Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 2
  1. #1
    i/e regjistruar Maska e shendelli
    Antarsuar
    03-12-2002
    Vendndodhja
    hene
    Mosha
    43
    Postime
    345

    Nj tez e Selman Rizs pr gjuhn letrare shqipe

    (Ngjyresa dialektore e gjuhs letrare shqipe n trevat veriore)-Hapja e kufirit me Kosovn dhe me trevat e tjera shqiptare n Maqedoni, Mal t Zi si dhe lidhjet me qendrat e diaspors shqiptare historike e t reja n Evrop, n Amerik e gjetk shtrojn me doemos detyra t reja e shum t mdha pr gjuhn shqipe. Kudo ka nevoj pr nj abetare t mir, t konceptuar e t realizuar si libri i librave e jo si nj pun t fardoshme. Kudo ka nevoj pr fjalor e gramatika shkollore t mira. Ribotimi i atyre q ekzistojn nuk sht i mjaftueshm. Ka ardhur koha edhe pr ndonj prmirsim e pasurim t tyre




    Dr. Gjovalin SHKURTAJ



    Me profesor Selman Rizn kam pasur vetm lidhjet e natyrshme pedagog -student n lndn "Hyrje n historin e gjuhs s shkruar shqipe" (n vitin 1963-64) dhe si udhheqs t nj teme vjetore "Lkundje gjithgjuhsore n veprat e K. Kristoforidhit gegrishte", n vitin e dyt. Nuk kam pasur rast t punoja bashk me t ne sektorin e gramatiks e t dialektologjis, pr arsye se, n vitin 1967, kur un u emrova n Institiut si punonjs shkencor i ri, i ndjeri ishte larguar nga ai vend pune (me at motivacion dhe me ato psime q tashm dihen). Si studiues, pr aq sa m lidhin fushat q studioj me trashgimin e botuar n kohn e vet si dhe n veprat e botuara, s pari n Prishtin, pastaj edhe ndr ne, kam gjetur shumka me interes dhe jam i bindur se, prve sa ka zgjidhur e shqyrtuar knaqshm vet ai, n shkrimet e tij ka edhe ide e teza pune me vler, q meritojn t rimerren e t shpihen m tej n kushtet e me t dhnat e sotme. N kumtesn time modeste do t rrekem t trajtoj pikrisht ndonj nga tezat e prof. Rizs rreth gjuhs letrare shqipe t njsuar dhe marrdhnieve t gjuhs s shkruar me gjuhn e folur.



    Roli i folsit n bashksin shoqrore



    Nj merit t pamohueshme dhe me vler pr kohn ton kan shqyrtimet e hapta dhe me dije t sigurta t prof. S. Rizs ndaj rolit t folsit n bashksin shoqrore ku ai bn pjes. Ai kishte mendimin se "e ardhshmja e gjuhs letrare shqipe nuk sht tjetr vese toskrishtja e folur prej gegve". Kt ide q prof. Riza mtonte t na e nguliste mir n mendje qkur ishim student, e kam pasur kurdoher pr zemr dhe, n shkrime e diskutime t mparshme, jam prpjekur edhe ta zbatoj. N diskutimin tim rreth referimeve t fushs s sociolinguistiks, mbajtur n Seminarin XVIII Ndrkombtar pr Gjuhn, Letrsin dhe Kulturn Shqiptare, n ver t vitit 1996, kam thn: "Lidhur me kt fush t sociolinguistiks, e cila sht vrtet trheqse dhe e kohs, un do t kisha dshiruar q t ishin prmendur disa shtje m madhore q nuk u prekn n referime apo n trajtesa t veanta. do t ishte mir t ishin prmendur s paku mendimet e tre burrave t shquar n gjuhsin shqiptare, t cilt un mendoj se jan pararends t sociolinguistiks, ndonse ather nuk kishte dal edhe si nj disiplin me emrin q ka sot sociolinguistika". E kisha fjaln pr t ndjert At Justin Rrota, prof. Eqrem abej dhe prof. Selman Riza.



    N at diskutim, (natyrisht krejt t shkurtr dhe t ndrtuar gati fluturimthi),duke pasur parasysh nj ide t hershme e t vlefshme t Selman Rizs, kam theksuar sa vijon: "S dyti, dua t prmend ktu nj mendim q lidhet me normn dhe me problemet e norms. Un do t kisha dshiruar t ishte cituar e t ishte menduar pr t' u thelluar nj ide shum interesante e t ndjerit prof. Selman Rizs, i cili diku n veprat e tij (pasi kishte hequr dor nga ideja e tij e pangegrishtes etj. dhe u kthye n mendimin se toskrishtja mund t shrbej si baz e gjuhs letrare) ka thn se n t ardhshmen "Gjuha letrare shqipe nuk do t jet gj tjetr prvese toskrishtja e folur prej gegve" nj gj q mua m duket se duhet ta mbajm shum mir parasysh sepse ndonjher harrojm se ' far do t thot ajo. Do t thot at q njerzit, duke folur gjuhn letrare nisen nga nj baz, e cila sht nj norm e caktuar, e cila sht kryesisht n form piketash, po nuk ekzistojn dy njerz q ta flasin gjuhn standarde (gjuhn letrare) trsisht njsoj as edhe sikur ata t jen vllezr binjakNjerzit, varsisht nga mjedisi ku lindin, por edhe nga puna q bjn, nga profesioni, arsimi dhe nga marrdhniet q kan me njerz t ndryshm psojn ndryshime edhe nga pikpamja gjuhsore dhe i pasqyrojn kto ndryshime. Synojn ta flasin mir, ta zbatojn normn, por dika e pengon kt.far? Edukata, niveli arsimor, kultura, shoqria, konceptet etj. t gjitha kto e shtyjn prpara ose e pengojn individin."



    M von, n shqyrtimet e mia rreth marrdhnieve gjuh letrare-dialekt do t shtyhesha shum m tej sesa kam shprehur n at diskutim, q, sidoqoft, ishte edhe disi i ngutur a, si i thon malsore, i br "si n flak t pushks". N variantin m t gjer t librit tim "Sociolinguistika", kam trajtuar enkas e mjaft gjer pikrisht ngjyresn krahinore t gjuhs letrare, duke prur edhe shum t dhna nga hulumtimet e vzhgimet e mia tashm shumvjeare n lmin e dialektologjis, pastaj edhe t sociolinguistiks, por duke pasur kurdoher si piknisje kundrimin: nga dialekti tek gjuha apo, me nj formul t sociolinguistiks s sotme italiane, duke mtuar t kalojm nga "dialektologjia hapsinore" n "dialektologjin urbane".



    Ngjyresa krahinore si faz e ndrmjetme drejt gjuhs letrare



    Aty, me sa ka qen e mundur nga hulumtimet e derisotme, i kam dhn rndsi pikrisht nxjerrjes n pah t ngjyress krahinore si faz e ndrmjetme drejt gjuhs letrare.Un i mbahem mendimit se zhvillimi i sotm i t folmeve popullore apo prgjithsisht i dialekteve shqiptare nuk mund t shihet i shkputur nga rrjedhat e zhvillimit dhe kaheve t prgjithshme kulturore dhe mendore t bashksis shoqrore shqiptare shtetrore e m gjer. N mnyr t veant ka luajtur rol arsimimi masiv, shtimi i peshs s mjeteve t informimit masiv (shtypit, radio-televizionit) dhe i liris s fjals publike. Disa prej dukurive q ndeshen n kt zhvillim gjuhsor ne i kemi pas prfilluar disi qysh n vitet '70 n trajtimet e marrdhnieve t sotme gjuh letrare-dialekt n disa treva veriore t zons s Koplikut, pastaj edhe m gjer n kundruellsin e trajtave dialektore dhe letrare n t folmen e qytetit t Lezhs. Aty kam shprehur bindjen time (por q s'sht e s' ka si t ishte vetm e imja) se vetm nj gjuh e vetme, vetm nj varietet standard me nj norm t njjt drejtshkrimore t prbashkt pr t gjith bashkkombasit shqiptar dhe me nj struktur gramatikore e leksikore t prcaktuar nga norma t gjalla e t studiuara mir, mund t prballoj nevojat kaq shum t shtuara t shprehjes dhe t krijimit q u dalin sot shqiptarve, se vetm nj gjuh e till, e fuqishme dhe e prpunuar, po edhe e mbrojtur prkushtimisht nga rreziqet gjithashtu aq t shumta po edhe t shtuara dukshm n ditt tona, mund t shprfill edhe ndarjen n shtete, edhe mbylljen e kufijve ndrmjet shqiptarve t Republiks s Shqipris nga trojet shqiptare jasht saj n shtetet fqinje apo n diaspor; sht pikrisht kjo gjuh jona e prbashkt q ka treguar e tregon se kombi yn shqiptar ka qen dhe sht nj dhe i vetm, qoft edhe pse i ndar n disa shtete n Ballkan e n gati t gjith botn n form diaspore.



    Toskrishtja e folur prej gegve



    Sa koh q edhe shqiptart e shprishur npr dhera t tjera vijojn ta quajn vetn t till, sa koh q edhe ata, njsoj si ne n trojet tona t mome, ndonse jan larg me trup, prbetohen e shprehen pr shqiptarin dhe vijojn t' i duan gjuhn shqipe e traditat shqiptare, e kemi pr detyr q t' i prfillim e t' i lidhim t gjith sa jan n nj fill t prbashkt t kumunikimit: n gjuhn shqipe t njsuar e t prpunuar sa m hijshm.



    Ideja e S. Rizs pr toskrishten e folur prej gegve, nuk parakupton asnj ndrhyrje a qndrim subjektiv (e, aq m pak, t mbshtetur n shpjegime jo-shkencore e t mveshura me mllefe lokaliste). Sipas mendimit tim ajo sht nj ide e mbar dhe frymgjat, q nuk parakupton asnj mospranim a kundrshtim t bazs dialektore toske t gjuhs letrare shqipe, por vetm at lmim, primtim e pasurim t ditprditshm dhe afatgjat q folsit nga trevat e ndryshme shqiptare t Veriut e t Verilindjes do t' ia sjellin natyrshm e dalngadal ksaj gjuhe tashm t njjt e prbashkt pr t gjith. Me fjal t tjera, toskrishtja e folur prej gegve e prof. Selman Rizs (dhe e t gjith atyre q ia kan dashur e ia duan t mirn prbashksis shpirtrore e kulturore t kombit shqiptar) nuk sht tjetr vese "ndrveprimi apo bashkveprimi ndrdialektor" i formuluar m pas nga A. Kostallari porse, me dallimin q, ndrsa n referatin e Kostallarit e n studime t tjera t tij e t tjerve, "bashkveprimi merrej si nj piknisje e mbar (por realisht e paqen a, n mos tjetr vetm sa pr t thn) tek autori yn e kemi kryesisht si pikmbrritje. Kam bindjen se nj ide e till, sadoq e paprfilluar n kohn kur qe shprehur, mbetet gjithnj n fuqi dhe, madje, do t marr jetsin e mishrimin e vet sot e tutje, sidomos n dritn e asaj ka fituan shqiptart si komb pas Lufts s Kosovs. Zbatimi n mas t gjer e pa asnj mdyshje i gjuhs letrare shqipe t njsuar n Kosov e m gjer n trojet shqiptare kompakte ballkanike n Maqedoni, n Mal t Zi etj., pas hapjes s kufijve e n kushtet e vajtje-ardhjeve e shkmbimeve t gjithsfershme ndrmjet qendrave t mdha me rrethinat, do t prbj nj pikmbrritje jo vetm t lakmueshme e t tumirueshme, po edhe t vetmen q ka mundsi ta shpjer gjuhn letrare shqipe n lartsit e nj standardi t njjt, t vetm e t prbashkt pr t gjith shqiptart n trojet kompakte ballkanike e n diaspor. Natyrisht, krahas dhe n konkurrenc me standardin (apo gjuhn letrare zyrtare) do t ecin edhe variantet e tjera jostandarde, dialektet e t folmet krahinore si dhe diferencime e timbre karakteristike pr bashksi t caktuara shoqrore brenda bashksis etnike shqiptare.



    "Ent komunikuese"



    Gjuha letrare standarde dhe t gjitha varietetet e ndryshme brenda saj kan qen dhe do t mbeten kurdoher n lidhje e ndrveprim me njra-tjetrn dhe, po t shprehemi me nj figur letrare, ato jan si lngjet n "ent komunikuese". Ajo ka vjen nga ant dhe rrethinat (periferit), qoft edhe e turbullt apo e pakulluar, her do t zbrapset nga vrulli m i fuqishm i ujrave t gjuhs letrare t njsuar, hr (prkundrazi) do t shkrihet, przihet e, me koh, do t kthjellohet n prbrjen e gjuhs letrare t prbashkt. Gjat m se 25 vjetve, qysh nga "Konsulta e Prillit" n Prishtin (1968) dhe sidomos pas Kongresit t Drejtshkrimit (1972), u pa shum qart se si, gjuha letrare shqipe standarde (apo zyrtare) sidomos n formn e saj t folur, shkon n dy kahe afrsisht sipas dy arealeve t ditura dialektore: njra, arealja gege, q, ndrsa mbshtetet tek norma e shkruar dhe mton ta zbatoj gjuhn letrare, e realizon at mjaft mir, porse me nj ngjyres fonike gegizuese (p.sh. shqiptimi i // si //: bj, n:n, bra, rra, zri etj.); tjetra, arealja toske, q nuk knaqet me ndonj "qethje" sado t pjeshme t br nga "Rregulat e drejtshkrimit", trheq nga hipertoskizmi (p.sh. shqiptimi me / / t prapme i fjalve me /e/: vnd, mndje, mndoj, qndr, fmr, zmr etj). Pr arsye t prmasave t ksaj kumtese nuk po zgjatem n shembuj t tjer, por ata mund t ishin t shumt.



    Normat e do gjuhe jan t gjalla e n lvizje



    Po ndalem vetm n nj pohim q m intereson t theksohet si dhe sa duhet: ndaj ktyre dy kaheve, q jan t dukshme, t prekshme dhe t ditprditshme, gjuhsia shqiptare po e po, (por edhe krejt shoqria shqiptare e sotme n t gjuitha hapsirat kombtare) duhet t' i hap syt m mir. E quaj me vend q, pikrisht n dritn e asaj ideje dormbar e t vyer t t ndjerit prof. Selman Riza,ne sot duhet t marrim parasysh m mir e m shum marrdhniet e norms s kodifikuar dhe t "goditjeve" q vijn n dyert e saj nga krahinat apo, thn ndryshe, t' ua vm veshin m shum "thyerjeve" q po shtohen e q synojn t fitojn statusin e norms. Teorikisht e kemi thn dhe e prsrisim shpesh se "normat e do gjuhe jan t gjalla e n lvizje", porse praktikisht po tregohemi t mefsht e t pazott pr t' i shqyrtuar ashtu si meritojn edhe prurjet q mund t mos jen njsoj me normn drejtshkrimore,por q prbjn nj prirje t prshtashme ndaj zhvillimit t gjuhs shqipe t sotme. Mbyllja vetm n "guaskn" e asaj q sht parashikuar si norm para 25 apo 30 vjetve, mbshtetur n treguesit e athershm, sot, n dritn e disa trysnive q na sjellin zbatimet (n fakt: moszbatimet a thyerjet) e ditprditshme do t ishte jodobiprurse. Le t kujtojm, ndr t tjera, betejn e humbur t dallimit t numrorit tre/ tri sipas gjinis. T gjith po e shikojm se si, pas bjerrjes s plot t dallimit t dy (mezanore t shkurtr) dhe dy; (me t gjat) q ka mbetur vetm n gegrishten, po tretet si kripa n uj edhe dallimi tre (pr meshkujt) dhe tri (pr femrat). Sot pothuajse gjithandej thuhet tre pr t dy gjinit. Ksaj bjerrjeje i ndihmon shum edhe ndikimi prej gjuhve t huaja q nuk e kan nj dallim t till n morfologjin e tyre. Kjo do t ishte nj trysni mirfilli toske, n thelb e pamir, por detyrimisht e prfillshme sepse po prgjithsohet. Nga aa tjetr, nuk mund t mos i bjm udh shtimit t shumsit me -a (msuesa, studenta, profesora, shofera, oficera etj.) q vjen nga arealja gege por q po gjen prdorim t gjer e plqehet si nj shums m i qart ndaj formave prkatse me -, `q kshillon norma e sotme morfologjike e drejtshkrimore. Edhe m e qart del kjo trysni gegizuese n fjalt me - fundore (kal, djal, djath etj.). Tashti edhe toskt nuk i shqiptojn m me - ato fjal, prandaj edhe n praktikn shkrimore t sotme, gjithandej po shtohen "gabimet" drejtshkrimore pikrisht pr kategori t tilla.



    Me kta shembuj desha t them se koha do ta bjer q, edhe ndonj shtje e norms s sotme gjuhsore, jo vetm n drejtshkrim, po edhe n ndonj dukuri tjetr, si sht, p. sh. paskajorja gege, t diskutohen nga specialistt e gjuhsis, duke shqyrtuar e par jo vetm ' sht thn e zgjidhur mir, po edhe ndonj gj q duhet rishikuar pr t gjetur zgjidhje m t mir. Sigurisht, diskutime t tilla duhet t bhen dhe koha ka ardhur t bhen, porse ato nuk kan t bjn m me themelin e gjuhs letrare t njsuar e t vetme pr t gjith.



    Kujdesi i shtetit pr gjuhn ka rn s teprmi



    Kta dhjet vjett e fundit kujdesi i shtetit dhe i institucioneve shqiptare pr gjuhn ka rn s teprmi. Jan elur edhe shum sektor pune joshtetror, gjithka sht n udhn e privatizimit e t ndryshimeve. Kjo udh do t vazhdoj, por nj gj duhet t mbetet prher e "paprivatizuar". Ajo sht gjuha shqipe, gjuha jon e prbashkt, q na dallon e na mban gjall si komb m vete, si popull i lasht e me kulturn e vet t vlefshme e t denj pr t'u mbajtur gjall edhe m tej. Pr hir t ksaj bashkarie shpirtrore e kulturore themelore q prfaqson gjuha shqipe pr popullin shqiptar, sot m tepr se kurr, pas ndryshimve t bra n Ballkan e, sidomos, pas lufts n Kosov, q u mbyll me fitoren e NATO-s e me kthimin e kosovarve n shtpit po edhe n shkollat e institucionet e tyre arsimore, shkencore e kulturore, puna me gjuhn shqipe nuk mund t' i lihet vetm shkolls dhe instituteve shkencore q e studiojn. Puna e tyre do t vazhdoj dhe duhet t ket t gjith ndihmn e prkrahjen e nevojshme, por sht koha q t ndrmerren edhe nj varg masash t tjera shtetrore e joshtetrore.



    Mendoj se nuk duhet mnuar m asnj grim e t krijohet edhe nj organizm me karakter joshtetror por q t jet i prhershm e mbarkombtar dhe t ket atributet e mbikqyrjes e t drejtimit t gjith puns pr ruajtjen, vlersimin, studimin dhe msimin e gjuhs shqipe n t gjitha hapsirat shqiptare. Si sht p. sh. Kshilli i Lart i Frankofonis pr gjuhn frnge, i cili e shtrin veprimtarin e vet n Franc dhe n t gjitha hapsirat frngjishtfolse, si n Zvicr, n pakicat frankofone t Italis s Veriut etj. dhe n t gjitha vendet e tjera ku flitet e shkruhet gjuha frnge deri n Kanada.



    Kudo ka nevoj pr nj abetare t mir



    Hapja e kufirit me Kosovn dhe me trevat e tjera shqiptare n Maqedoni, Mal t Zi si dhe lidhjet me qendrat e diaspors shqiptare historike e t reja n Evrop, n Amerik e gjetk shtrojn me doemos detyra t reja e shum t mdha pr gjuhn shqipe. Kudo ka nevoj pr nj abetare t mir, t konceptuar e t realizuar si libri i librave e jo si nj pun t fardoshme. Kudo ka nevoj pr fjalor e gramatika shkollore t mira. Ribotimi i atyre q ekzistojn nuk sht i mjaftueshm. Ka ardhur koha edhe pr ndonj prmirsim e pasurim t tyre.T gjitha kto jan pun q duhen prfshir n nj platform t gjer e t studiuar mir e ku t marrin pjes ajka e gjuhtarve dhe e msuesve shqiptar.



    Un po e mbyll ktu punimin tim, duke shprehur bindjen e plot se teza e prof. Selman Rizs pr rolin ndrtues e pasurues t folsve geg n gjuhn letrare shqipe t njsuar mbetet jo vetm nj kndvshtrim i shprehur bukur, po edhe nj tez frymgjat ndaj ardhshmris s gjuhs shqipe t njsuar, nj tez me rndsi madhore ndaj s cils un mendoj se sht pikrisht asti t' i kthehemi me t gith seriozitetin q lyp nj tez pune e formuluar nga nj gjuhtar e atdhetar si ai.

  2. #2
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    01-10-2003
    Postime
    1

    dritare

    Ku ke qene, o Shendelli!? Kena kohe pa te pa. Welcome back!

Tema t Ngjashme

  1. Prgjigje: 1013
    Postimi i Fundit: 30-06-2011, 13:05
  2. Gjuha Shqipe n Kish
    Nga Albo n forumin Komuniteti orthodhoks
    Prgjigje: 6
    Postimi i Fundit: 26-08-2007, 16:48
  3. Personalitete te medha te kombit shqiptar
    Nga DEN_Bossi n forumin Komuniteti musliman
    Prgjigje: 40
    Postimi i Fundit: 03-09-2006, 17:23
  4. Dorshkrimi shqip i Teodor Shkodranit nga viti 1210
    Nga ALBA n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 14
    Postimi i Fundit: 11-04-2004, 16:11
  5. Konferenc ndrkombtare pr shqipen standarde
    Nga Beqari002 n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 1
    Postimi i Fundit: 15-11-2002, 14:08

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •