Close
Duke shfaqur rezultatin -19 deri 0 prej 1
  1. #1
    i/e regjistruar
    Antarsuar
    29-11-2010
    Postime
    16,180

    Arbrishtja - Gjuha prbashkuese e arbreshve t Italis!

    Arbrishtja gjuha prbashkuese e arbreshve t Italis!

    Nga Ornela Radovicka


    sht folur shum koht e fundit pr shtjen arbreshe prmbledhur n sintezn e saj; “Urgjenca arbreshe”, q do t thot: shptimi i saj nga asimilimi.

    Nuk po ndalem n faktorin“Asimilim arbrsh”, argument ky,q sht rrahur pr rreth tre dekada, ku kemi qar,por dhe abuzuar si tepr mbi kt shtje. N kto rreshta do t krkoj t shtroj shikimin n nj linj t tjetr, drejt nj horizont t ngroht, at t ringjalljes s gjuhs arbreshe nga vet arbresht.

    Flitet pr nj inisiativ t ndrmarr nga Eparkiae Ungrs\ Cosenza\ Itali drejtuar ngaImzot Donato Oliveri, ku popullsis arbreshe i ofrohen falas dy volumet e abetares\ Alfabetizzazione, por edhe kurse falas pr t msuar gjuhn arbreshe.

    N nj mesazh nga siti i tyre thuhet: ”T dieln, m 16 prill 2023, n Kozenc, n selin e Seminarit Dioqezan, do t fillojm kursin hyrs t leximit t gjuhs q flasim - t xmi t djovasmi gjuhen fjasmi, me prdorimin e dy vllimeve "Shkrimi arbreshe" dhuruar falas. I ngarkuar nga Peshkopi i Ungrs me kt mision sht Papas Pietro Lanza. Gjuha jon e muar amtare, trashgimia e s cils sht shprehje jan e mbrojtur”

    Eparkia e Ungrs sht krijuar m 13 shkurt 1919 prbledh 4 rajonet e shprndar n katr provincat Cozenza, Potenza,Lecce,Pescara, ku prmblidhen 25 komunitete dhe 29 parrochie te ritit bizantin. Eparkia ka mbshtetur kudo dhe kurdoher do aktivitet t bots arbreshe.

    Prifti arbresh ka patur gjithmon rolin jo vetm pr t mbajtur gjall besimin por edhe gjuhn.

    Nse do ti kthehemi historis bizantine arbreshe do t prmendnim kolegjin “Corsini\Korsini”,dhe m von at t “San Adriano” n San Dimetrio Corona\Shn Mitri, q lindn si identite ku t formohej kleri bizantin arbresh me gjuhn arbrore.

    Nga bota bizantine doln shum figura t ndritura,nj prej tyre sht ImZot Domenico Bellusci (1754-1806)mbrojts i kombit dhe t ritit bizantin tek arbresht. Studioi pran kolegjit Shen Benedikt Ullano. Shkroi dhe dokumentoi motivacionet q arbrshet t mos asimilohen me italianet dhe duhet te praktikonin ritin bizantin.

    Edhe pr vllain e tij erudit Michele Bellusci n“Risposta alla relazione di Monsignor Cardamone Arcivescovo di Rossano al delegato della Real Giurisdizione contro l’Arciprete Albanese di San Giorgio” shkruhet:

    At Michele Bellusci, ishte i pari i cili bri diferencn midis Ritit bizantin arbresh dhe popullsis greke. M 1796, Peshkopit i Rossanos,(Cosenza)po bnte te pamundurn me t gjitha mjetet dhe mnyra pr t‘iu imponuar komuniteteve arbreshe te ishin nn mbikqyrjen e kishs latine. Michele Bellusci, i drejtohet Peshkopit t Rossanos me kto fjal: “Zotria juaj bn nj gabim trashanik kur, perzien grekt me shqiptart,duke i quajtur kta t fundit grek kryelart dhe gnjshtar. Shqiptart, q prbjn popullsin e Mbuzatit dhe t bashksive t tjera t Kalabris, t cilt ruajn ritin grek, nuk jan njsoj si grekt; kan origjinn ndryshme, sepse dallohen prej gjenze, prej natyr,prej gjuhs e prej zakoni.”

    Arbresht e ritit bizantin, gjat liturgjis prve gjuhs greke dhe italiane ata kan n prdorim gjuhn amtare arbreshe. Rasti unik i Arbris bizantine.N muajin korrik 2022 doli n shtyp libri “Etnia-riti- lingua”, vepr e nj avokati arbresh Tommaso Bellusci. N brndsin e ktij libri zgjon kritika, ballafaqime, njohje dhe vetdije. N libr shihet Arbria e arbreshve n nj kndvshtrim t aspekteve juridike, n kontekst historike dhe kulturor dhe nnvizohet “gjuha – koine e kishs bizantine”.

    N Kshillin e Dyt t Vatikanit (1962-1965) u hoq dor nga njgjuhsia liturgjike (prdorej vetm greqishtja e vjetr si gjuh e shenjt). Ngulimet arbreshe t Kalabris, u mblodhn nj vendim q n baz t dialekteve t tyre, t krijojn nj gjuh t madhe q prdoret pr liturgjin n gjuhn shqipe. Ky akt u arrit n vitin 1968, disa vite para se t krijohet gjuha standarde shqipe.

    Nga ky libr veojm mendimin e Ernesto Koliqit pr prkthimin e liturgjis bizantine, n gjuhn arbrishte:

    “sht nj siprmarrje shum e vshtir pr t prgatitur nj tekst liturgjik si prdorim popullor n lokalitetet italo-shqiptare, q shtrihen nga rajoni i Abruzzo-s deri n Siili. Mund t konfirmojm se prkthyesit e kan realizuar me sukses. Duke pranuar dialektet e ndryshme t karakteristikave t prbashkta, ata e prkthyen tekstin liturgjik grek n nj gjuh t folur dinjitoze.(Ernest Koliqi, Liturgjia Hyjnore, n Shejzat, 1-3, XII, 1968, fq 129.)

    T gjith e dim se arbresht, nuk jan shqiptar t sotm. Ata kan nj kultur 600 vjecare n territorin italian, sht edhe ky motivi q nuk pranojn si gjuh t zyrtarizuar shqipen standarte t sotme, e cila nuk sht shqipja e dikurshme, dhe pr kt n kulturn arbreshe dallojm:

    1- Rrnjt etnike, esht nj rrnj historike, statike( sht rrnja e origjins).

    N rrnjt etnike mund t ruash kostumin, zakonet, por ke humbur gjuhn dhe ritin.

    2- “ Radice matrice identitaria/ Rrnjt thurrse t identitetit”do t thot q ti vazhdon e flet gjuhn dhe praktikon ritin. Parametra e ktij termi prmblidhen n ruajtje e Ritit arbresh, dhe n ruajtjen e gjuhes arbreshe.

    T cilat mund t katologohen n:

    A\ kommunite italo-shqiptare q jan nnshtruar ritit latin dhe asimiluar

    B\komuniteti shqiptaro-italian i ritit shqiptar q nuk flasin m gjuhn arbreshe

    C \Komunitete italo-shqiptare t ritit bizantin q kan kaluar n ritin latin, por flasin gjuhn arbreshe.

    D\Komunitete italo-shqiptare q praktikojn ritin bizantin dhe gjuhn arbreshe.

    Duke njohur rezultatet e sotme mendoj, se nuk ka m koh m pr arbreshin q t presi t ashtuquajtura projektet konkrete midis organeve kompetente t shteteve Shqipri dhe Itali, apo Kosov dhe Italis, pr ringjalljen e bots arbreshe q m tepr jan utopi sesa vihen n zbatim.

    Nuk kan m koh arbresht as q t presin nga akademikt prpilimin e tejngadalshm tnj Fjalori arbrisht, nj Sintakse arbrisht, nj Morfologji arbrisht, nj Fonetik arbrishtapo nj Leksikologji. Nuk mund t presi m arbreshidebatet shkekullore me shume devianca dhe drit hije sekush duhet te jet gjuha e tyre zyrtare, arbrishtja apo gjuha standart e shqipes s Shqipris?!

    Nuk pret m koha! Ajo q ka rndsi sot pr sot, esht urgjenca e shtjes arbreshe pr ti shptuar nga hemorragjia e asimilimit t gjuhs arbreshe, e cila gjat ktyre 30 vjetve ka marr t tatpjetn.

    Mendoj se, gjithshka nis pr t ndryshuar, dhe kjo bhet nprmjet vshtirimit vizionar. Nuk ka gjuh elitare. Gjuha duhet t dal nga trajtimi i saj si “oborrtar”, gjuha nuk sht gjuh q ngelet n letra, gjuh e sirtarve, gjuh sht e popullit dhe i prket atij. Ajo duhet t vihet n prdorim. Arbrishtja sht gjuh e folur dhe jo teknike, nuk duhet t prjashtohet komuniteti me t folurn e tij, sepse vetm kshtu ngelet gjuh e gjall. Shum dialekte t Arbris jan nj pasuri.

    Pr kt le t kthehemi tek kjo inisiativ e msimit t gjuhs arbrishte, pikrisht tek abetarja, si dhe tek kurset e msimit t gjuhs arbreshe.

    Kjo abetare nuk doli dje. Abetarja sht prpiluar n vitin 2000. Personalisht e kujtoj shum mir kto dy volume t abetares, sepse kur na erdhn n Bibliotek, At Antonio Bellusci\ Frascineto\ Cosenca n vitin 2000, Ai hodhi iden q ta prdornim, pr nj pjes t fmijve emigrant shqiptar, si edhe pr at arbrsh q donin t frekuentonin kt kurs,dhe kshtu bm. Un isha msuese pr at pjes nxnsish shqiptar t cilt flisnin shqip, por q prdornim abetare arbreshe n munges t abetares shqiptare. Dua t kujtoj epokn se gjat atyre viteve Ministria e Arsimit t Shqipris nuk drgonte abetare n territorin e Italis. Me kt dua t them se abetarja arbrishte, sht shum komplete, dhe prpiluar nga njerz kompetent si Prof Italo Fortino shef i Katedrs s Universitetit t Napoli, i cili sht edhe koordinator i ksaj abetareje.

    Ajo q na bn optimist sht pikrisht kjo inisiativ, sot pr sot sht e prqafuar n shum ngulime arbrershe si; Civita, Frascineto,Firmo,Lungro,Falconara albanese, San Dimetrio, San Cosmo, Santa Sofia d-Epiri.

    Midis tyre jan edhe nxnsit e shkolls s Cerzeto\ Qana.

    sht Prof. Carmine Stamile, q mson kta nxns, i cili edhe pse vitet 90 vjeare i ka mbi shpatulla, nuk i mungon ai pasioni i gjuhs arbreshe, karakteristik e njerzve me shpirt fisnik, t cilt krkojn t mbajn gjall identitetin. Drejoresha e shkolls, Marino i kushtoi vmendje ksaj nisme t kulturs arbreshe t Eparkis s Ungrs me prfaqsuesin e saj Papas Pietro Lanzai cili dhuroi libra t shkrim-leximit fmijve dhe prindrve q e prqafuan projektin me entuziazm.

    Emocionohesh kur shikon n ato banka fmijt e zonave Colombra, Cavallerizzo, Cerzeto, San Giacomo, Torano q msojn arbrisht. Gjithcka e atyre tingujve n arbrisht kthehet n nj sinfoni i orkestruar nga ato dy sy t urt, plot vullnet dhe shpirt plot krenari t prof.Stamile pr gjuhn arbrishte.

    Qana\ Cerzeto, sht nj nga ngulime pothuajse e asimiluar n gjuh. Emozionohesh kur lexon npr rrejte krkesn se ku mund ta gjejn kt abetare, dhe nse do t ket kurse on-line.Duket sikur pr nj ast jemi larg atyre pretendimeve ku do katund\ ngulim arbresh donte gjuhn lokale t tij. Kjo gj sht disi e vshtir. Kjo gjuh prbashkuesee liturgjis n gjuhn shqipe jep prova q mund t arrihet nj gjuh e unifikuar n t gjitha fshatrat arbresh, qofshin ato bizantine apo jo.

    Kjo abetare sht pjes e asajndjesie prbashkuese, ku arbreshi i kishs bizantine lidhet me arbreshin e kishs katolike, ku fmij dhe i rritur, burra e gra, e t gjith s bashku krkojn t mbajn gjall pa dallim feje gjuhn 600 vjetare t nj atdheu q brezat kurr nuk e pan m, por dhe kurr nuk e harruan.

    Kjo abetare, shpresojm q t jet ai fllad arbror q mbush me frym at diafragm gjigande, zhytur n ato male pjell e Apollit, ku ende kndohen rapsodit e Sknderbeut, e rrfehet besa e Kostandinit n t mblngjuhn arbrore.

    Jemi nj kultur nga ka t des!\ Jemi nj kultur q nuk mund t vdes- thrret arbreshi

    Arbreshi sot, ka prushin n trup si Feniksi, i cili edhe pse i djegur mbart natyrn e tij pr tu ringjallur!

    N fakt, Arbria nuk vdes kurr, por n t njjtn koht bluan retorika:

    - far bn nj abetare?

    - Rrit ndrgjegjen!

    Po nj shkoll far mund t bnte?

    - Do rriste dhe ruante etnin!

    Po disa shkolla far do t bnin?!!!

    Do t bnin q nj popull mos t vdiste!!


    Gazeta Tema

    https://www.gazetatema.net/kulture/a...talise-i383924
    Ndryshuar pr her t fundit nga sirena_adria : 30-03-2023 m 12:10

Tema t Ngjashme

  1. Intervista: At Antonio Bellusci mes Arbreshve t Italis
    Nga Albo n forumin Komuniteti orthodhoks
    Prgjigje: 3
    Postimi i Fundit: 20-01-2021, 20:33
  2. Gjuha proto-sarde dhe arberishtja, arvareshu (ilire),
    Nga Akuamarini n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 2
    Postimi i Fundit: 12-04-2020, 05:46
  3. Kleri i arbreshve t Italis vizitojn Kishn Orthodhokse n Shqipri
    Nga Albo n forumin Komuniteti orthodhoks
    Prgjigje: 0
    Postimi i Fundit: 29-05-2014, 23:24
  4. Arbrishtja - gjuha e dyte zyrtare n Itali
    Nga katana n forumin Gjuha shqipe
    Prgjigje: 12
    Postimi i Fundit: 11-06-2006, 06:12
  5. Arberesheve te Italise-u njihen te drejtat e gjuhes
    Nga dodoni n forumin shtja kombtare
    Prgjigje: 4
    Postimi i Fundit: 04-04-2003, 19:19

Regullat e Postimit

  • Ju nuk mund t hapni tema t reja.
  • Ju nuk mund t postoni n tema.
  • Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
  • Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
  •