Close
Faqja 5 prej 5 FillimFillim ... 345
Duke shfaqur rezultatin 81 deri 96 prej 96
  1. #81
    i/e regjistruar Maska e fegi
    Antarsuar
    29-05-2009
    Postime
    5,796
    Faleminderit
    0
    36 falenderime n 36 postime
    Nj veori e metods s abejt n studimet folklorike sht zbatimi i parimit diakronik. Kshtu, n Esen shkencore pr baladn e njohur Kostandini i voglith dhe kthimi i Odiseut, ai krahas analizs s thelluar t motivit kryesor dhe prqasjeve me simotrat ballkanike, trajton edhe etimologjin e emrit t personazhit kryesor, shtresimet kulturore. Variantet arbreshe jan m t hershme, ndrsa tek emri Ymer Ago (ose Imer Ago) shikon nj ndikim islamik. Dijetari Eqrem abej, n referenc t nj studiuesi hungarez, Karl Kerenji, na thot se prehistoriani i dgjuar gjerman, Karl Shuhard shikon tek Odiseu ilirin e vrtet, sepse ky mbretron mbi ishuj q jan t sfers ilire dhe dallohet me urtsin e me gjakun e ftoht t tij prej heronjve t Iliads. (Vep. cit., f.208)
    Kontributi i Prof. Eqrem abejt n fushn e Etnokulturs sht i veant, origjinal dhe shkencor.
    Ai ka trajtuar nj rreth t gjer problemesh t kulturs folklorike shqiptare nga nj kndvshtrimi kritik dhe ka dhn teza dhe mendime q i kan qndruar kohs. Po prmendim studimet e tij si: Knga e Leonors n poezin popullore shqiptare, Kostandini i voglith dhe kthimi i Odiseut, Djana dhe zana, Vatra dhe Bota n poezin e De Rads, Themelet kulturore-historike: Populli dhe poezia e tij, etj.
    Kur flet pr nj nga pasurit kulturore m t gjera dhe m t muara t kombit ton, kngve t kreshnikeve ose ifti vllazror, Muji e Halili, gjen aty jo vetm ndikime t islamizmit, por edhe gjurm t kohs bizantine, madje shkon edhe m tej, gjen gjurm tepr t lashta, gjurm ilire. Ai shkruan se Mua te Muji e Halili m plqen t shoh analogjin shqiptare t lasht e ndofta ilire t atij ifti vllezrish trima q ndeshim te grekt (Dioksurt), keltt, gjermant dhe indt (Avins) si dhe n epopen heroike armene: Sanazar dhe Aslimetik, t bijt e mbretit Senekerin. (Sh.Demiraj, f.40-41). Duke kuptuar kompleksitetin e origjins dhe prhapjen e ktyre kngve jo vetm n Ballkan, por edhe n vende t tjera t Europs dhe m tej, abej i madh thot: Ka shenja edhe pr rolin dhns t poezis popullore shqiptare brenda ktij qerthulli epik. (Po aty, f.41). Ktu sjell si argument ndrtim tri-pjessh t emrave t heronjve t ktij cikli si: Gjergj Elez Alia, Destar Osman Aga, Sokol Hali Aga etj, etj; q barazohen me emrat e tyre tri-pjessh me emra shqiptar t Veriut si Ded Gjo Luli, Prek Bib Doda, Prel Mem Ujka, (ky n Kosov) me emra labe Metat Gjonligu, Isa Gjonzeneli, etj. Emra tri-pjessh t personave ka pasur n Shqipri edhe n kohn e mesme, si Gjin Bue Shpata, Tanush Muzak Topia, etj. Emra tri-pjessh t personave, q i kan s bashku, si Veriu dhe Jugu i Shqipris, jan gjurm t lashta t njsis s dikurshme shqiptare. (Vep. e cit., f.41)
    Dijetari i talentuar nnvizon edhe nj fakt tjetr se Gjergj Elez Alia, heroi popullor aq i knduar ndr shqiptar, boshnjakt muhamedan e bullgar, rron te kta dy popuj sllav me emrin e par shqiptar, Gjergj, Gerg.
    Studiuesit e ktij cikli kan vn re se figura dhe motive karakteristike pr poezin popullore jugosllave mungojn n poezin e sllavve t tjer. abej mendon se rrjedhin prej nnshtrese ilire, t cilt sllavt jugor e ndeshn kur pushtuan kto vise. Kto analiza t mprehta krahasuese e kan shpn dijetarin abej n prfundimin madhor se procesi sllavo-shqiptar i huamarrjes do t ket qen ktu i dyfisht Sllavt, n simbiozn q bn me shqiptart e mom, do t ken marr lndn e kngve t ktyre dhe do tua ken kthyer pastaj rishtas n nj trajt http://www.albatlanta.com/webpub/pub...ub.asp?ID=1399

  2. Anetart m posht kan falenderuar fegi pr postimin:

    Kreksi (11-04-2015)

  3. #82
    Perjashtuar
    Antarsuar
    08-09-2009
    Postime
    366
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime
    A din dikush me naj shkru tekstet e kangve t krahinave q jan aty sipr, se nuk kuptohen?

  4. #83
    i/e regjistruar Maska e Xhuxhumaku
    Antarsuar
    19-11-2003
    Vendndodhja
    sopr'un'curva
    Postime
    13,460
    Faleminderit
    18
    255 falenderime n 230 postime

    Histori kurr e shkrueme (AT ZEF PLLUMI)

    Histori kurr e shkrueme

    AT ZEF PLLUMI


    N nj dit, duke kujtuar fratin katolik At Zef Pllumi n tre vjett e ndarjes nga jeta - risjellim nj tekst t shkruar prej tij mbi nj nga monumentet e kulturs shqiptare Eposin e kreshnikve, q u propozua dje pr ta drguar n UNESCO, si sugjerim pr tu prfshir n listn e trashgimis shpirtrore botrore





    Simbas udhzimeve t At Bernardinit (Palaj), n ato vrojtimet e mia, q po i shkruej pr t parn her, mue m del se Cikli Legjendar i Kreshnikve, asht nj mbeturin, fragment, ose reminishenc e nji eposi homerik. Ndrsa Homeri i kndoi mnis s Akilit, ktu n eposin ton kemi dy vllazn, Mujin dhe Halilin, q kan t njajtat tipare me Hektorin dhe Lek Paridin. Tanusha e Krajlit asht Helena e Trojs. Kotorret e Reja (Hercegnovi) asht Troja. Ashtu si ishte i mbrojtun Akili nga zotat, prve thembrs, po ashtu asht Gjeto Basho Muji i mbrojtun nga zanat.

    Simbas mendimit tem, ky Epos, i pashkruem ndonjiher, por vetm i transmetuem nprmjet nji trashgimie gojore, brez mbas brezi, natyrisht ka ardh tue psue ndryshime, prshtatje t kohve dhe adaptime nga ma t ndryshmet, ku prshkruhen t gjitha epokat. Gjergj Elez Alija paraqet rezistencn kundr invazionit saraen. Dueli i tij me Harapin bahet sambas t gjitha rregullave e mjeteve kalorsiake t asaj kohe mesjetare t hershme q i paraprijn shume dokeve dhe luftave antiturke, t cilat prshkruhen n eposin sllav. Gjithashtu n koleksionin: Benardin Palaj-Donat Kurti, dalin n pah disa heronj legjendar, t cilt nuk kan t bajn me ciklin e dy vllaznve Muji dhe Halili, sikur jan: Lule Frangu, Gjergj Elez Alia etj. Fragmentet e mbledhuna t ktij Eposi shihet mir se kan nji origjin arbnore, sepse ndr to nuk paraqitet lufta kundr nji invazioni t huej, por luftohet pr bjeshkt, kullosat dimnore ose bregdetare, pr nuse e vajza t grabituna, dashuni njerzore e mbrojtje t nderit burrnor.

    Duhet t theksojm se gjat shekujve t fundit t mesjets, prepotenca e t gjitha religjioneve krkonte Dishmin e fes. Kshtu u desht q t gjitha kangt e Eposit t Kreshnikve t fillonin me Dishmin e fes:



    Lum pr ty, oi madhi Zot

    Q sjem kan e Zoti na ka dhan.




    Por fill mbas ktyne vargjeve zhvillohet Eposi i Kreshnikve, i cili nuk njeh Zot, Krisht as Muhamet, por asht krejtsisht pagan, ku fuqit e mbinatyrshme jan Ort, Zanat e Shtojzovallet, Dielli e Hana edhe tri dhit me brina t art, q kullosin ndr Lugje t Verdha, ku rrin forca e msheft e Zanave; na drgojn n paralelizm te mitologjia e popujve Hitit, ndoshta edhe te dashi me lkur t art n mitologjin greke.

    N kt Eposin ton Legjendar kemi edhe dy ashtje t tjera t randsishme: emnat musliman si dhe gjeografin e vendosjes s ngjarjeve.

    Sa pr emnat musliman, duhet t themi, se n kohn e turkut, ato ishin t imponuem. Marrim nji shmbull. N legjendat tona kndohet: Kostandini dhe Garentina. Ndrsa n motrzime sheh veprn Halili e Garria. Athere pvesim: far ndryshimi ka Garentina me Garria?

    Pra shekujt kan ba punn e vet, por gjurmt kan mbet t pashlyeshme. Kthejm te emni i kryeheroit: Gjeto Basho Muji, i cili n versionet sllave thirret eto Basho Muji. Veprimet q nuk e kalojn shekullin XVI. Thuhet se eto Basho Muji dhe Halili ishin persona historik dhe i kan vorret n Banja Lluka t Kranjs. Mund t jet e vrtet, sepse emnat e heronjve legjendar prdoren shpesh nga prindt pr fmijt e tyre. Ndrsa eposi yn asht krejtsisht legjendar, pa kurrgja historike, krejt mitologjik. Gjeto asht emni shqiptar: i gjetuni, sepse edhe ky psoi fatin e shum herojve legjendar si p.sh. Romuli e Remi, por kt n vend q ta mbante ulkoja, muer gji prej Zans s malit e kshtu u ba drague. Por edhe emni islamik Mujo pothuajse asht nji prkthim i emnit shqip, sepse prijsi i madh i popullit t Izraelit kje edhe ai fmij i gjetun e i vun emnin Moiseh. Kshtu shkurtimi i emnit Musaja bahet Mujo (Moises).

    Megjithkt emnat musliman ishin nji mburoj pothuejse e domosdoshme pr t sigurue lirin e kangve. Kto kang nuk ishin vetm kang, por shkolla t vrteta ku malsort shqiptar msojshin se ka asht burrnia, bujaria, trimnia, ndera, drejtsia e virtuti, doket e kanunet. N do shtpi shqiptari aty n mur qndronte e varun lahuta. Mbasi rehatoheshin bagtit, aty rreth votrs ndizej zjarri flakada. I zoti i shtpis merrte lahutn dhe kndonte mir apo keq, ashtu si dinte, kangn e par. Mbas tij e merrshin lahutn djemt, kushrinjt ose nipat, ndrsa ma t vogjlit, me vmndjen ma t madhe, ndigjojshin kangn kreshnike q shqiptohej dalngadal, prcjell me tonin monoton t lahuts.

    Nuk ishte prrall, por ishte msimi ma i madh: do shqiptar ishte lindun pr m u ba kreshnik, pra me to formoheshin idealet e jets.

    Ky Epos Legjendar i Kreshnikve shtrihej vetm n nj zon t caktueme t Veriut t Shqipris. Nuk kndoheshin kto kang as n Zadrim, as n Puk, as n Mirdit dhe as n Bregun e Buns. Ishin veori vetm e malsorve t Malsis s Madhe ose t Lekve. Kto fise jan Hoti, Gruda, Triepshi, Shkreli, Kelmendi (Vukl, Selc, Nik e Bog), Kastrati si dhe Nikaj-Curraj e Krasniqja; Paci e Bytyi jan Shkrel. Edhe n Dukagjin kndohet ky Cikli Legjendar, por vetm pr induksion, sepse ishte nji pyk mbrenda territorit ku zun vend Lekt e Malsis s Madhe dhe martesat midis tyne tashma ishin t zakonshme.

    N rinin time kam fol me shum pleq t Malsis s Madhe. T gjith pa prjashtim, m kan than se kishin ardh nga Bosnja. Tradita ka, ndoshta, ma vler se nji dokument arkival. Simbas tradits, Lekt e Malsis s Madhe banojshin n Klladush, Jutbin e Krahin (Krajna), tri qendra shqiptare, tre ishuj t mbetun mbrenda nji territori tashma t banuem prej sllavve. Ishin t gjith oban delesh. Ndr ata ishuj shqiptar asht ruejt kostumi shqiptar xhubleta, e cila gjindet n Kulturn Mikene.

    Ekzistenca e ktyne fiseve shqiptare dshmohet nga dokumenti i par i gjuhs shqipe, kur n gjykatn e Republiks Raguziane pyetet dishimitari: Kur e more vesh vrasjen e filanit?. Ai prgjigjet: Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca. (Ndigjova nji za n mal q thrriste n gjuhn shqipe). Pra, po ato doke q shqiptart i kan prdor deri n gjysm t shekullit XX pr me lajmue vdekjen e do njeriu. Kshtu n shekullin XIII vrtetohet nji ishull banorsh shqiptar prmbi Raguz. Nga historiani Gelcich n librin La Zeddla e dinastia dei Balscidli merret njoftimi se sa her q Balshajt kishin luft me Republikn e Raguzs, kto grupe shqiptarsh i shkojshin n ndihm, kundr Raguzs, dhe u binin forcave t saj mbas shpine.

    Dihet historikisht se Republika e vogl e Raguzs nuk kishte lidhje t mira me Serenissima t Venecias, por bashkpunonte me fuqit e Evrops qendrore si Austria e Hungaria. Duket se qyteti Hercegnovi (Kotorret e Reja), u themelue nn mbrojtjen hungareze e austriake dhe pengonte kullotat dimnore bregdetare t barinjve shqiptar. N Eposin legjendar gjejm se kreshnikt shqiptar vishen maxharisht, pra me kostumin patron t vendit. Kotorri vrtet ishte nji komune indipendente, q kishte edhe monedhn e vet, njilloj si Ulqini, Shkodra etj. Asht nji histori e mbulueme me mjegulla ajo e komunave dalmato-shqipare.

    Nga dy ekspedita, q kam ndrmarr n kto vitet e fundit, m del se vendet e prshkrueme nga rapsodt ma tizoluem t bots, si ato t Currajve tEpr, jan krejstsisht t sakta me ta dhanat gjeografike. N historin kishtare t Shqipnis kemi edhe nji tjatr t dhan t uditshme q na e prforcon ndodhjen e grupeve shqiptare nalt mbi Raguz, ndrmjet saj, Splitit e Zars, pra shi ku ndodhen Klladusha, Jutbina e Krajna (krahina q prmnden n Rapsodit Legjendare). N vitin 1455 Imzot Pal Engjlli, Ipeshkv i Drishtit, emisari ma i randsishm i heroit ton kombtar, Gjergj Kastrioti Skandrbeut, emnohet Ipeshkv i Krajnas. Vet historiani, q e sjell kt fakt, Farlati, mbetet i uditun sepse mendonte pr Krajn afr Shkodrs, e cila po aty ngjitun kishte Arqipeshkvin e Tivarit, Primat i Shqipnis dhe i Serbis, si dhe dy dioqeza t tjera, Ulqinin dhe Shasin. Megjithkt prkufizimet e nxjerruna nga dokumentat e Vatikanit e prcaktonin Arqipeshkvin e Krajns t kufizueme me Raguzn, Splitin e Zarn, atje ku ndodhej dioqeza. Pra asht e kjart se Imzot Pal Engjlli, nji ndr njerzit ma t shquem t asaj kohe, ish transferue te shqiptart q banojshin jasht territorit shqiptar si arqipeshkv i tyne dhe me detyrn e Internuncit Apostolik, tue mbajt titullin arqipeshkv i Krajs dhe ipeshkv i Drishtit. Kshtu na e sjell Farlati, se me kt detyr t re u emnue nga Papa Nikolla V n vitin 1455 dhe e mbajti kt titull derisa vdiq.

    Guxoj me shpreh mendimin se gjat ksaj kohe duhet t ket fillue edhe eksodi i gjat i nj pjese t ksaj popullsie shqiptare npr rrugn e gjat: Bosnje, Sanxhak e Kosov, deri q kan mbrrijt n ato vende q kan sot, tue lan kshtu rrugs fragmentet e ktij Eposi t rrall, i cili psoi edhe ndryshimet e kohs. Me guxim historik e parashtrova kt mendim, sepse tue lexue Farlatin shoh se mbas vdekjes s klerikut t madh, nuk emnohet ndonji tjetr shqiptar n vendin e tij, por nji kroat, dhe mbas pak vitesh ajo seli ipeshknore u shue krejt.

    Tue lexue fragmente t Eposit t Kreshnikve Legjendar mbledh e botue nga At Bernardin Palaj e At Donat Kurti, m vjen vetvetiu nji pyetje: lidhje e prputhje kan kto me doket e maleve, t botueme nga At Gjeovi? N Kanunin e Lek Dukagjinit (botim i 1933) nuk prmendet askund bejlegu, dueli, ose fusha e mejdanit. E, pra, t shumtn e hers, nderi i marrun, grueja e grabitun e kufijt e toks, nuk jan zgjidh me pleq kanuni, por vetm n fush t mejdanit, tue i hjedh kundrshtarit molln e kafshueme ose molln e bejlegut. Sigurisht q Gjeovi nuk mund e shtinte kt n Kanunin e Leks, sepse m kujtohet mir se n Arkivin Franeskan ishte dosja e dokumentave q fliste pr nji bejleg q do zhvillohej n vitin 1904 apo 1905 n Grud t Malsis s Madhe, me tagana, si motit. Dosja prmbante letrn q frati i Gruds i drgonte Arqipeshkvit t Shkodrs dhe i krkonte udhzime se si t vepronte. Arqipeshkvi lshoi nji letr qarkore pr t gjith klerikt e Dioqezs s Shkodrs q t viheshin n veprim pr ta ndalue kt doke antinjerzore dhe pr kt, porosiste ai, t prdoreshin t gjitha mjetet q kishte n dispozicion kisha katolike, si me krcnimet me zjarrin qiellor, me mallkimet ma t mdhaja q do tI jepeshin edhe atyne qq do t shkojshin me e pa kt ngjarje mizore, se pr t dy bejlegtart as q mund t flitej, mbasi ata vet, vullnetarisht, ia kishin fal mishin e shpirtin djallit t mallkuem. Porositeshin t gjith klerikt e Dioqezs, kryesisht t Malsis, q me kren e burra t urt t t gjitha bajraqeve t mblidheshin ndr kuvende t burrave e tu shpjegohej mir se dnime t tmerrshme do t vinin nga Zoti i gjithfuqishm pr shkak t ksaj dokjeje mizore, q tashma ishte zhduk gjithkund. Gjithashtu porositeshin klerikt q me an t burrave ma t urt q kishte Malsia, t kshilloheshin e t vihej mes atyne dy bejlegtarve pajtimi. Mbas nji veprimi tepr t zellshm n t gjith Malsin, u mbrrit q ky bejleg i Gruds t mos ndodhte dhe kjo qe i mbrami ndr t gjith malet, e q athere u hoq nga Kanuni i Lekve. Un nuk di n se kjo doke e shmtueme shtrihej edhe ndr male t tjera t Dukagjinit, Lums, Hasit, Dibrs, Malsis s Lezhs, Mirdits, Kthells, Kurbinit, Zadrims etj. ku n t vrtet ky Cikl i Kreshnikve Legjendar ishte i panjohun, prandaj mendoj q edhe At Gjeovi nuk e prfshiu ndr doket e maleve, por vetm si nji veori tepr krahinore.

    Prsri po kthehem te emnat e kreshnikve t Eposit Legjendar. Cikli i Mujit e Halilit n prgjithsi asht islamizue ndr emna gjat eksodit npr Bosnj, Sanxhak e Kosov e deri n fillim t shekullit XX edhe n disa rite t fes islame, sambas krahinave. Ndrkaq mbetet i pandrruem emni i kreshnikut Gjergj Elez Alia, i cili nuk ban pjes n kt Cikl; nji hero human, i prmasave gjigande, q preferon vdekjen, por jo kurr robnin, as marren familjare e personale, ose turpin. Lufton pr nderin dhe lirin, pra kemi t bajm me nji luft antifeudale.

    S fundi do t vij te shtja kryesore, se cila asht origjina e kangve t kreshnikve dhe cilit popull i prkasin ato.

    Sipas mendimit tim, ndoshta edhe i gabuem, kurrkush nuk mund t lavdohet pr nji origjin t pasigurt. Dihet se njerzit, q n fillimet e veta, me an t fjals artistike, shprehn dishirat, gzimet, vuejtjet e heroizmat, t cilat jan t prbashkta ndr t gjith popujt.

    Kshtu ngjet q i njjti motiv, si pr shembull Rozafa e murosun, t gjindet ndr shum vende t Gadishullit Ballkanik e ndoshta m larg, tue fillue q nga ndrtimi i ndonji kishe n Rumani, me Urn e Shejtit shpesh npr Serbi e ndrtime t tjera t mdha prgjith vend. Mendoj se t gjitha kto legjenda kaq t bukura, jan reminishenca ose e kan rranjn diku larg, n fillimet e historis, ku do vepr e madhe njerzore krkonte flijimin njerzor. Gjithashtu si n letrsit biblike kemi prijsin ushtarak Jefte q flijon vajzn e vet e po ashtu n letrsin klasike ku Agamemnoni flijon Ifigjenin. Ndr t gjitha kto kuptimi i vrtet vjen nga se populli e di se t gjitha veprat e mdha t bots krkojn sakrifica tepr t kushtueshme pr ndjenjat familiare t do populli.

    Po si ky motiv kemi edhe at t Halil Garris ose Kostandini e Garentina ose Doruntina.

    Po t njjtn gj e mendoj edhe pr kangt e Ciklit ton t Kreshnikve. Tue lexue ato t mbledhuna e t botueme kam formue iden sikur kto t ishin fragmente t nji poemi t prmasave homerike, i coptuem dikund atje ndr mallet Dinarike. Sllavt e shqiptart kan marr e trashgue copa t ktij Eposi t madh. Nuk rrahet ma shtja e origjins s tyne t dyshimt ose t panjohun, sepse ato pijn uj n t njjtin burim. ashtja kryesore asht ajo e studimeve krahasuese dhe kto studime krahasuese na prkasin vetm ne shqiptarve, sepse sllavt i botuen ato pothuej njqind vjet para nesh, dhe para bots atyne u njihet autorsia. Nuk asht puna vetm te autorsia. Randsi kryesore ka cilsia, kryesisht etike, estetike, juridike, poetike dhe filozofike-historike. Pr kt pun madhore duheshin prgatit shkenctart t prsosun ndr t gjitha dgt e historis, kritiks, t vshtrimit t gjuhsive. Mendoj se kjo do t ishte kan detyra kryesore e Institutit t folklorit, dhe jo kultivimi i folklorit t ri n festivalet propagandistike ku buiste zani idioto-servil:

    Enver Hoxha, tungjatjeta

    Nato male, nato shkrepa!



    N prfundim mendoj se do t kemi parasysh:

    a) Pjesa m a emadhe e letrsis klasike greke e botnore asht frymzue dhe zhvillue mbi traditn e mitologjis e t folklorit; si rrjedhim mendoj se nuk mund t ket letrsi artistike t nji populli pa tabanin n folklorin e zgjedhun kombtar.

    b) Krahas studimeve t gjithanshme t ktyre visareve t vjetra, duhet ti ruejm dhe tua lam trashgim breznive t reja t ktij populli. Ndr shkolla tona prmenden kto?


    28/09/2009

    standart.
    --- La Madre dei IMBECILI e sempre in cinta...

    ---voudou.. ---

  5. Anetart m posht kan falenderuar Xhuxhumaku pr postimin:

    Kreksi (11-04-2015)

  6. #84
    Super Moderatore Maska e shigjeta
    Antarsuar
    16-04-2002
    Postime
    4,779
    Faleminderit
    108
    193 falenderime n 168 postime
    Eposi i Kreshnikve, nj vshtrim ndryshe

    Prof. dr. Agron XHAGOLLI

    Krkimet, botimet dhe studimet e eposit t kreshnikve te shqiptart jan relativ isht t vona. Pr m tepr, ato jan realizuar n nj koh tejet t shtyr, krahasimisht me praktikimin e tyre t mirfillt dhe pr fat t keq, jo athere kur eposi gzonte qarkullimin m aktiv. Nisur edhe nga kjo e vrtet, mendojm se jo t gjitha prfundimet e arritura jan t plota, t drejta dhe t padiskutueshme. T gjitha sa jan thn pr eposin e kreshnikve, duke vn n dukje ndihmesn dhe vlersimin e t gjith atyre q jan marr me ndriimin e ktij lloji folklorik, natyrisht q kan qen t kushtzuara nga nj njohje reale, por relative, e arealeve shqiptare, t cilat e kan praktikuar at.

    Thellimi i krkimeve

    Deri prpara Lufts s Dyt Botrore ka pasur prpjekje t vlersueshme nga individ t prkushtuar1 pr t kryer krkime rreth kngve t kreshnikve, por ato kan qen t kufizuara, n hapsira t caktuara dhe jo gjith prfshirse. Prgjithsisht prmes tyre krijohet nj tablo e prgjithshme rreth tematikave q prcjell cikli shqiptar i kreshnikve, ndonse jo n mnyr shterruese, por nuk mund t prftohet nj hart e plot e shtrirjes dhe e praktikimit t kngve t tij. Fakti q deri n at periudh ishin mbledhur gjithsej vetm 160 tekste kngsh t kreshnikve sht dshmia m bindse e nj tabloje t till.
    Nj pun m sistematike dhe e organizuar pr kngt e kreshnikve fillon pas ngritjes dhe funksionimit t institucioneve shkencore n Tiran dhe n Prishtin, menjher pas mbarimit t Lufts s Dyt Botrore, duke mundur t realizohen krkime n mjedise t gjera dhe prfaqsuese. Por, gjithsesi, ndarja e shqiptarve n hapsira t ndryshme politike, nuk krijonte mundsi pr t ndrmarr krkime t bashkzanuara dhe sa m shterruese. Ndaj ka pasur edhe prfundime jo t plota dhe gjithprfshirse. Le t kujtojm ktu se deri von ka qen e pohuar dhe pranuar se prgjithsisht kngt e kreshnikve jan praktikuar ndr shqiptar n nj hapsir q prgjithsisht sht shtrir n Veri t lumit Drin, thn konkretisht n kt mnyr: Kngt pr kreshnikt shtrihen n nj truall t caktuar, i cili ndodhet mbi lumin Drin. N kt shtrirje toksore, Malsia e Madhe (Hoti e Gruda, Kelmendi, Shkreli, Kastrati), Kraja, Rranxat e Shkodrs, Dukagjini, Postrriba, Shllaku, Nikaj-Mrturi, Malsia e Gjakovs (Krasniqja, Gashi, Berisha, Bytyi), Kosova, prbjn trevn e mirfillt t ciklit t kreshnikve2. N vazhdim sht pohuar se Subjekte t ktij cikli kan hyr n repertorin e epiks legjendare edhe t krahinave m n jug: Kuks, Dibr, Mat, Kruj; ndonj kng, si ajo e Brahim Kets s ri, ka zbritur deri n zonat veriore t Tirans dhe t Elbasanit3. Po t njjtt studiues kan pranuar, se Si fenomen i bartur nga malsort e veriut dhe emigrantt kosovar, vendosur n krahinat jugperndimore t rrethit t Shkodrs, n Malin e Kalajt dhe n Bregun e Matit t rrethit t Lezhs, n rrethin e Krujs, t Durrsit, Kavajs, Elbasanit, Lushnjes dhe t Fierit knga pr kreshnikt ruhet edhe n kto vise, po deri m tani vetm midis bartsve, pa u prhapur n banort vendas4. N kt mnyr, mbi bazn e arritjeve te deriathershme, jan shprehur Z. Sako dhe Q. Haxhihasani, n parathnien e vllimit t par t kngve legjendare.
    Duke e respektuar s teprmi punn dhe realizimet e dy profesorve t nderuar t folkloristiks shqiptare, duhet pranuar gjithashtu se ata nuk patn mundsi q ta prcillnin realisht jetn e ktij cikli n tr arealet e praktikimit t tij ndr shqiptar. Pohimi i tyre se kto kng praktikoheshin edhe n Kosov, pa br prcaktimet konkrete se n cilat krahina etnografike t Kosovs jan praktikuar kngt e kreshnikve, apo mosprmendja e hapsirave t shqiptarve n Maqedoni, t cilat jan praktikuese t ktyre lloj kngve, besojm se prbjn dshmin m t mir t asaj q shprehm dhe m lart... Por nuk vonoi, kur studiesit n Kosov, pas realizimit t ekspeditave t ndryshme, arritn n prfundimin se kngt e kreshnikve n Kosov jan praktikuar konkretisht jo n t gjith Kosovn. Kt e shohim nga vendburimi i regjistrimeve n tekstet e kngve t botuara, por dhe prmes ndonj informacioni t shkruajtur5. Po kshtu, studiues t caktuar kan realizuar krkime edhe pr kngt e kreshnikve ndr shqiptart n Maqedoni, duke ndriuar s teprmi hapsirat e praktimit, jo n treva t kufizuara, por n nj shtrirje t gjer6, gj e cila e shton dukshm dhe bindshm prmasn e hapsirs praktikuese t eposit legjendar shqiptar.
    N kt mnyr, krkimet e ndryshme, t kryera nga individ t ndryshm, koh pas kohe, e kan zgjeruar s teprmi bazn aktive t praktikimit t kngve t kreshnikve. Por gjithsesi, dshmit e ndryshme rreth praktikimit t kngve t kreshnikve na kan ardhur n mnyr t fragmentarizuar, pasi secili prej mbledhsve e ka prcjell kt lloj knge vetm n ato hapsira ku ka punuar, duke mos e krijuar dot t plot atlasin gjeografik t praktikimit t kngve t kreshnikve. Tashm, besojm se ka ardhur koha q prej trsis s puns s tyre t muar sht krijuar mundsia pr shqyrtime m t plota, m gjithprfshirse. Prej ktej pastaj mund t nxjerrsh prfundime m t prgjithshme, t cilat, pa dyshim jan nj ndihmes e rndsishme pr folkloristikn shqiptare dhe m gjer, pasi dukuria nuk paraqitet m aq e izoluar, si mendohej dikur.

    Jo vetm lahuta

    Zgjerimi i hapsirave etnografike n t cilat sht praktikuar knga e kreshnikve ndr shqiptart ka shtruar nevojn e shikimit t tyre n kompleksitetin e jets s tyre reale. Duke br fjal pr kngt e kreshnikve sht pohuar se Vegla me t ciln shoqrohen kto kng sht lahuta7. Dhe, ndonse ky instrument sht mjaft I prhapur ngado n bot8, jan br prpjekje pr t nxjerr n pah origjinalitetin e tij te shqiptart, sikur pastaj ky argument do t nxirrte bindshm prparsit e eposit t kreshnikve te shqiptart. Mosnjohja e hapsirave reale t praktikimit t ktyre kngve, rrjedhimisht as e mnyrave t t knduarit, nuk lejonte shikimin n kndvshtrime t tjera, jasht ngulmimeve pr origjinalitetin e instrumentit t lahuts ndr shqiptar. Prve shoqrimit me lahut, si m tipiku, sht pranimi se vetm n koh m t vona kjo lloj knge sht prcjell edhe me sharki e ifteli. Mirpo, krkimet m t vona kan sjell informacione m t plota. Midis t tjerash, jan sjell dshmi me shum interes rreth mnyrs s t knduarit t ktyre kngve. Por n asnj rast nuk sht dhn ndonj njoftim rreth pranis s shumzrshit n t knduarit e ktyre kngve, pa asnj lloj shoqrimi instrumental. Pr her t par kt lloj informacioni shum t rndsishm e kemi prcjell prmes puns s studiuesve nga Krova, t cilt kan pohuar nj realitet krejt t veant. Ndonse Krova shtrihet n hapsirat gege, dhe prej ktej do t duhej q kngtimi t ishte n t parametra t njjt, si tek t gjitha krahinat e tjera gege, gj q e kemi prcjell gjat dy ekspeditave n fshatra t ndryshme t saj, s bashku me kolegun R. H. Bogdanin, hasim ktu nj mnyr t dallueshme kndimi, dhe kjo jo vetm pr kngt e kreshnikve.
    Jo me m pak interes sht dhe njoftimi se n Martanesh ndonj kng e qerthullit t kreshnikve, si sht konkretisht ajo e Brahim Kets s ri, sht knduar pa shoqrim instrumental, me nj z, goj m goj, pra n homofoni9.
    Nse vzhgimet e mhershme kan prcaktuar se prgjithsisht knga e kreshnikve sht knduar nga nj individ, kryesisht mashkull, i cili njkohsisht luante dhe n instrumentin e lahuts, si e thash m lart, krkimet m t vona kan dshmuar se kto kng jan praktikuar edhe n grup burrash, n shumzrsh, por dhe nga grat.
    Sidoqoft, ndonse mendojm se pr kngt e kreshnikve duhen krkime edhe m t thelluara dhe m t zgjeruara n t gjitha hapsirat shqiptare, prkatsisht lnds folklorike q kemi tani pr tani n duar, mund t pohojm se knga e kreshnikve sht praktikuar n nj hapsir shum m t gjer se sa ka qen e njohur deri von dhe se kjo lloj knge sht praktikuar jo vetm me shoqrimin e lahuts, dhe jo vetm nga burrat. Pikrisht, edhe rastet e prmendura m lart jan dshmi bindse, q meritojn shqyrtime m t thelluara.

    Vendas dhe t ardhur

    Shkitazi n nj kumtim t paradisavitshm kam prmendur pranin n kngt e kreshnikve tek banort e Kelmendit t nj numri kngsh, n t cilat prcillen prplasjet midis vendasve dhe t ardhurve nga deti. Dhe kam theksuar se Prjashtimi gjithnj t shtyn t dyshosh. Mos vall kto krijime paraqiten t kontaminuara?10 Dhe m tej, duke pasur parasysh pikrisht kt tip knge, kam shprehur hipotezn: Kto kng e kan bazn e tyre n nj periudh m t hershme se sa ajo e dyndjeve sllave. Kur kta t fundit u paraqitn krejt t ndryshm nga ishte menduar e vepruar fillimisht, athere prkundr tyre u vu i gjith arsenali material e shpirtror. Midis t tjerash, edhe kngt e prmendura m lart, si shprehse t raporteve t vendasve me ardhsit nga deti, t nj periudhe m t hershme, n thelbin e tyre u shfrytzuan pr t shprehur raporte e qndrime t caktuara. Prve prshtatjes, natyrisht q nuk mund t mos kishte edhe krijime t reja, gjithnj mbi bazn e arritjeve m t mira n periudha t mparshme11. Gjithnj e m shum koht e fundit, n saje t publikimeve t ndryshme, sht shtuar numri i kngve t kreshnikve n t cilat i huaji sht ardhs nga deti. Kjo e prforcon at q e kemi thn m hert se n rastin e krijimeve t tilla ndofta kemi t bjm me nj baz krijuese m t hershme. Me fjal t tjera, kjo do t thot se krijimet e prmendura kan shprehur dhe pasqyruar pikrisht prplasjet vendas ardhs nga deti, t cilat, si dihet, jan realitete historike t dshmuara. Dhe n prsritje faktike t situatave t ngjashme, dihet se folklori shfrytzon gjedhe, modele, por dhe bazn krijuese, t pasuruar me dukuri t reja. Vetm n kt mnyr besojm se mund t shpjegohet prania e atyre krijimeve q shprehin apo pasqyrojn pikrisht prplasjen vendas ardhs nga deti.

    Lloji i vargut

    Nj problem shum i mpreht dhe shum i diskutueshm ka qen prcaktimi i llojit t vargut me t cilin jan ndrtuar kngt e kreshnikve, jo vetm tek shqiptart. Besojm se n t gjitha debatet, ngulmimet, pozicionimet e ndryshme nuk sht mbajtur parasysh natyra e vrtet e krijimeve folklorike. Edhe n ndonj rast t veant kur teorikisht sht pranuar se vargu i krijimeve folklorike duhet par n bashkjetesn e vet me melodin, n rrafshin praktik sht ndjekur po rruga tradicionale, e kjo jo vetm n folkloristikn shqiptare. Thjesht sht pohuar, duke br gjithfar prpjekjesh affirmative t t quajturit varg 10-rroksh, se kt lloj vargu te shqiptart e gjejm jo vetm te kngt e kreshnikve, por dhe n lloje e n zhanre t tjera. Si kuptohet, edhe n rastin e shqyrtimeve metrike t teksteve n krijimet folklorike jan ndjekur kriteret e metodiks s letrsis. Dhe prfundimet nuk kan qen ato t duhurat dhe t pritshmet.
    Natyra dhe karakteri sinkretik i folklorit nnkupton se jeta e mirfillt e t gjitha krijimeve folklorike realizohet n harmonizimin, shkrirjen e t gjith atyre elementeve q prbjn nj krijim folklorik. Kjo do t thot se dhe tekstet e kngve t kreshnikve jetn e tyre reale e kan t shprehur n t knduarit e tyre. Ndaj mendojm se nuk do t ishte e drejt q metri i ktyre kngve t realizohet si pr nj poezi t mirfillt letrare, jasht natyrs sinkretike t tyre, si nj shkrirje me nj melodi t caktuar. Por deri m sot kshtu sht ecur. Edhe pr kngt e kreshnikve, ashtu si pr t gjitha kngt e tjera folklorike, jan prdorur t njjtat kritere si pr nj poezi t artit t kultivuar. Por duhet thn se kjo mnyr prcaktuese e metrit t kngve t kreshnikve realisht e denatyron vet kngn e kreshnikve dhe nuk sjell prfundime t drejta e t sakta. Vet gjuha me t ciln kndohen kto kng ka karakteristika t ndryshme nga njri popull te tjetri, ndaj theksat bien n pozicione t ndryshme dhe ndikojn n zgjatimin apo shkurtimin e tingujve t ndryshm. Me nj fjal, metri i vargut t knduar duhet t prcaktohet mbi nj baz reale dhe jo hipotetike, duke shtuar apo hequr tinguj, rrokje apo fjal onomatopeike pr t arritur n ruajtjen e nj metri t paracaktuar. Ndaj mendojm se do t ishte e domosdoshme q t ndryshohet baza konceptuale e realizimit t metrit t kngve folklorike. Besojm se pas ksaj edhe prfundimet do t jen m t sakta dhe m specifikuese.

    Hipotez

    S fundmi, duke parashtruar kto vshtrime ndryshe lidhur me eposin e kreshnikve, mund t shtrojm edhe ndonj hipotez. Prgjithsisht deri tani sht pranuar se kngt e kreshnikve kan pasur nj brtham praktikimi t prcaktuar rreptsisht, me tendenc shtrirjen drejt zonave m periferike. Argumentet kan qen t lidhura me praktikimin e tyre vetm n zonat m malore, t lidhura ngushtsisht me prdorimin e lahuts. Mirpo, logjika e ktyre sjelljeve t reja nga terreni real, shtron nevojn e nj rishikimi t konceptimit t deritanishm, brtham rrezatuese, me tendenc shtrirjen periferike. Mund t ket ndodhur edhe ndryshe. Mundet q praktikimi i kngve t kreshnikve, n nj periudh historike t mkahershme, t ket pasur nj shtrirje m t gjer dhe m prfshirse. Me kalimin e kohve, pr shkaqe t ndryshme, n vise t caktuara kjo lloj knge doli nga praktikimi dhe u ruajt m mir n disa treva t caktuara, t shnuara si m t mirfilltat. Njkohsisht, ajo funksionoi edhe n disa ishuj, ku pr arsye t caktuara, u ruajt dhe mbijetoi.
    Mbshtets pr kt hipotez sht dhe fakti se n kta ishuj jan gjetur edhe trajtesa temash t veanta dhe origjinale. Por, gjithashtu, kemi dhe nj pikmbshtetje tjetr nga etnokultura shqiptare n favor t mendimit q shprehm m lart. Dihet tashm, prmes studimeve t etnologve, se veshja me fustanell ka pasur nj shtrirje mbar shqiptare, por me kalimin e kohs ajo n vise t caktuara doli nga praktikimi12. Rrjedhimisht, supozojm se e njjta dukuri mund t ket ndodhur edhe me kngt e kreshnikve.

    Milosao
    Mos shkruaj gj kur je me nerva, sepse, ndrsa plaga e gjuhs sht m e keqe se e shpats, mendo ka mund t jet ajo e pends

  7. #85
    i/e regjistruar Maska e fegi
    Antarsuar
    29-05-2009
    Postime
    5,796
    Faleminderit
    0
    36 falenderime n 36 postime

    Muji dhe Halili

    Eposi i kreshnikve (ose Cikli i kreshnikve) sht nj epos legjendar i prbr nga knge t ndryshme epike, ku kngt kryesisht shoqrohen me lahut. Zonat ku eposi kndohet jan t shumta n Shqiprin e sotme. Mendohet se ai sht i pranishm n zonat si Malsia e Madhe, Dukagjin, Has e shum rrethe t tjera. Prve territorit t Shqipris, cikli kndohet edhe n zonat e Kosovs, si Pej, Gjakov, Prizren, Dean, Rahovec e t tjer. N qendr t ktij eposi, qndrojn dy vllezrit Muji dhe Halili. N epos tregohen historit e t dy vllezrve, si edhe ka edhe nj kng ku prfshihet vajtimi i Ajkuns pr birin e saj Omerin (aktualisht knga "Ajkuna qan Omerin" ose e njohur ndryshe edhe si "Vaji i Ajkuns").
    Tabela e prmbajtjeve
    [fshih]

    o 8.1 Vajtimi i Ajkuns
    * 9 "Fuqia e Mujit"



    Kryesisht trojet veriore t banuara prej shqiptareve, sidomos mbi lumin Drini : nga bregdeti veriperndimor deri n krahinat verilindore, duke prfshire Krajn, Malsin e Madhe, Dukagjinin, Nikaj - Merturin, Malsin e Gjakovs, etj.

    Knge t ktij cikli kndohen dhe n jug t Drinit, sidomos n Puk, Lum e Dibr. Ndonj subjekt haset dhe n Lezh, Kruj dhe krahinat veriore t Elbasanit e t Librazhdit. Nprmjet malsoreve, t zbritur q nga fillimi i ktij shekulli e ktej, si edhe te kosovareve t shprngulur, ato kan ardhur deri n rrethet Elbasan, Durrs, Lushnj e Fier.

    N shkence ai njihet me emrtimin eposi i kreshnikeve ose cikli i Mujit dhe i Halilit, kurse n popull - kng kreshnikesh, kng t Mujit e t Halilit, kng t mome trimash, kng lahute etj.

    Ky epos, q prbn nj pjes t rndsishme t epiks legjendare shqiptare n prgjithsi, jeton jo thjesht si nj relikt i nderuar dhe i muar etno - kulturor, por kryesisht pr mesazhin e madh q sjell - rezistencn n emr t liris, t s drejts e t dinjitetit, - si dhe pr vlerat e larta artistike. sht mjaft elokuente bindja e thelle e malesoreve s "Kngt e kreshnikeve e burojn njrin, e banj trim, i shtien zemr t duroj plumbin, gjakun luftrat ku tresin meshkujt". Ja pse, sipas dshmive t bartsve popullore e t studiuesve, kto jan knduar tradicionalisht e jan dgjuar me knaqsi e nderim t veante jo vetm nder kuvendet e gjera popullore, nder dasma e festa t tjera apo pran oxhakut te kullave karakteristike malsore netve t gjata t dimrit, por edhe para fillimit te nj beteje, madje edhe n zjarrmin e lufts. Ja pse shtpia pa lahute, shtpia ku s'kndoheshin kng kreshnikesh, konsiderohej si "shtepi e lanun", q s'meriton respekt.

    Pr vete rrethanat e disfavorshme historiko-shoqrore t s kaluars (pushtimi osman, niveli i ulet i zhvillimit ekonomik etj.), q kan kushtezuar edhe gjendjen e shkencave shqiptare n at kohe, interesi pr eposin e kreshnikeve sht i vone. Po t prjashtonim nj fragment t shkurtr q botoi albanologu i njohur e i nderuar Gustav Majer (G. Mayer) m 1896 ("Albanesiche Studien" VI), do t duhet t thoshim se mbledhja edhe botimi i ktij eposi realisht filloi n krye t shekullit ton, sidomos n vitet 20. Ndr botimet kryesore t gjertanishme do t mund t prmendeshin : "Epika legjendare", vllimi I dhe II (1996, 1983), "Chansonnier pique albanais" (antologji frngjisht, 1983) "Kng kreshnike" (Prishtine, 1974).

    Krahas botimeve me materiale faktike, filluan edhe studimet e eposit t kreshnikeve. N fillim ato qen kryesisht shnime t thjeshta e mbresa, q erdhn duke u thelluar e u zgjeruar disi gjat viteve '30, pr t arritur sot nj nivel mjaft t knaqshm. Kurorzimi i gjith ksaj pun studimore u b me simpoziumin "Epika heroike shqiptare", (Tirane, 20-22 tetor, 1983), ku morn pjese edhe mjaft studiues t huaj dhe materialet e te cilit u botuan t plota n prmbledhsin "shtje t folklorit shqiptar", vll. II dhe III (1986).
    [redakto] Tiparet kryesore

    Eposi i kreshnikeve i ka t gjitha tiparet e zhanrit, por edhe veorit specifike, q lidhen me klimn historike-shoqrore e kulturore ku lindi, u rrit, u maturua e jeton. Se pari, ai ka tri veorit kryesore : epizmin, frymn heroike dhe legjendaritetin.
    [redakto] Epizmi

    Eposi i kreshnikeve e pasqyron jetn n forme tablosh t gjera "objektive". Frymmarrja e gjere sht e pranishme n do ind t tij : n prleshjet dhe dyluftimet homerike, n madhshtin e heronjve dhe t bots q i rrethon, n prmasat e larta dhe tradhtit tronditse, n ndjenjat dhe mendimet e thella (Muji, p.sh., kur mendohet "shikon barin kah po rritet"), n gjatsin e poemave (mesatarisht dalin me 200, por edhe me 500, edhe me 1000 vargje), n gjatsin e vargjeve (plqehet m shum dhjetrrokshi i bardhe - nj varg me mundsi t gjera shprehse) etj. Por epitetin objektive ne e vum n thonjza, sepse rapsodi shtiret sikur vetm tregon objektivisht si kan ndodhur ngjarjet, kurse n fakt ai mban nj qndrim t caktuar, qofte edhe duke ln at t nnkuptuar. N t njjtn koh, n epos jan t pranishme, do t thoshim, me shumice, edhe detajet, situatat, trajtimet, personazhet e nj reference lirike : dashuria midis vllezrve e shokve, dhimbja e humbjes s nj personi t dashur, gzimi i takimeve miqsore, ngjyrat plot shklqim t nj peizazhi dhe lektisja para tij, portreti i nj vashe. Nj shembull pr shprehs lirizmi sht, fjala vjen, vajtimi i thekshm i Ajkunes, gruas s kryetrimit, mbi trupin pa jet t djalit t saj t vetm. Vese le t vihet re q edhe ktu gjithka prthyhet nprmjet prizmit epik, ruan prmasat epike - dhembja e thelle e nns, mallkimi i saj i fuqishm, keqardhja e elementeve t natyrs dhe e bishave t malit : Qyqe vetm rrugn paske marre, / Kan zan vend yjt vajin me e ndie !/ Kur ka dal nder Lugje tVerdha, / Ather nana hanen ka mallkue : / - Tu shkri-mt drita ty, o mori hane, / Qe s na ove at nat nji fjale, / N Lugje, t Verdha shpejt me dal, / Bashk me hy nnji varr me djale !... Kur ka shkue te varri i djalit, / Ka pa hin treqind vje ; / Ahi ishte rrema - rrema, / Nji ma tbukurin mbi varr po e shtin. / Mir po pshtetet pr deg t ahit, / Pikon loti mbi varr te djalit. Kan lan kangen zogjt e malit, / Kan lan kangen me veshtrue ! / - Po a se din se kush ka ardhe, / Qe nuk ohesh pr mu fale, / More i miri i nanes - o ? / Amanet, o more bir, / Dil nji here ksi burgut t erret, / Fol me nanen q tka rrite : / S m ke lan kurr kaq shum m prite ! . . . / More Omer i nanes - o! / A thue Gjogun me ta prue ? / Dil nji her pr me lodrue, / Bjer nder gurra me u fresku , / Krko majat bashk me zana, / Se ty varrin ta ruen nana, / More i miri i nanes - o !...

    Edhe rrfimi sht gjithashtu epik. Ai sht plastik, monumental, i gjer, solemn, shpesh mjaft i hollsishm, zakonisht i shtruar, me nj qetsi sublime, pa ekzaltime, eufori e kuje, me nj force t brendshme e t natyrshme. N t zne vend t gjer prsritjet e formave t ndryshme ("Kqyr ka bani krajli pr me ba", "Pak u vonue, shum s u vonue"), deri n prsritjet e gjera epike, intonacioni zakonisht horizontalisht ose me dallgzime t lehta. Edhe melodia q shoqron poezin sht e qet, recitative, disi monotone, por e thelle, si jehone malesh e kohsh t lashta. Ajo dgjohet me endje, sepse plotsohet nga dramaticiteti i ngjarjes, nga efekti i fjals a i figurs poetike.
    [redakto] Fryma heroike

    Eposi shqiptar i kreshnikeve, si del edhe nga kuptimi q ka marre fjala kreshnik , sht nj epos heroik. Fryma heroike e prshkon at fund e krye ; me brum heroik sht ngjizur do struktur e mikrostruktur e tij.

    Vese ktu heroizmi nuk del si dika e jashtme, si vetmburrjes a si mjet pr t trhequr simpatin e dikujt. Ai sht krejt spontan, genuin, i brendshm, buron nga domosdoshmria e rezistencs dhe e prballimit t rreziqeve e t vshtirsive. Eposi e paraqet heroizmin si mnyre mendimi, sjelljeje a veprimi, q ve n qendr t sistemit t t gjith vlerave trimrin, vetmohimin, q i quan ato atribute t pandara te nj mjedisi shoqror t prcaktuar etnikisht, t nj mnyre t veante organizimi shoqror. Ai e trajton heroizmin si nj tradite t lashte, si nj kult t vrtete, si nj model etnokultur t kristalizuar, madje t sakralizuar, gjat shekujve : Zoti t vraft, bre Krajle Kapidani, / Pes dekika liri me t dha -ne. / Tjetr t mir n t paret sna kan lane, / Kurrnja nsh ve mos me dek n t shkrue -me, / Por me shpata m u pre tue kendue.
    [redakto] Legjendariteti

    Kt veori ia jep eposit t kreshnikeve tipi i mendimit poetik mbi bazn e t cilit ai sht ngjizur e q mshiron. E ky sht mendimi poetik legjendar, nj tip mendimi poetik karakteristik pr nj shkalle t caktuar t zhvillimit shoqror e q, si dihet, i paraprin mendimit poetik historik.

    Ky tip mendimi prben themelin specifik t eposit t kreshnikeve si zhanr me vete, prcakton mnyrn e prvetsimit t realitetit prej ktij eposi, mnyrn e raportit midis s vrtets artistike dhe s vrtets historike, natyrn dhe tere sistemin e mjeteve shprehse. Thelbin e ktij mendimi e prben fondi i gjer i elementeve mitike, prrallore, fantastike, q e shpreh realitetin n mnyre t legjendarizuar, jo sipas parimeve t ngasjes a t mundsis, por, n radhe t pare dhe kryesisht, sipas parimeve t s mrekullueshmes.

    Nj nder shprehjet e ktij tip mendimi n eposin e kreshnikeve sht prania n t e nj lende t gjer poetike q, pr nga origjina, lidhet drejtprdrejt ose trthorazi me mitologjin, kryesisht me poetiken mitologjike. Midis moris s elementeve t ksaj lende do t mund t prmendeshin : nj varg figurash mitike, tipike shqiptare, q veprojn n epos me cilsin e personazheve artistike (zanat, t lumet e nats, ort, /shtojzovallet, gjarprinjt q u japin force kreshnikeve ose u shterojn plagt) ; zogjt q paralajmrojn ngjarjet ose marrin e shpien amanete ; vende t kulteve pagane (Mrizet e Mdha, Lugjet e Verdha, krojet, pyjet, shpellat) ; trupat qiellore q komunikojn me njerzit ose "marrin ndore" (Dielli, hna, yjet) ; "shpjegimet" e origjins mitologjike t kreshnikeve (Muji u b i tille, p.sh., nga q piu "tamel gjini nga zanat) ; lindjet dhe rritjet e mrekullueshme (p.sh. maturimi si kreshnik q n moshn shtatvjear) ; ngurosjet dhe ngurosjet e heronjve ; vdekjet dhe ringjalljet ; metamorfozat e lloj - llojshme fantastike (p.sh. kthimi i njeriut n qyqe) ; mjetet ndihmese t mrekullueshme ose, si jan quajtur ndryshe, mjetet magjike (unaza magjike, qumshti i gjirit t nns, lngu i luleve, uji q shron syt, molla e arte) ; kundrshtaret prbindsha (Arapi i zi, Bajlozi) ; etj. Mbi themelet e poetikes mitike, sht sajuar edhe gjith ai sistem figurash hiperbolizuese ose personifikuese.

    Duhet thne vese e gjith kjo lende mitologjike n epos e humbet karakterin sakral, deri- diku zhvishet nga besimi n t si realitet dhe kthehet n lende estetike, n lende q ndihmon njohjen dhe pikturimin e realitetit sipas ligjeve artistike q ndihmon pr t theksuar ide t caktuara e pr t karakterizuar personazhet e situatat. Kuptohet ather s eposi nuk mund t identifikohet me mitologjin.

    Si shprehje tjetr e mendimit poetik q prmendm, i cili prforcon karakterin legjendar t eposit, do t mund t kuptohej edhe poetika prrallore, e zhveshur nga vetdija e mirfillte historike dhe mbi bazn e s cils jan krijuar me nj bukuri t rralle figurat e motivet imagjinare fantastike.

    Ne fakt edhe pse n epos historia ndihet qart e buet pas do situat a personazhi, jepet jo aq me detaje konkrete, reale, por n mnyre globale, n trajte ideali, si lng historik ; edhe pse sht e pranishme, mjegullohet, errsohet nga hija e personazheve dhe situatave madhshtore. Prandaj ktu si n baladat legjendare, prrallat legjendare, koordinatave historike t kohs e t hapsirs u mungon saktsia e plot, ka dika t prcaktuar. Me sakte do t mund t thuhej se ktu historia prthyhet nn prizmin e poetikes legjendare, koha dhe hapsira jan koh dhe hapsire epike, jo identike me kohn dhe hapsirn reale.

    N eposin e kreshnikeve nuk kemi lvizje lineare t kohs historike. Ktu zotron prfytyrimi i nj koh konvencionale, q nuk i nnshtrohet datimit, q nuk e prfill kronologjin, q rrjedh ndryshe nga rrjedha reale dhe historike e saj. N epos koha mund t ndalet, t kthehet prapa, t ngadalsohet a t prshpejtohet (jo rralle, p.sh., dielli e ndal vrapin e tij, nata zgjatet, pranvera vjen me shpejt). Kjo bn q edhe ngjarjet t mos vijn gjithmon njra pas tjetrs, sipas nj rendi real kohor, por t mund t nderojn vendet ose t ecin paralelisht. Nga ana tjetr, koha sht thuajse gjithmon e shkuar e largt, gj q duket edhe t shprehjet : "Nj here e nj koh", "Kshtu mkan than se ba moti" etj.

    N eposin shqiptar t kreshnikeve karakterit konvencional, epik t kohs i prqaset edhe karakteri konvencional i prfytyrimeve pr hapsirn. Edhe ktu kemi dika t prcaktuar. Hapsira, si t thuash, jepet n vija t trasha e ndahet po kshtu n bot t heronjve e n bot t huaj. Rrjedhimisht koncepti i eposit pr hapsirn nuk prkon plotsisht me vendbanimet reale historike, edhe kur aktivizohen toponimet e tyre. N t njjtn koh, sipas poetikes legjendare, n nj bote t paprcaktuar, sidomos kur ajo sht e largt, ashtu si n kohn e largt, mund t ndodhin lloj-lloj udirash, t hasen t papritura dhe vshtirsi q prballohen vetm nga guximi dhe forca e kreshnikeve. Kshtu q paprcaktueshmria dhe largsia relative kohore dhe hapsinore nuk jan vetm rezultat e legjendaritetit, por edhe mjaft pr ta rritur at, pr t rritur karakterin e jashtzakonshm dhe prestigjin epik t ngjarjeve.

    Dika e till vihet re edhe tek antroponimia e t vlera e numrave. Pr eposin ka rendsi jo emri i personazheve, por qensia, prmbajtja, karakteri, profili artistik, botkuptimi dhe psikologjia e tyre. Prandaj emrat edhe mund t ndrrohen. N fakt n eposin shqiptar t kreshnikeve nj pjes e mir e personazheve mbajn emra myslimane. Ky sht rezultat i kohs s sundimit osman (fundi i shekullit XV-1912) e ka ndodhur edhe me krijime t tjera t lashta poetike shqiptare, t cilat tek arbreshet e Italis, si dhe n mjaft krahina t vendit, ruajn edhe sot e ksaj dit personazhe me emra m t hershme t krishtere : Kostandini i Vogelith, p.sh. (heroi q rikthehet ditn e martess s gruas), sht riemruar Ymer Aga, Kostandini tjetr (vllai i vdekur q ringjallet pr t plotsuar fjaln e dhne, - t oje pran gjinis motrn e martuar larg) sht kthyer n Halil Garria, Hyseni i vogl etj. Madje n ndonj rast procesi i islamizimit ka mbetur n mes : n nj variant t balads s rinjohjes motr-vlla, vllai quhet Gjon Pretrika (emr i krishter), kurse motra Fasilet (emr mysliman) ; tek emri i nj kreshniku Gjergj Elez Alia - pjesn e par e kemi t krishtere, kurse t tjerat myslimane. Edhe nj varg numrash (prdorim me t gjer kan : 3, 7, 9, 12, 30, 40, 300) nuk kan vlere reale, matematike, por jan kryesisht konvencionale, numra epike klishe (prdoren, p.sh. pr t dhne iden e shumics e t madhsis).
    [redakto] Karakteri polistadial

    Vete lnda poetike e eposit shqiptar t kreshnikeve dshmon se ai nuk sht krijuar njhersh. Si do fenomen tjetr artistik ai ka pasur lindjen, veterritjen, maturitetin dhe pleqrin e tij me nj shtrirje t gjat n koh. Gjat ksaj koh do periudh historik i ka dhne eposit nj lende t caktuar historiko-shoqrore e poetike, ka ln vuln e saj n t. Prandaj eposi, ashtu si na erdhi q kur filluam ta njohim, u ngjan dborave alpine ku shtresa z shtresn, ose nj pikture t vjetr mbi t ciln jan hedhur shtresime t reja. Kjo i jep atij karaktr t spikatur polistadial. Sigurisht, vete poetika legjendare q zotron n epos, fakti q ai, si form artistike, disi e "tjetrson" realitetin e mund t aktivizoje edhe n koh t vona, lende me origjine poetike t strlashte, przierja n ndonj drejtim i lendes s shtresave t tij, bn q kto t fundit t mos dallohen lehte ; por folkloristika shqiptare ka dalluar tashme qarte mjaft prej ktyre shtresave.

    Gjithsesi, jan krejt t dallueshme dy shtresa, ajo paraosmane dhe ajo pas pushtimit osman. N t vrtete shtresa pas pushtimit osman sht tepr e holl n krahasim me t paren. Ajo prbehet kryesisht nga emrat myslimane t disa kreshnikeve, nga armt e reja q hasen ndonjher (armt e zjarrit), nga ndonj element t leksikut me prejardhje osmane, nga ndonj incident i rralle11 ose kng (si t till kemi vetm nj), q i bn jehon konfliktit shqiptaro-osman. Kjo sht nj shtres q i sht hedhur eposit ton si nj far pelerine e lehte e plot t ara, t ciln eposi mund ta rrezoje vetm me nj lvizje t shpatullave t tij t fuqishme.

    Shtresa tjetr, paraosmane, sht shtresa baz e eposit, q i jep atij fizionomin ideoartistike si nj form e veante folklorike. Ajo sht pakrahasimisht m "e trash", e plot dhe e rndsishme sa shtresa pasosmane. sht pikrisht kjo q zbulon dhe e prcakton eposin si zhanr, si form t veante folklorike, si monument artistik, me volumin, strukturn dhe formn e tij. Ajo prbhet nga gjith ato elemente q u prmenden m lart, kur u fol pr karakterin legjendar t eposit, si dhe nga gjith problematika themelore, lnda baze historiko- shoqrore, etnografike, muzikore etj., pr t cilat do t flitet m posht. Por edhe brenda ksaj shtres dallohen nnshtresa t ndryshme. Kuptohet se, pr arsyet q u prmenden, dallimi i tyre sht disi me i vshtir dhe kufijt m pak t prcaktuara. Kshtu, n epos gjejm elemente t matriarkatit (vendi i veante i nns, n nj koh kur babai i kryekreshnikeve mungon krejt, elemente t respektimit t "vijs s tamlit", vendi i veante i dajs-avunkulati etj.), por edhe t tilla (dhe ato prbjn shumicn) t patriarkatit ; zana diku paraqitet n fazn e saj m lasht, "t eger", si forc armiqsor pr kreshniket (p.sh. t knga "Martesa e Mujit"), por me tej njerizohet (humbet virgjinitet-in, fiton nj konstitucion psikologjik si t malesoreve, - mban besn, behet vllam me kreshniket, - i ndihmon ata dhe u krkon ndihme, przihet n punt e tyre), ashtu, madje n nj mase m t madhe, si perndite e "Iliades" ; ndonj figur tjetr, edhe pse ruan thelbin e vet t origjins mitologjike, n ndonj drejtim thith lende historike relativisht t von. Bajlozi sht nj prbindsh, q vjen nga deti, por mban emrin e njohur nga hierarkia evropiane mesjetare - Bajulus - dhe krkon taksen karakteristike feudale bizantine "tym pr tym", (ishte shkruar dika q un se kuptoja).

    Nj gjendje e till na lejon ta prfytyrojm rrugn e eposit shqiptar t kreshnikeve si at t nj topi dbore q e nis rrukullimen nga maja e malit, rritet gjat saj, pr t ndaluar diku, pr tu shkrire disi duke humbur pjes t tera e duke "fituar" ndonj shtrese t re. Por brthama kryesore e ktij masivi mbeti q mbeti e paprekur. Kjo i ka ndihmuar folkloristet shqiptare t prcaktojn nj varg kngsh (rapsodish) q i prkasin ksaj brthame e q, bashke me rapsodi t tjera, prbjn fondin e lasht a m t vone, por, sidoqoft, paraosman t eposit. Prej tyre po prmendim sa pr shembull : "Martesa e Mujit", "Fuqia e Mujit", "Martesa e Halilit", "Gjergj Elez Alia", "Deka (= vdekja) e Halilit", "Omeri prej Mujit", "Muji i varruem (= i plagosur)", "Ajkuna qan Omerin".
    [redakto] Mirfilltsia popullore (karakteri fshatarak)

    Teoria e prgjithshme e eposit ka provuar se ai lind n at koh, n ato vende, n ato krahina t nj vendi, n at komb, popull a shtrese t popullit ku ka probleme t mdha, shqetsime t mdha, ballafaqime t mdha. Eposi shqiptar i kreshnikeve i ka gjetur problemet e tilla t populli shqiptar, me sakte t pjesa fshatare e tij. Ishte pikrisht kjo pjes, q ishte e interesuar m shum se kushdo tjetr pr problemet madhore q trajton eposi. Jo vetm kaq, por edhe zgjidhja e ktyre problemeve n epos behet nga pozitat psikologjike e botkuptimore, kryesisht t fshatarsis s thjesht, q sht msuar t jetoje me pune t ndershme, me zemr e duar t pastra. Ja pse n epos zgjidhja e problemeve q shtrohen behet prgjithsisht nga pozita e jo nga sulmi pr t prfituar nga ajo q u takon t tjerve ; nga trajtimi me dinjitet i t huajve e jo nga mendjemadhsia (n epos flitet me respekt edhe pr armiqt, vlersohet trimria e tyre ; ata mund t urrehen, t dnohen e t vriten, por nuk mposhten).

    N epos jepen me plot ngjyra e saktsi mjediset fshatare, kryesisht malore (ku dielli "shum" po shndrit e pak po "nxeh"), natyra q i rrethon, mnyra e jetess s njerzve q jan msuar t prballojn ashprsin e terrenit e t klims, rreziqet dhe vshtirsit. Aty nuk ka as edhe nj gjurm nga mjediset e molepsura, "shklqimi" i jets, mirqenia dhe orgjit feudale. Por ndryshon puna kur jepet, t themi, jeta e antagonisteve, t cilt notojn n luks, ndonjher edhe n ves. Ja nj prgjigje plot interes q i jep Kralevi Markut kreshniku Musa Arbanasi, pasi kujton lindjen e t parit n saraje t mdha e shtroje t buta : Mue shqiptarja e ashpr me lindi / Atje t dhente, n gurre t ftohte, / Me plaf t zi me mbshtolli, / Me fije ferrash me lidhi, / Me qull tershere me ushqejti.

    Edhe mjetet artistike me t cilat trajtohen problemet, jan tipike pr folklorin fshatar ; sigurimi i gjith arsenalit t figuracionit nga mjediset blegtorale, bujqsore e nga natyra.

    Karakterin e mirfillte popullor, folklorik ia jep eposit edhe tipi i rapsodit, i bartsit dhe ekzekutuesit t tij. Kta kan qene trsisht blegtore, bujq e fshatare t thjesht, q kan knduar pr qejf t tyre. Pra, ska pasur rapsod oborresh, rapsod profesioniste e q t ken knduar pr hesap t t "mdhenjve", duke i lavdruar ata, kundrejt nj shprblimi.

    Mirfilltsin popullore, folklorike e dshmon edhe mungesa n epos i ndikimeve t artit t kultivuar.
    [redakto] Forma (mnyra) e ekzistencs

    Dihet se eposet njihen n dy forma : si unitete integrale, t plota, t ndrtuara si trsi me nj logjike artistike dhe kohore t caktuar, dhe n form kngsh (rapsodish) t veanta. Dihet gjithashtu se forma e par sht fryt i iniciativs krijuese t individve t veante, q bashkojn pjest n nj t tere. Eposi shqiptar i kreshnikeve jetoi dhe vazhdon t jetoje n formn e dyte. Secila prej kngve t tij trajton nj problem t veante, nj shtje, q n lindje, n rritje e gjer n zgjidhje t saj ; prandaj donjra paraqitet si njsi e plot e me vete artistike. Pr kt arsye ato jan quajtur edhe epe, edhe poema. Por t gjitha ato formojn nj mase kompakte e koherente poetike.

    Ato i bashkon tematika, fryma e prgjithshme, personazhet e kristalizuara q lvizin n t gjith hapsirn e eposit, format kompozicionale dhe strukturat, mjediset e zhvillimit t ngjarjeve, mjetet shprehse stilistiko-figurative dhe intonativo-melodike. Kuptohet se poemat, duke jetuar si njsi artistike t mvetsishme edhe pse ruajn far mir thelbin, brthamn kryesore e me t gjer, kan psuar edhe ndryshime nga koha n koh, nga krahina n krahine apo nga rapsodi n rapsod ; pra, ato i jan nnshtruar variacionit kohor a hapsinor, fenomen ky i njohur pr t gjitha format folklorike. Kshtu q eposi, edhe nga pikpamja e forms s ekzistencs, mbeti si nj zhanr i paprekur, i natyrshm dhe i mirfillte folklorik.
    [redakto] Tematika Rezistenca

    Tema kryesore e eposit shqiptar t kreshnikeve sht rezistenca : rezistenca pr ruajtjen e trojeve, bjeshkve, kullotave, shtpive, nderit e dinjitetit t bots s kreshnikeve, t fisit, t familjes dhe individit ; rezistenca, konflikti dhe lufta kundr forcave t natyrs, t prfaqsuara nga zanat n fazn e tyre t "egr" (knga "Martesa e Mujit"). N t gjitha rastet e tjera rezistenca e kreshnikeve lidhet me forca t prcaktuara etnikisht. Vetm n nj ose dy kng si forc e till dalin osmanet (knga e dyluftimit t Musa Arbanasit me Kralevi Markun dhe knga "Muji dhe Halili t mbreti", pr t cilat u fol). Vetn n fare pak kng (ato mund t numrohen me gishtat e njrs dore) si forca t tilla dalin "Krajli i Talirit" (mbreti i Italis), maxharet, gumatet, venedikasit (Bajlozi i eposit sht Bajlusi - i drguari i Venedikut). N te gjitha kngt e tjera si forca t huaja, me te cilat lidhet rezistenca e kreshnikeve, jan shqete (shkjete) - sllavet.
    [redakto] Tema te tjera

    Mund t thuhet se tems baz, rezistencs ndaj shqeve, i nnshtrohen te gjitha temat e tjera, si : lindja e mbinatyrshme e heronjve, mosmarrveshjet e keqkuptimet e prkohshme midis vete kreshnikeve, marrdhniet familjare, rrmbimet e ndrsjelleta t kuajve, t grave etj. Kshtu, forca e jashtzakonshme q fiton kryekreshniku Muje me ndihmen e zanave, konsumohet pr tu rezistuar shqeve ; mosmarrveshja midis vllezrve Muje e Halil, q gati sa nuk arrin n dyluftim (knga "Halili i qet bejleg Mujit"), gjykohet nga nna e tyre si dika q do ta uronin shqete. N kt mnyre ter eposin e prshkon fryma e rezistencs kundr shqeve, fryma e alarmit te vazhdueshm pr shkak t tyre, fryma e pasigurte dhe e nevojs s vigjilencs s prhershme pr t ruajtur botn kreshnike "mos m hy as korbi".

    N vargun e gjat t poemave q prbjn eposin, situatat ku zbrthehen temat jan nga m t larmishmet, m fantastiket, m trheqset, m madhoret, gati marramendse. Kemi aty kulla hijernda, ku gdhijn e ngrysin ditt e armpushimeve heronjt ; marrdhnie midis vllezrve, kunatave, vllamve ; zjarre alarmesh q paralajmrojn rrezikun ; zana q i afrohen kulls s kreshnikut n muzg pr tu ankuar pr dika ; festa q ndrpriten nga nj kushtrim rrnqethes ; marshime t gjata, ndeshje t egra n bjeshke, dyluftime, pas mbarimit te t cilave toka mbetet djerre nga zhgrryeja e kmbeve t njerzve e t kuajve ; ndjekje homerike midis pamjeve madhshtore t natyrs ; karvan dasmoresh q lvizin drejt dasmash t rrezikshme ; krushq t ngrir a t coptuar ; endje si n ankth kreshnikesh t qorruar ; motra q krkojn rrugn e kthimit t vllait t plagosur me ann e njollave t gjakut ; turma korbash q kakarisin mbi kufomat ; kronj q skuqen kur nnat lajn rrobat e djemve t kthyer nga lufta ; varre t vetmuara e burgje t errta ; rnkime t vdekurish q smund t ngrihen te ndshkojn fyerjet ; vajtime t madhrishme e mallkime me prmasa t prbindshme. Shkurt, si jan shprehur me t drejt studiuesit, nj aksion t ethshm, q vazhdon qindra dit apo qindra vjet, e q prbn materien poetike t eposit.

    Se fundi, lidhur me tematiken e eposit t kreshnikeve vlen t prmendet se n asnj rast nuk kemi konflikte fetare. Nj argument plus n kt drejtim sht edhe fakti se eposi ka jetuar e jeton n mnyre t gjall e gjith respekt dhe n elementin katolik.
    [redakto] Bota dhe jeta e kreshnikeve

    Jeta dhe veprimtaria e kreshnikeve zhvillohen rreth Jutbins, qytet i vogl n Kroaci. Teatri kryesor i ngjarjeve shtrihet n viset veriperndimore t Gadishullit Ballkanik (Zader, Senj, Kotorret e reja etj). Por n epos rrethi i veprimeve zgjerohet dhe shkon nga Shqipria n Brigjet e Tuns (Danubit). Gjeografia e eposit prfshin, ve toponimeve t msiprme, edhe t tilla si Vlora, Shkodra, Tetova, Budini (Budapesti), Bosnja, Rumelia, Maxharia, Toliri (Italia), Venediku, Turqia ; madje, n raste t rralla, edhe Moskovi e Bagdadi. Ve ksaj, prmenden dendur edhe toponime t paidentifikuara gjeografikisht si Bjeshkt e Nalta, Lugjet e Verdha, Klysyrat e Zeza, q m shum tingllojn si legjendare. Si mund t vihet re, toponimia e eposit nuk prkon plotsisht me territorin e prhapjes s tij, si e njohim q n fillim t shekullit, q kur eposi nisi te mbidhej prej studiuesve. Nj dukuri t till shkencat shqiptare e shpjegojn me dy shkaqe, q ndrthuren midis tyre. Njri sht i natyrs historike, tjetri i natyrs artistike.

    Dihet se Iliret, t part e shqiptareve, dikur shtriheshin n vri deri n brigjet e Danubit. Dyndjet n mas t sllaveve dhe prpjekjet pr tu stabilizuar n Ballkan (intensiteti i tyre m i madh i hershem u prket shekujve VI-VIII), bn q elementi ilir e m von iliro-arbror, t trhiqet gjithnj e m shum n drejtimet jugperndim, pjesrisht t asimilohet, diku-diku te mbetet edhe si ishull. Pra, kufiri i shtrirjes s elementit t shtyr e n trheqje, ishte gjithmon n lvizje. Ather nuk sht krejt pa kuptim t supozohet, merret vesh, me nj siguri mjaft relative, se brthama e eposit shqiptar t kreshnikeve sjell jehonn e nj stadi t hershem t caktuar t ksaj lvizjeje.

    N t njjtn kohe, si u tha, hapsira dhe koha e eposit, si zhanr q ka n themel legjendaritetin, jan hapsire dhe kohe epike. Pr m tepr, ky zhanr i lejon vetes q, si kohn dhe hapsirn e largt, ti prdore pr t rritur legjendaritetin, prestigjin epik. N kt kuptim gjeografia e eposit, nga ana artistike, sht plotsisht e prligjur.

    Shoqrisht kreshniket dhe ajo shtrese e popullit q ata prfaqsojn jan t organizuar n bashksi te lira fshatare : nuk i paguajn detyrime askujt, kan si preokupacion t prhershm "mos me u ba raja", udhhiqen nga prijs t zgjedhur midis me trimave e me te virtytshmeve sipas moralit t tyre, nuk njohin asnj zot ve prijsit, vendimet e rndsishme i marrin bashkrisht n kuvendet e mbledhjet e gjera.

    Kto bashksi t lira jetonin n vendbanime te ngulura, q thirreshin katunde. Ndonjher n epos prmenden edhe lagje t veanta, p.sh. lagjja Potureshe.

    Ekonomia e tyre ishte kryesisht blegtorale. N shum poema prmenden grigjet me dhen e dhi ose gjedhe, prmenden kullota e tbanat e tyre (stanet verore). N poema t tjera tregohet se edhe vete kreshniket shpesh merreshin me gjueti (nj sken madhore gjuetie kolektive e kemi te "Martesa e Mujit"). N poema t tjera akoma ka mjaft t dhna q dshmojn se bashksit e lira fshatare, ku bnin pjes kreshniket, merreshin edhe me bujqsi (figuracioni i marre nga mjedise bujqsore, - "Po a t kan plasun syt e ballit, / Kshtu me i shkrepe demat e kularit", - tregime si ai pr Mujin q, kur sht duke lruar me qete e mbrehur n parmend dhe nj kalimtar e pyet se ku i ka kullat Muji, i tregon drejtimin duke ngritur parmendn me gjith q, etj.) Pra kreshniket nuk njohin vetm zanatin e lufts. Ata dalin kshtu si reparte t armatosura t bashksive t lira fshatare q vigjilojn buze kufirit, por edhe, sa her kan mundsi, e nderojn shpatn me krrabn a parmendn.

    Kreshniket banojn n kulla tipike shqiptare, kulla t ndrtuara jo vetm pr banim, por edhe pr mbrojtje (me mure te trasha e frngji) ; ushqehen me produkte blegtorale - bujqsore t prpunuara n mnyre etnikisht tradicionale (p.sh. han nga nj dash t pjekur, pin ver a raki) ; vishen e mbathen malsore (n epos kemi nj rekuizite t ter veshmbathjeje dhe orendish shtpiake karakteristike : lkuret, tirqit, opingat dhe kapui i bardhe gjysmsferik, fustanella- "fistani" -, jakucja, shtretrit prej druri, erept pr pjekjen e buks, mjelcet prej druri, kungujt e vers) ; ata luftojn me topuz, mizdrake, heshta, shigjeta, shpata, gur (m von hyjn n epos armt e zjarrit).

    Eposi e jep botn e kreshnikeve si nj bot etnikisht t veante, t ndryshme nga ajo e t huajve, edhe n pikpamje t veorive kulturore ose traditave etnike, te gjith konstitucionit etno-psikologjik.
    [redakto] Mosha e eposit

    Nj varg arsyesh na bindin se eposi heroik i kreshnikeve e nisi rrugn e vet artistike mjaft hert.

    Se pari, do t rikujtojm lndn e gjer me origjine mitologjike e prrallore, mendimin poetik legjendar, reminishencat e matriarkatit, q u prmenden. N kt fond t lasht do t duhej t shtoheshin edhe elemente t hershme muzikore (forca e madhe prgjithsuese dhe karakteri i qndrueshm intonativ, prania e nj "fjalie" muzikore t vetme q prsritet e ndryshuar gjate kngve, modet e gjymte dy - re - katr tingullore, karakteri i ndieshem recitativ), si dhe disa fjale e forma gjithashtu t hershme gjuhsore q jan ruajtur t ngurosura, t fosilizuara (fjala gjegjem me kuptimin dgjoj, folja djerg me kuptim vepror kalimtar - drgoj, oj, zbres dika a dike, forma foljore nderin n vend te nderojn ose nderonjen, prmbysja e gjymtyrve t kohs s kryer - pshtue kam, dal kan - n vend t kam pshtue, kan dal etj.) Jan pikrisht kto elemente q i kan br studiuesit objektive t pranojn gati njzri lashtsin e eposit shqiptar t kreshnikeve. Le t citojm nj konstatim t M. Lambercit : "Elementet shqiptaro - ilire, figurat e besimit popullor shqiptar, q jan t gjalla, si edhe armt e vjetra jan dshmi kujtimesh t nj dat fort t lashte".

    Shkencat shqiptare marrin n konsiderate teorin e prgjithshme t eposit, e cila ka pranuar tashme se do epos me prmbajtje t till epiko - legjendare sht fryt i periudhave historike, kur kaprcehet faza e bashksis primitive, e shoqris thjesht fisnore dhe kur bashksi t tjera popullsish m tipare t njjta etnike hyjn n rrugn e kristalizimit t kombsis. Pr historin shqiptare kjo faze prkon me periudhn e kalimit nga bashksit e gjera etniko-politike ilire (shek. V-VI) drejt formimit t kombsis shqiptare (shek. X-XIV). Shekulli i XIV sht kufiri kohor kur kaprcehet historikisht ai tip mendimi poetik q plazmonte eposin heroik legjendar, kur shter procesi i mirfillte i ksaj poezie dhe zhduket domosdoshmria historike q lind kt poezi. N prag t pushtimit osman kishin ndodhur procese t tilla (zhvillimi ekonomiko-shoqror e politik - kalimi n fazn e zhvillimit t plot t feudalizmit), te cilat po zvendsonin brenda folklorit mendimin poetik legjendar me mendimin poetik historik, i cili nisi t krijoje epiken historike. Q eposi shqiptar i kreshnikeve e mbylli qerthullin e vet krijues n shekullin XIV, dshmon edhe vete folklori shqiptar : sipas nj legjende, kur Muji ndeshi nj bari m pushk dhe provoi n pllmbn e vet s plumbi i pushks, i ktij "teshi" (sendi) t vogl, t shpoka, e kuptoi se mbaroi epoka q kishte nevoje pr ta, pr heroizmin e forcn e madhe fizike, prandaj, bashke me kreshniket e tjer, u fut n nj shpell t thell pr t mos dal kurr m.

    Ky proces provohet edhe nga vete tematika e eposit t kreshnikeve. U tha se tema e tij kryesore sht rezistenca kundr trysnis s t huajve, kryesisht t sllaveve. Historikisht dihet q kjo trysni e rezistencs filloi q n dyndjet e para t sllaveve n Ballkan n shek. VI-VII, pr t vazhduar edhe m von, sidomos n shek. XII-XIV, n kohn e shtrirjes s sllaveve drejt jugut, perndimit e juglindjes s Ballkanit (koha e Nmanjideve). Sigurisht rezistenca kundr trysnis s t huajve, n nj faz t caktuar, u grshetua me rezistencn e fshatarsis s lir kundr deprtimit feudal. Por n rrethanat e Shqipris feudalet ishin m tepr t huaj. Ndofta pikrisht pr kt arsye n epos nuk gjejm asnj rast rezistenc kundr feudaleve vendas.

    Si rrjedhim do t mund t thuhej se eposi shqiptar i kreshnikeve e nisi rrugn e vet artistike q me fillimin e rezistencs kundr dyndjeve sllave, pr tu maturuar n shek. XII - XIV e pr tia ln vendin pas ksaj eposit historik shqiptar. Me tej ai do t vazhdoj t jetoj, madje do ta theksoje karakterin e vet polistadial, por si nj form artistik me fytyrn e kryer kryesisht nga e kaluara, cilsin e nj zhanri folklorik paraosman.
    [redakto] Gjykime

    Mendohet se eposi e ka origjinn e tij n para dyndjeve sllave n territorin e Ballkanit. Teksti i kngve t ndryshme tregon pr betejat e dy vllezrve me grupe sllave, duke e br kt cikl m shum nj rrfim t rezistencs s popullsis etnike aty, kundrejt fiseve sllave. N kto luftime, Muji dhe Ajkuna humbasin Omerin. Ky epos epik ngjason shum n formimin e tij epik, me "Iliada" dhe "Odisea" dhe sht Eposi i kreshnikve nj epos me vlera etnokulturore. Mendohet se kngt, n shumicn e rasteve kndoheshin pr "miqt e ardhur" si nj mnyr dfrimi. Pa dyshim kto kng nuk mund t mungonin n festat e ndryshme t malsorve, edhe pse sht e dyshimt ideja se kngtart nuk merrnin asnj shprblim pr t ekzekutuar kngt e knduara.

    Jo shpesh her dhe jo radh her, studiuesit debatojn mbi kt epos. Nj mendim se Ajkuna sht n t vrtet gruaja e Omerit, dhe jo nna, nuk sht shum i prhapur, edhe pse nj mendim i till ekziston. Sa do i pabazuar t jet ky mendim, do t duhej nj analiz e thell nga persona t specializuar n kt fush pr t mbshtetur kt mendim. Pr momentin ideja m e sakt sht se Ajkuna ishte nna e Omerit dhe gruaja e Mujit duke u mbshtetur te knga elegji "Ajkuna qan Omerin", q sht nj vajtim tipik i nj nne pr t birin e saj. Nj debat tjetr jo shum i prhapur sht origjina e eposit. Pak persona shprehen se Muji dhe Halili jan Boshnjak. Megjithat nj mendim i till do t ishte pa baz, sepse cikli vet flet pr luftrat e popullit etnik shqiptar kundra t ardhurve sllav. Megjithat kto jan debate q nuk kan shkaktuar trazira n aspektin kulturor.
    [redakto] Kngt m t njohura t eposit

    N t vrtet Eposi i kreshnikve sht nj epos i pasur me kng t shumta. M posht paraqiten disa nga kngt m t njohura t ktij eposi :

    * Martesa e Mujit
    * Fuqia e Mujit
    * Ort e Mujit
    * Ajkuna qan Omerin
    * Martesa e Halilit
    * Muji e tri zanat e malit
    * Halili pret Pajo Harambashin

    [redakto] Literatur
    Books-aj.svg aj ashton 01.svg Ky material duhet bartur tek projekti i Librave Books-aj.svg aj ashton 01.svg


    [redakto] Vajtimi i Ajkuns

    Drita a dale e drite spo ban,
    ka le dielli e nuk po nxeh :
    a ka ba Gjeto Basho Muji ;
    Djalin ndhe Muji e ka shti...
    A dredhe Muji e n shpi ka shkue,
    nana e djalit po e pyet ;
    - Mujo, djalin ma ka gjete ?
    NLugjet tVerdha, a thue ka mbete ?
    Qyqe vetm rrugn paska marre,
    kane zane vend yjt vajin me e ndie !

    Kur ka dale nder Lugjet tVerdha,
    ather nana hanen ka mallkue :
    - Tu shkimte (shoft) drita ty, o mori hane,
    qe sma ove at nat nji fjal,
    nLugje tVerdha, shpejt m dal
    bashk me hy nnji varr me djal !
    Kur ka shkue te varri i djalit,
    ka pa ahin treqind vje,
    ahi ishte rrema-rrema,
    nji ma tbukrin mbi varr po e shtin

    Mire po pshtetet pr deg tahit
    pikon loti mbi varr te djalit
    Kane lan kangen zogjt e malit,
    kane lan kangen me veshtrue !
    - Po a se din se kush ka ardhe,
    qe nuk cohesh pr mu fale,
    more i miri i nanes-o ?
    Amanet, o more bir,
    dil nji here ksi burgut terret,

    fol me nanen q tka rrite
    smke lan kurr kaq shume me prite !
    More Omer i nanes-o ;
    A thue gjokun me ta prue ?
    Dil nji here pr me lodrue
    bjer nder gurra me u freskue
    krko majat bashke me zana
    se ty varrin ta ruen nana,
    mori i miri i nanes-o !

    [redakto] "Fuqia e Mujit"

    Lum e lum pr tlumin Zot,
    Nujem kan e Zoti na ka dhan !
    Kurr ishkan Muja djal i ri,
    Ma kish cue baba nrroge tu njizotni ;

    Coban lopesh zotnija e ka ba,
    Pr gjith dit bjeshket Muja tui kerkue ;
    Pr gjith dit nder gurra tu u freskue,
    Pr gjith dit nder mriza tuj pushue
    Rruge as shtek pa njofte nuk ka lan

    Mi on lopt gjithhere ku sin kan
    I nate lopt cobanit i paskan hupe
    E tu shpija nuka mujte me dredhe
    Buze nji shkambit mu ndal asht ngushtue

    Asht ule djali aty pr me fjete
    Paj dy djepa aty kin qillue ;
    E kan marre brimen e tuj kjajte
    Masht avite Muja me i shikjue
    Po i pajton tuj i pekunde
    E tdy djepat ika vun n gjum
    Bardhe si drita dy Zana ather kan ardhe
    - Ty, qysh t thon Mujon e kan pvete-
    Zo ! cte ka pru nket vend e shka tka trete !-

    Muja ather shka u ka than
    Rrogtar lopesh un kam qillue
    Pr gjith dite kto bjeshke i kam kerkue
    Mue rreziku sot ka ardhe me me ndeshe
    Mkan hupe lopt, e askund skam mujte m i gjete
    Ktu mxu nata e u ngja pr me fjete
    Smylla sy prej vajit, qi kam ndie
    Ishin kan tuj kajte keta dy fmi
    Kurrkund carje fmia numkan lan

    Mu kan dhimte e jam hudhe me i pajtue
    I pajtova e sa grima ngjume i kam vdue
    Po Zo ! shka jeni me gjith ket drite ?-
    - Zana jemi, Mujo, tuj shetite,
    - Tuj u sjelle na njrzvet me u ndihmue,
    Ti cfar ndere, Mujo, po na lype ?
    Qi dy djepat na ike vu n gjum ?
    A don force, Mujo, me qindrue ?
    A don lufte, Mujo, me luftue ?

    A don gja, Mujo, a don mall ?
    A don,dije, Mujo a don gjuhe ?
    Lyp shka te duesh Mujos te i kan than
    Kqyr Muji ather cka qite e ka than :
    - Shpesh po mngucin cobanija
    Shum inad cobajt si me kan

    Paj me force me ja u kalue un due
    Njana shoqes Zanat ather i kan than :
    - Tamel gjiut Mujit pr me i dhan
    Tamel gjiut i kan dhan me pi
    Me tri pika djalin ma kan ngri
    E ika fale Zoti kaq fuqi
    Sa me e luejte shkambin ma tmadhin
    - Kape gurin ! - Zanat i kan than
    Njimi okesh e ma guri ishkan

    E ka kap gurin njimi okesh
    Badihava peshue me duer e ka ;
    Der nnye tkames vec e nmujt ma
    Njana shoqes Zanat ather i kan than :
    - Edhe do tamel Mujos me i a dhan
    E ka marre tamlin Muji e e ka pi
    E ka kape gurin me e peshue
    Deri n gju ai gurin e ka cue
    E ka ugje prap ntoke e ka pushue

    Kqyre Zana sa mire ka than :
    - Edhe pak gji Mujo me i a dhan
    I ka dhan prap gji pr me pi
    Sa don Zoti ti ka dhan fuqi
    E e ka marre gurin me e peshue
    Deri n shoge (brez) gurin e ka cue
    E kan pa Zanat e kan kqyre
    Njana tjetrs prap te i kan than :
    - Opet (prsri) Mujit gji lypet me i dhan

    E ka marre Muji gji me pi
    O ! se cpo i ep edhe Zoti fuqi
    Kenka ba si me kan drangue
    Ka marre gurin me e peshue
    Ncep te krahit Muji e ka vdue
    Njimi okesh gurit i ka qindrue
    Njna shoqes Zana cka i ka than :
    - Tjetr gji Mujit mos me i dhan :
    Pse tjetr gji Mujit pr me i dhan

    E batis dyrnjan ana-mane,
    Ather Zanat Mujin po e zhgjertojne
    Se sa tvogl qi po flasin :
    Prmbi krye hana tuj i shikjue
    Prmbas shkambit hija tuu zgjatue
    Sa miqsisht me te kan kuvendue
    Kqyre Zanat, Mujit, shka i kan than :
    - Probatin na, Mujo, duem me te xane :
    Fol ti, Mujo tash qysh po thue ?-

    - Tu tjem ngusht, Zanat, me mndihmue !-
    E ka fale Zoti sabahin
    Ferk e ferk Muji kanka cue
    I ka gjet lopt e n shpi ka shkue
    Nfush tJutbines Muji kur a ra
    Bytym shoket e mbledhun i ka pa
    Se me Mujin aty in ken msue
    Me i a mujte Mujit tuj ladrue
    Kqyre seri Muji shka ka ba :

    I a ka nise me cobaj me ladrue
    Send ma tfortin me dore e ka kape
    Pese konope perpjete i ka dhan
    As kurrkush me fole nuk po flet
    Se me thue kur po i bjen
    Dekun ntoke gjinden po i qte
    Prej zotnis tha Mujit asht largue
    Prej zotnis burri kur asht da
    Ka dredhe nshpi - tha nanen pr me e pa

    *Tha I a ka nise Muji tuj punue
    *Tha I a ka nise Muji tuj luftue !
    E nsa lufta Muji si po bjen
    Ai gjith here me ndere si po del


    Martesa e Halilit
    Fort po shndrit njaj diell e pak po nxeh !
    Cpo e merr fryma rrapin e Jutbines !
    Bore e madhe paska ra :
    Randojne ahet pr me u thye
    Kan cetinat vetm kreshtat
    Ushtojne lugjet prej orteqesh
    Prej orteqesh kah po bijne nder gropa
    Kan ra vashat me gja n lume

    Kan gjete lumin ngri akull
    Kan nise vashat me lype krojet
    Kan gjete krojet tane ngri hej !
    Ka dal Muji me kreshnike
    A thue ndeshet me ndoj gja malit
    Sa shpejt diellin ma zu reja !
    Shpejt ma endi nji pelhure tgjane e tgjate
    E ia ka veshun majat rreth e rrotull
    Qe kur jane kap trimat-o te lumi

    Kaq perzi i ka fryma e plajm e re
    Askurrnji shoshojne trimat spo e njohin
    Ngrine trimat, u sharruen
    Por nbreg tlumit kulla e Mujit
    Ttane pr darke Muji i ka ndal
    Kqyr cka bani Gjeto Basho Muji
    E ka vu nj barre dru tvogl n zjarr
    Treqind vete prihere mu nxeh
    Sa shpejt fryma burrave u ka ardhe

    Sa shpejt gjaku trimave po u nxehet !
    Kan marre llafin e po llafiten
    Kan marre gazin e po gazmojne
    Kan nise trimat Mujin, po pyesin
    - Nvater tande, Muje, kemi qllue
    mos na ki rande pr nji fjale
    Qysh Halilin se martove ?
    Jane martue krejt mosha e tij
    Djemte tyne nloje te tane kan dal

    A tu dhimbsen paret pr me i dhan ?
    A tu dhimben dasmat pr me i ba ?
    Tutna djalin dikush po na e rre
    Shpesh e shpesh po bie nKotorre tReja
    Rob te gjalle djalin po e zane
    Le konakun, Muje, po ta fikin
    Ma zi fisin, Muje, po na koritin
    - Faqebardhe, more shoke,ju qofshi
    Se mire hallin po ma ditki, burra !

    Ju tpavllazen shoke skeni qllue
    Kujt po i dhembe dasmat pr vlla tvet ?
    Ky edhe sasht or burra cub flligshish
    Mire e njihni se asht daji trimnish-
    Ather djali ka nise me fole
    - Kah kam vlla e kah kam moter
    vdeksha para nu martofsha
    se gjith grat e Krahines ku jane
    se gjith vashat e Jutbines ku jane

    bash si motra q po mduken
    dheu mka mblue e fat si qita vedit
    po se mora Tanushen e kralit
    E une Tanushen vete e kam pa
    Gja ma tmire ssheh njri nn kete diell
    Vetulla e saj e drejte si fiskaja
    Shtegu i ballit si shtegu i malit
    Kur merr hana me prendue
    Syni i saj si kokrra e qrshis

    E ka qrpikun si krahu i dallendeyshes
    Fytyra e saj si kuqet molla ndege
    Hunda e drejt-o si kalemi i Tushes
    Goja e vogl si lulja q shperthen
    Dhambet e bardhe si gurezit e lumit
    Fill mbas shiut, kur po i shndrit dielli
    Qafa e saj si qafa e pellumbit
    Shtati i saj porsi shtat cetine
    Mishi i dores posi rremi i shemshirit (lloj druri)

    Por nqafe mpaci mor Bjeshket e Nalta
    Kurrrkund nji shteg q nuk me late
    Pr me dal deri n Krajli !-

    Sa mire nama bjeshket mi paska gjue !
    Sa shpejt deti ka ndigjue !

    E e ka cue nji fryme te forte
    E e ka cue nj fryme te nxehte
    Bijne orteqet nper gropa
    Ushtojne malet si prej motit !
    Por tri dite e ma ska zgjate
    A shkri bora e ka ra nlume
    Por tri jave e ma ska zgjate
    Cka e ka ba lumi ate te bardhe ?
    Tbardhet e bjeshkeve krejt e ka mbyte ndet

    Cpo kendojne bilbilat nmal
    cpo lodrojne femija nfush
    - Shpejt m dal te tbani (stan n bjeshke)
    se ka shperthye ahi !
    Ather djali Mujit i ka thene :
    - Qetash gjokun , Muje, ti me ma dhan
    Ather djali i ka kcye gjokut nshpine :
    - Tmire u pafshim ! Mujit i ka than
    Ka marre rrugen pr krali

    Dy here djalin kurkush se ka pa
    Kalojne male e kalojne lugje
    Kalojne brsht (pyll me bredha) e kalojne ashte (pyll me ahe)
    Kal ojne dite e kalojne nt
    - C ka ka hana q spo del ?
    Kan e pyet bilbilat e malit
    Pritni pak more zogjt e malit
    Ju me kndue tjetr pune skeni
    Hana sonte ka ndodhe zane

    Ka nji ndore (ne mbrojtje) me prcjelle-
    Qather djali sa kish ra nbreg tlumit
    Ka lidhe gjokun brenda n nji imshte (ahishte me drure te rinj)
    Imshta ishte tane ahishte
    Vete shatorret nper muzg te nates po i lyp
    Kur ta mbrrite t cadra e kuqe
    Ka zane vend prmbas nji lisi
    Rranjt e lisit shpernda n lume
    Sa urtisht djali q po e msyn (sulmon)

    Ma ka nxjerr thike ma te mprehten
    Kamba-doras asht avite
    - Po ket fytyre ku e ka pa
    qe po me gjet me te Halilit ?-
    Ma gjate djali ska durue :
    - Po je a njri q ke bese ?
    - Te thafshin krahet more djale i ri
    se fort thelle q paske hy !
    Hajde brenda, kopil (djale i shkathet) ; - po i thote

    Se ja vdesim te dy pernjihere
    Ja te dy kemi shpetue !-
    Ather djali brenda ka hy
    E ka marre vasha pr dore
    Shpejt e shpejt te njode i prin
    I ka zgjedhe nji pale petka ma te mirat
    Krejt si cike djali po ngjan
    Nbreg te detit, prmbi shkamb
    Dymbedhjete katesh kulla e nalte

    Kurrkund shoqen nuk e kishte
    Treqind hapash kulla e gjane
    Te tana ballet guri te lemue
    Anash krejt guri te latue
    Latue shkambi prej mermeri
    Aty gurrat me flladite
    Aty kopshti me u mahite (pr te kaluar kohen)
    Aty velat me valzue (pr te lundruar)
    Me valzue pr shpine te detit

    Me Halilin brenda kan hy
    Sa fort shpejt kralica gati asht ba !
    Kur ka pa sokol Halilin
    A dredhe mbrapsht si dridhet gjarpni
    Edhe deren e ka shkrepe (ka hapur me force)
    Fill te krali paska shkue
    - Te kan ardhe cubat e Jutbines
    e ty kullat ti kan zaptue
    erzin marre, cikat cnjrezue ! -

    Krali shpejt qnka shtrengue
    tdy prej krahu krajli i ka kape
    nburgje tthella Halilin e ka ndrye
    rrugen e madhe Tanushes ia ka dhan
    Mire po e ndal Jovani (nj mik) e po e pyet :
    - Casht ky vaj Tanushe lum motra ? i thote-
    Se kso britme kure nuk kemi ndi !
    - Rob kan zane Halilin e Mujit
    e mue rruget tata mi ka dhan

    ma pr tgjalle te shpia mos me kthye !
    Nji fjale Mujit te dera me ia cue
    Me i ra mbrapa Halilit sa ma pare
    Ndryshe djali ntburgje tu ka kalbe !
    E ka gjete nji njri te beses
    Menjihere Mujit naten ia ka nisun
    Nnestret nadje djali asht kape te kulla
    Nji ka nji punet ia kallzon Mujit
    Tmadhe burri paska nise me qshe :

    - A tkam than taraku (dem, mezat) i Kotorrit
    se Kotorret kan me ta hanger kryet ?
    Ka dal trimi n beden te kulles
    Me nji kushtrim ka thirre Jutbine e Krahine
    - Skam cka u them more aget e mi
    vec me koriti sokol Halili
    Me u shtrengue burra si te mundni
    Se dita e vdekjes ma e veshtire nuk vjen !
    Kan ba ashtat trimat me ushtue

    Kan ba lumin trimat mu turbullue
    Kan ba gjoket trimat me fluturue
    E tjane kape te Kotorret e Reja
    Neper rane tdetit Muji i ka shpernda :
    - Ver me goje mos guzoje kush me ba
    Se shume njrez qnkan mbledhe nKotorre !
    Me kushtrim krali i ka thirre
    Midis logut asht nji djale i ri
    Hekrat duersh bugagite (prangat) kambesh

    Ai asht Halil aga i ri
    Mbare Kotorret me ate po qshin :
    - A po e sheh Halil, vdekjen me sy ?
    Kurre ma ngushte, Halil, a thue ke qn ?
    Kuvend burrash djali paka shtrue
    - Sasht ngushte njriu deri ndite te vdekjes
    - Fjalen e mbrame n pac me e fole
    se ty jeta mat hu tu ka sose !
    - Pese dekika (minuta) liri me me dhan :

    Tjetr tmire n tparet nuk na kan lan
    Kurrnji nsh mos me vdeke n shtrat
    Por me shpate mu pre tuj kendue-
    Edhe duert mire ia shpengojne
    Ia kan dhan lahuten n dore
    Kurrkush djaloshin vesh se ka marre
    Krejt po e kendon kangen n gjue te pareve
    Qaty Muji nper fush ka dal
    E e ka ba nji piskame te madhe

    Jane shembe kullat gjer n themele
    U trand deti me hy brenda
    Kan gjemue malet si pr mot tlig !
    Kurrnji trimat nuk po e lan me ike
    Lufte e rrepte aty q po bahet
    Me dhambe trimat duen shoshojne me shkye
    Me dhambe gjoket duen shoshojne me e marre
    Notojne kurmat thelle n det
    Notojne trupat nper gjak

    Hic spo lodhet Gjeto Basho Mujei
    Sa thelle trimi me paska hy !
    Muji djalin e ka shpengue
    A turre djali si i terbue
    Gjalle me dore kralin e ka zane
    Me shpin n hu ditet i mbaroi
    Qather burrat kan rroke unat (urat e zjarrit)
    Shpejt qyteti ka marr zjarr
    Ka marre zjarr krejt n fund e n maje

    Sa fort Muji masht terbue !
    Aspak dhimbe trimi spo ka
    As pr kulla q rrenohen
    As pr tvdekun q shkrumbohen !
    Tri here dielli ka prandue
    Tri here hana ka ague
    Kurrkund zjarri me pushue

    Marr nga "http://sq.wikipedia.org/wiki/Eposi_i_kreshnik%C3%ABve"
    Kategorit: Pr prmirsim | Transporto
    Mjete vetjake
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  
    Ndryshuar pr her t fundit nga fegi : 15-12-2010 m 03:53

  8. Anetart m posht kan falenderuar fegi pr postimin:

    Kreksi (11-04-2015)

  9. #86
    i/e regjistruar Maska e fegi
    Antarsuar
    29-05-2009
    Postime
    5,796
    Faleminderit
    0
    36 falenderime n 36 postime
    Hakmarrja e legjends


    Foto: Jetmir Idrizi Legjendat Muji dhe Halili, t cilt kan jetuar vetm n imagjinatn e shkrimtarve, jan ringjallur n nj fshat t Drenics.

    N telin e Lahuts, ata edhe m tutje shkulin lisa dhe peshojn shkmbinj. Muji dhe Halili kan qen dy malsor q kan pasur fuqi mbinatyrore. Ata, sipas legjends, ishin shtatgjat, muskulor dhe me mustaqe t gjata.
    Madje, fshati Marin i Drenics ka nj lidhje shum t veant me kta dy malsor. Kt lidhje e bjn m t fort dhe t prekshme tre gur t mdhenj, t cilt qndrojn afr shkolls s fshatit.

    Brez pas brezi n Marin me rrethin tregohen legjenda se si kta gur jan peshuar nga duart e Mujs dhe Halilit.
    Ndrsa profesort e shkolls fillore nuk kan nevoj tua vizatojn nxnsve madhsin e gurve n drras t zez. Ata i kan vetm pak metra larg shkolls dhe fmijt kan mundsi edhe ti shohin nga afr.

    S pari kur i kan gjuajtur gurt Muji dhe Halili, si ka ra ktu njerzit kan menduar q sht trmet, por kur ka ra ka shprthye uji, rrfen Kushtrimi i cili sht n klasn e tret.
    Marinasit kta tre gur i ruajn si syt e ballit. Ata besojn se kush i prek gurt, mund ti ndodh ndonj fatkeqsi n familje. N kt mnyr, gurt jan ruajtur nga dmtimi.

    Nuk kan guxu, kush e ka prek at jan domtu t gjith. Kush e ka prek iu ka kajt nana, thon nj banor i fshatit Marin.
    Vrtetsin e tyre nuk e konteston askush n Kosov. Madje as t rriturit.

    Ata besojn se kta tre gur jan hedhur nga duart e Mujs dhe Halilit nga fshati Gradic, i cili gjendet tri kilometra larg Marins. Para 150 vjetve kta gur jan ktu, dy ktu e nj qatje. Thon q i kan gjuajt prej Qyqavice, Tali e Muja kta e Halili at, rrfen Metush Hoti nga fshati Marin, duke treguar me gisht gurt e mdhenj.

    Madje edhe msuesit besojn fort n legjendn e kreshnikve. Kamber Hoti kt bindje do dit ia transmetohen edhe fmijve n shkolln fillore n Marin. Ai tregon se si kan ardhur kta gur n fshatin e tyre. sht kap guri me dy duart, edhe sht hulat edhe sht hedh sa ka pas fuqi n lartsi shum t madhe. Ksaj loje i kan thn gurapesh, tregon ai.

    Ndryshe nga banort, sociologu Shemsi Krasniqi thot se legjenda q sht thurur pr kreshnikt Mujin dhe Halilin ka nj mesazh tjetr. Mesazhi i vrtet i saj sht se fuqia njerzore sht shum e madhe, dora e njeriut sht shum e fuqishme, mundet me b udi, mundet me b mrekulli, vlerson Krasniqi.

    Pavarsisht ksaj, msuesit dhe banort e fshatit Marin e kan ndrmend ti ruajn kta gur, n mnyr q legjenda pr Mujin dhe Halilin t mos vdes kurr. Si puntor i arsimit kam propozuar q t'iu sigurohet nj baz, t ruhen, por ku me gjet njerz q do ta kryejn at pun, rrfen Sejdi Mziu, msues i vjetr n kt fshat.
    Kta tre gur jan krenaria dhe njkohsisht burimi i nj frike t vjetr t fshatarve. Ata q jan munduar t ndryshojn vendin apo formn e gurve t Mujes dhe Halilit, sot nuk jetojn m.

    Nj person e ka shpin qatje, ia ka hek nj cop pr me zidu nj bunar, qat dit iu ka smur nj djal , i ka mbet sakat, tash ka vdek, por gjat gjith jets u kan sakat, rrfen Metush Hoti, banor i ktij fshati.

    Ndrsa, msuesi Kamber Hoti di edhe nj rrfim po kaq t errt pr fuqin mistike t gurve. "Nj shtpi n lagjen time atje ka b thyerjen e gurit t madh, por ajo shtpi e atij personi q e ka thye gurin, sht shuar, vetm nj djal prej asaj familjeje ka mbijetuar, tregon msuesi.

    Ndrsa sociologu Shemsi Krasniqi vlerson se frika qindravjeare e banorve sht e natyrs psikologjike. Sipas tij, mosrespektimin e kultit e lidhin me fatkeqsi. Fatkeqsit gjithmon ndodhin, por bashksia, popullata e projekton fatkeqsit si pasoj e nj veprimi q nuk e ka respektuar kultin apo vlern q e ka krijuar bashksia, shton Krasniqi.

    Ndrsa kryeimami i Kosovs, Sabri Bajgora, sht m i drejtprdrejt. Ai thot se banort e Marins jan duke bashkjetuar me nj frik t paarsyeshme, q nuk ekziston n realitet.

    Ky sht nj besim i kot, nj bestytni, q nuk ka t bj absolutisht me t vrtetn. Kto jan vetm trillime djallzore q jan ngulitur nga imagjinata t smura t njerzve se nse lvizet ky guri do t'i ndodh dikujt dika n familje, thekson ai.

    Edhe Don Shan Zefi nga Kisha Katolike e Kosovs mendon po ashtu se kjo sht thjesht nj legjend.
    sht shum e qart se kemi t bjm me nj mitologji. Fuqia e Zotit mund t bj mrekulli, por n kt rast, n kt fshat, mendoj se kjo sht thjesht nj legjend dhe nuk ka t bj asgj me t vrtetn, thot Zefi.

    Por, msuesi m i vjetr n fshat, Sejdi Mziu kmbngul se ajo n t ciln besojn fshatart nuk sht e trilluar. Ai thot se vrtet kan ndodhur raste kur njerzit kan vdekur, pr shkak se jan mundur ti dmtojn kta gur. Ai tregon disa raste t puntorve q kan punuar n ndrtimin e rrugs. Sipas tij, shumica e atyre q e kan lvizur njrin gur nga vendi tashm kan vdekur.

    Nuk sht bestytni, sht fakt se t gjith ata q jo me qllime t kqija, por edhe me qllimin m t mir, kan psuar. Prandaj kjo nuk sht rezultat i besimit, krijimit t nj bindjeje, por sht e vrtet, rrfen Mziu.

    Rrfimet pr gurt do dit ushqehen me frik t re. Pr ta tashm jan thurur shum rrfime. Sipas banorve, dikur afr ktyre gurve jan shfaqur edhe krijesa t papara m hert. Sipas tyre, kto krijesa kan shrbyer si mbrojts t gurve t Mujit dhe Halilit.

    Un si un, tash n moshn 65 vjeare e mbaj mend gurin kur ka qen sa grushti. Me i than dikujt q guri rritet ndoshta uditet, por kta jan gur t shenjt, thot msuesi tjetr Kamber Hoti.

    Por, n kt teori nuk beson sociologu Krasniqi. Nuk besoj q gurt rriten, por rriten fjalt, shtohen besimet, thot ai, duke nnqeshur.
    Baca Kamber ka edhe nj rrfim edhe m trishtues, q iu sht thurur gurve t Mujit dhe Halilit, q marinasit i ruajn si syt e ballit.

    Shum njerz e kan pa nj gjarpr t madh n zgavrn e gurit t madh dhe vers prej zhegut kndon. Ka qen me nj kaqurot, pergj shum t madhe dhe ka dal n kohn kah 8:00...9:00 e mngjesit, rrfen Kamber Hoti.

    Por, a del dikush brenda dhe jasht Marins q ka guxim t dmtoj kta gur?
    Jo, kurr, se kush i ka dmtuar, ia ka pa sherrin, thot Metushi i bindur n fuqin shkatrruese t gurve.

    Edhe msuesi Kamber thot se gurt e Mujit dhe Halilit nuk bn ti prek askush. Sipas tij, do njeri q i dmton ata mund t vdes nga mallkimi i gurve.
    Ndrsa sociologu Shemsi Krasniqi nuk beson n kto rrfime t errta t banorve. Megjithkt, ai thot se as vet nuk do t kishte guxim ti dmtoj kta gur.

    Personalisht nuk iu besoj, por personalisht nuk do t'i dmtoja n asnj rast, as nuk do t provoja n asnj rast ti bindi popullatn q nuk ka nevoje ti besoj ksaj... Lri njerzit le t mendojn n mnyrn far t duan, shton ai.
    Ndrkoh, n oborrin e shkolls s Marins vazhdojn t luajn fmijt, derisa rrfimi pr mallkimin e gurve do t rritet bashk me ta. M fmijt do t rritet edhe frika e hakmarrjes s legjendave.
    Sociologu Shemsi Krasniqi vlerson se mitet n kt fshat vshtir se do t zhduken ndonjher.

    Pr faktin q fshati sht i populluar dhe nuk ka tendenc t braktiset fshati, mendoj se ky kult do t vazhdoj t mbijetoj edhe n gjeneratat e ardhshme, thekson ai.
    N kt jan t bindur edhe marinasit. Miti pr paprekshmrin e tyre do t ekzistoj sa t ekzistoj njerzimi, thot msuesi Sejdi Mziu.

    Historia e Mujit dhe Halilit

    Nga malet e iavics, pasi kan pir qumshtin e zans, Muji dhe Halili kan br gar se cili mund t gjuaj gur m larg se tjetri. Natyrisht ata gur kan qen t prmasave shum t mdha, por qumshti i zans u ka dhn atyre nj fuqi mbinatyrore. Dhe gara kishte prfunduar pikrisht n fshatin Marin, ngase gurt q jan gjuajtur prej tyre, jan prplasur n tokn q sot quhet Marin. Prshkrimi i personazheve sht i mbinatyrshm; ata flasin me ort, luftojn me mazdrake (topuz), gjaku i tyre derdhet si lum, i kan mustaqet nga nj pash, e hedhin topuzin me aq forc sa ngrihet pluhur nnt pash lart etj. Heronjt e ktyre legjendave jan t shumt, por kryesort jan Muja e Halili.
    Fotografit e Bashkngjitura Fotografit e Bashkngjitura  

  10. Anetart m posht kan falenderuar fegi pr postimin:

    Kreksi (11-04-2015)

  11. #87
    Super Moderatore Maska e shigjeta
    Antarsuar
    16-04-2002
    Postime
    4,779
    Faleminderit
    108
    193 falenderime n 168 postime
    Eposi i Kreshnikve, e nominuar pr t qen pjes e UNESKO-s

    Eposi i Kreshnikve ose si njihet nga populli, mnyra e t knduarit me lahut sht miratuar nga Kshilli Kombtar i Kulturs Shpirtrore pr t’u nominuar pr t qen pjes e UNESKO-s.

    Kt n’a bn me dije antari i ktij kshilli Vaso Tole me t mbaruar mbledhja. Tashm grupi i puns i prbr nga emrat m t njohur t albanologv dhe studiuesve t folklorit, epikolog, etnolog, antropolog do t fillojn punn q “Eposi i Kreshnikve”, monument i trashgimis kulturore shqiptare t’i jepet nj vlee ndrkombtare.

    Tole sht i vetdijshm se i pret nj pun e madhe, sipas t cilit kjo pasuri shpirtrore do t prezantohet si kryevepr n rrezik pasi sht n rrezik zhdukjeje, pasi vetm 10 lahutar ka n t gjith vendin.

    Tole tha se “ sht shum e rndsishme ruajtja e ksaj vler t rrall kulturore e cila msohet n mnyr individuale, ku m i vjetri sht 100 vje dhe mosha mesatare 40.

    ABC
    Mos shkruaj gj kur je me nerva, sepse, ndrsa plaga e gjuhs sht m e keqe se e shpats, mendo ka mund t jet ajo e pends

  12. #88
    i/e regjistruar Maska e elijsa
    Antarsuar
    09-03-2007
    Vendndodhja
    Tirane
    Postime
    138
    Faleminderit
    4
    17 falenderime n 17 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Citim Postuar m par nga Zu_s Lexo Postimin
    far gjuhe jan keta emra Mujo, Halil, Hajkune etj. ... ose Elez e Ali (Gjegj Elez Alia) ???
    Shume e cuditshme ne fakt , sme kish shkuar ndonjehere ne mendje ky kombinim abstrakt emrash.

    Mujo = jomusliman.
    Halil = musliman
    Ajkuna =jomuslimane
    Omer = musliman


    Gjergj =jomusliman Elez =musliman Alia =musliman

    Ndonje ide?

  13. Anetart m posht kan falenderuar elijsa pr postimin:

    Kreksi (11-04-2015)

  14. #89
    i/e regjistruar Maska e Kreksi
    Antarsuar
    20-11-2004
    Vendndodhja
    Franc
    Postime
    5,618
    Faleminderit
    339
    44 falenderime n 43 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Jam habitur edhe vet kur nj dit papritmas gjeta kullen e Gjergj Elez Alis ?

    Kulla e Gjergj Elez Alis ne Hercegovine ?



    Mos ta marrim tani si te vertete edhe se ky emr ekziston, nuk jemi aq t sigurt ende se, sa ka lidhje ky toponim apo jo me kullen e Gjergj-Elez Alis kjo kull por ngjajshmeria e emrit
    ="Djerdelez"=
    ="Gjergjelez kulla" na shtyn q t krahasojmi dhe pse jo t hulumtojmi me tej...?

    Siq e tham, kjo kull si shifet n imazh sht gati se e rrnuar, gjndet n Hercegovin n Luginn e Neretves, do te perpiqemi t gjjmi historikun e ksj kulle si dhe nga vjen emri "Kula Derdelez"=Kulla Gjergjelez"

    Nj rastesi m tepr;
    Kjo kulla e ashtuquajtur "Kula Gjergjelez" pr habin ton gjendet n qytezen e njohur aty ku pretendohet nga hulmtuesi meksikan Salanas se aty gjendet Troja Homerike n Gabela, pra kjo kull gjendet po n t njejtin qytet...rastsi kjo ?

    ...shendet nga kreksi...!
    Ndryshuar pr her t fundit nga Kreksi : 11-04-2015 m 17:08
    Askush nuk te pyt: 'ka bere atedheu per ty por 'ke bere ti per Atedheun ! - JFK

  15. #90
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    11-10-2016
    Postime
    1
    Faleminderit
    0
    0 falenderime n 0 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    a mundet dikush te me shpjegoje pak rreth ciklit te kreshnikeve sepse me nevojitet per nje bisede letrare
    nese mundeni ju lutem

  16. #91
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Nga Libri i Kole Jakoves Kreshniket
    Popuili yn e ka muar me shekuj pasurin q prfaqson.
    Cikli i Kreshnikve.
    Ai e ka ruajtur me xhelozi kt e ka prpunuar, ia ka prshtatur kohs duke shtuar, duke hequr dhe duke br seleksionimin sipas normave t artit oral kreshnik shqiptar.

    I them art kreshnik shqiptar mbasi ka karakteristikat e tija t veanta, si n gjuh e n shprehje, ashtu edhe n krijimin e personazheve dhe t ngjarjeve me forc epike.
    Cikli i Kreshnikve sht i ngjeshur me legjenda, me mitologji ilire, me Or e Zana q kan forc magjike, njherit dhe kufizim t ksaj force.

    T gjitha kto bashk, me mnyrn e t konceptuarit t jets, me prshkrimet e natyrs dhe te mjediseve ku zhvillohen ngjarjet, me zakonet, heroikn dhe bukurin e virtyteve, prbjn;,,, sbashku at q un do ta quaja art kreshnik.
    Nuk kam ndr mend t bj fjal pr historikun e ktij Cikli, pr kohn kur u lind dhe u zhvillua, far lidhjesh pati me eposet e ciklet e lashta t popujve t Evrops, far mori dhe far dha ndr ta.
    Kjo i takon shkenctarve.
    Un do t shpreh ktu mendimet e mija pr Ciklin.
    Ideja dhe dshira pr t shkruar nj poem pr kreshnikt m ka cyt q kur isha fare i ri.
    ndrroja t shkruaja n baz t varianteve t ciklit nj poem t plot me bosht organik kompozicional, me personazhe dhe situata interesante, duke ruajtur n prgjithsi gjuhn, mjedisin dhe frymn popullore q e karakterizon ciklin e kreshnikve.

    N kt mnyr krkoja t shkrihesha me qindra dhe qindra rapsod popullor, q me talentin e tyre t rall e prcolln ciklin deri n ditt tona.

    Pr kt m duhej pa tjetr t kujdesesha n radh t par pr t pasqyruar sa m besnikrisht mnyrn e t shprehurit t gjuhs s rapsodve.
    Kjo gjuh, si dihet ruan epikn e t folmes s veriut.
    vazhdon
    Ndryshuar pr her t fundit nga Akuamarini : 04-11-2019 m 16:43

  17. #92
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Po t prpiqej dikush pr ta kthyer kt vepr n gjuhn e jugut, ather cikli do t humbte gjith pasurin e bukurin e tij dhe n fakt do t bhej i pa vlefshm.
    Kur them kt, kam parasysh deri n imtsi konstruktet, trajtat e deri detalet m t imta q ka gjuha e shprchjes poetike n Ciklin e Kreshnikve.
    Si dihet materiali i Ciklit, i ardhur nga shekujt e largt, ka kaluar npr mija e mija rapsod, disa t talentuar e disa m pak t talentuar, t cilt kan shtuar, shkurtuar e vepruar mbi t ashtu si ua ka marr mendja. Megjithat, te ne dika ka arritur e n disa raste kan arritur pjes t goditura, q jan sot xhevahire t vrteta t poezis son n prgjithsi.

    Do t prmend ktu kngn epike t Gjergj Elez Alis, e cila sht krenari e poezis son.
    Si kjo kng, si dhe vajtimi i Ajkuns jan kulme poetike t paarritshm. Un mendoj se edhe shum gjra t bukura edhe kan humbur.
    Vet kto fragmente, si dhe vet cikli tregojn qart se dikur, n motin e lasht, ne kemi pas t bjm me nj epos t bukur, i cili gjat shekujve u fragmentarizua.
    Prej ketij eposi u shkputn mikrodrama dhe mikrotregime,
    U futn ngjarje t reja dhe, pak pa humbur fare, arritn pr fatin ton t madh n duart tona.
    Arriti nj shumic variantesh, nj shumic interpretimesh t ndryshme, t cilat shpesh nuk kishin t bnin fare me njri-tjetrin.
    Ndr ta pasqyroheshin copza t historis s lasht, t cilat duke udhtuar ndr shekuj na jepnin shenja t nj historie m t re, t islamizuar, e t prpunuar sipas situatave q kalonin variantet, pra vet rapsodt.
    Cikli si qendr t kreshnikve na jep Jutbinn.
    Pra edhe un poemn time e vendos n Jutbin dhe n ato qendra q prmend Cikli.
    Pr t qen m afr realitetit historik, aq sa del nga vet Cikli, un i kam vendosur ngjarjet n shekujt nnt-dhjet-njmbdhjet.
    Kto mund t ken ndodhur shum m prpara dhe ndoshta jo n at vend q prmend Cikli e q prmenden edhe n poem, por un krijoj sipas ciklit dhe sipas t, dhnave t mbledhura andej e kndej.
    Variantet e ndryshme t Ciklit, si t prbashkt kan zrit Mujo dhe Halil, t cilt t kujtojn vllezrit Dioskur.
    Kndej duken simptomat e nj kohe shum t lasht t Eposit.
    Bashk me Mujin dhe Halilin veprojn edhe nj tub kreshniksh t tjer si Zuku Bajraktar, Omiri e plot t tjer, me emra islamik, q t kujtojn kohn e okupacionit turk.
    Dalin edhe nj sr krajlash, kapedansh, hambashsh, q u bien n qaf vendasve, t cilt ruajn bagtit, bunet dhe shtepite e tyre.
    vazhdon

  18. #93
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Sipas ciklit del se vendasit ishin nj etni ilire, q banonin n nj vend pak a shum malor andej afr Bosnjs.
    Kta kishin si kryeqendr Jutbinn e mandej me radh Klladushn, Lugjet e Verdha bashk me bjeshk e kullota t pasura me mija bagti e qindra barij e stane onin jetn si blegtore te zot dhe trima.
    Jutbina, si kryeqendr, del n Cikl se ka pazar, pra ishte qytet me artizanat.
    Kishte berber, nallban, sara, robaqeps etj.
    Njerzia merrej me blegtori, por punonin edhe tokn pr drithra.
    Kishin vreshta, blet dhe pem.
    Punonin leshin dhe lirin.
    Muji me Hlilin dhe me tridhjet agot'1 ishin gjithn, gadishmri pr t luftuar kundr cubave, q drgonin pr t grabitur bagtit e tyre.
    Kur vall ken ndodhur gjith kto ngjarje? Sigurisht gjurmt jan t vjetra. S'sht udi q mbi skeletin e nj eposi t strlasht, n nj koh t caktuar, lindi nj epos i ri.
    Ky epos sipas mendimit tim ka lidhje me dyndjet sllave n Ballkan.' Doemos Ballkan e sidomos ai i siprmi, nga luftrat, kryengritjet kundr
    Romes, nga epidemit dhe mungesa e buks u shkretua mjaft.
    Fiset ilire u rralluan, zona t tra mbetn shkret.
    Kshtu grumbuj endacaksh sllav t ardhur q nga liqeni Bajkal, gjetn vend pr t ndrtuar bunet e tyre dhe pr t kullotur ato t pakta bagti q sillnin me vete. Si thuhet, sllavt e njihnin mir bujqsin.

    Prej tyre nisn t msojn mjaft gjra edhe fiset ilire q kishin mbijetuar n ato an. Edhe sllavt kishin mjaft gjra pr t msuar nga fiset ilire, sidomos n blegtori. Bashkjetonin pa grindje, bile e ndihmonin njri-tjetrin. Ilirve tashti u ksh humbur emri i vjetr d,m, quheshin arban.
    Sllavet i thrrisnin raban, se kshtu u vinte m pr mbar. Gati si n nj simbioz, kaluan tre shekuj, pa ekcese.
    Por koha dhe rrethanat ndryshuan.
    N Ballkan vrshoi nje shumic e madhe sllavsh.
    Tek ata, Knjazt e dikurshm t grupeve t vogla u bn krajla, q kishin rreth vetes me mijra lufttar, kapedan, vojvod dhe trima q u binin n qaf sidomos bagtive t rabanve.
    Vendasit, krajlat e cubat i quanin t huaj, t ardhur q prpiqeshin t'i zbonin vendasit prej tokave t tyre ose tibenin robe.
    1. Ago — Titull fisnikrije n mesjetn e lasht.
    Emri mbijetoi n legjendn Ago Imiri.
    Emri Ago dgjohet edhe sot e ksaj dite sidomos n jug.
    vazhdon
    Ndryshuar pr her t fundit nga Akuamarini : 04-11-2019 m 16:47

  19. #94
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Simbioza pak a shum e qet e dikurshme humbi.
    Vendasit, qe tashti n ato zona kishin ngel si ishuj etnije, luftonin kundr shkjeve (sllavve) dhe mbronin me guxim tokat, bjeshkt e nuk pranonin t bheshin skllav e t'u nnshtroheshin krajlave t huaj. Kshtu ndodhi edhe me etnin e zons s Jutbins dhe t Krahins.
    Ve t tjerave, fiset arbane e sllave kishin fe t ndryshme.
    Kristianizmi romak nuk filtrol sa duhet n fiset e vjetra ilire.
    Ilirt qen m materialist.
    Nuk i beskmin edhe aq jets s prtej varrit.
    Ata mbanin fene c tyre t vjetr, q ishte m afr natyrs:.
    Besonin n, ore e zana, n qnie mitologjike, n yshtje dhe magji t trashhguara nga ilirt e lasht.
    Sllavt e lan fen e vjetr dhe perqfuan fen kristiane t Bizantit.
    Ata qen m t dhn pas feje.
    N cikl feja nuk luan ndonj rol. Luftat kan karakter thjesht grabitqar nga ana e sllavve dhe karakter mbrojtes nga ana e arbanve.
    ,
    Cikli ka ardh deri n ditt tona i vargezuar.
    Un mbaj mend, kur ishai vogl, aty te vatra malhsore te; Dukagjinit dhe t Malesis s Madhe flisnin pr trimerin dhe bemat e Mujit dhe t Halilit.
    Ata i tregonin n forme perralle.
    Shum rrall i recitonin n vargje ose i prcillnin me lahut.
    Kjo ndodhtc se ata q vinin si miq n shtepi tone nuk kishin lahut me vete.
    Kur ne t rrall ndonjeri sIllte ndonje lahut dhe i binte, ather bmat e kreshnikeve fitonin nje bukuri t till malsore qe edhe sot kur i kujtoj ngjall emocione.
    Shum nga kto tregime q un i pata digjuar si femij n form prrallash, nuk i kam hasur m vone te botuara n vargje.
    Nuk i prmbante as kolona e vitit trldhjete eshtata kur qen shtypur mjaft variante t ciklit.
    Tregime gojore tebmave t kreshnikve kam dgjuar dhe kur u rita.
    Sot kjo form e t treguarit kam frik se ka humbur dhe me te ka rrezik t ken humbur shum ngjarje, shposh mjaft interesante, q nuk i ka cikli i vargzuar.
    N qofte se ne vepren q paraqes ka disa ngjarje si Martesa e Nores, historla e dymbdhjet kalamajve q krkon t'i pres krajlo Radi dhe ndonj tjetr, t gjitha kto jan reminishenca th tregimeve te pleqve netve t dimrit aty te vatra kur un nuk ikisha as dhjet vjet.
    N shekullin IX, X e XI, kur supozohet se kane ndodhur kto ngjarje,emri ilir kishte humbur.vazhdon

  20. #95
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Fise t ndryshme quheshin me emra t tjer si Arb, Madhej (sigurisht nga fjala imadh)
    Kta banonin rreth Bosnjs.
    Emri arb fillon e 'del q n shekullin e pest, afr Zadarit t sotm. Shekuj m par ky emr prmendej nga Ptolomeu afr Krujs.
    Emri Mujo mendoj se vjen nga fjala Munds (Fitimtar).
    Edhe Cikli e prmend kt dukuri.
    Prsa i prket fjals Halil mbshtetem n nj lloj zbrthimi q i ka dhn abej ksaj fjale.
    Ai e nxjerr si kompozit t fjals ilire Hal-(i shndritshm) dhe fjals yll,
    Prsa i prket emrit Gjergj Elez Alia ashtu dhe fjals Halil i kam ln n vepr ashtu si i prmend populli.
    Un mendoj se emri ivrtet i heroit t popullit ton dikur duhet t ket qen Gjergj Aleks Ilia.
    Emri Gjergj nuk u islamizua dot, kurse Aleks ishte e leht t bhej Elez dhe Ilia t bhej Alia. Kshtu mbeti emri Gjergj, si njihet sot n popull. Si del edhe n vepr, etnia e vogl e Jutbins qndroi sa mundi pr t ruajtur tokat, bjeshkt, trojet, gjuhn, zakonet dhe pr t mos iu nnshtruar kurrsesi t huajit.
    Pikrisht kto lufta pasqyron edhe vepra.
    N fund, presioni i madh, ushtria e shumt bn q etnia t pushtohet nga krajlat. Jutbina u dogj.
    Nj pjes e popullsis mori rrugt duke ln tokat, bjeshkt, trojet e me to edhe zemrat e tyre.
    Shkuan atje ku flitej gjuha e tyre dhe ku e ndjenin veten m t sigurt. Pra shum iu futn Rrafshit t Dukagjinit.
    Nj pjes e mir mori rrugn e Malsis s Madhe.
    Deri von malsort pleq t Malsis s Madhe thoshin se kemi ardhur nga Bosnja.
    Nj pjes shkuan n rrethet e Ulqinit dhe t Tivarit, kurse nj pjes tjetr iu veshn Malsis s Krajs.
    Por shumica nuk i lshuan trojet dhe tokat. Ndejn aty duke i rezistuar pushtetit.
    Nuk ishin pak. Sipas nj ankete t shekullit t kaluar, si del nga dorshkrimi i studiuesit Veiz Sejko, studim me vler t madhe pr historin e popullit ton (i cili me sa di flen n arkivin e Institutit t Kulturs popullore) gjashtdhjet pr qind ishin vendas t lasht, pra ilir, tridhjet pr qind kroat dhe kusuri serb e dalmat. Vendasit u przien me kroat e serb dhe krijuan nj amal-gam dhe e quajtn veten boshnjak.
    Pas djegies s Jutbins dhe pas humbjes s gjuhs dhe t fes, vendasit u sllavizuan n at mnyrn e tyre. Pra tashti nuk mund t'i kndonin m Mujit e Halilit, si i kishin knduar dikur.
    N rapsodit e ciklit t sllavizuar Muji hyn n shrbirn t krajlave dhe lufton kundr arbanve. Tashti cikli kndohej n gjuhn sllave. Kaluan shekuj dhe erdhi okupacioni turk. Vendasit nuk e patn t vshtir t braktisin fen ortodokse dhe t bheshin mysliman. vazhdon

  21. #96
    i/e regjistruar Maska e Akuamarini
    Antarsuar
    19-02-2015
    Postime
    1,566
    Faleminderit
    35
    78 falenderime n 72 postime

    Pr: Cikli i Kreshnikve

    Kjo ndodhi n prgjithsi me vendasit ilir, tek t cilt feja nuk kishte rrnj t thella.
    sht pr t'u udit se si pikrisht kta, kur prfaqsuan fen islame u bn fanatik t trbuar.
    Si neofit qndrojn edhe sot musliman(!) Nuk pranojn se jan ilir as sllav por musliman(!).

    Shkrimtari dhe studiuesi Veiz Sejko, ka br nj studim t thell t ciklit t Kreshnikve.
    Ai ka shtit pothuaj me kmb gjith Bosnjen, Kroacin dhe Dalmacin. Kudo npr Bosnje ka vrejt toponomi iliro-arbe, pra toponomi shqiptare.
    T tilla toponomi egzistojn edhe sot e ksaj dite.
    N studimin e tij Sejko vrteton ndryshimet q kan ndodhur n cikl si-domos pas okupacronit turk.
    Cikli tashti u b mysliman.
    Bmat e Ciklit iu veshn Turqis. dhe Halili u vun n shrbime t sulltanit.

    Vrtet kndohej n gjuhn silave, por cikli tashti nuk i kndonte m as arbve t dikurshm, as sllavve.
    Ai kndonte sulltanit dhe Turqis.
    Mujin e Halilin sulltani i quante evlat. Kur binte ngusht onte dhe i thrriste dhe kta evlat t sulltanit bnin trimrit m t uditshme.
    Ather sulltani i falnderente dhe i mbushte me dhurata t mueshme. Heronjt e Ciklit morn emra islamik. Vet Muji u quajt Mustafa.
    Cikli mori nj rrug krejtsisht tjetr, i humbi karakteristikat e vjetra. Lindn bma t tjera, t cilat iu veshn Cikiit.
    Shumica e ktyre bmave nuk kishte t bnte fare me bmat e dikurshme, q ishin m t bukura dhe shum bindse.

    Cikli q morn arbt me vete kur u dogj Jutbina mbeti me at prmbajtje t lasht, t lufts kundr krajlave grabitqar.
    Pra cikli i lasht i shqiptarve, megjithse mori emra islamik prap mbeti shqiptar.
    Ai as e z n goj sulltanin
    Edhe kur e prmend n nj kng, tallet me t.
    Ciklit ton, si e thash edhe m lart, nuk i humbi gjinaliteti.
    Ai ngeli thjesht shqiptar, si n mnyrn e t menduarit, n mitologjin, n interpretimin e natyrs ashtu edhe n gjuh.
    Gjuha e Ciklit me shprehjet c saja malsore sht karakteristik e malsorve t Veriut e sidomos e Kosovs.
    Si kosovart, si dhe malsort, e ndjejn n thellsi shpirt Ciklin, ashtu si e ndjejn dhe muzikn e lasht origjinale t prciellur me lahut.
    Nj muzik e duket sikur vjen nga thellsia e shekujve dhe e ka ndejen ndr bjeshkt n male plot me bor, me bar dhe me bagti.
    Prsa i prket interpretimit t ngjarjeve t ciklit un n kto Dy fjal i kam ndej pothuaj krejtsisht interpretimit q i bn vet cikli ktyre ngjarjeve. Pra nuk kam pretendime q cikli t ket pasqyruar edhe t vrtetn historike.
    8 - 9
    E them megjith zemr se veprn e shkrova pr t sotmen, por me dshirn pr t'u ln brezave t ardhshm nj dshmi artistike t gjenis s ktij populli nga m t lashtt e Ballkanit dhe t Evrops.

    Dhe jam prpjek q veprn ta bj t kuptueshme pr mbar popullin shqiptar.
    Dshira ime sht q vepra jo vetm t kuptohet por edhe t ndjehet nga t gjith, t ndjehet ashtu si do ta ndjen kosovart e Malsort. Po u arrit kjo, do t jet sodisfakcioni im m i madh n kt fund jete.
    E ndjej pr detyr t'i kujtoj me veneracion mjeshtrit e mdhenj popullor q me punn e veprn e tyre m ndihmuan q n fmijni pr ta kuptuar n thellsi Ciklin, kt monument kombtar unik n madhshtin e tij.
    Nrkaq prkulem me nderim para kujtimit t poetit ton t Madh e t pa krahasueshm Fishts, msuesit tim t klass s katrt fillore, i cili edhe kur ishim n moshn m t njom na fliste n mnyr mahnitese pr bmat e kreshnikve dhe me veprn e tij poetike edukoi n shpirtin e popullit dashurin pr atdheun, pr natyrn shqiptare, krenarin, heroikn, epikn, bukurin lirike dhe do gj fisnike e t lart q trashguam nga shekujt.

    Po kshtu prkulem me nderim para msuesve t mi t gjimnazit franeskan Pader Bernardin Palajt dhe Pader Donat Kurtit, q dhan nj kontribut t mueshm n mbledhjen, prmirsimin, interpretimin dhe n ruajtjen me xhelozi t ktij cikli.
    Njhersh e ndjej pr detyr shpreh mirnjohje pr bashkkohs t mij krijues e studiues, t cilt nxitn dhe vlersuan punn time pr hartimin e poems epike Kreshnikt. Dhe kshtu, udh t bare.Kreshnikve t lasht

Faqja 5 prej 5 FillimFillim ... 345

Ruaj Lidhjet

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •