Problemet e gjuhs shqip dhe e t folurit n gjuhn shqipe ishin dhe jan probleme q jan zgjidhur kryesisht n shek e xx, sepse n kohn e Perandoris Osmane gjuha shqipe u ndalua shkruhej gjat shek XIX duke i dhn prparsi gjuhs greke dhe osmanishte n shkollat ku prfshihej popullata shqiptare e katr sanxhaqeve.
Lufta pr nj gjuh shqipe t njjt apo t standartizuar ishte dhe mbetej objektivi kryesor i intelektualve shqiptar sepse ata e kuptonin se nj komb duhet t ket nj gjuh t shkruar dhe jo shum radikale t saj.
Kshtu vet Sami Frashri ka thn:Nj komb q nuk ka gjuhn e vet, ai nuk sht komb.
sht e njohur dhe thnia e Sapirit se Gjuh ideale sht ajo q me m pak mjete arrin rezultatet m t mira.
Pak Histori.
Detyra e par q duhej zgjidhur, ishte njsimi i alfabetit. Deri ather, shqipja ishte shkruar n disa alfabete: alfabeti latin, alfabeti grek, alfabeti turko-arab dhe alfabete t veanta. Kt detyr e zgjidhi Kongresi i Manastirit, i mbledhur m 14 deri m 22 nntor t vitit 1908, n qytetin e Manastirit, q sot ndodhet n Maqedonin e Veriut. Ne kt Kongres, pas shum diskutimesh, u vendos q t prdorej nj alfabet i ri, i mbshtetur trsisht n alfabetin latin, i plotsuar me nnt digrame (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), dhe me dy shkronja me shenja diakritike (, ), sht alfabeti q ka edhe sot n prdorim gjuha shqipe. Kongresi e la t lire edhe prdorimin e alfabetit t Stambollit, q kishte mjaft prhapje, por koha ja lshoi vendin alfabetit t ri, q u paraqit n Kongres, pra alfabetit t sotm.
Nj hap tjetr pr njehsimin e gjuhs letrare shqipe, bri Komisioni Letrar Shqip, q u mblodh n Shkodr n vitin 1916. Komisioni nnvizoi si detyr themelore lvrimin e gjuhs letrare shqipe dhe zhvillimin e letrsis shqiptare. Ky komision gjuhtarsh e shkrimtarsh, krijuar nn pushtim-administrimin austro-hungarez, pr t ndihmuar n formimin e nj gjuhe letrare t prbashkt prmes afrimit t dy varianteve letrare n prdorim, vlersoi t adaptoj idiomn gego-jugore t Elbasanit, si nj ur n mes toskrishtes dhe gegrishtes dhe prcaktoi disa rregulla pr drejtshkrimin e tij, t cilat ndikuan n njsimin e shqipes s shkruar.
Vendimet e Komisionit letrar shqip pr gjuhn letrare e pr drejtshkrimin e saj, u miratuan m von edhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjs m 1920 dhe vijuan te zbatoheshin duke fituar terren n zyrat e shtetit dhe n shkolla (sidomos shkollat fillore - Xhuvani pr nj koh t gjat ishte sekretar i prgjithshm i Ministris s Arsimit) deri n Luftn e Dyt Botrore (https://sq.ikipedia.org/iki/Gjuha_shqipe).
Gjuha standarde shqipe u krijua mbi gjuhn e Naimit, ajupit, Konics, Nolit, Kutelit, Poradecit, Xoxs, Shuteriqit, Kokons, Bulks, Andrea Varfit, e shum t tjerve, por brenda saj jan prfshir elemente t shumta t dialektit geg: pasuri leksikore e frazeologjike, pasuri dhe larmi ndrtimesh sintaksore, elemente morfologjike dhe gjedhe fjalformuese. Kt e dshmojn mir Fjalort e gjuhs s sotme shqipe. Dhe kjo prfshirje nga dialekti nuk e ka kufizuar aspak standardin. Hyrja e elementeve gjuhsore, e pasuris leksikore, frazeologjike, sintaksore, m n fund edhe morfologjike nga t folmet dialektore n gjuhn standarde do t vazhdoj edhe m tej sepse ajo sht e hapur ndaj prurjeve nga burimet e saj dhe e gatshme pr risimtari t brendshme dhe t jashtme (http://.gazetadita.al/gjuha-stand...-dhe-letersia/).



Kongresi i Drejtshkrimit t gjuhs shqipe i mbajtur nga data 20 nntor deri n 25 nntor t vitit 1972 n Tiran kishte si Objektiv kryesor prcaktimen e parimeve dhe drejtimeve kryesore pr hartimin e rregullave t drejtshkrimit, pr t pasur nj gjuh letrare t njsuar kombtare. Ky Kongres, si forumi m i lart shkencor, analizoi e diskutoi gjersisht parimet themelore, shtjet e prgjithshme dhe shum zgjidhje t veanta t drejtshkrimit t shqipes, si edhe probleme t tjera teorike e praktike, q kan t bjn me normn letrare n prgjithsi.
Aty ishin t pranishm 87 delegat nga Shqipria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi si dhe arbresh nga Italia. U paraqitn tre Rezoluta. Pika I e Rezoluts: Rregullat e drejtshkrimit t mbshteten sa m gjer n trajtat e prbashkta t gjuhs kombtare shqipe.
Pika II e Rezoluts: N hartimin prfundimtar t "Rregullave t drejtshkrimit t shqipes" t kihen parasysh disa krkesa t Kongresit,
Pika III e Rezoluts: Kongresi i bn thirrje gjith popullit shqiptar q ta prdor gjuhn letrare t njsuar si nj mjet t fuqishm t prparimit shoqror dhe ta shoh kujdesin pr zhvillimin e lulzimin e saj te pandalshm si detyr t vazhdueshme.
Kongresi shprehu krkesn q: Duke u mbshtetur n parimet e prgjithshme dhe n zgjidhjet kryesore t Projektit t vitit 1967, brenda vitit 1973 t hartohen prfundimisht "Rregullat e drejtshkrimit t gjuhs shqipe";
N baz t "Rregullave t drejtshkrimit t gjuhs shqipe" brenda vitit 1974 t hartohet "Fjalori drejtshkrimor i gjuhs shqipe"; Pr t kodifikuar plotsisht normat e gjuhs letrare t folur e t shkruar, brenda vitit 1975 t hartohen "Rregullat e drejtshqiptimit" dhe "Rregullat e piksimit t gjuhs shqipe".
Sidoqoft, para Kongresit t Drjtshkrimit shqip t 1972 u konfirmuan disa marveshj dhe mirkuptime t viteve t kaluara si m posht: M 1967, u botua nga Instituti i Historis dhe i Gjuhsis, projekti i ri Rregullat e drejtshkrimit t shqipes. Ky projekt filloi t zbatohet n t gjith hapsirn shqiptare, n Republikn e Shqipris, n Kosov dhe n Mal t Zi. Ndrkoh, prpjekje pr njehsimin e gjuhs letrare dhe pr drejtshkrimn e saj bheshin edhe n Kosov.
M 1968 nj konferenc studiuesish kosovar, t mbledhur n Prishtin, vendosn t t prqafonin gjuhn zyrtare shqipe. Kt kosovart e bn pr t theksuar kombsin e tyre shqiptare n form proteste kundr refuzimit t Federats Jugosllave pr t'i dhn Kosovs statusin e Republiks[36]. Ky vendim politik i marr n Prishtin n vitin 1968 sot po sfidohet nga shkrimtar, gazetar dhe sidomos rinia q shkruan n internet si jo frutdhns dhe diskriminues ndaj folsve t dialektit geg, n veanti ndaj kosovarve t cilt tingllojn si emigrant kur flasin gjuhn standarde shqipe.
Pas Kongresit t Drejtshkrimit, jan botuar nj varg vepra t rndsishme, q prcaktojn normat e gjuhs standarde, si jan "Drejtshkrimi i gjuhs shqipe" (1973), Fjalori i gjuhs s sotme letrare" (1980), "Fjalori i shqipes s sotme" (1984), "Fjalori drejtshkrimor i gjuhs shqipe" (1976), "Gramatika e gjuhs s sotme shqipe, i Morfologjia" (1995), "Gramatika e gjuhs s sotme shqipe, II Sintaksa" (1997) (https://sq.ikipedia.org/iki/Gjuha_shqipe).
Cfar ndodhi pas ndryshimit t sistemit komunist n Sistemin e Demokracis Perndimore n Shqipri?
M shum si reflektim i lufts kundr komunizmit, doli edhe idea se Kongresi i 1972 meqnse u realizua nn drejtimin e Akademis s Shkencave e Kohs s Diktatursm, ashtu si u shkaktrruan t gjitha vlerat e ndrtuara n diktatur edhe kjo duhet shkatrruar. Kjo nuk duhet t jet e vrtet, sepse prania e 87 studjuesve, profesorve, doktorve, muesve nga t gjitha trevat shqiptaren 1972, tregoi se nuk pati asnj ndikim diktatura, dhe se ky Kongres ishte Kongres Profesional dhe nacional i cili zgjidhi nj nga Problemet m t rndsishme q ndikonte thelbsisht n identitetin ton si shqiptar dhe si Komb shqiptar.
Argumentat e kundrshtuesve t gjuhs standarte shqipe ishin;
-Prse nuk u vendos gegrishtja si gjuh standarte,
-Prse u vendos toskrishtja si gjuh standarte,
-Prse t mos ket nj gjuh `kosovare` meqnse ka nj komb Kosovar.
N kto kundrshti, krahasmllefeit antikomunist nuk mund t mos vihet re se sulmet kundr gjuhs s standartizuar shqip, ka shum mundsi t jen br nga lobe t caktuara anti-shqiptare ndr fqinjt, t cilt krkojn nj komb t prar dhe t dobt shqiptar t ndar n po aq pjes me po aq gjuh sa jan t ndar edhe sot e ksaj dit me qllim q ti mbajjn n hyqm. Ky mbetet qllimi: pr t shkaktrruar edhe kt ikon t identitetit Kombtar shqiptar: gjuhn e standartizuar shqip.
Gjuha shqipe e Standartizuar sot, po e vuan goditjen nga perpjekjet e disa individve (q mund t prfaqsojn dhe grupe), q duan t shkatrrojn at qe eshte arritur n Kongresin e gjuhes shqipe ( drejtshkrimit te gjuhes shqipe) ne 1972 ku morn pjese 87 profesore e studiues te te gjitha trevave shqiptare , me pretekstin se e beri diktatura......
Kush jane kta ndivide?
Duke filluar me Arshi Pipen, Bruno Shllaknu e deri me Gjekmarkajn (si `katolike`) dhe me Nexhmedin Spahiun e bashkpunues t tij kosovar q kerkojn komb kosovar e gjuh kosovarce. Nj shmbull:Personalitete t kulturs dhe shkencs shqiptare si prof. Arshi Pipa etj, mbas kapitullimit t diktaturs komuniste erdhn m 1992 1993 prej emigracionit dhe u shprehen pr braktisjen e gjuhs letrare shqipe, gjuhs standard t prbashkt t krijuar mbi bazn e toskrishtes, si nj krijes me dhun e kohs s diktaturs. Ata krkuan krijimin e nj gjuhe t re letrare me baz gegrishten, meqense dialektet geg i flet shumica e popullit shqiptar, etj ( sipas tyre). (https://gazetadielli.com/arshi-pipa-...gjuhes-shqipe/)
Prse kta duan t shkaterrojne Shqipen standarte, por duan ta copezojne, kur thuhet qarte se shqipja standarte ...mund te permiresohet nga dialektet.?
Mendoj se prpjekjet e tyre nuk do t ken sukses pavarsisht se disa nga kta individ prpiqen t argumentojn se n kongresin e athershm u hoq paskajorja, dhe se ka probleme me grmn ``, etj. Dihet q ka probleme q mund t zgjidhen fare leht, sepse gjuha e standartizuar mund t pasurohet lehtsisht nga dy dialektet kryesore, por e rndsishme sht q gjuha e standartizuar t jetoj dhe t prhapet n t gjitha trevat shqiptare sepse sht e vetmja mundsi q t identifikohemi si komb shqiptar. Dihet se standartizimi i gjuhs shqipe ka marr si shmbull gjuhn italiane standarte e cila ka mbi 100 dialekte, apo gjuhn gjermane q ka deri n 100 dialekte, apo fundja dhe kinezen e cila ka gjuh standarte gjuhn mandarin, midis mijra dialekteve. Shpresojm q Akademia e Shkencave shqiptare dhe e Kosovs t prkrah fuqimisht gjuhn e standartizuar shqip dhe t mos bjer pre e individve mllefaxhinj, q krkojn t ln `nam` si t ditur, apo dhe `t bler` nga t huajt pr t dmtuar shqipen standarte.