Si sot 113 vite m par u mbajt nj nga Kongreset themeltar t formimit t Shqipris, Kongresi q ssanksionoi gjuhn e shkruar shqipe, Kongresi n t ciln u bashkuan intelektualt dhe atdhetart m t mdhnj t histiris s re t Shqipris rilandisit t cilt katr vite m von realizuan edhe Pavarsin e Shqipirs n 28 nntor 1912, dhe ky Kongres i paharruar pr shqiptart dhe trevt shqipfolse ishte Kongresi i Manastirit.

Dihet se shqipja ka qn e shkruar n disa gjuh me shkronja byzantine (greke), shkronja latine, shkronja arabe:
Me fjal t tjera, me alfabet latin jan shkruar dokumentet e para n gjuhn shqipe:
Formula e pagzimit, 1462; dhe Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555
Fjalorthi i Arnold fon Harfit, 1496)
-Alfabet grek sht Ungjilli i Pashkve ose Perikopeja e Ungjillit, i shkruar n dialektin jugor t shqipes, n nj flet karte, t gjetur n nj kodik t shekullit XIV, ndoshta dhe Dorshkrimi i Reposh Kastriotiti vitit 1431.
-N shekullin XVIII autort e letrsis s bejtexhinjve prdorn alfabetin turko-arab.
- Rrug tjetr ajo e krijimit t alfabeteve t veanta si Evtari i Naum Veqilharxhi(Naum Bredhi).
-N fillim t vitit 1879 u pranua alfabeti i parashtruar nga Sami Frashri (1850-1904), i bazuar n parimin nj tingull me nj germ dhe nj germ pr nj tingull. Ky alfabet, i njohur me emrin alfabeti i Stambollit, u mbshtet n alfabetin latin,duke u plotsuar me disa shkronja greke dhe me shkronja t tjera t veanta. Me t u bn shum botime, u prhap gjersisht dhe deri n fund t shekullit XIX ishte alfabeti kryesor i Rilindjes Kombtare.
Megjithat, N 14-22 nntor 19098 u mbajt n Manastir Kongresi i Manastirit i cili u mbajt n shtpin e veprimtarit t lvizjes kombtare, t lindur n Zavalan t Dangllis (rrethi i Prmetit) Fehim Zavalanit (1859-1935). Nn drejtimin e tij, pran klubit Bashkimi t Manastirit, n vitin 1908 u formua nj komitet i fsheht q luftonte pr autonomin e Shqipris. Fehim Zavalani ishte drejtuese i gazets Bashkimi i Kombit q doli n Manastir n vitet 1909-1910. N vitet 1911-1912 gazeta doli me emrin Drita, si organ i klubit Bashkimi t Manastirit.
Kongresi i Manastirit pra, u mbajt n shtpin e Fehim Zavalanit. N Kongres morn pjes 50 delegat t shoqrive, t klubeve dhe t organeve kombtare t pjess m t madhe t trevave shqiptare, si dhe t kolonive shqiptare n vende t ndryshme, shkrimtar e gazetar, lvrues t gjuhs dhe msues t shqipes, veprimtar t njohur t lvizjes kulturore dhe politike kombtare. Por, numri i prgjithshm i t pranishmve ishte 160.
Sidoqofte, Kongresi kishte 32 delegat me t drejt vote, q prfaqsonin 23 qytete, shoqri dhe klube. Kongresi kishte 18 delegat t tjer, pa t drejt vote (https://sq.ikipedia.org/iki/Lista_...%AB_Manastirit).

Pr t studiuar shtjen e alfabetit dhe pr t dal me propozime, Kongresi zgjodhi nj komision 11-antarsh, t prbr nga prfaqsues t tre alfabeteve kryesore q ishin n prdorim.
N komision bnin pjes:
Poeti, dramaturgu, prozatori, esteti, publicisti, kleriku i lart dhe politikani Gjergj Fishta (1871-1940);
Veprimtari i lvizjes kombtare dhe demokratike shqiptare, poeti e publicisti Luigj Gurakuqi (1879-1925);
Botuesi i t prjavshmes shqiptaro-amerikane Kombi n Boston Sotir Peci (1873-1932);
Veprimtari politik, shkrimtari, publicisti dhe prkthyesi Mithat Frashri (1880-1949);
Njri ndr figurat udhheqse t lvizjes kombtare n Sofje Shahin Kolonja (1865-1919);
Deputet i Elbasanit n Kongres ishte farmacisti Dhimitr Buda (Taqi Buda). Kongresin e mbshteti edhe financiarisht. M von mbshteti financiarisht edhe Normalen e Elbasanit. sht baba i historianit Aleks Buda (Elbasan, 1911 Tiran 1993);
Poeti klasik dhe veprimtari atdhetar Ndre Mjeda (1866-1937);
Veprimtari i Rilindjes Kombtare, publicisti, drejtuesi i shkolls s vashave n Kor, vlla i Gjerasim Qiriazit Gjergj Qiriazi (1868-1912).
Veprimtari i Rilindjes Kombtare, organizator dhe drejtues i etave t armatosura pr pavarsi n vitet 1906-1908 Bajo Topulli (Gjirokastr, 1868 Sarand, 1930)
Veprimtari i lvizjes kombtare, publicist i cili iu prkushtua prhapjes s msimit dhe shkrimit t gjuhs shqipe, si dhe ideve kombtare n Bera Nyzhet Vrioni (Nyz-het Vrioni, Berat, 1877 Rom, 1920). N Kongres mori pjes s delegat i klubit Bashkimi t Beratit dhe u caktua antar i Komisionit t alfabetit;
Veprimtari i Rilindjes Kombtare, msuesi i Shkolls s Vashave n Kor, i cili lindi n Vithkuq t Kors dhe u shprngul n Manastir Grigor Cilka (1875-1919). Gruaja e tij, Katerina Cilka ishte msuese e shkolls s par fillore pr vajza n Kor.
Ndr pjesmarrsit e shquar ishin edhe:
Veprimtari i Rilindjes Kombtare dhe i shkolls shqipe, publicisti Petro Nini Luarasi (Luaras i Kolonjs, 1865 Ersek, 1911). Pr veprimtarin patriotike, arsimore, shoqrore dhe propaganduese, u prndoq nga xhonturqit dhe Patrikana e Stambollit. Vdiq i helmuar prej tyre n Ersek.
Veprimtari i shkolls shqipe, studiuesi dhe publicisti nga Shkodra Mati Logoreci (1867-1941);
Poeti dhe publicisti nga Shkodra Hil Mosi (1885-1933);
Veprimtari i Rilindjes Kombtare, i shkolls shqipe dhe i shtypit shqiptar, i lindur n Vodic t Kolonjs Thoma Avrami (1869-1943);
N Kongres qen t pranishm edhe Qiriazt. Familja patriote kolonjare Qiriazi ishte vendosur n fshatin Trnov t Manastirit. Sevasti Qiriazi (Dako) (1871-1949), Gjerasim Qiriazi (1858-1894), Gjergj Qiriazi dhe Parashqevi Qiriazi (1880-1970) jan motra e vllezr. Qen veprimtar t Lvizjes Kombtare. Vepruan pr arsimimin dhe pr emancipimin e popullit shqiptar, sidomos t femrs shqiptare.
Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Mati Logoreci, Luigj Gurakuqi dhe Hil Mosi vinin nga Shkodra. Shahin Kolonja dhe Petro Nini Luarasi nga Kolonja. Thoma Avrami nga Kora. Bajo Topulli dhe familja Qiriazi nga Manastiri. Sotir Peci nga Bostoni.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Mithat Frashri, biri i Abdyl Frashrit (1839-1892). Ai u caktua edhe n Komisionin e alfabetit. Komisioni njmbdhjet antarsh kryesohej nga Gjergj Fishta. Komisioni kishte pr detyr t studionte shtjen e alfabetit dhe t dilte me propozime.
U arrit menjher mendimi i prbashkt q, pavarsisht nga alfabeti q do t prcaktohej, kryesorja t ruhej uniteti kombtar. Kt ide Gjergj Fishta e shprehu duke thn: sado q jam drguar prej shoqris Bashkim, skam ardhur pr t mprojtur at abece, po pr t gjetur nj mnyr q t bashkohemi t tr.
Tre alfabetet kryesore q u morn n shqyrtim qen:
alfabeti i Agimit, i shoqris letrare Agimit Shkodrs, i propozuar nga Ndre Mjeda;
alfabeti i Bashkimit, i shoqris letrare Bashkimit Shkodrs, i hartuar nga poeti dhe kleriku, i lindur n Bulgr t Mirdits Preng Doi (1846-1917); dhe
- alfabeti i Stambollit, i hartuar nga Sami Frashri
. interesant sht fakti q Heroi i Popullit Cerciz Topulli mori pjese n Kongresin e Manastirit sepse shoqroi vellan e tij Bajo Topullin.
Mihal Grameno Heroi i Popullit antar i ets s famshme t eriz Topullit, dhe pamfletisti i njohur korar gjithashtu mori pjes n n Kongresin e Manastirit
N kongres u shqyrtuan gjithashtu edhe dy alfabete t tjera: alfabeti grek, i prhapur pr prdorim t shqipes nga lvruesi dhe studiuesi i gjuhs shqipe, veprimtari i Rilindjes Kombtare n fushn e arsimit dhe t kulturs Konstandin Kristoforidhi (1872-1895) dhe alfabeti arab, i prkrahur ngaklerikuRexhep Voka (Shipkovic, Tetov 1847 Stamboll 1917).Aiu prfshi n lvizjen pr lirim kombtar dhe pr mbrojtjen e trojeve etnike shqiptare, pr msimin e shqipes dhe pr prhapjen e dituris, si rrug e emancipimit kombtar t shqiptarve. N vitin 1903 ishte myfti i vilajetit t Manastirit. Prkrahu iden e shkrimit t shqipes me alfabet arab, gj q u kundrshtua nga veprimtart e Rilindjes. Me kt alfabet botoi dhe nj abetare (Elifbaja shqipe, 1910) dhe nj libr msimi t shqipes dhe t normave t fes islame (Mendime, 1911).
Pas disa ditsh t prshkuara me diskutime dhe duke marr gjat ksaj kohe edhe telegrame nga mbar Shqipria, me krkesn q t vendosej njri apo tjetri alfabet, Komisioni vendosi ti pranoj variantet e modifikuara:
t alfabetit t Bashkimit,
t alfabetit t Stambollit.
Brenda pak vitesh, alfabeti i shoqris letrare Bashkimi t Shkodrs i miratuar nga Kongresi i Manastirit, fitoi eprsi dhe u b shpejt alfabeti i vetm i shqipes. Njsimi i alfabetit ishte nj hap i rndsishm pr njsimin e drejtshkrimit dhe t gjuhs letrare shqipe.
Po n at kongres u shqyrtuan edhe problemet politike t asaj kohe. U hartua edhe nj program krkesash politike, kulturore dhe ekonomike prej 18 pikash, q iu dha deputetit t Kors, Shahin Kolonjs, pr ta paraqitur n emr t shqiptarve n parlamentin osman.
Prcaktimi i kombit shqiptar pr alfabetin latin kishte pr t nj rndsi politike t jashtzakonshme. Nj prcaktim i till ishte i natyrshm. Kjo dshmoi qart se shqiptart jan nj popull evropian pjes e pandar e qytetrimit perndimor.
(Alfabeti i gjuhs shqipe Kongresi i Manastirit | Ars Albanica)
Sidoqoft n 1909 u mbajt Kongresi i Dibrs (1909), n t cilin u kundrshtuan prpjekjet e prkrahsve t xhonturqve pr tu imponuar shqiptarve alfabetin arab.
Prpjekjet e atdhetarve dhe rilindasve shqiptar t t tre feve kryesore u kurorzuan me sukses duke e nxjerr Shqiprin dhe shqiptart nga errsira e injorancs dhe e nnvlersimit nga ana e fqinjve t cilt u prpoqn shum q gjuha shqipe t mos lvrohej n mnyr q ta kishin t leht pr t prvehtsuar toka dhe popullsi shqiptare e ti quanin t tyret madje duke vjedhur dhe historin e shqipris dhe shqiptarve.
Sot e prkujtojm kt dat me krenari dhe respekt.

Prof. Dr. Pirro Prifti