nga serbt, t cilt kan interesa m t mdha pr Shkodrn se pr Fiumen, sikundr shum mir mund t nxirret nga dy telegramet q un i citova m lart. Dhe Journal des Debats dje mbrma pranonte q ndrmjet Trumbiit dhe Pashiit kshte ndryshim pikpamjesh. Un nuk them q italiant do ta shptojn, por them e pohoj se askush nuk do ta humbas Shqiprin, pa plqimin e qeveris italiane. kjo sht teza ime dhe, mjerisht, faktet do t m japin t drejt. T ashtuquajturit nacionalist shqiptar e kan hedhur posht formuln Shqipria me ndihmn e Italis, por ata nuk kan mundur akoma t prcaktojn nj formul tjetr politike q ti zr vendin e s pars. T thuash se ne do ta formojm Shqiprin vetm me forcat tona, sht n mos tjetr, nj marrzi. Ja, prandaj, nj nga arsyet e paknaqsis sime. Arsyeja tjetr sht lehtsia me t ciln letrat e mia lihen tu bien n dor turqve (flet pr shqiptart e besimit mysliman). Ato letra kan qen lexuar deri n mbledhjet e Lushnjs, dhe prej atyre t sotmit Patres Patriae (Etr t Atdheut) - Hoxh Kadri e shok - kan nxjerr si rrjedhim atentatin tim kundr Atdheut, duke m paditur si t shitur ndaj shtjes italiane. sht e vrtet se un mund t jap arsye pr t gjitha ato q kam shkruar n ato dy letra; por, megjithat, nuk do t kisha dashur q ato t dy letra t binin n dor t muhaxherimve dhe t hoxhallarve t Shqipris. Nse nuk sht dashur tu jepej pesh arsyeve t parashtruara n ato dy letra, s paku, pr nderin ndaj personit tim, duhej t ruheshin m me kujdes ose, n mos tjetr, t asgjsoheshin. Nuk ishin letra pr tiu besuar kuzhinierve dhe sakristanve. Brenda javs do t nisemi pr n Rom. N rast se nuk do t kthehesha n Shqipri, natyrisht do tju drgoj lajmet e mia nga Roma. Duket se gjenerali sht kthyer n Rom. Nuk e di a do t jet gj e mir, tani q provinca sht rindrtuar, t ngul kmb pr vizitn e tij n Shqipri, Procul a Jove, tutas a fulmine (Larg prej Jupiterit, ruaju prej rrufes).

Prshndet pr mua t gjith si vllezrit dhe njerzit e shtpis sate.

T prshndet e t prqafon me gjith zemr.