HISTORIA

Dshmia e Mit'hat Frashrit e shkruar n vitin 1928 n revistn "Diturija" lidhur me shkrimin m t vjetr t shqipes q e dispononte Dom Safronio Gassisi


--------------------------------------------------------------------------------

Dashnor Kaloi

Koht e fundit n shtypin shqiptar ka nisur nj debat publik lidhur me at se kush sht shkrimi m i vjetr i shkruar n gjuhn shqipe. Shkas pr kt debat ku kan dhn mendimet e tyre disa studjues, historian, gjuhtar e t tjer njerz t fushs s letrave, u b nj shkrim i nj studiuesi shqiptar q banon jasht kufijve politik t shtetit ton, i cili publikoi nj artikull rreth zbulimit t nj shkrimi n gjuhn shqipe, q sipas tij konsiderohet edhe shkrimi m i vjetr i gjuhs shqipe q sht zbuluar deri m sot. Artikulli n fjal u prit me mjaft interes n rrethet shkencore t historianve e gjuhtarve, pasi deri m sot shkrimi m i vjetr i gjuhs shqipe sht konsideruar "Meshari" i Gjon Buzukut, i shkruar n vitin 1462.

Por, rreth shkrimit m t vjetr t gjuhs shqipe ka pasur edhe mjaft teza e versione t tjera, q e paraqesin at n nj koh m t hershme, prpara "Mesharit". Njri prej atyre studiuesve ka qen dhe Mit'hat Frashri, personalitet tepr i njohur n lmin e letrave shqipe, i cili n nj shkrim t tijin t botuar n Revistn "Diturija" t vitit 1928, ka shkruar se gjat nj vizite q ai kishte br tek nj miku i tij italian me banim n Rom, ai i kishte treguar nj libr t vjetr t fillim shekullit t XIV n gjuhn greke, ku gjendeshin edhe disa faqe n gjuhn shqipe. Kt shkrim t Mit'hat Frashrit ne po e botojm t plot m posht.

M i vjetri shkrim shqip
N Nr.1 faqe 4 dhe 5 t "Dituris" s botuar n Bukuresht, kishim rrfyer n nj artikull t titulluar "M t vjetrt shkrime shqip" at q dinim mbi dy radh n gjuh shqipe, zbuluar n nj dorshkrim t vjetr prej historianit Nicolae Jorga. Gjejm sot mbi kt gjurm t mueshme pr neve nj artikull prej profesorit Mario Roques tek e prkohshmja Romania e Parisit (nr.205-206, janvier-avril 1926, faqe 162-164), me faksimilen e faqeve t dorshkrimit q mbajn fjalt shqipe. Po japim ktu prkthimin e shkrimeve si dhe reproduktimin e manuskriptit, klishen e t cilit pati mirsin t na e drgoj vet z. Mario Roques: Z. N. Jorga ka pasur fatin e lumtur t zbuloj disa vjet m par, nj dorshkrim latin t Laurentians, n Firence, m t vjetrin dokument t gjuhs shqipe t njohur gjerm sot, mjerisht fort i shkurtr, dhe e botoi n serin e katrt t veprs s tij "Notes et extraits pour servir a l'Historie des croisades au Xve siecle" (Bucarest, 1915) faqe 195. Miku im i palodhur Pio Rajna, pati obligjencn (detyrimin-red) t m drgoj fotografin e ktij dokumenti dhe disa shnime plotsonjse mbi dorshkrimin n t ciln sht ruajtur. Kujtojm se botimi i tyre ktu do t'u hyj n pun romanistve dhe albanologve. "Dorshkrimi (Ashburnham 1167 e Laurentians) sht i vogl, in 8 (200x140 milimetra), 37 fletsh prej pergamenti fort t bukur, pa ndonj shnim nga vjen, po kuptohet se do t jet nga Durrsi, i shkruar n shekull t XVI-t, dhe sido q t jet m par se 14 qershor 1503, data e dokumentit m t ri q sht reproduktuar n t. Ky dorshkrim mban kopjet e disa copave t ndryshme nga shekulli i XII-t gjer te I XVI-t, fort interesante pr historin e bregut lindor t Adriatikut. "N krye t volumit jan "Constitutiones, Ordinationes et Statuta" (flet 3 rekto-9 rekto) t botuar prej "Paulus Angelus, Miseratione divina Archiepiscopus Dirrachiensis et Illiricae Regionis in Ecclesia Sancte Trinitatis de Emathia Anno Dni. M.ccc. Ixij, indictione Decima, Die vero lune octava mensis Novembris", pr t vn rregull n "defectibus complurimis", q kishte vrejtur n nj vizit baritore q kishte br. N fund t flets s tret dhe n krye t s katrts, gjendet nj instruksion relativ me pagzimin, me formuln shqipe t ktij sakramenti. Po japim ktu reproduktimin fotografik. "Sikundr q po shihet, shkrimi, q sht fort i kujdesuar, nuk le asnj dyshim mbi kt tekst t motit 1462, q mund t shkruhet duke ndar fjalt: "Un te paghesont pr'emenit Atit e t'birit e t'spertit senit". Kjo mnyr kndimi sht dhe ajo q ka dhn edhe z. Jorga, prve nj pike dhe nj t ndame fjalsh: fjala e fundit ka qen knduar ose shtypur, semt; po kndimi senit sht i padyshimshm dhe prfaqson m besnikrisht formn shqiptare me nj q korrespondon me sanctus, shenjt ose sheji".

Rndsia e shkrimit
S'ka dyshim se hazardi (rastsia-red) q i shrbeu kaq lumtrisht z. Jorga n zbulim t nj dokumenti t hershm, do t na ndihmoj q t gjejm gjurma t rrojtjes son edhe m t vjetra akoma. Do t shnoj ktu, duke profituar nga rasti q m jep ky artikull dhe duke shpresuar se nj tjatr do t jet mbase m i lumtur se un, ekzistencn e nj dokumenti m t mom akoma: M 1919, n nj vizit q bra n manastir Grottaferrata afr Roms, i ndjeri Dom Safronio Gassisi, duke m rrfyer bibliotekn e konventit, nxorri nj kodeks mbi pergamene nga dollapi m t djatht duke hyr nga dera, n dhom t dorshkrimeve: ishte nj libr q miku im e kujtonte t mezit t par t shekullit t katrmbdhjet, n gjuh greqishte. Po n t kishte nj faqe e gjysm tekst shqip. Desha t nxjerr nj kopie t asaj cope ose ta fotografoj; Sofranio Gassisi m tha se pr t s shpejti do t botonte nj studim mbi t. Q athere m nuk m ra udha t vete n Rom, vese pr t kmbyer trenin dhe s'kam ndonj tjatr t re jasht atyreve q m ka shkruar Sofronio duke prsritur premtimin se do ta botoj copn q na prek dhe na intereson kaq shum. Mjerisht kallogjeri simpatik vdiq m 1922 dhe dokumenti (q mbase sht dhe nj shekull m i vjetr se ay i Laurentians) po rri n gjum. Desha q ta shptoj prej vdekjes duke lajmruar ata q nuk tremben nga punimi.

Marre nga gazeta Shqiptare