Paqartsia institucionale pengon krkimin e viktimave t komunizmit n Shqipri

Tre dekada pas rnies s komunizmit, shqiptart jan ende n krkim t eshtrave t njerzve t dashur t vrar nga shteti, me institucionet publike q shmangin prgjegjsin.

Nga Erald KapridheNajada Pendavinji

Emri:  Photo-1-1280x674-1.jpg

Shikime: 69

Madhsia:  46.5 KB
Portrete t 36 viktimave t zhdukura t regjimit komunist. Nga e majta n t djatht: Ahmet Hoxha, Akile Tasi, Aleksander Lipe, Aurel Daberdaku, Ciprian Nika, Dervish Bejko, Enver Bicakani, Giueseppe Terrusi, Selman Ndreu, Xhemal Farka, Hamit Matjani, Koli Rodhe, Man Neza, Samije Fazo, Shpresa Sejko, Mark Cuni, Zef Prela, Myzafer Pipa, Muco Sharra, Namik Meqemeja, Ndoc Naraci, Ndue Gjon Progni, Ndue Perlleshi, Prek Cali, Reshit Kacaniku, Sali Saliaj, Ludovik Nikaj, Selim Rama, Maliq Ibro, Sokol Sejko, Sulejman Mara, Sejko, Teme Sejko, Trifon Xhagjika, Xhelal Hardolli, Gjelosh Deda. Foto kortezi e familjarve t t zhdukurve.

N qershor 2019, Dashurie Bishka udhtoi pr n fshatin Shn Vasil n Shqiprin e jugut e shoqruar nga nj grup oficersh policie me nj hart t vjetr topografike dhe nj urdhr zhvarrimi.

Bishka ishte aty n emr t bashkshortit t saj t ndjer, Josifit, i cili kishte kaluar 20 vitet e fundit t jets s tij duke krkuar eshtrat e t atit, Stavri Bishks.

I shpallur fajtor pr prvetsim t pasuris nn regjimin e mparshm komunist t Shqipris dhe i dnuar me 25 vjet burg, Stavri vdiq n vitin 1977 n kampin e puns s detyruar Reparti 305 Prparim n Shn Vasil.

Familja e tij nuk e mori kurr trupin e tij dhe vendi ku u varros mbeti mister pr katr dekada, derisa t afrmit e Stavrit bn nj kallzim n prokurori.

Ata donin q eshtrat e tij t preheshin pran varreve t t parve tan n qytetin e Beratit, tha mbesa e Stavrit, Nertila Mija Bishka.

Ndrsa numri i sakt nuk dihet, autoritetet shqiptare vlersojn se rreth 6,000 shqiptar vdiqn nga torturat ose ekzekutimet jashtgjyqsore ose u qlluan teksa prpiqeshin t kalonin kufirin midis viteve 1944 dhe 1991, kur Shqipria drejtohej nga nj diktatur paranojake, staliniste.

Q nga rnia e komunizmit n fillim t viteve 1990, t afrmit e t zhdukurve kan krkuar t gjejn eshtrat e tyre, por kan marr pak ndihm nga shteti.

N vitin 2018, kryeministri Edi Rama bri nj zotim t ri pr gjetjen e t zhdukurve nprmjet nj marrveshjeje me Komisionin Ndrkombtar pr Personat e Zhdukur, ICMP.

Por q nga ajo koh, sipas t dhnave t Arkivit Online t Viktimave t Komunizmit, Kujto.al, jan dhn vetm tre urdhra zhvarrimi pr 107 vendvarrime t identifikuara. Njri ishte pr Stavri Bishkn, tjetri u krye privatisht dhe i treti nuk u ekzekutua kurr.

Tashm, qeveria shqiptare po ndryshon srish strategjin e saj, duke e kthyer shtjen n nj shtje administrative dhe jo penale. Por ICMP-ja tha se kjo nuk do t jet e mjaftueshme.

Nuk mund t ket nj shoqri demokratike dhe t lir t ndrtuar mbi varre t paligjshme dhe mbi trupat e atyre q nuk u identifikuan kurr, ndrsa ata q kryen kto krime nuk u dnuan kurr, tha Luigj Ndou, kreu i marrdhnieve t ICMP-s me qeverit e Shqipris dhe Kosovs fqinje.

Ne shpresojm dhe besojm se Shqipria ka potencialin pr ta uar prpara kt shtje, tha ai. N fund t fundit, ne nuk po e bjm kt pr t vdekurit, por pr t gjallt. Ne po e bjm kt pr t shruar plagt e s kaluars.

Grmime private

Emri:  Photo-2-1280x853-1-1140x760.jpg

Shikime: 27

Madhsia:  45.7 KB
Autoritetet shqiptare kan identifikuar 107 vende t dyshuara varrimi. Foto: AIDSSH.

Midis 1 shkurtit dhe 1 majit, Kujto.al zhvilloi nj pyetsor online, duke kontaktuar familjart e 175 personave t zhdukur nn sundimin komunist.

- Pesdhjet e pes pr qind than se kishin kryer krkime private pr eshtrat e t dashurve t tyre.
- Rreth 71 pr qind e atyre q kryen krkime t pavarura nuk arritn t gjenin nj varr; pjesa tjetr ia doli.
- Gjysma e t gjith t anketuarve than se t afrmit e tyre ishin ekzekutuar me ose pa gjyq; 23 pr qind than se ata kishin vdekur gjat vuajtjes s dnimit n burg ose internim; rreth 7 pr qind raportuan se shkaku i vdekjes ishte tortura gjat marrjes n pyetje; 6 pr qind than se t afrmit e tyre u ekzekutuan ndrsa prpiqeshin t kalonin kufirin.
- Rreth 62 pr qind than se kishin krkuar ndihmn e autoriteteve, si Ministria e Brendshme, Autoriteti i Regjistrimit ose policia. Gjashtdhjet e nj pr qind kishin nj opinion negativ pr prgjigjen nga autoritetet.


Taip Hoxha nga Gjirokastra, n Shqiprin e Jugut, ishte mes atyre q u prgjigjn.

Tashm 77-vje, Hoxha ka kaluar tre dekada duke krkuar eshtrat e vllait t tij, Ahmetit, i cili u pushkatua m 31 janar 1979 n Mirdit, pasi tentoi t arratisej nga burgu m famkeq i Spait.

Krkimi i tij e oi Hoxhn n institucionet m t larta t shtetit, por gjja m e afrt q mundi t gjente ishte nj hart e vjetr ku shkruhej n rrugn e Kainarit, diku n Mirdit.

Kam nevoj pr ndihmn e shtetit pr t br grmimin, prndryshe si mund ta gjej vendin e sakt? tha ai.

Madje, Hoxha takoi dy pjestar t skuadrs s pushkatimit q ekzekutuan vllain e tij, duke gjetur emrat e tyre n nj faksimile t urdhrit t ekzekutimit.

Nuk u krkova asgj tjetr, vetm trupin, tha ai. Ku sht varri? E till ishte koha n at epok, thjesht bre detyrn, thjesht na trego trupin.

Por ata refuzuan.

N skajin tjetr t vendit, n qytetin verior t Shkodrs, nj histori t ngjashme kishte edhe Pjetr Deda, nj 70-vjear me sy bojqielli.

T gjith pasurin q kisha, e shpenzova n krkim t vllait tim, Gjeloshit, tha ai.

Pjetri, Gjeloshi dhe babai i tyre u etiketuan armiq t shtetit nga policia sekrete famkeqe e Shqipris, Sigurimi, dhe u dnuan pr agjitacion dhe propagand.

Nj pjes t dnimit e vuajtn s bashku n Spa, por Gjeloshi u vu srish nn hetim dhe u transferua n nj burg tjetr, n Puk, m 22 mars 1978. Ata nuk dgjuan m kurr pr t.

Pas rnies s komunizmit, Pjetri tha se i than se vllai i tij ishte ekzekutuar, por ai ende nuk e ka gjetur varrin e tij.

Nuk kam ln gur pa lvizur, tha ai.


T tilla ishin ligjet e kohs

Deri n vitin 2018, kur Shqipria iu drejtua ICMP-s, vendi kishte miratuar rreth 24 akte legjislative n lidhje me t zhdukurit. Besohej gjersisht se autoritetet kishin t gjith informacionin e nevojshm pr t'i gjetur ata.

Pr ne, dukej shum e leht, tha Ndou. Por ICMP-ja nuk e kishte marr parasysh burokracin shqiptare.

Pas marrveshjes s vitit 2018, ekspertt e ICMP-s u angazhuan pr t ndihmuar n identifikimin e mbetjeve t gjetura gjat nj grmimi privat t nj varri masiv n malin e Dajtit, n lindje t kryeqytetit, Tiran, dhe nj vend t dyt pran nj ish-kampi internimi n Ballsh.

Por u desh shum koh dhe prpjekje vetm pr t marr nj urdhr zhvarrimi nga prokuroria e Tirans pr rastin e Dajtit me kmbnguljen e ICMP-s, e cila arriti n prfundimin se tre viktimat e identifikuara ishin torturuar para vdekjes. Urdhri i Ballshit nuk u ekzekutua kurr.

Pr momentin, qndrimi i prokuroris sht se kto jan krime t vjetra dhe nuk prbjn shtje penale, sepse kan tejkaluar parashkrimin, tha Ndou.

Kjo, tha ai, u mohon t drejtn familjarve jo vetm pr t ditur, por edhe pr t gjetur drejtsi.

Prokuroria e Prgjithshme e Shqipris mohoi pengimin e puns s ICMP-s, duke thn se shtja ishte administrative.

Prokurori e ka firmosur urdhrin pr zhvarrimin n Ballsh, por nuk sht n juridiksionin e saj zbatimin e ktij urdhri, tha Kostaq Beluri, kreu i Drejtoris s Koordinimit Institucional n Prokurorin e Prgjithshme, duke e drejtuar gishtin nga policia.

Ministria e Brendshme, e cila sht prgjegjse pr policin, nuk iu prgjigj nj krkese pr koment. As kabineti i Rams, Kshilli i Ministrave.

Beluri tha se ligji ishte i qart. Nse nj person sht ekzekutuar me urdhr t nj gjykate, ky nuk sht domosdoshmrish nj krim, tha ai. Ai sht ekzekutuar me vendim gjykate; t tilla ishin ligjet e kohs.

Dyshime pr t dhnat

Emri:  Photo-3-1280x746-1-1140x664.jpg

Shikime: 27

Madhsia:  22.0 KB
Eduart Mjeshova kujton astin e hidhur kur gjetn eshtrat e xhaxhait t tij n nj ish-kompleks ushtarak n Gjirokastr. Foto: Kujto.al.

Nuk ka asnj baz t dhnash zyrtare t t zhdukurve n Shqiprin e periudhs s komunizmit.

Shifra e prdorur nga autoritetet afrsisht 6,000 vjen nga krkimet e bra n mesin e viteve '90 pr ndrtimin e nj pavijoni prkujtimor brenda Muzeut Kombtar.

Kastriot Dervishi, i cili punoi si studiues n projekt, tha se shifra prej 6,000 nuk duhet t konsiderohet kurr zyrtare apo arkivore.

Lista prmban shum gabime, tha ai, duke prfshir dyfishimin dhe madje prfshirjen e njerzve q rezultuan t ishin gjall.

Dervishi vlersoi gjithashtu se rreth 2,000 mund t jen gjetur n vitet e para pas rnies s diktaturs.

Gjetja e atyre q kan mbetur bhet gjithnj e m e vshtir, tha ai.

N qytetin e Kors n Shqiprin juglindore, Ylli Merdani, kreu i shoqats lokale t t prndjekurve, dshmoi nj prpjekje t shtetit pr t hedhur drit mbi kt shtje n fillim t viteve 1990.

Duke cituar t dhnat arkivore, Merdani i cili kaloi 25 vjet si i burgosur politik n komunizm tha se vetm n Kor u ekzekutuan 238 persona, duke prfshir tre gra, por nj komision i posam i ngritur n vitin 1992 arriti t gjente vetm eshtrat e 40 personave.

N disa raste ishin tre, katr apo edhe m shum bashk n nj grop, tha Merdani. Duart e tyre ishin ende t lidhura me tela me gjemba, ose dy deri n tre persona ishin t lidhur bashk.

Eshtrat e gjetura u varrosn me nder dhe emrat e tyre u gdhendn n nj pllak n nj ngastr toke t varrezave t qytetit.

Shumica e trupave, megjithat, besohet se jan gjetur si rezultat i prpjekjeve private t familjarve t tyre.

N vern e vitit 1996, burra t familjes Mjeshova nga Berati prdorn kazma dhe lopata pr t grmuar n nj ish-kompleks ushtarak n Gjirokastr, duke krkuar eshtrat e Pelivan Mjeshovs.

Mjeshova u ekzekutua kur tentoi t arratisej nga Shqipria.

Nipi i tij, Eduarti, kujton momentin e hidhur kur gjetn eshtrat e tij.

Palltoja ushtarake q kishte veshur natn kur u ekzekutua, pasi u kap duke u arratisur, ishte ende e paprekur n eshtrat e tij, tha ai. Ishte nj gzim i madh pr ne, sepse shum familje t tjera nuk i kan gjetur eshtrat.

Sipas Ndout, t paktn qindra t tjer mbeten t zhdukur dhe Shqipria ka detyrimin t'i gjej.

Deri m tani, familjart kan raportuar pak m pak se 1,000 njerz n Institutin e ish t Prndjekurve Politik, Autoritetin e Dosjeve dhe qendrn online t ICMP-s, tha ai.


Askush nuk e merr kazmn

N vitin 2022, qeveria shqiptare ndryshoi srish strategjin e saj, duke transferuar prgjegjsin pr kt shtje nga ministria e brendshme tek Autoriteti pr Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit t Shtetit nj organ shtetror i krijuar n vitin 2015 pr t hedhur drit mbi t kaluarn komuniste t vendit.

Parlamenti votoi krijimin e nj strukture t posame brenda Autoritetit q do t kishte pr detyr gjetjen dhe identifikimin e eshtrave t personave t zhdukur.

Gentiana Sula, drejtuese e Autoritetit, tha pr Kujto.al se aktualisht institucioni po punon me arkivin shtetror pr t ndrtuar nj baz t dhnash t vendeve t mundshme t varrimit. Deri m tani, jan identifikuar 107 vende t dyshuara varrosjeje.

T gjitha kto ia kemi prcjell pushtetit vendor, duke thn: sht detyra juaj t'i ruani dhe t mos i prekni kto vende', tha Sula, gjyshi i t cils, tregtari i pasur nga Tirana, Sulejman Mara, mbetet i zhdukur.

Ai ishte vetm 42 vje, tha ajo. Ata i kthyen familjes vetm nj or dore dhe u than se ai vdiq nga nj atak n zemr.

Sula tha se pr t zhbllokuar realisht krkimin, qeveria duhet t'i jap Autoritetit autoritetin ligjor pr t koordinuar me institucionet.

Nj dispozit e till tashm sht hartuar, por Beluri, nga Prokuroria e Prgjithshme, tha se ajo bie ndesh me marrveshjen e vitit 2018 me ICMP-n dhe komprometon pavarsin e prokuroris publike.

Projektvendimi i paraqitur pr shqyrtim cenon thelbsisht pavarsin e Prokuroris, pasi disa pika prcaktojn detyrime pr Prokurorin q nuk burojn nga ligji, tha ai.

Ministria e Brendshme gjithashtu ka kundrshtime, duke besuar se prgjegjsia pr zhvarrosjet duhet t transferohet nga policia te kryetart e bashkive lokale.

Dervishi, studiuesi, ishte skeptik se qasja e re do t funksionoj.

Problemi sot, tha ai, sht se askush nuk e merr kazmn pr t hapur varret e identifikuara.


BIRN