N kulturn e shqiptarve ka ln gjurmn e saj t thell historia e tyre e brendshme dhe e jashtme.
Pjes e trevave t lashta ilirike, udh kryqzimi e qytetrimeve dhe e interesave gjeopolitike gjat dyndjeve barbare e m pas, provinc e perandorive t perndimit dhe t Lindjes, t Roms e t Bizantit, pasi kishte br e br gjat shekujve, despotate e principata t pavarura, dhe pasi kishte formuar m s fundi shtetin e Sknderbeut, i cili u qndroi pr nj erek shekulli hordhive osmanve, duke u kthyer n mburoj t krishtrimit dhe t qytetrimit europian, Shqipria e cfilitur nga luftrat, pas vdekjes s heroit t rezistencs s saj, Gjergj Kastriot-Sknderbeut (1468), kishte rn n fund t shek.XV nn zgjedhn e Perandoris s Sulltanve.
Vendi ishte kthyer pas n nj faz zhvillimi ekonomiko-shoqror historikisht t kaprcyer. Rrjedhat normale t kulturs shqiptare, q ecte n nj hap me humanizmin evropian, u ndrpren. Pasoja e par e pushtimit ishte hemoragjia e elits intelektuale n Perndim. Prej saj u shquan figura, q bn emr n botn humaniste, si historiani M. Barleti (1460-1513), q botoi n Rom m 1510 nj histori t Sknderbeut, e cila u prkthye thuajse n t gjitha gjuht e Evrops, ose M. Beikemi (1408-1526), Gj. Gazulli (1400-1455), L. Tomeu (1456-1531), M. Maruli (shek. XV), M. Artioti (1480-1556) e t tjer, q u dalluan n fusha t ndryshme t shkencs, t artit e t filozofis.
Ndrkaq, n vend jeta kulturore u fashit, monumentet e kulturs materiale e shpirtrore u zhdukn nn rrnojat e shkatrrimit t luftrave; gjysmhna e uli kryqin dhe gati dy t tretat e popullats n fund t shek. XVII ishin konvertuar n fen islame. Por ky ndryshim drastik i strukturs fetare nuk pengoi q Shqipria t ishte prher nj nga provincat m t paqeta t Perandoris dhe as q kultura shqiptare t mbijetonte edhe n kushtet e nj pushtimi disashekullor, nn trysnin e islamit e t bots kulturore t orientit, q pati nj ndikim t thell e t gjithanshm n t, vese pa arritur t shtyp natyrn shqiptare t kulturs vendse.
Qndresa n fushn e kulturs u shpreh n radh t par prmes lvrimit t shqipes n lm t botimeve t teksteve kishtare, kryesisht t qarkut konfesional katolik n veri, por edhe ortodoks n jug.
Reforma protestante gjallroi shpresat e zhvillimit t gjuhs e t tradits letrare vendse kur prifti Gj. Buzuku solli n shqip liturgjin katolike, duke dashur t bj pr shqipen at q bri Luteri pr gjermanishten.
Meshari i Gj. Buzukut, botuar prej tij m 1555, mbahet deri m sot, si e para vepr e shqipes s shkruar. Niveli i prpunuar i gjuhs dhe ortografia e stabilizuar duhet t jet rezultat i nj tradite m t hershme t shkrimit t shqipes, tradit q nuk njihet. Por ekzistojn disa dshmi fragmentare m t hershme se vepra e Buzukut, t cilat flasin pr shkrimin e shqipes t paktn nga shek.XIV:
E para dshmi q njihet sht e vitit 1332, e domenikanit freng Gulielm Adale, kryepeshkop i Tivarit, i cili n nj relacion latinisht shkruan se shqiptart kan n prdorim n librat e tyre shkronjat latine edhe pse gjuha e tyre sht fare e ndryshme nga latinishtja. Me rndsi t vecant jane: nj formul pagzimi (Unte paghesont premenit Atit et Bizit et spertit senit) e vitit 1492, shkruar shqip brenda nj teksti latinisht, nga peshkopi i Durrsit Pal Engjlli; nje fjalor me glosa shqip i vitit 1497, i gjermanit Arnold fon Harf, i cili pat kaluar si udhtar n Shqipri dhe nj fragment nga Ungjilli i Shn Mateut, po shqip, por me shkronja greqisht, i shekullit XIV
Shkrimet shqip t ktyre shekujve sduhet t ken qen vetm tekste fetare, por dhe kronika historike, pr t cilat flet humanisti M. Barleti, i cili n librin e tij Rrethimi i Shkodrs (1504) pohon se ka pasur n dor kronika t tilla t shkruara n gjuhn e popullit (in vernacula lingua).
Me gjith pengesat q krijoi Kundrreforma pr lvrimin e gjuhve nacionale n literaturn kishtare, ky proces nuk u ndrpre. Gjat shek. XVI-XVII u botuan n shqip katekizma E mbsuame krishter (1592) e L. Matrngs, Doktrina e krishter (1618) dhe Rituale romanum (1621) t P. Budit, shkrimtari i par i prozs dhe i poezis origjinale shqipe, nj apologji pr Gjergj Kastriotin (1636) nga F. Bardhi, i cili botoi edhe nj fjalor e lnd folklorike, traktati teologjik-filozofik eta e Profetve (1685) i P. Bogdanit, mendja m universale e mesjets shqiptare.
Vepra e Bogdanit sht nj traktat teologjik-filozofik q trajton me origjinalitet, duke shkrir t dhna nga burime t ndryshme, shtje kryesore t teologjis dhe nj histori biblike t plot, si dhe probleme t komplikuara t skolastiks, t kozmogonis, astronomis, pedagogjis, etj. Bogdani solli n kulturn shqiptare frymn humaniste dhe vlersoi rolin e dijes e t kulturs n jetn e njeriut; ai me veprn e tij t shkruar me nj shqipe e stil t prpunuar, shnoi nj kthes n historin e letrsis shqipe.

N kulturn e shqiptarve ka ln gjurmn e saj t thell historia e tyre e brendshme dhe e jashtme.
Pjes e trevave t lashta ilirike, udh kryqzimi e qytetrimeve dhe e interesave gjeopolitike gjat dyndjeve barbare e m pas, provinc e perandorive t perndimit dhe t Lindjes, t Roms e t Bizantit, pasi kishte br e br gjat shekujve, despotate e principata t pavarura, dhe pasi kishte formuar m s fundi shtetin e Sknderbeut, i cili u qndroi pr nj erek shekulli hordhive osmanve, duke u kthyer n mburoj t krishtrimit dhe t qytetrimit europian, Shqipria e cfilitur nga luftrat, pas vdekjes s heroit t rezistencs s saj, Gjergj Kastriot-Sknderbeut (1468), kishte rn n fund t shek.XV nn zgjedhn e Perandoris s Sulltanve.
Vendi ishte kthyer pas n nj faz zhvillimi ekonomiko-shoqror historikisht t kaprcyer. Rrjedhat normale t kulturs shqiptare, q ecte n nj hap me humanizmin evropian, u ndrpren. Pasoja e par e pushtimit ishte hemoragjia e elits intelektuale n Perndim. Prej saj u shquan figura, q bn emr n botn humaniste, si historiani M. Barleti (1460-1513), q botoi n Rom m 1510 nj histori t Sknderbeut, e cila u prkthye thuajse n t gjitha gjuht e Evrops, ose M. Beikemi (1408-1526), Gj. Gazulli (1400-1455), L. Tomeu (1456-1531), M. Maruli (shek. XV), M. Artioti (1480-1556) e t tjer, q u dalluan n fusha t ndryshme t shkencs, t artit e t filozofis.
Ndrkaq, n vend jeta kulturore u fashit, monumentet e kulturs materiale e shpirtrore u zhdukn nn rrnojat e shkatrrimit t luftrave; gjysmhna e uli kryqin dhe gati dy t tretat e popullats n fund t shek. XVII ishin konvertuar n fen islame. Por ky ndryshim drastik i strukturs fetare nuk pengoi q Shqipria t ishte prher nj nga provincat m t paqeta t Perandoris dhe as q kultura shqiptare t mbijetonte edhe n kushtet e nj pushtimi disashekullor, nn trysnin e islamit e t bots kulturore t orientit, q pati nj ndikim t thell e t gjithanshm n t, vese pa arritur t shtyp natyrn shqiptare t kulturs vendse.
Qndresa n fushn e kulturs u shpreh n radh t par prmes lvrimit t shqipes n lm t botimeve t teksteve kishtare, kryesisht t qarkut konfesional katolik n veri, por edhe ortodoks n jug.
Reforma protestante gjallroi shpresat e zhvillimit t gjuhs e t tradits letrare vendse kur prifti Gj. Buzuku solli n shqip liturgjin katolike, duke dashur t bj pr shqipen at q bri Luteri pr gjermanishten.
Meshari i Gj. Buzukut, botuar prej tij m 1555, mbahet deri m sot, si e para vepr e shqipes s shkruar. Niveli i prpunuar i gjuhs dhe ortografia e stabilizuar duhet t jet rezultat i nj tradite m t hershme t shkrimit t shqipes, tradit q nuk njihet. Por ekzistojn disa dshmi fragmentare m t hershme se vepra e Buzukut, t cilat flasin pr shkrimin e shqipes t paktn nga shek.XIV:
E para dshmi q njihet sht e vitit 1332, e domenikanit freng Gulielm Adale, kryepeshkop i Tivarit, i cili n nj relacion latinisht shkruan se shqiptart kan n prdorim n librat e tyre shkronjat latine edhe pse gjuha e tyre sht fare e ndryshme nga latinishtja. Me rndsi t vecant jane: nj formul pagzimi (Unte paghesont premenit Atit et Bizit et spertit senit) e vitit 1492, shkruar shqip brenda nj teksti latinisht, nga peshkopi i Durrsit Pal Engjlli; nje fjalor me glosa shqip i vitit 1497, i gjermanit Arnold fon Harf, i cili pat kaluar si udhtar n Shqipri dhe nj fragment nga Ungjilli i Shn Mateut, po shqip, por me shkronja greqisht, i shekullit XIV
Shkrimet shqip t ktyre shekujve sduhet t ken qen vetm tekste fetare, por dhe kronika historike, pr t cilat flet humanisti M. Barleti, i cili n librin e tij Rrethimi i Shkodrs (1504) pohon se ka pasur n dor kronika t tilla t shkruara n gjuhn e popullit (in vernacula lingua).
Me gjith pengesat q krijoi Kundrreforma pr lvrimin e gjuhve nacionale n literaturn kishtare, ky proces nuk u ndrpre. Gjat shek. XVI-XVII u botuan n shqip katekizma E mbsuame krishter (1592) e L. Matrngs, Doktrina e krishter (1618) dhe Rituale romanum (1621) t P. Budit, shkrimtari i par i prozs dhe i poezis origjinale shqipe, nj apologji pr Gjergj Kastriotin (1636) nga F. Bardhi, i cili botoi edhe nj fjalor e lnd folklorike, traktati teologjik-filozofik eta e Profetve (1685) i P. Bogdanit, mendja m universale e mesjets shqiptare.
Vepra e Bogdanit sht nj traktat teologjik-filozofik q trajton me origjinalitet, duke shkrir t dhna nga burime t ndryshme, shtje kryesore t teologjis dhe nj histori biblike t plot, si dhe probleme t komplikuara t skolastiks, t kozmogonis, astronomis, pedagogjis, etj. Bogdani solli n kulturn shqiptare frymn humaniste dhe vlersoi rolin e dijes e t kulturs n jetn e njeriut; ai me veprn e tij t shkruar me nj shqipe e stil t prpunuar, shnoi nj kthes n historin e letrsis shqipe.

Gjat shekullit XVIII njohu nj gjallrim m t madh literatura e qarkut kulturor konfensional ortodoks e mysliman. Nj anonim prej Elbasanit sjell n shqip copa t ungjillit, T. H. Filipi, po prej Elbasanit, Dhjatn e Vjetr dhe t Re. Kto prpjekje u shumuan n shekullin e ardhshm, me botimin m 1827 t tekstit integral t Dhjats s Re nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin e madh t prkthimeve kishtare t K. Kristoforidhit (1830-1895), n dy dialektet e shqipes, botime q ndihmuan procesin e integrimit t tyre n nj gjuh letrare t njsuar dhe vun bazat pr krijimin e kishs kombtare t shqiptarve me liturgjin n gjuhn e tyre.
Ndonse n kahje t kundrt me kt prirje, duhet prmendur edhe kultura e Voskopojs, e cila gjat shek. XVIII u b nj vatr e madhe qytetrimi dhe metropol i gadishullit ballkanik, me nj Akademi e shtypshkronj dhe me personalitete si T. Kavalioti, Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat diturore, filologjike, teologjike e filozofike t t cilve objektivisht i ndihmonin shkrimit e njohjes s shqipes.
Edhe pse letrsia q u zhvillua n Voskopoj, ishte kryesisht n gjuhn greke, nevoja pr ti vn gardh islamizmit, bn t domosdoshme edhe prdorimin e gjuhve amtare, duke inkurajuar zhvillimin e kulturave kombtare. N shkollat e Voskopojs u prdorn dhe arumanishtja e shqipja pr msimin e greqishtes, kurse n shtypshkronjn e saj u shtypn edhe libra arumanisht.
Veprat e shkrimtarve dhe dijetarve t Voskopojs kan sjell disa elemente t ideve t iluminizmit evropian. M i shquari ndr ta, Teodor Kavaljoti sht nj erudit i kohs. Sipas dshmive t profesorit gjerman Thunman, vepra e Kavaljotit, q mbeti e pabotuar, n pjesn m t madhe ka trajtuar shtje pothuajse nga t gjitha degt e shkencs filozofike. N t ndjehet ndikimi i Platonit, Dekartit, Malbranshit dhe Leibnicit.
Rezultat i ndikimit t islamit dhe t kulturs s pushtuesit, ishte formimi gjat shek. XVIII i nj shkolle poetike, ose i nj letrsie t shkruar n gjuhn shqipe, por me alfabetin arab. Autor t saj si: N. Frakulla, M. Kyyku, S. Naibi, H. Z. Kamberi, Sh. e D. Frashri, Sheh Mala, e t tjer, trajtuan n veprat e tyre motive t huajtura nga letrsit orientale, shkruan mevlud e divane me nj gjuh t mbytur nga orientalizmat, lvruan lirikn dhe epin religjioz. Kjo shkoll nuk pati jet t gjat dhe as ndikim t veant n zhvillimet e pastajme letrare.
Pr t plotsuar kuadrin e zhvillimit kulturor t Shqipris n shek. XVI-XVIII duhet shnuar, se pati nga autor vends vepra t shquara n fush t arkitekturs dhe t pikturs ikonografike, ku u dalluan Onufri dhe i biri Nikolla (shek. XVI) dhe K. Shpataraku e D. Selenica (shek. XVIII) t cilt vazhduan traditn e artit fetar post-bizantin, por jo pa ndikime nga Rilindja europiane. N fush t artit islam mund t prmenden kryesisht ndrtimet e kultit.
Shekulli XIX, shekulli i lvizjeve nacionale n Ballkan, i gjente shqiptart pa nj tradit t mjaftueshme t zhvillimit shtetror, gjuhsor e kulturor unitar, me nj mendsi individualiste dhe regjionaliste, t trashguar nga psikologjia e bajrakut dhe e fisit, pr pajos me nj vetdije kombtare t pazhvilluar, por me nj shpirt rebelimi spontan. N kt situat historiko-kulturore nisi t merrte jet nj lvizje e organizuar mendore dhe letrare q mori emrin Rilindja Kombtare Shqiptare. Ajo u frymzua nga idet e romantizmit nacional dhe t iluminizmit, q u kultivuan n rrethet e inteligjencs shqiptare, e cila jetonte kryesisht n mrgim, n kolonit e vjetra shqiptare n Itali dhe n ngulimet m t reja n Stamboll, Bukuresht, SHBA, Sofje e Kajro.

Ringjallja nacionale, mbrujtja e shqipes si gjuh e kulturs, organizimi i arsimit kombtar dhe themelimi i letrsis kombtare, n rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit t pavarur, n rrafshin politik, kto ishin synimet e ksaj lvizjeje prej s cils lindi shkolla e romantizmit shqiptar. Ishte ky nj romantizm tipik ballkanik, i mbrujtur me frymn e lirimit kombtar, me nostalgjin e mrgimtarit dhe me patosin retorik t evokimit t mesjets shqiptare, domethn t luftrave t Gjergj Kastriotit. Kjo shkoll letrare lvroi kryesisht poezin. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari lufttar, e m pak njeriu tragjik. Nga motivet dhe format poetike, ajo ka lidhje t ngushta me traditn folklorike. Gjurmimi i ksaj tradite dhe botimet n fush t saj (Rapsodi t nj poeme arbreshe m 1866 nga De Rada, Prmbledhje t kngve popullore dhe rapsodi t poemave shqiptare m 1871 nga Z. Jubani, Bleta shqiptare m 1878 nga Th. Mitko, etj.), ishin pjes e programit kulturor t Rilindjes Kombtare pr afirmimin e identitetit etnokulturor t shqiptarve.
Dy jan prfaqsuesit m t mdhenj t romantizmit shqiptar t shek. XIX: J. De Rada (1814-1903), lindur e vdekur n diasporn shqiptare n Itali e shkolluar atje dhe N. Frashri (1846-199), lindur n Shqipri, i shkolluar n Zosimea t Janins, por i mrguar dhe vdekur n Stamboll. I pari sht poeti romantik shqiptar i rritur n klimn e romantizmit europian, i dyti romantiku shqiptar q tret n poezin e tij ndikimet e poezis lindore, sidomos persiane, me frymn dhe shpirtin e poezis s romaantizmit perndimor.
De Rada shkroi nj cikl poemash epiko-lirike n stilin e rapsodive shqiptare: Kngt e Milosaos, 1836, Serafina Topia 1839, Sknderbeu i pafat 1872-1874 etj. me ambicjen q t krijonte eposin nacional pr shekullin e Sknderbeut.
Pas gjurmve t Herderit, De Rada zgjoi n poezin e tij mallin e pr kngn popullore dhe e ngjyrosi at me koloritin etnografik. Veprat e tij jan pasqyr e jets shqiptare me zakonet dhe mendsin e saj karakteristike, si dhe dramn shqiptare t shek. XV, kur polemi i tij i pannshtruar ra nn zgjedhn e osmanve. Konflikti midis lumturis s individit dhe tragjedis s kombit, skenat ndan kroit n katund, grat q mbledhin kallza n ara, burri q shkon n luft dhe gruaja q i qendis brezin, t gjitha t paraqitura me nj ndjenj lirizmi t holl, ja sht poezia e ktij poeti romantik, q u rrit n klimn politike t lvizjes nacionale t shqiptarve dhe n klimn letrare t romantizmit kalabrez.
Naim Frashri shkroi nj poem bukolike (Bagti e bujqsia, 1886) nj prmbledhje lirikash filosofike, atdhetare e dashurore (Lulet e vers 1890), nj poem epike pr Sknderben (Histori e Sknderbeut 1898) nj poem epike religjoze (Qerbelaja 1898) dy poema greqisht (O eros e O alithis pothos ton skipetaron) nj tuf lirikash persisht (Tehajylat - ndrrime) dhe shum vepra diturore shqip. Ai njihet si poeti m i madh kombtar i shqiptarve.
Naim Frashri themeloi lirikn moderne n poezin shqipe. N frymn e Bukolikve e Gjeorgjikve t Virgjilit, ai n poemn Bagti e bujqsia u kndoi punve t bujkut e t bariut duke i thurur nj himn bukurive t atdheut t vet dhe duke shprehur nostalgjin e poetit t mrguar dhe krenarin e qnies shqiptar. Nuk sht udi q, duke jetuar n zemrn e perandoris s osmanve, n Stamboll, t prjetonte aq thell fatin e atdheut t tij. Malli pr vendlindjen, pr malet dhe fushat e Shqipris, pr varret e t parve, kujtimet e fminis, i japin forc e vrull lirik frymzimit t tij.
Prjetimet subjektive t individit t liruar nga prangat e mentalitetit mesjetar oriental, nga nj an, dhe nga ana tjetr panteizmi filozofik i doktrins sufite, i shkrir me panteizmin poetik t shkolls s romantizmit evropian, u japin meditimeve lirike t Frashrit nj dimension human e filozofik universal. Poezit m t bukura t prmbledhjes Lulet e vers, jan lirikat filozofike pr jetn dhe vdekjen, pr kohn q ikn dhe skthehet m, duke ln pas kujtime cfilitse n zemrn e njeriut, pr krijuesin t shkrir me universin.
Natyr religjioze dhe antar i sektit bektashi, Frashri sht nj poet metafizik, q shkriu n meditimet e tij lirike, mistikn helenistike, me mistikn e lasht orientale e islame. I ndodhur n kryqzimin e traditave poetike e filozofike lindore e perndimore, N. Frashri i tret ato n njra-tjetrn, por pa shtypur natyrn e tij shqiptare. Kultura dhe qytetrimi perndimor prcaktuan substratin iluminist t veprs s Frashrit, qytetrimi lindor substratin filozofiko-mistik, kurse bota shqiptare trungun e veprs s tij. Por duhet veuar n veprn e tij fryma frnge. Fryma frnge n Greqi dhe n Turqi ishte prfaqsuese e kulturs evropiane. Ajo gjeti shtrat t ngroht n vendet ballkanike si Shqipria, sepse u sillte popujve t ktij gadishulli idet e kryengritjes frnge dhe iden e liris prgjithsisht e t nacionalizmit modern. Njohs i gjuhs frnge, admirues i Volterit dhe i Rusoit, si mendimtar, dhe i Lamartinit si poet, Frashri e shikonte t ardhmen e kombit t vet t lindte andej nga perndon. Romantizmi i Naimit n kt pik nuk dallon prej romantizmit grek e turk, ato jan pjella e Francs.
Naim Frashri sht themeluesi i letrsis kombtare t shqiptarve dhe i gjuhs letrare kombtare. Ai e ngriti shqipen n rendin e nj gjuhe moderne t kulturs duke e mbrujtur at n modelin e ligjrimit t shqipes popullore.
Botn subjektive t heroit romantik me shpirt t trazuar e sjell n romantizmin shqiptar poezia e Z. Serembes. N poezin e N. Mjeds dhe A. Z. ajupit, q jetuan n fundin e Rilindjes, shfaqen shenjat e dezintegrimit t sistemit artistik t romantizmit n letrsin shqipe.
A.Z ajupi (1866-1930), sht nj poet rustik, i tipit t kngtarit popullor, i mbiquajtur Mistrali i Shqipris; ai i solli letrsis shqipe komedin e zakoneve dhe tragjedin me tem historike. I shkolluar n nj kolegj francez t Aleksandris dhe n Universitetin e Gjenevs, njohs i mir i letrsis franceze, A. Z. ajupi solli ndr t part n shqip fabulat e La Fontenit, duke hapur kshtu udhn e prkthimit e t prshtatjes n gjuhn shqipe, t veprave nga letrsisa botrore, q ka qen dhe vazhdon t mbetet nj nga udht e mdha t komunikimit t shqiptarve me kulturn botrore.
Me krijimin e shtetit shqiptar (1912) shkolla romantike e lindur n truallin e lvizjes kombtare, e humbi bazn e vet historike; ideja kombtare i l udhn ides njerzore dhe n zhvillimin e letrsis shqiptare shfaqen prirje e stile t reja.
Drejtimi kryesor q mori letrsia shqipe n mes dy luftrave botrore ishte realizimi, por nuk munguan as shfaqje t nj sentimentalizmi t vonuar (F. Postoli), as recidive t romantizmit.

Gjergj Fishta (1871-1940), shkroi nj poem t prmasave t eposit kombtar (Lahuta e malsis) ku paraqet me frym romantizante e me nj patos t ngritur patriotik, luftrat e malsorve t Veriutkundr dyndjeve sllave.
Me kt vepr ai mbetet poeti m i madh epik i shqiptarve. Prift i urdhrit franeskan, erudit dhe antar i Akademis italiane, Gjergj Fishta sht nj personalitet poliedrik i kulturs shqiptare: poet epik dhe lirik, publicist dhe satirist i holl, dramaturg e prkthyes, veprimtar aktiv i jets kulturore dhe politike shqiptare midis dy luftrave.
Vepra e tij madhore "Lahuta e malsis me rreth 17.000 vargje, e shkruar n frymn e eposit legjendar e historik t shqiptarve, sht nj pasqyr e jets shqiptare dhe e mendsis shqiptare, nj mozaik poetik ngjarjesh historike e legjendare, personazhesh historike dhe jo historike, traditash e zakonesh t malsis, zanash e shtojzavallesh t malsis, nj afresk i gjall i historis s nj polemi t lasht q pikson n qendr tipin e shqiptarit t gdhendur n kalvarin e jets s tij n rrym t shekujve t egr pr t. Poemn e Fishts e shquan nj pasuri e madhe gjuhsore, n t sht mbledhur tr visari i shqipes popullore t malsise, frazologjia e gjall e pashtershme dhe larmia e ndrtimeve t lirta sintaksore, q i japin gjallri e forc ligjrimit poetik.
Prmbledhjet poetike Mrizi i Zanave me vjersha atdhetare dhe Vallja e Parrizit me vjersha me frym fetare, e paraqesin Fishtn nj poet t holl lirik, kurse veprat Anzat e Parnasit dhe Gomari i Babatasit e paraqesin Fishtn nj shkrimtar satirik t paprsritshm. N fush t dramaturgjis mund t prmenden prej tij tragjedit me subjekt nga mitologjia biblike dhe antike Juda Makabe dhe Ifigjenia n Aulli.
N letrsin shqiptare midis dy luftrave nuk munguan as shfaqjet e sentimentalizmit (F. Postoli, M. Grameno) dhe t nj klasicizmi t vonuar, sidomos n dramaturgji (E. Haxhiademi). Shfaqjet e rrymave moderne, t impresionizmit, simbolizmit e pamasizmit, ishin dukuri t veuara n veprn e disa shkrimtarve (Migjeni, Poradeci, Asdreni), pa arritur t formojn shkoll. Ndryshime t thella ndodhen n sistemin e zhanreve; krahas poezis u lvrua proza (Migjeni, F. S. Noli, F. Konica, E. Koliqi, M. Kuteli etj.) dhe drama e satira (Gj. Fishta, K. Floqi).
Prfaqsuesi m tipik i realizmit ishte Millosh Gjergj Nikolla, Migjeni (1913-1938). Poezia (Vargjet e lira 1936) dhe proza e tij prshkohen nga nj realizm i ashpr social pr mjerimin dhe pozitn tragjike t individit n shoqrin e kohs. Personazhet e veprs s tij jan njerzit e basifondeve t shoqris shqiptare.
Disa novela t Migjenit jan romane n miniatur; subjektet e tyre paraqesin konfliktin e individit me institucionet dhe moralin patriarkal e konservator. Natyra e rebeluar e talentit t Migjenit theu tradicionalizmin e poezis dhe t prozs shqipe duke sjell nj stil e forma t reja n poetik, e narracion. Ai sht nga reformatort m t mdhenj t letrave shqipe, shkrimtari i par i nadh modern shqiptar.
Natyr tjetr, talenti poetik L. Poradeci (1899-1987), nj poet lirik brilant, krijoi nj poezi t but e t ngroht, por me mendim t thell e muzikalitet magjepss (Vallja e yjeve, 1933, Ylli i zemrs 1937.

Trondits verbi poetik i F. S. Nolit (1882-1965), n librin Album (1947) dhe elegante proza e tij historike (Histori e Sknderbeut 1921). Poet, historian, dramaturg, estet dhe muzikolog, publicist, prkthyes, mjeshtr i shqipes, prpos burr shteti e diplomat, ai sht gjeniu i kulturs shqiptare t shek. XX.
F. S. Noli lindi n nj ngulim shqiptar t Thraks Lindore (Ibik Tepe), ku mori arsimin fillor; arsimin e mesm e mori n gjimnazin grek t Adrianopojs, kurse studimet e larta i kreu n Universitetin Harvard t Bostonit (SHBA).
N mosh fare t re u lidh me lvizjen patriotike pr lirimin e Shqipris nga pushtimi osman dhe u b nj nga aktivistt m t shquar politik e kulturor t Rilindjes Shqiptare. M 1908 u dorzua prift duke inicuar iden e krijimit t nj kishe ortodokse aautoqefale shqiptare t ciln e themeloi m 1922.
Pas shpalljes s pavarsis kombtare (1912) u b frymzues dhe udhheqs i lvizjes demokratike n Shqipri. M 1924, pas fitores s nj revolucioni antifeudal, u zgjodh kryeministr i qeveris jetshkurtr t dal prej ktij revolucioni. Restaurimi i reaksionit ifligar n dhjetor 1924 e detyroi t marr udhn e pakthim t mrgimit, t cilin e prjetoi si nj ekzil biblik. Ditt e fundit t jets i mbylli n SHBA, ku u vendos prfundimisht m 1932, pas ecejakjeve npr Evrop si emigrant politik.


I. Kadare (1936), me poezin (Prse mendohen kto male 1964, Motive me diell 1968, Koha 1976) dhe sidomos me prozn e tij (Gjenerali i ushtris s vdekur 1963; Kshtjella 1970; Kronik n gur 1971, Dimri i madh 1977, Ura me tri harqe 1978, Piramida 1992; Spiritus 1996 etj.), sfidoi kufizimet e kohs dhe prtriti letrsin shqiptare me forma dhe motive q e integrojn at n rrjedhat moderne t letrsis botrore.
Vepra e Kadares paraqet nj enciklopedi artistike t jets shqiptare, nj afresk t gjer t ngjarjeve historike dhe bashkkohore, t prjetuara me nj qndrim filozofik t shprehur her hapur e her prmes gjuhs s Ezopit.
Filozofia, mentalitetet, dramat dhe traditat historike e kulturore t shqiptarve, t kaluara n filtrin e mendimit artistik t shkrimtarit, jan paraqitur n veprn e tij si shprehje e identitetit kombtar, e vitalitetit t kulturs shpirtrore t popullit t vet dhe si faktor i qndress e i mbijetess s tij historike.
Kadareja krijon nj proz moderne duke shfrytzuar gjersisht analogjit historike, parabolat dhe asosacionet, legjendat dhe mitologjin kombtare. Vepra e tij ka nj poetik t hapur q vjen nga przierja e kohve, e rrafsheve t ligjrimit artistik, e reales me irealen, nga natyra e thyer mozaikale e kompozicionit.Vepra e Kadares i sjell letrsis evropiane nj arom karakteristike mesdhetare, ballkanike dhe pasuron at me koloritin e nj areali tipik pr veansin e tij etno-kulturore.
Duke u nisur nga bota epike e legjendave dhe baladave mesjetare, proza e Kadares kaprcen distancn kohore dhe sjell n rezonanc mentalitetin dhe ndrgjegjen artistike e mesjetare, me mentalitetin dhe ndrgjegjen artistike t kohs son. Nga prpunimi i thell krijues i fondit t traditave t lashta popullore, mesazhi i prozs dhe i poezis s Kadares fiton njhersh nj thellsi historike dhe nj not humane universale.
Krijues me nj vetdije t fort kritike, Kadareja jo vetm ka poetizuar vlerat shpirtrore t kombit t vet, por dhe ka fshikulluar traditat anakronike, mentalitetet retrograde, psikologjin provinciale dhe konvencionet e jets s shoqris shqiptare.
Me frymn e disidencs, n kushtet e diktaturs kur u krijua vepra e Kadares, ka ndihmuar ti grryhen themelet regjimit totalitar n Shqipri. Ekzili i tij politik n Franc n vitin 1990, kur n Shqipri sapo kishin filluar proceset demokratike, u dha shtys ktyre proeseve.
Pr kto vlera, vepra e Kadares gzon nj popullaritet t gjer dhe sht prkthyer n t gjitha gjuht e mdha t bots (anglisht, frengjisht, gjermanisht, spanjisht, rusisht, italisht, arabisht etj.). Kadareja sht vlersuar nga kritika e huaj, si nj prej shkrimtarve m t shquar bashkkohor t letrsis botrore dhe ka fituar disa mime ndrkombtare. Kadareja sht sot prfaqsuesi m eminent n bot i kulturs shqiptare.

Miru Lexofshim