Replik shkrimit t Dr. Enver Morina: `` Si u shndrruan kishat katolike shqiptare n kisha ortodokse serbe?``
N shkrimin e dr. Enver Morina `` Si u shndrruan kishat katolike shqiptare n kisha ortodokse serbe?`` (Nr. 626 12-19 mars 2022 (https://gazeta-nacional.com/p-conte...cional-626.pdf), ka disa pasaktsi pa t cilat shkrimi ndoshta do t ishte i sakt, por shkrimi I tij, kam prshtypjen se sht m tepr politikisht pr t bindur lexuesit se Kosova ka qn katolike dhe kundr serbve q n lashtsi dhe n mesjet, se sa pr t treguar t vrtetn historike t Dardanis s djeshme e t Kosovs s sotme.
Prse e them kt? Sepse historia sht pak ndryshe, ndoshta dr. Enver Morina duke mos e njohur kulturn religjioze t krishter ka shkruar kto pasaktsi. Kto jan;
Dihet se sllavt e jugut erdhn rreth shek V-VI. Me ardhjen e tyre jo gjithmon me luft ata u przjen me fiset ilire t asaj treve pikrisht me dardant, liburnt, adriant, dalmatt, labeatt, dokleatt, pajont, penestt. Kjo przjerje shkaktoi asimilimin e fiseve, dhe pas shek vi-vii, nuk flitej m pr fise ilire, por lindn arbrit, kurse epirott n jug vazhduan t qndronin. Sa pr Dardanin dhe Dardant , ata e humbn rndsin si emr me kalimin e shekujve dhe pas vitit 1389 n luftn ballkanike, kur koalicioni i krishter ballkanik humbi ndaj Sulltan Muratit -I, i cili dihet q u vra nga Arbri me emrin e sllavizuar Millosh Kopiliq (Marash ose Mihal ose Mhill) Nikoll Kopili). Ktu historiant serb i vendosn emrin e ri Dardanis si- Kosovo, pr shkak se beteja u zhvillua n fushn e Mllenjave (Kosovo-polje), por edhe kishte popullat sllave n at koh n Dardani e Maqedoni krahas arbrve q serbt I quanin edhe raban.
Prsa i prket religjionit. Deri n vitin 1053 kur ndodhi scizma e krishterimit, nuk kishte formalisht fe katolike apo orthodokse. Kshtu q kishat n Ballkan n Serbi, Dardani, Arbri, dhe Epir e gjetk, ishin kisha t krishtera pa ndonj specifikim.
Pas vitit 1053 Perandoria Bizantine prfshiu nga ana religjioze gjith Ballkanin n ritin lindor-orthodoks t gjitha popullatat. Kjo u nda sipas Linjs s Theodosit ku Dardania, Doklea (Mali i Zi ,sot) Arbria dhe Epiri, dhe n prgjithsi i gjith Ballkani, ishin nn juridiksionin bizantin. Vetm disa qytete kishin juridiksion t dyfisht pra kishin edhe kisha katolike edhe orthodokse si Durrsi, Shkodra, Tiravi, Drishti, Lezha. Madje disa her sipas politikave kishat merrnin emrtim ose ortodoks ose katolik.
N Kosovn e sotme apo n Dardanin e djeshme kishat ishin orthodokse dhe aspak katolike si thot dr. Enver Morina. Pse? Sepse kur erdhn sllavt n fund shek v dhe vi ata erdhn nga lindja dhe morn fen e krishter dhe sigurisht n at koh feja e krishter nuk ishte e ndar ,pra as sllavt dhe as dardant nuk kishin ndanj fe t veant prve asaj t krishter.
Kishat para shek v-vi nuk quheshin as katolike e as orthodokse sepse ishte vetm nj religjion i drejtuar nga peshkopi i par n Rom shn Pjetri n shek e 2 e.s, por ``T krishtert e asaj periudhe do ta kishin par Pjetrin si "role q do t kontribuonin n nj mnyr thelbsore n zhvillimin e rolit t papatit n kishn pasuese". Kto role, thot Bron, "kontribuan jashtzakonisht shum pr t par peshkopin e Roms, peshkopin e qytetit ku vdiq Pjetri, dhe ku Pali dshmoi t vrtetn e Krishtit, si pasues i Pjetrit n kujdesin pr kishn universale"). Madje n at koh nuk egzistonte Vatikani. Dr. Enver Morina prmnd ankesn e disa t krishterve tek Papa i Avinjonit, pra kishte q athere nj ndarje vet n kishn Romake t perndimit sepse kishte dy Pap njkohsisht nj n Avinjon dhe nj n Rom gjat viteve 1380-1417. Gjat shekullit t 11-t, skizma Lindje-Perndim e ndau prgjithmon krishterimin. Ajo u ngrit pr shkak t nj mosmarrveshjeje nse Konstandinopoja apo Roma kishin juridiksion mbi kishn n Siili dhe oi n shkishrim t ndrsjell n 1054. Dega perndimore (latinisht) e krishterimit q ather sht br e njohur si Kisha Katolike, ndrsa dega Lindore (Greke) u b e njohur si Kisha Ortodokse. Kshilli i Dyt i Lionit (1274) dhe Kshilli i Firences (1439) nuk arritn t shrojn prarjen. N Vatikan, Papt u vendosn n 1583(https://en.ikipedia.org/iki/Histor...atholic_Church.
N Serbi t gjitha kishat ishin orthodokse po ashtu dhe n Dardani me prjashtime t rralla ashtu si shkruan dr. Morina. Me pushtimin e Kosovs nga osmant pas vitit 1389, dhe m kapitullimin e serbve t cilt bn marveshje me osmant dhe kshtu ruajtn mbretrin e tyre t vogl, n Dardani, arbrit u larguan, por nj pjes e madhe - pr shkak t marveshjes s kishave orthodokse serbe me osmant t cilt garantonin ruajtjen e riteve dhe t pronave,- arbrit i u afruan kishs serbe dhe si i thon fjals `lan etnin pr fen` duke lejuar q edhe kishat e arbrit t posedoheshin nga serbt. Pra kishat n Dardanin e kaluar kan qn me shumic orthodokse pr shkak t Perandoris s Bizantit por edhe pr shkak t pushtimit shum vjear t Dardanis, Arbris dhe Epirit, gjat viteve t sundimit t Stefan Dushanit pasardhsve t tij nga viti 1331-1402.
Nj dshmi e fort sht se arbrit e Dardanis (pra Kosovs) i dhan kishs serbe nj shnjtore t tyre Shn Angjelina Arianiti, motra e gruas s Heroit ton Kombtar Gjergj Kastrioti- Sknderbeu, lipsani i t cils gjndet n Manastirin e Krushedolit. Kjo Shnjtore nderohet edhe ne Serbi edhe n Kishn Orthodokse Autoqefale t Shqipris cdo vit me dat 30 korrik. Pra qoft kisha e Gracanics, qoft Manastiri i Decanit, jan orthodokse, por kan qn t arbrve t cilt u serbizuan t cilt nga myslimant shqiptar I quajtn shkie ose ataq shkan q rrshqitn nga etnia e tyre. Madje dhe emri shqiptar vjen nga prplasja prbuzse e t dy palve ku njra pal e quante kundrshtarin orthodox si - shkie, dhe tjetra e quante kundrshtarin mysliman si - shkiptar nga fjala shqip (shkyej, shqyej) (Shih dhe librin `Prse Arbr&Epirott u kthyen n shqiptar`, P.Prifti, Tiran 2022).
Katolicizimi i trojeve t veriut t Shqipris dhe Kosove e Fush Dukagjin ka ndodhur realisht me urdhr t Programit katolik FIDE. Propaganda Fide themeluar nga Papa Gregori XV mё 6 janar 1622, drgoi misionet Franceskane e jezuite n Ballkan (me lejen e Sulltanit) n Ballkan pr t ri-kristianizuar zonat e Ballkanit. Ky Program pati sukses kryesisht n veri t Shqipris dhe pak n Kosov n jug nuk pati sukses sepse Patrikana e Stambollit drgoi n Epir Shn Kozmain orthodox pr t rikristianizuar arbrit dhe shqiptart e mbetur. N kt koh u hapn kisha katolike kryesisht mbi kishat orthodokse t shkatrruara n themel nga Sulltan Mehmet Faihu i cili urdhroi q ` t mos lihet asgj n Arbri dhe Epir, vetm gur mbi gur`. Nj nga ato n Shqipri sht edhe Kisha e Shna Ndoit n La ku posht tek guva ka jetuar Shn Vlashi orthodox i cili u kap nga osmant dhe i u hoq koka aty ku sot sht Manastiri i Shn Vlashit n Durrs.
Programi FIDE pati sukses n veri sepse Misionet Franceskane dhe Jezuite solln jo vetm priftrinj katolik dhe murgj t arsimuar, por edhe disa njerzish katolik t cilt u vendosn n Shkodr dhe n Malsi t saj dhe n Fush Dukagjin. Kta njerz erdhn s bashku me Misionart Franceskan dhe Jezuit, me kalimin e viteve, nga Tunizia, Libani ku ishte dhe Vaso Pasha guvernator. N prgjithsi ishin ezmer (Catholicism and Missionary Activity in the Northern Balkans | Catholic Europe, 15921648: Centre and Peripheries | Oxford Academic (oup.com)).
Madje n vitin 1578 kishte rreth 15 mij katolik n trevat e Kosvs dhe Maqedonis dhe n Bosnje t cilt n vitin 1578 I drguan letr Paps ti ndihmonte sepse por islamizoheshin. Sidoqoft pas vitit 1622 dhe sidomos pas Koncilit t Arbrit edhe katolikt patn prccarje me iden se kush sht m I rrezikshm Islami apo Orthodoksia. Kshtu katolikt u ndan: ata q prcaktuan si rrezik kryesor osmant dhe myslimant, bashkpunuan n forma t ndryshme me serbt, malazezt dhe ortodokst, si mbshtetsit e emrimeve nga Papa t klerit sllav n kishat katolike n Shqipri, si ata q organizuan ose luajtn rol t rndsishm n kuvendet ndrballkanike, q nshkruan marrveshje pr zhvillimin e propagands politike serbe ndr shqiptart etj. Ose thn ndryshe, nga njra an ekziston rryma e klerit katoliko centrik filoserb si Matija Mazrreku, Pjetr Bogdani, Gaspr Krasniqi, Pal Dodmasej, Nikoll Dobrci, Loro Caka etj., etj., etj. Nga ana tjetr gjendet rryma e klerit katolik shqiptar dhe besimtart katolik q prcaktonin si armik kryesor sllavt dhe ortodokst si Pjetr Budi, Andrea Bogdani, Nikoll Bardhi, Gjergj Bardhi, Vaso Pasha, Preng Doi, Luigj Palaj, Lazr Mjeda, Gjergj Fishta, Nikoll Mazreku etj., etj., etj. Interesant sht fakti se katoliko-centrikt shqiptar urrenin Fishtn (https://.forumishqiptar.com/threa...like-shqiptare).
Deklarimi i Fahri Xharrs se Kisha e Manastirit t Decanit ka qn dikur katolike nuk qndron. Ndoshta si Fahri Xharra ashtu dhe Dr. Enver Morina kan par ndrtimin e kishs t ngjashm me kishat katolike dhe e kan quajtur pr kt arsye si kish katolike. Por nuk sht ashtu. Shumica e kishave orthodokse t kohs s pushtimit Osman madje deri n pavarsin e Shqipris ndrtoheshin si stilit roman t przjer me at bizantin. Kishat e pas vitit 1992 jan t stilit grek t ngjashm me at t Shn Sofis. Madje edhe xhamit e sotme n Shqipri, Turqi, dhe Arabi ndrtohen sipas stilit t ndrtimit t Kishs s Shn Sofis me kupol t rrumbullakt dhe me minaret n vnd t kmbanores, kurse n shekujt e mesjets ndrtoheshin sipas stilit roman kryesisht por edhe t przjer me at bizantin. Edhe Kisha e Shn Gjergjit Kor ngjante me nj ndrtim kishe katolike por n fakt ishte orthodokse.
N prfundim mund t them se nse nuk ngatrrohet plotika me historin e vrteta del n dukje qoft ajo dhe jo ashtu si na plqen sot, por duhet konstatuar se deri n pushtimin Osman sllavt dhe arbr&epirott nuk kan luftuar kundr njri tjetrit madje n 1389 kan qn n koalicion t prbashkt orthodox kundr osmanve.