Komuniteti i madh etnik shqiptar i Turqis po asimilohet gjithnj e m shum n aktivitetet e prditshme dhe humbet identitetin e tij, por disa po i rezistojn ktij trendi.

Emri:  1-e1618222134757-1280x721-1.jpg

Shikime: 212

Madhsia:  39.6 KB
Nj foto nga jasht e Qendrs Kulturore t Kosovs n Bayrampaşa, Stamboll. Foto: Daniel Petrick.

N videoklipin e balads dygjuhshe t Shyhrete Behlulit t vitin 2020 Jam Shqiptar/Ben Arnavutum (Un jam shqiptar), ylli turk i popit Sinan Akil ulet n nj monument t prbr nga simbole kombtare shqiptare, boshnjake dhe turke n lagjen Bayrampaşa t Stambollit. Atje, n qendr t komunitetit shqiptar n Turqi, Akil ankohet pr nj gjendje q sht e zakonshme pr brezin e ri t turqve me prejardhje shqiptare: Un jam shqiptar por/ nuk mund t flas shqip/ajo n zemrn, por jo n gjuhn time.



Knga flet pr identitetin e fort kulturor t shum shqiptarve t lindur n Turqi, ndrsa teksti shqip i Behlulit kujton tre valt e emigrimeve t shqiptarve n Turqi, t cilat ndan shum familje.

Pr dekada, shqiptart n Turqi, si dhe komunitetet e tjera jo-turke, u detyruan n publik ta lartsonin identitetin e tyre n nj turqizm homogjen. Por gjat 20 viteve t fundit nj sr faktorsh kan uar n nj rritje t prqafimit dhe festimit t trashgimis shqiptare n Turqi, si dhe n prpjekje t prbashkta pr tu rilidhur me kulturn, gjuhn dhe tokat q paraardhsit e tyre emigrant lan pas 50 deri n 110 vjet m par.

Emri:  FamiljaBitis.jpg

Shikime: 182

Madhsia:  28.3 KB
Foto e familjes Bitiş nga 1966 kur familja vizitoi Kosovn si turist, dy vjet pasi hoqi dor nga shtetsia jugosllave dhe emigroi n Turqi. Foto kortezi e Kamil Bitiş

Nj rezultat i ksaj tendence ishte dhe hapja n Bayrampaşa n vitin 2013 e Qendrs s par Kulturore t Ministris s Diaspors t Kosovs. Me fonde t prbashkta nga komuna lokale, Qendra Kulturore e Kosovs punon pr t rritur kontaktet kulturore midis Kosovs dhe Turqis dhe pr t promovuar kulturn kosovare dhe at shqiptare.

Nse Akil dshiron t msoj shqip, ai do t ishte mse i mirpritur t bashkohej n shkolln e nats falas q ofrohet nga Kamil Bitiş, drejtori i i qendrs dhe punonjsi i vetm i saj. Msimi pasqyron nj interes t vogl, por n rritje pr msimin e gjuhs shqipe n Stamboll. Msimi i shqipes sht ofruar prej kohsh n nj numr shoqatash kulturore shqiptare dhe pr pes vitet e fundit n Universitetin Teknik t Yildizit.

Sipas Bitiş, i cili q nga fillimi i viteve 1990 ka qen i prfshir n aktivizmin shqiptar n Turqi, interesi pr msimin e gjuhs shqipe u shtua pas lufts pr pavarsi t vitit 1999 n Kosov. Edhe pse shqiptart e Turqis i kushtonin vmendje t madhe shtpis s tyre strgjyshore n ish-Jugosllavi gjat viteve 1990, dhuna dhe kushtet e paqndrueshme parandaluan shumicn e vizitave, duke e br gjuhn shqipe me prdorim t kufizuar praktik. Por pas lufts, njerzit filluan ta vizitonin m shpesh Kosovn, tha Bitiş dhe komunikimi me t afrmit krkonte riinvestim n aftsit e tyre pr t folur shqip.

Praktikisht t gjith nxnsit e Bitiş kan t paktn pjesrisht prejardhje shqiptare, por si tha ai pr BIRN pak para pandemis s COVID-19, ne kemi nxns t do moshe dhe t do niveli gjuhsor n klasat tona. Pr shembull, n klasn e mbrmshme kishim nj nxns t shkolls fillore dhe nj dentist 77-vjear n pension i cili ka lindur n Tetov, n Maqedonin e Veriut. Kemi 17-vjear dhe 73-vjear njerz t do moshe.

Lindur n Turqi, por prap ndihet shqiptar

Emri:  kamil_kosova.jpg

Shikime: 160

Madhsia:  30.5 KB
Kamil Bitiş, drejtor i Qendrs Kulturore t Kosovs, n zyrn e tij. Foto: Daniel Petrick

Ceren elik ka qen nj nga nxnset e pakta t qendrs pa trashgimi shqiptare. Me origjin nga Antalia, n jug t Turqis, ajo po studionte n Stamboll ndrsa po prgatitej t bashkohej me prindrit dhe vllain e saj n Kosov, ku ata ishin zhvendosur disa vjet m par pr t hapur nj biznes bizhuterish.

Tani me klientt dhe miqt e saj n qytetet e Suhareks dhe Prizrenit n Kosov ajo flet shqip me siguri, por kur filloi t msonte, Un nuk dija asgj pr Kosovn apo shqip, tha ajo.

Ata jan t gjith njsoj si turqit. Kan lindur n Turqi, por n fakt jan shqiptar, tha elik, duke prshkruar shokt e saj t shkolls. Jam e sigurt se ata madje e duan m shum Ataturkun sesa un, por ndihen shqiptar dhe duan t vizitojn familjen e tyre n Kosov dhe Maqedoni dhe t din sa m shum pr historin e tyre.

Ashtu si elik, shumica e nxnsve m t rinj po msojn shqip pr her t par, por aftsit gjuhsore n klasat e Bitiş dalin n pah. Shum jan si dentisti n pension, i cili u transferua n Turqi nga Tetova n mosh t re. Ai flet rrjedhshm shqip, por prdor nj dialekt rajonal t brezit t prindrve t tij dhe dshiron t praktikoj shqipen standarde. Disa nxns din shqip, por fjalori i tyre sht shum i vogl, tha Bitiş. Ndoshta kur ishin t vegjl ata flisnin shqip, por tani din vetm 500 fjal, ose din vetm fjal q lidhen me ushqimin ose fen. Ndonjher ata e din mir shqipen, por sht plot terma n maqedonisht dhe serbisht.

Nj pjes e nevojs pr kurse t gjuhs shqipe vjen nga fakti se shum prej atyre q kan lindur n trojet shqipfolse po vdesin shpejt. Pr nxnsit e moshuar, me kalimin e kohs dhe faktin q miqt me t cilt ata erdhn n Turqi vdesin, aftsit e tyre pr t folur shqip ulen, tha Bitiş. Gjithnj e m shum, brezat e rinj nuk kan asknd n familjen e tyre pr t praktikuar gjuhn.

Ishte pikrisht kjo prirje q motivoi nj grup shqiptarsh n lagjen Merdivenky t Stambollir q t nisnin nj shoqat t re kulturore shqiptare tre vjet m par.

Si tha nj shqiptar i lindur n Turqi n shoqat: Ne flisnim shqip me prindrit tan, por nuk kishte asnj nevoj apo mundsi tjetr pr ta zhvilluar m tej gjuhn ton. Por ne bm shum gabim q nuk e folm kt gjuh me fmijt tan.

Pothuajse do shqiptar n Merdivenky i ka rrnjt nga qyteti Kaanikut n Kosov dhe nga fshatrat prreth tij. Familjet e tyre erdhn n Turqi n vitet 1930 dhe fund t viteve 1950. Kur shqiptart emigruan n Turqi, shum rindrtuan fshatin ose i zgjeruan rrjetert familjare n metropol. Ashtu si shqiptart e Merdivenky jan pothuajse trsisht Kaanikli, shqiptart nga Shkupi jan prqendruar n Bayrampaşa, ndrsa shqiptart q jetojn n lagjen Kkekmece n Stamboll jan n mnyr disproporcionale nga Peja n Kosov dhe Kumanova n Maqedonin e Veriut.

Ndrkoh q n t kaluarn nj rrug e tr e Stambollit mund t prbhej nga shqiptar nga nj fshat i vetm, duke ndryshuar dinamikn urbane, asimilimi, martesa me jo-shqiptar dhe vdekjet e brezit t vjetr i kan dhn fund ktyre hapsirave ku flitej dendur shqip. N vend t ksaj, shqiptart po krijojn nj hapsir ​​t re prmes aktiviteteve dhe orve t gjuhs n shoqatat kulturore.

Presidenti i shoqats Merdivenky, Ziya Şenkardeş, thot: Ne kemi nj grup nxnsish q prbhet nga njerz nga brezi i ri deri n moshn 65-vjeare. sht bukur q 65-vjeart t vijn dhe t msojn, por ne hapim klasa veanrisht n mnyr q t rinjt t mund t msojn.

Pr t dhn msim n klasa, ata punsuan Kremtim Krasniqin, nj instruktor dhe aktor nga Kosova dhe nj banor prej disa vitesh n Stamboll. Megjithse puna nuk kishte lidhje me profesionin e tij normal, Krasniqi pranoi t punonte me shoqatn sepse sa shum dshironin kta njerz ta zhvillonin shqipen e tyre dhe t qndronin t lidhur me Kosovn, tha ai.

Si tha nj burr n shoqat pr BIRN: Ne ndihemi si shqiptar q thjesht ndodh t jen shtetas turq. Familjart tan jan n Kosov, zemra dhe shpirti jon jan atje. Ne jemi thjesht me trup n Turqi.

Valt emigracioni q datojn prej shekujsh

Emri:  RugovaBitis.jpg

Shikime: 164

Madhsia:  36.3 KB
Ibrahim Rugova pr vizit n Stamboll n 1992, Kamil Bitiş sht ulur pran tij. Foto kortezi e Kamil Bitiş.

Lagja e Stambollit n Arnautky (Fshati shqiptar n turqisht) e mori emrin e saj q n shekullin e 15-t, nj nga treguesit e shumt q shqiptart kan qen n Anadoll prej shekujsh. Gjat asaj kohe ata luajtn nj rol vendimtar n Perandorin Osmane dhe disa nga figurat m t rndsishme historike osmane kishin prejardhje shqiptare.

Shum shqiptar gjithashtu luajtn role t rndsishme n krijimin e republiks moderne turke. Autori i himnit kombtar t Turqis ishte djali i nj shqiptari nga rajoni i Pejs n Kosov. Historit kombtare shqiptare dhe turke ndajn disa intelektual, si Sami Frashri.

I lindur n Shqiprin e jugut, Frashri ishte nj intelektual shqiptar, i cili e kaloi pjesn m t madhe t jets s tij n Stamboll dhe ndrroi jet atje n vitin 1904. Pr shqiptart, ai sht intelektuali kryesor i Rilindjes Kombtare Shqiptare t fundshekullit t 19-t, ndrsa pr turqit, t cilt e njohin at si Şemseddin Sami, ai ishte nj aktivist i hershm dhe i rndsishm pr reformat n gjuhn turke.

Por shqiptart e epoks osmane u asimiluan n kulturn vendase prgjat brezabe n Turqi dhe sot pak nga shqiptart e Turqis mund t gjurmojn historin e tyre para shekullit t 20-t. Ata e gjurmojn mbrritjen e tyre n Turqi n tre val t mdha emigrimi prgjat shekullit t 20-t: n vitin 1912, periudha midis lufts, dhe n mes t viteve 1950 dhe n fund t viteve 1960.

Shqiptart pohojn se n Turqi ka t paktn 5 milion shqiptar etnik. Megjithse numri i turqve me prejardhje shqiptare sht m i madh, numri i atyre pr t cilt nj identitet shqiptar luan nj rol t rndsishm n jetn e tyre sht m i vogl.

Historia familjare e drejtorit t Qendrs Kulturore t Kosovs, Kamil Bitiş, sht emblematike e ktyre valve historike t emigrimit.

Bitiş lindi n vitin 1959 si Kamil Bytyqi n fshatin Sllovi t rrethit Lipljan t Kosovs dhe erdhi n Turqi n vitin 1964, n moshn pes vjeare kur gjyshi i tij zhvendosi 16 antar t familjes n Stamboll.

Kur u larguan nga Kosova dhe Jugosllavia, q ata menduan se nuk do ti shihnin m kurr, zyrtart serb Kosova n at koh ishte provinc e Serbis e regjistruan mbiemrin e tyre si Biti. Me t arritur n Turqi, ata u detyruan t turqizonin emrin e tyre. Nga mirnjohja q iu dha strehim, shum t sapoardhur shqiptar zgjodhn mbiemra turq simbolik pa asnj lidhje me mbiemrat e tyre shqiptar, t till si ztrk, q do t thot puro turk. Por gjyshi i Bitişit donte nj mbiemr turk q ti kujtonte familjes t kaluarn e tyre shqiptare, kshtu q Bytyqi u b Bitiş.

Kur erdhm, gjyshi im pyeti se ku jetonin shqiptart, tha Bitiş. Ata ishin ktu n Bayrampaşa, kshtu q ktu u vendosm dhe kemi 55 vjet q jetojm ktu. Disa vite pas mbrritjes, dhjetra antar t familjes s madhe po jetonin pran njri-tjetrit n Bayrampaşa.

Bitiş e msoi shpejt turqishte n rrug dhe n shkoll, por n rrethin e tij shum prdornin vetm shqipen. N t kaluarn t gjith fqinjt tan ishin shqiptar, e gjith familja jon ishte bashk, tha Bitiş, kshtu pr shembull sot nna ime, e cila sht n mes t t tetdhjetave, ende nuk mund t flas mir turqisht.

Babai i Bitişit, si shum burra shqiptar, gjeti pun n ndrtim, ku punoi s bashku me boshnjakt, torbesht, gorant dhe turqit etnik ballkanas, t cilt kishin migruar n Turqi n t njjtn koh me shqiptart.

far i solli kaq shum shqiptar dhe mysliman ballkanas n Turqi gjat viteve? Pr familjen e Bitişit, qllimi ishte t shptonin nga shtypja serbe. Gjyshi i Bitişit kishte par baban dhe xhaxhain e tij t vriteshin nga ushtria serbe n 1912, kur Serbia mori Kosovn nga Perandoria Osmane.

Ai m pas u arratis n Turqi n vitet 1920 pr t shmangur rekrutimin ushtarak n Ushtrin Jugosllave, por u kthye n Kosov pas disa vitesh. N mjedisin antishqiptar t Jugosllavis pas Lufts s Dyt Botrore, gjyshi i Bitişit kishte nj parandjenj. Gjyshi dhe babai im i druheshin asaj q mund t vinte, nse do t kishte nj masakr tjetr nga serbt. Nga frika, erdhm ktu n Turqi, tha Bitiş.

Kjo frik u konfirmua n vitin 1999. N mes t prillit 1999, policia dhe paraushtarakt serb mbrritn n fshatin Sllovi t familjes Bitiş ku dogjn dhe plakitn shtpit dhe masakruan 35 njerz. Nga 16 viktimat, eshtrat e t cilave u zbuluan m von n bazn ushtarake Batajnica pran Beogradit, tre ishin Bytyqi.

Shqiptart n Turqi u mobilizuan politikisht n vitet 1990, duke lobuar n qeverin turke pr t mbshtetur shqiptart n Kosov dhe pr t mbshtetur bombardimet e NATO-s ndaj Serbis. Bitiş ndihmoi n sjelljen e nj numri lidersh shqiptar t Kosovs si Ibrahim Rugova dhe Fehmi Agani n Turqi n vitet 1990 pr tu koordinuar me shqiptart dhe pr t kontaktuar me qeverin turke.

Pasi shprtheu lufta n vitet 1998 dhe 1999, shum shqiptar t Kosovs gjetn streh n Bayrampaşa dhe Turqi, shpesh me t afrmit.

Historia e familjes Bitiş nuk tregon vetm emigrimin e shqiptarve n Turqi, por pasqyron edhe sfidat n ruajtjen e gjuhs shqipe dhe kulturs shqiptare jasht atdheut. Gruaja e Bitişit sht nj shqiptare familja e s cils erdhi n Turqi n vitin 1912 dhe e ruajtn gjuhn shqipe pr breza t tr sepse u vendosn n nj fshat q ishte pothuajse trsisht shqiptar. Megjithse fmijt e Bitişit flasin shqip, ata t gjith u martuan me turq jo-shqiptar. Kjo do t thot se niprit e mbesat e mia jan fmij shqiptar q nuk flasin shqip dhe me siguri sdo ta din kurr, tha Bitiş.

Por Bitiş e sheh kt asimilim si t natyrshm dhe pothuajse t pashmangshm. Ashtu si shum shqiptar n Turqi, ai ka dshir ta prhap dhe ndaj kulturn e tij sa m shum q t mundet.

Pr kt qllim, ai nuk krkon para pr t msuar shqip. Disave u plqen t shkojn n ndeshje futbolli, tha Bitiş. Ka t tjer q u plqen t shohin televizor ose t udhtojn. Por hobi i Bitişit sht ndryshe: Jam i lumtur edhe nse arrij tu msoj qoft edhe nj fjal t vetme shqip nj ose dy personave.

Daniel Petrick

BIRN